पूर्वस्मिन् सर्गे वसिष्ठेन प्रेषिताः दूताः दीर्घम् अध्वानम् अतिक्रम्य रात्र्याम् एव गिरिव्रजं प्राविशन्। अस्मिन् सर्गे कविः तस्याः एव रात्रेः अपरं पक्षं दर्शयति — यस्यां रात्रौ ते दूताः तां पुरीं प्रविशन्ति स्म, तस्याम् एव रात्रौ भरतेन अपि अयम् अप्रियः स्वप्नः दृष्टः। एषा कालसामञ्जस्यस्य योजना काव्ये अतीव कुशला — वार्ता मार्गे आगच्छति, दुर्निमित्तं च मनसि पूर्वम् एव आगतम्। तस्यां रात्र्यां व्युष्टायाम् एव तं स्वप्नम् अप्रियं दृष्ट्वा राजाधिराजस्य पुत्रः सुभृशं पर्यतप्यत। तं तप्यमानं समाज्ञाय प्रियवादिनः वयस्याः तस्य आयासं विनेतुम् इच्छन्तः सभायां कथाः चक्रिरे। केचन शान्तये वाद्यानि वादयन्ति, अपरे नृत्यं लासयन्ति, अन्ये च विविधानि हास्यप्रधानानि नाटकानि प्रावर्तयन्। किन्तु सः महात्मा राघवः भरतः गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिः तैः प्रियवादिभिः सखिभिः सह अपि न प्राहृष्यत। वाद्यं नृत्यं नाटकं हास्यं च — चत्वारि अपि विनोदसाधनानि व्यर्थानि जातानि इति कविः दर्शयन् स्वप्नस्य गाम्भीर्यं सूचयति। ‘प्रविशन्ति स्म’ इति वर्तमानप्रयोगेण भूतकालः सूचितः — एषा वाल्मीकेः प्रियः प्रयोगः।

सुहृद्भिः परितः उपासीनः एकः प्रियसखा सखिभिः वृतं भरतम् अब्रवीत् — ‘किं सखे, न अनुमोदसे?’ एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच — ‘शृणु, यन्निमित्तं मे इदं दैन्यम् उपागतम्, तत् कथयामि।’ ततः सः स्वप्नं वर्णयितुम् आरभते, यत् अयोध्याकाण्डस्य भयंकरतमं दृश्यम्। ‘स्वप्ने पितरम् अद्राक्षम् — मलिनं मुक्तमूर्धजम्, अद्रिशिखरात् कलुषे गोमये ह्रदे पतन्तम्।’ राजा दशरथः, यः सर्वदा शुचिः अलंकृतः च आसीत्, सः एव मलिनः विकीर्णकेशः च दृष्टः — एतेन एव अमङ्गलं सूचितम्। ‘तस्मिन् गोमयह्रदे सः प्लवमानः मया दृष्टः, अञ्जलिना तैलं पिबन् मुहुर्मुहुः हसन् इव।’ ततः ‘तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनः अधःशिराः अभवत्, तैलेन अभ्यक्तसर्वाङ्गः सन् तैलम् एव अवागाहत।’ तैलम्, तिलोदनम्, अधःशिरस्त्वं च — त्रीणि अपि भारतीयपरम्परायां प्रेतकर्मणा सह सम्बद्धानि अमङ्गलचिह्नानि; अतः श्रोता तत्क्षणम् एव राज्ञः मरणं संभावयति, भरतः तु अद्यापि न जानाति। सख्युः प्रश्नः अतीव संक्षिप्तः, भरतस्य उत्तरं तु दीर्घम् — अनेन असन्तुलनेन एव तस्य अन्तःक्षोभः सूच्यते।

