पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः दुःस्वप्नं दृष्ट्वा वयस्येभ्यः तम् अकथयत्। यस्मिन् एव क्षणे सः स्वप्नं ब्रुवन् आसीत्, तस्मिन् एव क्षणे अयोध्यातः प्रेषिताः दूताः क्लान्तवाहनाः सन्तः रमणीयं राजगृहं पुरं प्रविशन्ति। तस्य पुरस्य परिखा शत्रुभिः लङ्घयितुम् असह्या आसीत्। ते दूताः केकयराज्ञा अश्वपतिना राजपुत्रेण च समागम्य पूजिताः, ततः राज्ञः पादौ गृहीत्वा भरतं प्रति वचनम् ऊचुः — ‘पुरोहितः वसिष्ठः सर्वे च मन्त्रिणः तुभ्यं कुशलं प्राहुः; त्वरमाणः निर्याहि, आत्ययिकं कार्यं त्वया कर्तव्यम्।’ ततः ते महार्हाणि वस्त्राणि आभरणानि च उपनयन्ति — ‘हे विशालाक्ष, एतानि स्वयं प्रतिगृह्य मातुलाय अपि दापय। अत्र विंशतिकोटिपरिमितं द्रव्यं तव मातामहस्य नृपतेः कृते आनीतम्, दशकोटिपरिमितं च तव मातुलस्य कृते।’ सुहृज्जने स्वनुरक्तः भरतः तत् सर्वं प्रतिगृह्य इष्टैः कामैः दूतान् सम्प्रतिपूज्य तान् प्रति प्रष्टुम् उपक्रमते। अत्र कविः सूक्ष्मम् एकं सूचयति — दूताः वसिष्ठस्य आदेशानुसारं राज्ञः मरणं रामस्य च प्रव्राजनं किमपि न कथयन्ति; केवलं ‘आत्ययिकं कृत्यम्’ इति एतावत् एव वदन्ति। अतः भरतस्य मनसि सन्देहः एव जायते, न तु शोकः; तस्य दुःखं पूर्णतया अग्रिमे सर्गे एव प्रकटं भविष्यति। दूतानाम् आगमनस्य कालः अपि सूचकः — यदा भरतः स्वप्नवृत्तान्तं कथयन् आसीत्, तदा एव ते प्राविशन्; एवं स्वप्नः दूताश्च एकम् एव अशुभं द्विधा सूचयतः।

भरतः दूतान् एकैकशः पृच्छति। प्रथमं पितरम् — ‘मम पिता दशरथः कुशली खलु? महात्मनोः रामलक्ष्मणयोः आरोग्यं खलु?’ ततः ज्येष्ठां मातरम् — ‘धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मवादिनी च आर्या कौसल्या, धीमतः रामस्य माता, अरोगा खलु?’ ततः मध्यमाम् — ‘लक्ष्मणस्य वीरस्य शत्रुघ्नस्य च जननी धर्मज्ञा सुमित्रा अरोगा खलु?’ अन्ते स्वमातरम् — ‘सदा आत्मकामा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी च मम माता कैकेयी अरोगा खलु? सा किम् उक्तवती?’ एषु चतुर्षु प्रश्नेषु कविः भरतस्य स्वभावम् एव प्रकाशयति। कौसल्यां सः धर्मशब्दैः त्रिभिः विशिनष्टि, स्वमातरं तु दोषवाचकैः पदैः — आत्मकामा, चण्डी, क्रोधना, प्राज्ञमानिनी इति। यः पुत्रः स्वमातुः दोषान् एवं स्पष्टं जानाति, सः कथं तस्याः कर्मणि सम्मतः भवेत् — इति अग्रिमस्य सर्वस्य कथाभागस्य बीजम् अत्र एव निहितम्। ‘किम् उवाच ह’ इति प्रश्नः अपि सूचकः — मातुः वचनं प्रति तस्य शङ्का पूर्वम् एव विद्यते।

महात्मना भरतेन एवं पृष्टाः दूताः सम्प्रश्रितं वाक्यम् ऊचुः — ‘हे नरव्याघ्र, येषां त्वं कुशलम् इच्छसि, ते सर्वे कुशलिनः। पद्महस्ता श्रीः त्वां वृणुते; तव रथः युज्यताम्।’ इदं वचनं द्व्यर्थम् — बाह्यतः मङ्गलवचनम्, अन्तस्तु राज्यलक्ष्मीसूचनम्। दूताः सत्यं न वदन्ति, न च मृषा; ते केवलं गोपयन्ति। एवम् उक्तः भरतः प्रत्यवदत् — ‘अहं महाराजं मातामहम् आपृच्छे; दूताः मां संत्वरयन्ति।’ ततः पार्थिवात्मजः भरतः दूतैः संचोदितः सन् मातामहम् उपगम्य अब्रवीत् — ‘हे राजन्, दूतचोदितः अहं पितुः सकाशं गमिष्यामि; यदा त्वं मां स्मरिष्यसि, तदा पुनः अपि एष्यामि।’ अस्मिन् वचने भरतस्य विनयः दृश्यते — सः न स्वेच्छया गच्छति, अपितु अनुज्ञां याचते, पुनरागमनस्य च प्रतिज्ञां करोति। एषः एव भरतः अग्रे राज्यम् अपि न इच्छति; तस्य चरित्रस्य मूलं विनयः एव इति कविः इतः एव दर्शयति। ‘युज्यतां चापि ते रथः’ इति दूतवचने अपि द्वैविध्यम् — बहिः यात्रासूचना, अन्तः तु राज्याभिषेकसूचना इव। किन्तु भरतः तत् न गृह्णाति; सः केवलं पितुः सकाशं गन्तुम् इच्छति।

भरतेन एवम् उक्तः मातामहः नृपः अश्वपतिः तस्य शिरः आघ्राय शुभं वाक्यम् अवदत् — ‘हे तात, गच्छ, अहं त्वाम् अनुजानामि। त्वया कैकेयी सुप्रजाः जाता। हे परंतप, मातरं पितरं च मम कुशलं ब्रूयाः। पुरोहितं ये च अन्ये द्विजसत्तमाः, तेषां च कुशलं वक्तव्यम्। तौ च महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ — तयोः अपि कुशलं पृच्छेः।’ अत्र वृद्धस्य राज्ञः वात्सल्यं सर्वेषां प्रति समादरः च प्रकटौ। ‘कैकेयी त्वया सुप्रजाः’ इति वचनं करुणापूर्णम्, यतः पाठकः जानाति यत् सा एव कैकेयी अधुना समस्तस्य अनर्थस्य मूलम्। पुनश्च वृद्धः रामलक्ष्मणयोः कुशलं पृच्छति, न जानन् यत् तौ वनं गतौ, दशरथः च मृतः। कविः एवं वचनैः एव पाठकस्य हृदये करुणां वर्धयति।

केकयराजः भरतं सत्कृत्य बहून् उपहारान् ददाति — उत्तमान् हस्तिनः, चित्रान् कम्बलान्, अजिनानि, प्रभूतं च धनम्। ततः अन्तःपुरे संवर्धितान्, व्याघ्रवीर्यबलोपमान्, दंष्ट्रायुधान्, महाकायान् श्वनः उपायनरूपेण ददाति। सहस्रद्वयं रुक्मनिष्काणां षोडशशतानि च अश्वानां सत्कृत्य केकयीपुत्राय आदिशति। ततः अभिप्रेतान् विश्वास्यान् गुणान्वितान् च अमात्यान् अश्वपतिः भरतस्य अनुयायितया शीघ्रं ददाति। मातुलः युधाजित् अपि ऐरावतकुलजान् इन्द्रशिरसः प्रियदर्शनान् नागान्, शीघ्रान् सुसंयुक्तान् खरान् च धनरूपेण अस्मै ददाति। एतस्मिन् वर्णने कविः केकयदेशस्य समृद्धिं दौहित्रस्नेहं च युगपत् दर्शयति। किन्तु एतत् सर्वं वैभवं पाठकस्य मनसि विपरीतम् एव फलं जनयति — यतः यम् उद्दिश्य एतत् धनं दीयते, सः अयोध्यां गत्वा पितरं मृतं भ्रातरं च वनगतं द्रक्ष्यति। श्वानां दानम् अपि विशिष्टं गीताप्रेस-पाठे वर्णितम्, तत्र च श्वानः शौर्येण व्याघ्रसदृशाः, दंष्ट्रायुधाः, महाकायाः च इति वर्णिताः — एतत् प्राचीनस्य केकयदेशस्य श्वपालनपरम्परायाः सूचकम्। अमात्यदाने च ‘विश्वास्यान् गुणान्वितान्’ इति विशेषणद्वयं महत्त्वपूर्णम् — वृद्धः राजा दौहित्रस्य रक्षणार्थं केवलं सैन्यं न ददाति, अपि तु विश्वसनीयान् मन्त्रिणः अपि ददाति, यतः सः अपि मार्गे किमपि अनिष्टं शङ्कते इव।

केकयेन्द्रेण दत्तं तत् धनं भरतः न अभ्यनन्दत्। कारणं स्पष्टम् — गमनत्वरया सः व्याकुलः आसीत्। तस्य हृदये तदा सुमहती चिन्ता बभूव, द्वाभ्यां कारणाभ्याम् — दूतानां त्वरया, स्वप्नस्य च दर्शनेन। एतौ द्वौ हेतू मिलित्वा तस्य मनसि अनिष्टशङ्कां जनयतः। कविः अत्र सूक्ष्मं मनोविज्ञानं दर्शयति — यदा किमपि अशुभं भविष्यति इति अन्तःकरणं शङ्कते, तदा बाह्यं वैभवं निरर्थकं प्रतिभाति। ततः सः स्वं वेश्म अतिक्रम्य नरैः नागैः अश्वैः च संकुलं सुमहान्तम् अनुत्तमं राजमार्गं प्रपेदे। तम् अपि अतीत्य अनुत्तमम् अन्तःपुरम् अपश्यत्, तत् च श्रीमान् भरतः अनिवारितः सन् आविवेश। ‘अनिवारितः’ इति पदेन दौहित्रस्य तत्र गौरवं सूच्यते — तस्य प्रवेशे कोऽपि प्रतिबन्धः नासीत्। एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षात्मकसंस्करणे न सन्ति; वुल्गेटः एव भरतस्य अन्तर्दशां विस्तरेण वर्णयति, तेन च अग्रिमसर्गस्य निमित्तदर्शनं पूर्वसूचितं भवति।

मातामहम् आपृच्छ्य मातुलं च युधाजितम् आमन्त्र्य भरतः शत्रुघ्नसहितः रथम् आरुह्य प्रययौ। तस्य पृष्ठतः शतात् अधिकान् मण्डलचक्रान् रथान् योजयित्वा भृत्याः उष्ट्रैः गोभिः अश्वैः खरैः च यान्तं भरतम् अन्वयुः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः — महात्मा भरतः सेनया गुप्तः, मातामहस्य आत्मसमैः अमात्यैः सहितः, शत्रुघ्नम् आदाय अपेतशत्रुः सन् गृहात् प्रययौ, यथा कश्चित् सिद्धः इन्द्रलोकात् प्रयाति। एषा उपमा द्व्यर्था — एकतः वैभवसूचिका, अन्यतः तु विरहसूचिका, यतः इन्द्रलोकात् निर्गमनं सुखस्थानात् निर्गमनम् एव। ‘अपेतशत्रुः’ इति विशेषणम् अपि करुणम्, यतः यः बाह्यशत्रुरहितः, तस्य गृहे एव महान् अनर्थः प्रतीक्षते। एवम् अयं सर्गः भरतस्य यात्रायाः आरम्भेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे मार्गवर्णनम् अयोध्यादर्शनं च भविष्यति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు దుఃస్వప్నాన్ని చూసి మిత్రులకు దానిని చెప్పాడు. అతడు కలను చెబుతున్న ఆ క్షణంలోనే అయోధ్య నుండి పంపబడిన దూతలు అలసిన వాహనాలతో రమణీయమైన రాజగృహ నగరంలో ప్రవేశిస్తున్నారు. ఆ నగరపు అగడ్త శత్రువులు దాటలేనిది. ఆ దూతలు కేకయరాజు అశ్వపతినీ రాజకుమారుణ్ణీ కలిసి సత్కారం పొంది, తరువాత రాజు పాదాలు పట్టుకొని భరతునితో ఇలా అన్నారు: ‘పురోహితుడు వసిష్ఠుడూ మంత్రులందరూ నీ క్షేమం అడుగుతున్నారు; త్వరగా బయలుదేరు, నువ్వు చేయవలసిన అత్యవసరమైన పని ఉంది.’ తరువాత వారు విలువైన వస్త్రాలనూ ఆభరణాలనూ సమర్పిస్తున్నారు — ‘విశాలనేత్రా, వీటిని నువ్వే స్వీకరించి నీ మేనమామకు కూడా ఇప్పించు. ఇక్కడ ఇరవై కోట్ల విలువైన ద్రవ్యం నీ తాతగారైన రాజు కోసం, పది కోట్ల విలువైనది నీ మేనమామ కోసం తేబడింది.’ మిత్రులపై ఎంతో అనురాగం గల భరతుడు అదంతా స్వీకరించి, దూతలను వారు కోరుకున్నవాటితో సత్కరించి, వారిని ప్రశ్నించడం మొదలుపెట్టాడు. ఇక్కడ కవి ఒక సూక్ష్మమైన విషయాన్ని సూచిస్తున్నాడు — దూతలు వసిష్ఠుని ఆదేశానుసారం రాజు మరణాన్ని గాని రాముని ప్రవాసాన్ని గాని ఏమీ చెప్పడం లేదు; ‘అత్యవసరమైన పని’ అని మాత్రమే అంటున్నారు. అందువల్ల భరతుని మనస్సులో సందేహమే పుడుతున్నది, శోకం కాదు; అతని దుఃఖం తరువాతి సర్గలోనే పూర్తిగా బయటపడుతుంది. దూతలు వచ్చిన సమయం కూడా సూచనాత్మకమైనది — భరతుడు కలవృత్తాంతం చెబుతున్నప్పుడే వారు ప్రవేశించారు; ఈ విధంగా కలా దూతలూ ఒకే అశుభాన్ని రెండు విధాలుగా సూచిస్తున్నాయి.

భరతుడు దూతలను ఒక్కొక్క విషయం అడుగుతున్నాడు. మొదట తండ్రి గురించి — ‘నా తండ్రి దశరథుడు క్షేమంగా ఉన్నాడు కదా? మహాత్ములైన రామలక్ష్మణులు ఆరోగ్యంగా ఉన్నారు కదా?’ తరువాత పెద్ద తల్లి గురించి — ‘ధర్మనిరతురాలూ, ధర్మజ్ఞురాలూ, ధర్మవాదినీ, బుద్ధిమంతుడైన రాముని తల్లీ అయిన ఆర్య కౌసల్య ఆరోగ్యంగా ఉన్నది కదా?’ తరువాత మధ్యమ తల్లి గురించి — ‘వీరుడైన లక్ష్మణునికీ శత్రుఘ్నునికీ తల్లి, ధర్మజ్ఞురాలు అయిన సుమిత్ర ఆరోగ్యంగా ఉన్నది కదా?’ చివరకు తన తల్లి గురించి — ‘ఎప్పుడూ తన స్వార్థమే కోరుకునే, ఉగ్రస్వభావురాలూ, కోపిష్ఠీ, తానే ప్రాజ్ఞురాలనని భావించుకునే నా తల్లి కైకేయి ఆరోగ్యంగా ఉన్నది కదా? ఆమె ఏమన్నది?’ ఈ నాలుగు ప్రశ్నలలో కవి భరతుని స్వభావాన్నే వెల్లడిస్తున్నాడు. కౌసల్యను అతడు ధర్మానికి సంబంధించిన మూడు పదాలతో విశేషిస్తున్నాడు, తన తల్లిని మాత్రం దోషాలను సూచించే పదాలతో — స్వార్థపరురాలు, ఉగ్రురాలు, కోపిష్ఠి, తానే ప్రాజ్ఞురాలనని భావించేది అని. తన తల్లి దోషాలను ఇంత స్పష్టంగా ఎరిగిన కొడుకు ఆమె చేసిన పనికి ఎలా సమ్మతిస్తాడు — అనే తరువాతి కథాభాగమంతటికీ బీజం ఇక్కడే దాగి ఉంది. ‘కిమ్ ఉవాచ హ’ (ఆమె ఏమన్నది) అనే ప్రశ్న కూడా సూచనాత్మకమైనదే — తల్లి మాట పట్ల అతని శంక ముందే ఉంది.

మహాత్ముడైన భరతుడు ఇలా అడగగా దూతలు వినయంగా ఇలా అన్నారు: ‘నరవ్యాఘ్రా, ఎవరి క్షేమాన్ని నువ్వు కోరుకుంటున్నావో వారందరూ క్షేమంగా ఉన్నారు. పద్మహస్త అయిన శ్రీ (లక్ష్మి) నిన్ను వరిస్తున్నది; నీ రథం సిద్ధం చేయబడుగాక.’ ఈ మాట ద్వ్యర్థకమైనది — పైకి మంగళవచనం, లోపల రాజ్యలక్ష్మిని సూచించడం. దూతలు సత్యమూ చెప్పడం లేదు, అబద్ధమూ చెప్పడం లేదు; కేవలం దాస్తున్నారు. ఇలా చెప్పబడిన భరతుడు బదులిచ్చాడు: ‘నేను మహారాజైన తాతగారి అనుమతి తీసుకుంటాను; దూతలు నన్ను తొందరపెడుతున్నారు.’ తరువాత రాజకుమారుడైన భరతుడు దూతల ప్రేరణతో తాతగారి దగ్గరకు వెళ్ళి అన్నాడు: ‘రాజా, దూతల ప్రేరణతో నేను తండ్రి దగ్గరకు వెళ్తున్నాను; మీరు నన్ను ఎప్పుడు తలచుకుంటారో అప్పుడు మళ్ళీ వస్తాను.’ ఈ మాటలో భరతుని వినయం కనిపిస్తుంది — అతడు తన ఇష్టంతో వెళ్ళడం లేదు, అనుమతి కోరుతున్నాడు, మళ్ళీ వస్తానని మాట కూడా ఇస్తున్నాడు. ఈ భరతుడే ముందు రాజ్యాన్ని కూడా కోరుకోడు; అతని చరిత్రకు మూలం వినయమేనని కవి ఇక్కడి నుండే చూపిస్తున్నాడు. ‘యుజ్యతాం చాపి తే రథః’ (నీ రథం కూడా సిద్ధం చేయబడుగాక) అనే దూతవాక్యంలో కూడా ద్వైవిధ్యం ఉంది — పైకి ప్రయాణసూచన, లోపల రాజ్యాభిషేకసూచన లాగా. కాని భరతుడు దానిని గ్రహించడం లేదు; అతడు కేవలం తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు.

భరతుడు ఇలా చెప్పగా తాతగారైన అశ్వపతి రాజు అతని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి శుభమైన మాట చెప్పాడు: ‘నాయనా, వెళ్ళు, నీకు అనుమతి ఇస్తున్నాను. నీ వల్ల కైకేయి మంచి సంతానం గలదయింది. పరంతపా, నీ తల్లికీ తండ్రికీ నా క్షేమం చెప్పు. పురోహితునికీ ఇతర ద్విజశ్రేష్ఠులకూ క్షేమం చెప్పాలి. మహాధనుర్ధారులైన ఆ ఇద్దరు సోదరులు రామలక్ష్మణుల క్షేమం కూడా అడుగు.’ ఇక్కడ వృద్ధుడైన రాజు వాత్సల్యమూ అందరిపట్ల ఆదరమూ వ్యక్తమవుతున్నాయి. ‘నీ వల్ల కైకేయి మంచి సంతానం గలదయింది’ అనే మాట కరుణతో నిండి ఉంది, ఎందుకంటే ఆ కైకేయే ఇప్పుడు సమస్త అనర్థానికీ మూలమని పాఠకునికి తెలుసు. మళ్ళీ ఆ వృద్ధుడు రామలక్ష్మణుల క్షేమం అడుగుతున్నాడు, వారిద్దరూ అడవికి వెళ్ళారనీ, దశరథుడు మరణించాడనీ తెలియకుండా. కవి ఇలాంటి మాటలతోనే పాఠకుని హృదయంలో కరుణను పెంచుతున్నాడు.

కేకయరాజు భరతుణ్ణి సత్కరించి ఎన్నో కానుకలు ఇస్తున్నాడు — ఉత్తమమైన ఏనుగులు, రంగురంగుల కంబళ్ళు, జింకచర్మాలు, సమృద్ధిగా ధనం. తరువాత అంతఃపురంలో పెంచబడిన, పులుల వంటి పరాక్రమమూ బలమూ గల, కోరలే ఆయుధాలుగా గల, భారీ శరీరాలు గల కుక్కలను కానుకగా ఇస్తున్నాడు. రెండు వేల బంగారు నిష్కాలనూ పదహారు వందల గుర్రాలనూ సత్కారపూర్వకంగా కైకేయి కుమారునికి ఇవ్వమని ఆదేశిస్తున్నాడు. తరువాత అశ్వపతి తనకు నచ్చిన, నమ్మదగిన, గుణవంతులైన అమాత్యులను భరతుని వెంట వెళ్ళడానికి వెంటనే ఇస్తున్నాడు. మేనమామ యుధాజిత్తు కూడా ఐరావత కులంలో పుట్టిన, ఇంద్రశిరస్సు పర్వతానికి చెందిన, చూడముచ్చటైన ఏనుగులనూ, వేగంగా వెళ్ళే, బాగా శిక్షణ పొందిన గాడిదలనూ ధనరూపంగా అతనికి ఇస్తున్నాడు. ఈ వర్ణనలో కవి కేకయదేశపు సమృద్ధినీ మనుమనిపై ప్రేమనూ ఏకకాలంలో చూపిస్తున్నాడు. కాని ఈ వైభవమంతా పాఠకుని మనస్సులో విపరీత ఫలాన్నే కలిగిస్తుంది — ఎవరి కోసం ఈ ధనం ఇవ్వబడుతున్నదో అతడు అయోధ్యకు వెళ్ళి తండ్రిని మరణించినవానిగా, అన్నను అడవికి వెళ్ళినవానిగా చూస్తాడు. కుక్కల దానం కూడా గీతాప్రెస్ పాఠంలో విశేషంగా వర్ణించబడింది, అక్కడ కుక్కలు శౌర్యంలో పులుల వంటివనీ, కోరలే ఆయుధాలనీ, భారీ శరీరాలు గలవనీ వర్ణించబడ్డాయి — ఇది ప్రాచీన కేకయదేశపు శునకపాలన సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. అమాత్యుల దానంలో ‘విశ్వాస్యాన్ గుణాన్వితాన్’ (నమ్మదగిన, గుణవంతులైన) అనే రెండు విశేషణాలు ముఖ్యమైనవి — వృద్ధుడైన రాజు మనుమని రక్షణ కోసం కేవలం సైన్యాన్నే ఇవ్వడం లేదు, నమ్మకమైన మంత్రులను కూడా ఇస్తున్నాడు, అతడు కూడా దారిలో ఏదో అనిష్టాన్ని శంకిస్తున్నట్లు.

కేకయరాజు ఇచ్చిన ఆ ధనాన్ని భరతుడు ఆనందంగా స్వీకరించలేదు. కారణం స్పష్టం — ప్రయాణపు తొందరతో అతడు కలవరపడుతున్నాడు. అప్పుడు అతని హృదయంలో చాలా పెద్ద చింత కలిగింది, రెండు కారణాల వల్ల — దూతల తొందర వల్లా, కల చూడటం వల్లా. ఈ రెండు కారణాలూ కలిసి అతని మనస్సులో అనిష్టశంకను కలిగిస్తున్నాయి. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన మనోవిజ్ఞానాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఏదో అశుభం జరగబోతున్నదని అంతఃకరణం శంకించినప్పుడు బయటి వైభవం నిరర్థకంగా తోస్తుంది. తరువాత అతడు తన భవనాన్ని దాటి, మనుష్యులతో, ఏనుగులతో, గుర్రాలతో కిక్కిరిసిన, ఎంతో విశాలమైన, సాటిలేని రాజమార్గానికి చేరాడు. దానిని కూడా దాటి సాటిలేని అంతఃపురాన్ని చూశాడు, శ్రీమంతుడైన భరతుడు ఎవరూ అడ్డగించకుండా దానిలో ప్రవేశించాడు. ‘అనివారితః’ (అడ్డగించబడకుండా) అనే పదంతో అక్కడ మనుమనికి ఉన్న గౌరవం సూచించబడుతున్నది — అతని ప్రవేశానికి ఏ ఆటంకమూ లేదు. ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) మాత్రమే భరతుని అంతర్దశను విస్తరంగా వర్ణిస్తుంది, దానితో తరువాతి సర్గలోని నిమిత్తదర్శనం ముందే సూచించబడుతుంది.

తాతగారి అనుమతి తీసుకొని, మేనమామ యుధాజిత్తుకు వీడ్కోలు చెప్పి, భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి రథమెక్కి బయలుదేరాడు. అతని వెనుక వందకు పైగా గుండ్రని చక్రాలు గల రథాలను కట్టి, సేవకులు ఒంటెలతో, ఎద్దులతో, గుర్రాలతో, గాడిదలతో వెళ్తున్న భరతుణ్ణి అనుసరించారు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘమైన ఛందస్సులో కూర్చబడింది — మహాత్ముడైన భరతుడు సైన్యం రక్షణలో, తాతగారికి ఆత్మసమానులైన అమాత్యులతో కూడి, శత్రుఘ్నుణ్ణి వెంటబెట్టుకొని, శత్రువులు లేనివాడై, ఇంటి నుండి బయలుదేరాడు — ఒక సిద్ధుడు ఇంద్రలోకం నుండి బయలుదేరినట్లు. ఈ ఉపమానం ద్వ్యర్థకమైనది — ఒకవైపు వైభవాన్ని సూచిస్తుంది, మరోవైపు వియోగాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇంద్రలోకం నుండి బయలుదేరడం సుఖస్థానం నుండి బయలుదేరడమే. ‘అపేతశత్రుః’ (శత్రువులు లేనివాడు) అనే విశేషణం కూడా కరుణాజనకం, ఎందుకంటే బయటి శత్రువులు లేనివానికి సొంత ఇంట్లోనే మహా అనర్థం ఎదురుచూస్తున్నది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ భరతుని ప్రయాణారంభంతో ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో మార్గవర్ణనా అయోధ్యాదర్శనమూ ఉంటాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் தீய கனவு கண்டு அதைத் தோழர்களிடம் சொன்னான். அவன் கனவைச் சொல்லிக்கொண்டிருந்த அதே கணத்தில், அயோத்தியிலிருந்து அனுப்பப்பட்ட தூதர்கள் களைத்த வாகனங்களுடன் அழகிய ராஜகிருக நகருக்குள் நுழைகிறார்கள். அந்த நகரத்தின் அகழி பகைவர்களால் கடக்க இயலாததாக இருந்தது. அந்தத் தூதர்கள் கேகய மன்னன் அசுவபதியையும் அரசகுமாரனையும் சந்தித்து மரியாதை பெற்றனர்; பின்னர் அரசனின் பாதங்களைப் பற்றி வணங்கிப் பரதனிடம் சொன்னார்கள்: ‘புரோகிதர் வசிஷ்டரும் அமைச்சர்கள் அனைவரும் உன் நலத்தை விசாரிக்கிறார்கள்; விரைந்து புறப்படு; நீ செய்ய வேண்டிய அவசரக் காரியம் ஒன்று இருக்கிறது.’ பின்னர் அவர்கள் விலையுயர்ந்த ஆடைகளையும் அணிகலன்களையும் அளிக்கிறார்கள்: ‘அகன்ற கண்களுடையவனே, இவற்றை நீயே பெற்றுக்கொண்டு தாய்மாமனுக்கும் கொடுக்கச் செய். இங்கே இருபது கோடி மதிப்புள்ள பொருள்கள் உன் தாய்வழிப் பாட்டனாரான மன்னருக்காகவும், பத்துக் கோடி மதிப்புள்ளவை உன் தாய்மாமனுக்காகவும் கொண்டுவரப்பட்டுள்ளன.’ நண்பர்களிடம் மிகுந்த அன்புடைய பரதன் அவை அனைத்தையும் பெற்றுக்கொண்டு, விரும்பியவற்றைக் கொடுத்துத் தூதர்களைக் கௌரவித்து, அவர்களிடம் கேள்வி கேட்கத் தொடங்குகிறான். இங்கே கவிஞர் நுட்பமான ஒன்றைக் குறிக்கிறார் — வசிஷ்டரின் ஆணைப்படி தூதர்கள் அரசனின் மரணத்தையோ ராமனின் நாடு கடத்தலையோ சிறிதும் சொல்லவில்லை; ‘அவசரக் காரியம்’ என்ற அளவே சொல்கிறார்கள். ஆகையால் பரதனின் மனத்தில் ஐயமே பிறக்கிறது, துயரம் அல்ல; அவனுடைய துன்பம் முழுமையாக அடுத்த சர்க்கத்திலேயே வெளிப்படும். தூதர்கள் வந்த நேரமும் குறிப்பானது — பரதன் கனவுச் செய்தியைச் சொல்லிக்கொண்டிருந்தபோதே அவர்கள் நுழைந்தனர்; இவ்வாறு கனவும் தூதர்களும் ஒரே அமங்கலத்தை இருவகையில் சுட்டுகின்றன.

பரதன் தூதர்களிடம் ஒவ்வொருவரைப் பற்றியும் கேட்கிறான். முதலில் தந்தையைப் பற்றி: ‘என் தந்தை தசரதர் நலமாக இருக்கிறார் அல்லவா? மகாத்மாக்களான ராமனும் லக்ஷ்மணனும் உடல்நலத்துடன் இருக்கிறார்கள் அல்லவா?’ பின்னர் மூத்த தாயைப் பற்றி: ‘தர்மத்தில் ஈடுபட்டவளும், தர்மம் அறிந்தவளும், தர்மத்தைப் பேசுபவளும், அறிவுடைய ராமனின் தாயுமான ஆர்யை கௌசல்யை நோயின்றி இருக்கிறாள் அல்லவா?’ பின்னர் இடைத் தாயைப் பற்றி: ‘வீரனான லக்ஷ்மணனுக்கும் சத்ருக்னனுக்கும் தாயான, தர்மம் அறிந்த சுமித்திரை நோயின்றி இருக்கிறாள் அல்லவா?’ இறுதியில் தன் தாயைப் பற்றி: ‘எப்போதும் தன்னலம் நாடுபவளும், கடுமையானவளும், சினமுடையவளும், தன்னை அறிவாளியாகக் கருதுபவளுமான என் தாய் கைகேயி நோயின்றி இருக்கிறாள் அல்லவா? அவள் என்ன சொன்னாள்?’ இந்த நான்கு கேள்விகளிலும் கவிஞர் பரதனின் இயல்பையே வெளிப்படுத்துகிறார். கௌசல்யையை அவன் ‘தர்மம்’ என்ற சொல் கொண்ட மூன்று அடைமொழிகளால் சிறப்பிக்கிறான்; தன் தாயையோ குறைகளைச் சுட்டும் சொற்களால் — தன்னலம் நாடுபவள், கடுமையானவள், சினமுடையவள், தன்னை அறிவாளியாகக் கருதுபவள் என்று. தன் தாயின் குறைகளை இவ்வளவு தெளிவாக அறிந்த மகன் அவளுடைய செயலுக்கு எப்படி உடன்பட்டிருப்பான் — அடுத்து வரும் கதைப்பகுதி முழுவதன் விதையும் இங்கேயே பொதிந்திருக்கிறது. ‘அவள் என்ன சொன்னாள்’ என்ற கேள்வியும் குறிப்பானது — தாயின் சொல் பற்றிய அவனுடைய ஐயம் முன்பே இருக்கிறது.

மகாத்மாவான பரதன் இவ்வாறு கேட்டதும் தூதர்கள் பணிவுடன் சொன்னார்கள்: ‘மனிதருள் புலியே, யாருடைய நலத்தை நீ விரும்புகிறாயோ அவர்கள் அனைவரும் நலமாக இருக்கிறார்கள். தாமரையைக் கையில் ஏந்திய திருமகள் உன்னை வரிக்கிறாள்; உன் தேர் பூட்டப்படட்டும்.’ இந்தச் சொல் இருபொருள் கொண்டது — வெளியே மங்கலச் சொல், உள்ளே அரசச் செல்வத்தின் குறிப்பு. தூதர்கள் உண்மையையும் சொல்லவில்லை, பொய்யையும் சொல்லவில்லை; மறைக்க மட்டுமே செய்கிறார்கள். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பரதன் மறுமொழி சொன்னான்: ‘மகாராஜாவான என் தாய்வழிப் பாட்டனாரிடம் விடைபெறுகிறேன்; தூதர்கள் என்னை அவசரப்படுத்துகிறார்கள்.’ பின்னர் தூதர்களால் தூண்டப்பட்ட அரசகுமாரன் பரதன் தாய்வழிப் பாட்டனாரை அணுகிச் சொன்னான்: ‘அரசே, தூதர்களால் தூண்டப்பட்டு நான் தந்தையிடம் செல்கிறேன்; நீங்கள் என்னை எப்போது நினைக்கிறீர்களோ அப்போது மீண்டும் வருவேன்.’ இந்தச் சொல்லில் பரதனின் பணிவு தெரிகிறது — அவன் தன் விருப்பப்படி செல்லவில்லை, அனுமதி கேட்கிறான், மீண்டும் வருவதாக வாக்கும் தருகிறான். இதே பரதன் பின்னர் அரசையும் விரும்பவில்லை; அவனுடைய பண்பின் வேர் பணிவே என்று கவிஞர் இங்கிருந்தே காட்டுகிறார். ‘உன் தேரும் பூட்டப்படட்டும்’ என்ற தூதர் சொல்லிலும் இருமை உண்டு — வெளியே பயணக் குறிப்பு, உள்ளே முடிசூட்டல் குறிப்பு போல. ஆனால் பரதன் அதைப் பற்றிக்கொள்ளவில்லை; தந்தையிடம் செல்ல மட்டுமே விரும்புகிறான்.

பரதன் இவ்வாறு சொன்னதும், தாய்வழிப் பாட்டனாரான மன்னன் அசுவபதி அவனுடைய உச்சியை முகர்ந்து மங்கலமான சொல்லைச் சொன்னார்: ‘குழந்தாய், போ, உனக்கு அனுமதி அளிக்கிறேன். உன்னால் கைகேயி நன்மக்களைப் பெற்றவளானாள். பகைவரை வாட்டுபவனே, உன் தாயிடமும் தந்தையிடமும் என் நலத்தைச் சொல். புரோகிதருக்கும் மற்ற சிறந்த அந்தணர்களுக்கும் என் நலத்தைத் தெரிவிக்க வேண்டும். பெரும் வில்லாளிகளான அந்தச் சகோதரர்கள் ராமனிடமும் லக்ஷ்மணனிடமும் நலம் விசாரி.’ இங்கே முதிய மன்னனின் பாசமும் அனைவரிடமும் உள்ள மதிப்பும் வெளிப்படுகின்றன. ‘உன்னால் கைகேயி நன்மக்களைப் பெற்றவளானாள்’ என்ற சொல் இரக்கம் நிறைந்தது; ஏனெனில் அதே கைகேயியே இப்போது எல்லாக் கேடுகளுக்கும் வேர் என்று வாசகருக்குத் தெரியும். மேலும் அந்த முதியவர் ராமன், லக்ஷ்மணன் இருவரின் நலத்தையும் விசாரிக்கிறார்; அவர்கள் காட்டுக்குச் சென்றுவிட்டதையும் தசரதன் இறந்துவிட்டதையும் அவர் அறியார். இவ்வாறு சொற்களாலேயே கவிஞர் வாசகரின் இதயத்தில் இரக்கத்தைப் பெருக்குகிறார்.

கேகய மன்னன் பரதனைக் கௌரவித்துப் பல அன்பளிப்புகளைத் தருகிறார் — சிறந்த யானைகள், பல வண்ணக் கம்பளங்கள், மான்தோல்கள், மிகுந்த செல்வம். பின்னர் அந்தப்புரத்தில் வளர்க்கப்பட்ட, புலியின் வீரத்துக்கும் வலிமைக்கும் நிகரான, கோரைப்பற்களையே ஆயுதமாகக் கொண்ட, பெரிய உடலுடைய நாய்களை அன்பளிப்பாகத் தருகிறார். இரண்டாயிரம் பொன் நிஷ்கங்களையும் ஆயிரத்து அறுநூறு குதிரைகளையும் கைகேயியின் மகனுக்கு மரியாதையுடன் வழங்க ஆணையிடுகிறார். பின்னர் விரும்பத்தக்க, நம்பத்தக்க, நற்பண்புகள் உடைய அமைச்சர்களையும் பரதனைப் பின்தொடர்பவர்களாக அசுவபதி விரைவில் அளிக்கிறார். தாய்மாமன் யுதாஜித்தும் ஐராவத குலத்தில் பிறந்த, இந்திரசிரஸ் மலையில் பிறந்த, காண இனிய யானைகளையும், விரைந்து செல்லும், நன்கு பழக்கப்பட்ட கழுதைகளையும் அவனுக்குச் செல்வமாகத் தருகிறான். இந்த வருணனையில் கவிஞர் கேகய நாட்டின் செழிப்பையும் மகள்வயிற்றுப் பேரன் மீதுள்ள பாசத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார். ஆனால் இந்த வளம் அனைத்தும் வாசகரின் மனத்தில் எதிர்விளைவையே உண்டாக்குகிறது — யாருக்காக இந்தச் செல்வம் கொடுக்கப்படுகிறதோ அவன் அயோத்திக்குச் சென்று தந்தை இறந்திருப்பதையும் அண்ணன் காட்டுக்குச் சென்றிருப்பதையும் காண்பான். நாய்களைக் கொடுத்தது கீதா பிரஸ் பாடத்தில் தனியாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது; அங்கே நாய்கள் வீரத்தில் புலிக்கு நிகரானவை, கோரைப்பற்களை ஆயுதமாகக் கொண்டவை, பெரிய உடலுடையவை என்று வருணிக்கப்படுகின்றன — இது பண்டைய கேகய நாட்டின் நாய் வளர்ப்பு மரபைச் சுட்டுகிறது. அமைச்சர்களை அளித்ததில் ‘நம்பத்தக்க, நற்பண்புகள் உடைய’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளும் முக்கியமானவை — முதிய மன்னன் பேரனைக் காக்கப் படையை மட்டும் தரவில்லை, நம்பத்தக்க அமைச்சர்களையும் தருகிறார்; வழியில் ஏதேனும் தீங்கு நேருமோ என்று அவரும் ஐயுறுவது போல.

கேகய மன்னன் அளித்த அந்தச் செல்வத்தைப் பரதன் மகிழ்ந்து ஏற்கவில்லை. காரணம் தெளிவு — புறப்படும் அவசரத்தால் அவன் கலக்கமுற்றிருந்தான். அப்போது அவனுடைய இதயத்தில் இரண்டு காரணங்களால் மிகப் பெரிய கவலை உண்டானது — தூதர்களின் அவசரத்தாலும், கனவைக் கண்டதாலும். இவ்விரு காரணங்களும் சேர்ந்து அவனுடைய மனத்தில் தீங்கு பற்றிய ஐயத்தை உண்டாக்குகின்றன. கவிஞர் இங்கே நுட்பமான உளவியலைக் காட்டுகிறார் — ஏதோ தீங்கு நிகழப்போகிறது என்று உள்ளம் ஐயுறும்போது வெளிச் செல்வம் பொருளற்றதாகத் தோன்றுகிறது. பின்னர் அவன் தன் மாளிகையைக் கடந்து, மனிதர்களாலும் யானைகளாலும் குதிரைகளாலும் நிறைந்த, மிகப் பெரிய, ஒப்பற்ற அரச வீதியை அடைந்தான். அதையும் கடந்து ஒப்பற்ற அந்தப்புரத்தைக் கண்டான்; திருவுடைய பரதன் தடையின்றி அதற்குள் நுழைந்தான். ‘தடையின்றி’ என்ற சொல்லால் அங்கே மகள்வயிற்றுப் பேரனுக்கு இருந்த மதிப்பு குறிக்கப்படுகிறது — அவன் நுழைவதற்கு எந்தத் தடையும் இல்லை. இந்த நான்கு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வழக்கிலுள்ள பாடமே பரதனின் உள்நிலையை விரிவாக வருணிக்கிறது; அதனால் அடுத்த சர்க்கத்தின் தீய அறிகுறிக் காட்சி முன்கூட்டியே குறிக்கப்படுகிறது.

தாய்வழிப் பாட்டனாரிடம் விடைபெற்று, தாய்மாமன் யுதாஜித்திடமும் சொல்லிக்கொண்டு, பரதன் சத்ருக்னனுடன் தேரில் ஏறிப் புறப்பட்டான். அவனுக்குப் பின்னால் வட்டச் சக்கரங்களுடைய நூற்றுக்கும் மேற்பட்ட தேர்களைப் பூட்டி, பணியாளர்கள் ஒட்டகங்களோடும் எருதுகளோடும் குதிரைகளோடும் கழுதைகளோடும் செல்லும் பரதனைப் பின்தொடர்ந்தனர். கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட சந்தத்தில் அமைந்துள்ளது — மகாத்மாவான பரதன் படையால் காக்கப்பட்டு, தாய்வழிப் பாட்டனாருக்குத் தமக்கு நிகரான அமைச்சர்களுடன் கூடி, சத்ருக்னனை உடனழைத்துக்கொண்டு, பகைவரற்றவனாக, இந்திரலோகத்திலிருந்து ஒரு சித்தன் புறப்படுவது போல வீட்டிலிருந்து புறப்பட்டான். இந்த உவமை இருபொருள் கொண்டது — ஒருபுறம் செல்வச் சிறப்பைக் குறிக்கிறது, மறுபுறம் பிரிவைக் குறிக்கிறது; ஏனெனில் இந்திரலோகத்திலிருந்து வெளியேறுவது இன்பமான இடத்திலிருந்து வெளியேறுவதே. ‘பகைவரற்றவன்’ என்ற அடைமொழியும் இரக்கத்துக்குரியது; ஏனெனில் வெளிப் பகைவர் இல்லாதவனுக்கு அவனுடைய வீட்டிலேயே பெருங்கேடு காத்திருக்கிறது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் பரதனின் பயணத் தொடக்கத்துடன் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் வழியின் வருணனையும் அயோத்தியைக் காணுதலும் இடம்பெறும்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ದುಃಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ಅದನ್ನು ಗೆಳೆಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತರು ದಣಿದ ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ರಮಣೀಯವಾದ ರಾಜಗೃಹ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ನಗರದ ಕಂದಕವನ್ನು ಶತ್ರುಗಳು ದಾಟಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ದೂತರು ಕೇಕಯರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿಯನ್ನೂ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನೂ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಅನಂತರ ರಾಜನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಭರತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರೂ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಡು, ನಿನ್ನಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯವೊಂದಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷನೇ, ಇವುಗಳನ್ನು ನೀನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸೋದರಮಾವನಿಗೂ ಕೊಡಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ನಿನ್ನ ತಾತನಾದ ರಾಜನಿಗಾಗಿ, ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದನ್ನು ನಿನ್ನ ಸೋದರಮಾವನಿಗಾಗಿ ತರಲಾಗಿದೆ.’ ಹಿತೈಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಅನುರಕ್ತನಾದ ಭರತನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಅವರು ಬಯಸಿದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ದೂತರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೂತರು ವಸಿಷ್ಠನ ಆದೇಶದಂತೆ ರಾಜನ ಮರಣವನ್ನಾಗಲಿ ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನಾಗಲಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ‘ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಮಾತ್ರ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಶೋಕವಲ್ಲ; ಅವನ ದುಃಖ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ದೂತರ ಆಗಮನದ ಸಮಯವೂ ಸೂಚಕ — ಭರತನು ಸ್ವಪ್ನವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಹೀಗೆ ಸ್ವಪ್ನವೂ ದೂತರೂ ಒಂದೇ ಅಶುಭವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭರತನು ದೂತರನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ: ‘ನನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನಷ್ಟೆ? ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ?’ ಅನಂತರ ಹಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ: ‘ಧರ್ಮನಿರತಳೂ ಧರ್ಮಜ್ಞಳೂ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವವಳೂ ಆದ ಆರ್ಯೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ತಾಯಿ, ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ?’ ಅನಂತರ ನಡುವಿನ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ: ‘ವೀರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ತಾಯಿಯಾದ ಧರ್ಮಜ್ಞೆ ಸುಮಿತ್ರೆ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ: ‘ಸದಾ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ಉಗ್ರಸ್ವಭಾವದ, ಕೋಪಿಷ್ಠೆಯಾದ, ತಾನೇ ಬುದ್ಧಿವಂತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ? ಅವಳು ಏನು ಹೇಳಿದಳು?’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಅವನು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ದೋಷವಾಚಕ ಪದಗಳಿಂದ — ಸ್ವಾರ್ಥಿ, ಉಗ್ರೆ, ಕೋಪಿಷ್ಠೆ, ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳು ಎಂದು. ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಲ್ಲ ಮಗನು ಅವಳ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಸಮ್ಮತಿಸಿಯಾನು — ಎಂಬ ಮುಂದಿನ ಇಡೀ ಕಥಾಭಾಗದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಕಿಮ್ ಉವಾಚ ಹ’ (ಅವಳು ಏನು ಹೇಳಿದಳು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಸೂಚಕ — ತಾಯಿಯ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಶಂಕೆಯಿದೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ದೂತರು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದರು: ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಯಾರ ಕುಶಲವನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಶಲದಿಂದಿದ್ದಾರೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಮಲ ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಿನ್ನನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ನಿನ್ನ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿಸು.’ ಈ ಮಾತು ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಮಂಗಳವಚನ, ಒಳಗೆ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸೂಚನೆ. ದೂತರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಳ್ಳನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ನಾನು ಮಹಾರಾಜನಾದ ತಾತನ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ; ದೂತರು ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಅನಂತರ ದೂತರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ತಾತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ದೂತರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಾನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಯಾವಾಗ ನೆನೆಯುವೆಯೋ ಆಗ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭರತನ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನಿಷ್ಟದಂತೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭರತನು ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲ ವಿನಯವೇ ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯುಜ್ಯತಾಂ ಚಾಪಿ ತೇ ರಥಃ’ (ನಿನ್ನ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿಸು) ಎಂಬ ದೂತವಾಕ್ಯದಲ್ಲೂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವಿದೆ — ಹೊರಗೆ ಪ್ರಯಾಣದ ಸೂಚನೆ, ಒಳಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸೂಚನೆಯಂತೆ. ಆದರೆ ಭರತನು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ತಾತನಾದ ರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿ ಅವನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಗೂ, ಹೋಗು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳು. ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ತಂದೆಗೂ ನನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಪುರೋಹಿತರಿಗೂ ಇತರ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ಮಹಾಧನುರ್ಧರರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು — ಅವರ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧ ರಾಜನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಎಲ್ಲರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಗೌರವವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ‘ಕೈಕೇಯಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಕೈಕೇಯಿ ಈಗ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮತ್ತೆ ವೃದ್ಧನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅವರು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ದಶರಥನು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಕವಿ ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೇಕಯರಾಜನು ಭರತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಬಹಳ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಉತ್ತಮ ಆನೆಗಳು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಂಬಳಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳು, ಅಪಾರ ಧನ. ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿದ, ಹುಲಿಯಂತಹ ವೀರ್ಯ ಬಲಗಳುಳ್ಳ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧವಾಗಿರುವ, ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಿಷ್ಕಗಳನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ನೂರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಕೊಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದ, ನಂಬಿಕಸ್ಥರಾದ, ಗುಣವಂತರಾದ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಅಶ್ವಪತಿ ಭರತನ ಜೊತೆಗಾರರಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಐರಾವತಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಇಂದ್ರಶಿರ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಯ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಆನೆಗಳನ್ನೂ, ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಳಗಿದ ಹೇಸರಗತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಧನರೂಪವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೇಕಯ ದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಮೊಮ್ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ವೈಭವವೆಲ್ಲವೂ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಧನವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ತಂದೆ ಸತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಅಣ್ಣ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿರುವುದನ್ನೂ ಕಾಣುವನು. ನಾಯಿಗಳ ದಾನವನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನಾಯಿಗಳು ಶೌರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂತಿರುವವು, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧವಾದವು, ದೊಡ್ಡ ದೇಹದವು ಎಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕೇಕಯ ದೇಶದ ನಾಯಿ ಸಾಕುವ ಪರಂಪರೆಯ ಸೂಚಕ. ಅಮಾತ್ಯರ ದಾನದಲ್ಲಿ ‘ವಿಶ್ವಾಸ್ಯಾನ್ ಗುಣಾನ್ವಿತಾನ್’ (ನಂಬಿಕಸ್ಥರೂ ಗುಣವಂತರೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮಹತ್ವದವು — ವೃದ್ಧ ರಾಜನು ಮೊಮ್ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಂಬಿಕಸ್ಥ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನೂ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ.

ಕೇಕಯೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಆ ಧನವನ್ನು ಭರತನು ಅಭಿನಂದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಹೊರಡುವ ಅವಸರದಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಯಿತು — ದೂತರ ಅವಸರದಿಂದ, ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದ ದರ್ಶನದಿಂದ. ಈ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳು ಸೇರಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನಿಷ್ಟದ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏನೋ ಅಶುಭ ಸಂಭವಿಸಲಿದೆ ಎಂದು ಅಂತಃಕರಣ ಶಂಕಿಸುವಾಗ, ಹೊರಗಿನ ವೈಭವ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಜನರಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಬಹು ದೊಡ್ಡದಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅದನ್ನೂ ದಾಟಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಕಂಡನು, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ಯಾವ ತಡೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಅನಿವಾರಿತಃ’ (ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊಮ್ಮಗನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಯಾವ ನಿರ್ಬಂಧವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಮಾತ್ರ ಭರತನ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅಪಶಕುನದರ್ಶನ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ತಾತನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ರಥವನ್ನೇರಿ ಹೊರಟನು. ಅವನ ಹಿಂದೆ ದುಂಡಗಿನ ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಥಗಳನ್ನು ಹೂಡಿಕೊಂಡು, ಸೇವಕರು ಒಂಟೆಗಳು, ಎತ್ತುಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಹೇಸರಗತ್ತೆಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಸೇನೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ, ತಾತನ ಆತ್ಮಸಮಾನರಾದ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಶತ್ರುರಹಿತನಾಗಿ, ಸಿದ್ಧಪುರುಷನೊಬ್ಬನು ಇಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಹೊರಡುವಂತೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಈ ಉಪಮೆ ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ಒಂದೆಡೆ ವೈಭವದ ಸೂಚಕ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಗಲಿಕೆಯ ಸೂಚಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಹೊರಡುವುದು ಸುಖಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಡುವುದೇ. ‘ಅಪೇತಶತ್ರುಃ’ (ಶತ್ರುರಹಿತನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಕರುಣಾಜನಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುಗಳಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಮಹಾ ಅನರ್ಥ ಕಾದಿದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಭರತನ ಪ್ರಯಾಣದ ಆರಂಭದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನವೂ ಬರುವುವು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ദുഃസ്വപ്നം കണ്ട് അതു കൂട്ടുകാരോടു പറഞ്ഞു. അവൻ സ്വപ്നം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ അയോധ്യയിൽനിന്ന് അയയ്ക്കപ്പെട്ട ദൂതന്മാർ തളർന്ന വാഹനങ്ങളുമായി മനോഹരമായ രാജഗൃഹനഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ആ നഗരത്തിന്റെ കിടങ്ങ് ശത്രുക്കൾക്കു കടക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു. ആ ദൂതന്മാർ കേകയരാജാവായ അശ്വപതിയെയും രാജകുമാരനെയും കണ്ട് പൂജിക്കപ്പെട്ടു; പിന്നെ രാജാവിന്റെ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിച്ച് ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനും എല്ലാ മന്ത്രിമാരും നിനക്കു കുശലം നേരുന്നു; വേഗം പുറപ്പെടുക, അടിയന്തരമായ ഒരു കാര്യം നീ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.’ പിന്നെ അവർ വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും സമർപ്പിക്കുന്നു: ‘ഹേ വിശാലാക്ഷാ, ഇവ സ്വയം സ്വീകരിച്ച് മാതുലനും കൊടുപ്പിക്കുക. ഇതിൽ ഇരുപതു കോടി വിലയുള്ള ദ്രവ്യം നിന്റെ മാതാമഹനായ രാജാവിനുവേണ്ടിയും പത്തു കോടി വിലയുള്ളത് നിന്റെ മാതുലനുവേണ്ടിയും കൊണ്ടുവന്നതാണ്.’ സുഹൃജ്ജനങ്ങളിൽ അത്യന്തം അനുരക്തനായ ഭരതൻ അതെല്ലാം സ്വീകരിച്ച്, ഇഷ്ടമുള്ള വസ്തുക്കൾ നൽകി ദൂതന്മാരെ ആദരിച്ചിട്ട് അവരോടു ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മകാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വസിഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ദൂതന്മാർ രാജാവിന്റെ മരണത്തെക്കുറിച്ചോ രാമന്റെ നാടുകടത്തലിനെക്കുറിച്ചോ ഒന്നും പറയുന്നില്ല; ‘അടിയന്തരമായ കാര്യം’ എന്നുമാത്രം പറയുന്നു. അതിനാൽ ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ സംശയമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, ശോകമല്ല; അവന്റെ ദുഃഖം പൂർണമായി അടുത്ത സർഗത്തിലേ പ്രകടമാകൂ. ദൂതന്മാരുടെ ആഗമനസമയവും സൂചകമാണ് — ഭരതൻ സ്വപ്നവൃത്താന്തം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾത്തന്നെയാണ് അവർ പ്രവേശിച്ചത്; ഇങ്ങനെ സ്വപ്നവും ദൂതന്മാരും ഒരേ അശുഭത്തെ രണ്ടുവിധത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഭരതൻ ദൂതന്മാരോട് ഓരോന്നായി ചോദിക്കുന്നു. ആദ്യം പിതാവിനെക്കുറിച്ച്: ‘എന്റെ പിതാവ് ദശരഥൻ കുശലിയാണല്ലോ? മഹാത്മാക്കളായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ആരോഗ്യത്തോടെയിരിക്കുന്നല്ലോ?’ പിന്നെ ജ്യേഷ്ഠമാതാവിനെക്കുറിച്ച്: ‘ധർമനിരതയും ധർമജ്ഞയും ധർമം പറയുന്നവളും ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ അമ്മയുമായ ആര്യ കൗസല്യ രോഗമില്ലാതിരിക്കുന്നല്ലോ?’ പിന്നെ മധ്യമയെക്കുറിച്ച്: ‘വീരനായ ലക്ഷ്മണന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും അമ്മയായ ധർമജ്ഞ സുമിത്ര രോഗമില്ലാതിരിക്കുന്നല്ലോ?’ ഒടുവിൽ സ്വന്തം അമ്മയെക്കുറിച്ച്: ‘എപ്പോഴും സ്വന്തം കാര്യം മാത്രം നോക്കുന്നവളും ഉഗ്രയും കോപിഷ്ഠയും താൻ ബുദ്ധിമതിയാണെന്നു ഭാവിക്കുന്നവളുമായ എന്റെ അമ്മ കൈകേയി രോഗമില്ലാതിരിക്കുന്നല്ലോ? അവൾ എന്താണ് പറഞ്ഞത്?’ ഈ നാലു ചോദ്യങ്ങളിൽ കവി ഭരതന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. കൗസല്യയെ അവൻ ധർമം ചേർന്ന മൂന്നു വാക്കുകളാൽ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു, സ്വന്തം അമ്മയെയാകട്ടെ ദോഷം കുറിക്കുന്ന പദങ്ങളാൽ — ആത്മകാമ, ചണ്ഡി, ക്രോധന, പ്രാജ്ഞമാനിനി എന്ന്. സ്വന്തം അമ്മയുടെ ദോഷങ്ങൾ ഇത്ര വ്യക്തമായി അറിയുന്ന മകൻ എങ്ങനെ അവളുടെ പ്രവൃത്തിയോടു യോജിക്കും — തുടർന്നുവരുന്ന കഥാഭാഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിത്ത് ഇവിടെത്തന്നെ നിഹിതമാണ്. ‘അവൾ എന്താണ് പറഞ്ഞത്’ എന്ന ചോദ്യവും സൂചകമാണ് — അമ്മയുടെ വാക്കുകളെക്കുറിച്ച് അവന് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സംശയമുണ്ട്.

മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ദൂതന്മാർ വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘ഹേ നരവ്യാഘ്രാ, നീ ആരുടെ കുശലം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അവരെല്ലാം കുശലികളാണ്. താമര കൈയിലേന്തിയ ശ്രീ നിന്നെ വരിക്കുന്നു; നിന്റെ രഥം പൂട്ടപ്പെടട്ടെ.’ ഈ വാക്കിനു രണ്ടർഥമുണ്ട് — പുറമേ മംഗളവചനം, ഉള്ളിൽ രാജ്യലക്ഷ്മിയുടെ സൂചന. ദൂതന്മാർ സത്യം പറയുന്നില്ല, കള്ളവും പറയുന്നില്ല; മറച്ചുവയ്ക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ മഹാരാജാവായ മാതാമഹനോടു യാത്ര ചോദിക്കട്ടെ; ദൂതന്മാർ എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു.’ പിന്നെ ദൂതന്മാരാൽ പ്രേരിതനായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ മാതാമഹനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ഹേ രാജാവേ, ദൂതന്മാരുടെ പ്രേരണയാൽ ഞാൻ പിതാവിന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നു; അങ്ങ് എന്നെ ഓർക്കുമ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും വരാം.’ ഈ വാക്കിൽ ഭരതന്റെ വിനയം കാണാം — അവൻ സ്വേച്ഛയാ പോകുന്നില്ല, അനുമതി യാചിക്കുന്നു, മടങ്ങിവരാമെന്നു വാക്കും നൽകുന്നു. ഇതേ ഭരതൻതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാജ്യംപോലും ആഗ്രഹിക്കാത്തത്; അവന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ മൂലം വിനയമാണെന്ന് കവി ഇവിടെനിന്നുതന്നെ കാണിക്കുന്നു. ‘നിന്റെ രഥം പൂട്ടപ്പെടട്ടെ’ എന്ന ദൂതവാക്കിലും ദ്വൈവിധ്യമുണ്ട് — പുറമേ യാത്രാസൂചന, ഉള്ളിൽ രാജ്യാഭിഷേകസൂചനപോലെ. എന്നാൽ ഭരതൻ അതു ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; പിതാവിന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകാൻ മാത്രമാണ് അവന്റെ ആഗ്രഹം.

ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മാതാമഹനായ അശ്വപതിരാജാവ് അവന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ശുഭവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, പോകൂ, ഞാൻ നിനക്ക് അനുമതി നൽകുന്നു. നിന്നെ മകനായി ലഭിച്ചതിനാൽ കൈകേയി സത്പുത്രവതിയായി. ഹേ പരന്തപാ, നിന്റെ അമ്മയോടും അച്ഛനോടും എന്റെ കുശലം പറയുക. പുരോഹിതനോടും മറ്റു ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരോടും കുശലം അറിയിക്കണം. മഹാധനുർധരന്മാരായ ആ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടും കുശലം ചോദിക്കണം.’ ഇവിടെ വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ വാത്സല്യവും എല്ലാവരോടുമുള്ള ആദരവും പ്രകടമാണ്. ‘നിന്നാൽ കൈകേയി സത്പുത്രവതിയായി’ എന്ന വാക്ക് കരുണനിറഞ്ഞതാണ്; കാരണം ആ കൈകേയിതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും മൂലമെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം. കൂടാതെ, രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വനത്തിലേക്കു പോയെന്നും ദശരഥൻ മരിച്ചെന്നും അറിയാതെ വൃദ്ധൻ അവരുടെ കുശലം ചോദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാക്കുകളാൽതന്നെ കവി വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കരുണ വർധിപ്പിക്കുന്നു.

കേകയരാജാവ് ഭരതനെ സത്കരിച്ച് ധാരാളം ഉപഹാരങ്ങൾ നൽകുന്നു — ഉത്തമമായ ആനകൾ, ചിത്രപ്പണിയുള്ള കമ്പിളികൾ, മാൻതോലുകൾ, ധാരാളം ധനം. പിന്നെ അന്തഃപുരത്തിൽ വളർത്തിയ, പുലിയുടെ വീര്യവും ബലവുമുള്ള, ദംഷ്ട്രകൾ ആയുധമാക്കിയ, വലിയ ശരീരമുള്ള നായ്ക്കളെ കാഴ്ചയായി നൽകുന്നു. രണ്ടായിരം സ്വർണനിഷ്കങ്ങളും പതിനാറുനൂറു കുതിരകളും ആദരപൂർവം കൈകേയീപുത്രനു നൽകാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ഇഷ്ടരും വിശ്വസ്തരും ഗുണവാന്മാരുമായ അമാത്യന്മാരെ അശ്വപതി ഭരതന്റെ അനുയായികളായി വേഗം നൽകുന്നു. മാതുലനായ യുധാജിത്തും ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ചവയും ‘ഇന്ദ്രശിരസ്സുകൾ’ എന്നു പേരുകേട്ടവയും കാഴ്ചയ്ക്കു മനോഹരവുമായ ആനകളെയും, വേഗമേറിയതും നന്നായി ഇണക്കിയതുമായ കഴുതകളെയും അവനു ധനമായി നൽകുന്നു. ഈ വർണനയിൽ കവി കേകയദേശത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും ദൗഹിത്രസ്നേഹവും ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വൈഭവമെല്ലാം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ വിപരീതഫലമാണ് ഉളവാക്കുന്നത് — ആർക്കുവേണ്ടി ഈ ധനം നൽകപ്പെടുന്നുവോ അവൻ അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് പിതാവിനെ മരിച്ചവനായും സഹോദരനെ വനത്തിൽ പോയവനായും കാണും. നായ്ക്കളുടെ ദാനവും ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ പ്രത്യേകം വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവിടെ നായ്ക്കൾ ശൗര്യത്തിൽ പുലിക്കു സമാനരും ദംഷ്ട്രായുധരും മഹാകായരുമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇത് പ്രാചീനകേകയദേശത്തിന്റെ നായ്‌വളർത്തൽപാരമ്പര്യത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. അമാത്യദാനത്തിൽ ‘വിശ്വസ്തരും ഗുണവാന്മാരും’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ പ്രധാനമാണ് — വൃദ്ധനായ രാജാവ് ദൗഹിത്രന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി സൈന്യം മാത്രമല്ല, വിശ്വസിക്കാവുന്ന മന്ത്രിമാരെയും നൽകുന്നു; വഴിയിൽ എന്തോ അനിഷ്ടം അദ്ദേഹവും ആശങ്കിക്കുന്നതുപോലെ.

കേകയേന്ദ്രൻ നൽകിയ ആ ധനം ഭരതനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചില്ല. കാരണം വ്യക്തമാണ് — പുറപ്പെടാനുള്ള തിടുക്കത്താൽ അവൻ വ്യാകുലനായിരുന്നു. അപ്പോൾ അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ രണ്ടു കാരണങ്ങളാൽ വലിയ ചിന്തയുണ്ടായി — ദൂതന്മാരുടെ തിടുക്കവും സ്വപ്നദർശനവും. ഈ രണ്ടു കാരണങ്ങളും ചേർന്ന് അവന്റെ മനസ്സിൽ അനിഷ്ടശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ മനഃശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നു — എന്തോ അശുഭം സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നുവെന്ന് അന്തഃകരണം ശങ്കിക്കുമ്പോൾ ബാഹ്യവൈഭവം നിരർഥകമായി തോന്നും. പിന്നെ അവൻ തന്റെ ഭവനം കടന്ന്, മനുഷ്യരാലും ആനകളാലും കുതിരകളാലും നിറഞ്ഞ, അതിവിശാലവും അനുപമവുമായ രാജവീഥിയിലെത്തി. അതും കടന്ന് അനുപമമായ അന്തഃപുരം കണ്ടു; ശ്രീമാനായ ഭരതൻ തടസ്സമേതുമില്ലാതെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘തടസ്സമില്ലാതെ’ എന്ന പദത്താൽ അവിടെ ദൗഹിത്രനുള്ള ഗൗരവം സൂചിതമാകുന്നു — അവന്റെ പ്രവേശനത്തിന് ഒരു വിലക്കുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠം (വൾഗേറ്റ്) മാത്രമാണ് ഭരതന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ നിമിത്തദർശനം മുൻകൂട്ടി സൂചിതമാകുന്നു.

മാതാമഹനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, മാതുലനായ യുധാജിത്തിനോടും വിടവാങ്ങി, ഭരതൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ പിന്നാലെ വട്ടച്ചക്രങ്ങളുള്ള നൂറിലേറെ രഥങ്ങൾ പൂട്ടി, ഭൃത്യന്മാർ ഒട്ടകങ്ങളിലും കാളകളിലും കുതിരകളിലും കഴുതകളിലുമായി പോകുന്ന ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ നിബദ്ധമാണ് — മഹാത്മാവായ ഭരതൻ സൈന്യത്താൽ സംരക്ഷിതനായി, മാതാമഹന് ആത്മതുല്യരായ അമാത്യന്മാരോടൊപ്പം, ശത്രുഘ്നനെയും കൂട്ടി, ശത്രുക്കളില്ലാത്തവനായി, ഇന്ദ്രലോകത്തുനിന്ന് ഒരു സിദ്ധൻ പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ ഗൃഹത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമയ്ക്കു രണ്ടർഥമുണ്ട് — ഒരുവശത്ത് വൈഭവസൂചകം, മറുവശത്ത് വിരഹസൂചകം; കാരണം ഇന്ദ്രലോകത്തുനിന്നുള്ള പുറപ്പാട് സുഖസ്ഥാനത്തുനിന്നുള്ള പുറപ്പാടുതന്നെ. ‘ശത്രുക്കളില്ലാത്തവൻ’ എന്ന വിശേഷണവും കരുണമാണ് — ബാഹ്യശത്രുക്കളില്ലാത്തവനെ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽത്തന്നെ വലിയൊരു അനർഥം കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ യാത്രയുടെ ആരംഭത്തോടെ ഈ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വഴിയുടെ വർണനയും അയോധ്യാദർശനവും ഉണ്ടാകും.

In the previous sarga Bharata had seen his evil dream and told it to his companions. At the very moment he was telling it, the messengers from Ayodhyā, their mounts worn out, entered the lovely city of Rājagṛha, whose moat no enemy could cross. They met Aśvapati, king of the Kekayas, and the prince his son, and were received with honour; then, clasping the king's feet, they gave Bharata their message. “The family priest Vasiṣṭha and all the ministers send you their good wishes. Set out quickly; there is urgent business that needs you.” They brought out costly garments and ornaments: “Accept these yourself, wide-eyed prince, and have some given to your uncle as well. Here are goods worth two hundred million for your grandfather the king, and a hundred million for your uncle.” Bharata, who was deeply attached to those who wished him well, accepted it all, honoured the messengers with the gifts they wanted, and began to question them. The poet makes a fine point here: following Vasiṣṭha's orders, the messengers said nothing of the king's death or of Rāma's banishment, only that there was urgent business. So what rose in Bharata's mind was suspicion, not yet grief; his sorrow will break out in full only later. The timing of their arrival is telling too — they came in just as Bharata was describing his dream, so that dream and messengers point to the same misfortune from two sides.

Bharata asked about each of his family in turn. First his father: “Is my father, King Daśaratha, well? Are the great-souled Rāma and Lakṣmaṇa in good health?” Then the eldest queen: “Is the noble Kausalyā well, mother of wise Rāma, devoted to dharma, knowing dharma and speaking of dharma?” Then the middle queen: “Is Sumitrā well, who knows dharma, mother of Lakṣmaṇa and of brave Śatrughna?” And last his own mother: “And my mother Kaikeyī — always bent on her own ends, fierce, quick to anger, thinking herself wise — is she well? What did she say?” In these four questions the poet reveals Bharata's character. He describes Kausalyā with three words of dharma, but his own mother with words of blame: selfish, fierce, hot-tempered, vain of her wisdom. How could a son who sees his mother's faults so plainly ever consent to what she has done? The seed of all that follows is planted here. Even his question “What did she say?” is telling: he already mistrusts his mother's words.

So questioned by the great-souled Bharata, the messengers answered respectfully: “All whose welfare you ask after are well, tiger among men. Lakṣmī with the lotus in her hand is choosing you. Let your chariot be yoked.” The words have a double meaning — outwardly a blessing, inwardly a hint of the royal fortune awaiting him. The messengers neither told the truth nor lied; they only concealed. Even “let your chariot be yoked” carries both senses, a call to the journey on its surface and something like a hint of consecration beneath. But Bharata did not take it so; he wanted only to go to his father. “I shall take leave of the great king,” he replied, “the messengers are hurrying me.” Pressed by them, the prince went to his grandfather and said, “Your Majesty, the messengers urge me to go to my father. I shall come back whenever you remember me.” In these words his humility shows: he does not simply go as he pleases but asks leave and promises to return. This same Bharata will later refuse even the kingdom, and from here on the poet shows that humility is the root of his character.

When Bharata had spoken, his grandfather King Aśvapati kissed him on the head and gave him his blessing. “Go, my boy, I give you leave. In you Kaikeyī has a fine son. Give my good wishes to your mother and your father, scourge of your enemies, and to the family priest and the other great brahmins, and ask after the welfare of those two great archers, your brothers Rāma and Lakṣmaṇa.” The old king's tenderness and his regard for everyone are plain to see. His words that Kaikeyī has a fine son in Bharata are full of pathos, for the reader knows that this same Kaikeyī is now the root of the whole calamity. And the old man asks after Rāma and Lakṣmaṇa, not knowing that they have gone to the forest and that Daśaratha is dead. With such words alone the poet deepens the reader's pity.

The king of the Kekayas honoured Bharata and gave him many gifts: splendid elephants, embroidered blankets, deerskins and a great deal of wealth. He gave him too, as a present, dogs raised inside the palace, huge of body, armed with fangs, a match for tigers in strength and courage — a sign of the Kekaya country's old tradition of keeping dogs. He bestowed on Kaikeyī's son two thousand gold coins and sixteen hundred horses, and quickly assigned to go with him ministers he favoured, men who could be trusted and were rich in good qualities. That the old king gave not just an escort but trustworthy counsellors to protect his grandson suggests that he too sensed some danger on the road. Bharata's uncle Yudhājit gave him handsome elephants of Airāvata's line, marked on the head like Indra's own, and swift, well-harnessed mules. In this description the poet shows at once the wealth of the Kekaya land and the love of a grandfather for his daughter's son. Yet all this splendour works on the reader in the opposite way, for the one on whom it is lavished will reach Ayodhyā to find his father dead and his brother gone to the forest.

Bharata took no delight in the wealth the Kekaya king had given him, for he was anxious to be gone. A great anxiety had risen in his heart from two causes, the urgency of the messengers and the dream he had seen, and together they filled him with foreboding. The poet shows a fine understanding of the mind: when the heart fears that something evil is coming, outward splendour seems worthless. Passing beyond his own quarters, crowded with men, elephants and horses, he came to the great royal highway, and going on past it he came to the incomparable inner apartments and entered them unchallenged — no one barred the way of the king's grandson, so honoured was he there. By dwelling on Bharata's inner state in this way the passage also foreshadows the omens he will see in the sarga to come.

Having taken leave of his grandfather and his uncle Yudhājit, Bharata mounted his chariot and set out with Śatrughna. Behind him the servants yoked more than a hundred round-wheeled chariots and followed him with camels, oxen, horses and mules. So, guarded by his troops, accompanied by his grandfather's ministers who were like his own self, and taking Śatrughna with him, the great-souled Bharata, free of all enemies, went forth from the house like a perfected being leaving the world of Indra. The simile cuts two ways: it speaks of splendour, and it speaks of separation, since to leave Indra's world is to leave a place of happiness. The phrase “free of all enemies” is poignant as well, for the one who has no enemy outside finds a great calamity waiting in his own home. So the sarga ends with the beginning of Bharata's journey; next come the road and his first sight of Ayodhyā.