स्वप्नस्य द्वितीयः भागः विश्वव्यापिभिः उत्पातैः पूर्णः। ‘स्वप्ने अपि सागरं शुष्कम् अपश्यम्, चन्द्रं च भुवि पतितम्, जगतीं च उपरुद्धां तमसा इव समावृताम्।’ त्रीणि अपि एतानि महाप्रलयस्य चिह्नानि — समुद्रस्य शोषः, ज्योतिषः पतनम्, अन्धकारस्य आवरणम्। ततः ‘औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्, ज्वलिताः जातवेदसः च सहसा संशान्ताः।’ राज्ञः वाहनगजस्य दन्तभङ्गः राजशक्तेः भङ्गं सूचयति, अग्नेः शमनं च यज्ञस्य कुलस्य च विच्छेदम्। ‘अवदीर्णां पृथिवीं, शुष्कान् विविधान् द्रुमान्, विध्वस्तान् सधूमान् पर्वतान् च अहं पश्यामि।’ अत्र ‘पश्यामि’ इति वर्तमानकालप्रयोगेण कविः दर्शयति — स्वप्नः अद्यापि तस्य नेत्रयोः पुरतः वर्तते। अन्ते पुनः राजा दृश्यते — ‘कार्ष्णायसे पीठे कृष्णवाससं निषण्णं तं राजानं कृष्णपिङ्गलाः प्रमदाः प्रहरन्ति स्म।’ कृष्णम् आयसं पीठम्, कृष्णं वस्त्रम्, कृष्णपिङ्गलाः स्त्रियः च — सर्वत्र कृष्णवर्णस्य आवृत्तिः यमस्य दिशं सूचयति। एते उत्पाताः क्रमेण विश्वात् राष्ट्रं प्रति, राष्ट्रात् च राजानं प्रति संकुचन्ति।

स्वप्नस्य अन्तिमं दृश्यं स्पष्टतमम् अमङ्गलम् — ‘त्वरमाणः धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः सः खरयुक्तेन रथेन दक्षिणामुखः प्रयातः।’ रक्तमाल्यम्, रक्तानुलेपनम्, गर्दभयुक्तः रथः, दक्षिणा दिक् च — सर्वाणि अपि प्रेतयात्रायाः लक्षणानि; दक्षिणा हि यमस्य दिक्। ‘रक्तवासिनी विकृतानना राक्षसी इव काचित् प्रमदा राजानं प्रहसन्ती इव प्रकर्षन्ती मया दृष्टा।’ अनन्तरं भरतः स्वयम् एव निष्कर्षं वदति — ‘एवम् एतत् मया इमां भयावहां रात्रिं दृष्टम्; अहं वा रामः वा राजा वा लक्ष्मणः वा मरिष्यति।’ ततः सः निमित्तशास्त्रस्य नियमम् उद्धरति — ‘यः नरः स्वप्ने खरयुक्तेन यानेन याति, तस्य चितायां धूम्राग्रम् अचिरात् सम्प्रदृश्यते।’ एवं भरतः स्वप्नं न केवलं वर्णयति, अपि तु तस्य फलम् अपि जानाति; तथापि कः म्रियते इति निश्चेतुं न शक्नोति। एषा एव नाट्यगतस्य विडम्बनस्य सिद्धिः — पाठकः जानाति यत् पिता मृतः, भरतः तु शङ्कते मात्रम्। ‘धर्मात्मा’ इति विशेषणेन कविः स्मारयति — यः धर्मात्मा, तस्य अपि एषा गतिः इति करुणा।

अन्ते भरतः स्वस्य वर्तमानां मनोदशां वर्णयति। ‘एतन्निमित्तं दीनः अहं, अतः युष्माकं वचः न प्रतिपूजये। मे कण्ठः शुष्यति इव, मे मनः च अस्वस्थम् इव।’ ततः विंशतितमे श्लोके — यः अस्मिन् सर्गे एकः एव षट्पादः — सः त्रिभिः अर्धैः स्वां दशां विशदयति — ‘भयस्थानं न पश्यामि, तथापि भयं च उपधारये। मे स्वरयोगः भ्रष्टः, मम छाया च अपगता। आत्मानं जुगुप्सुः इव अस्मि, कारणं च न पश्यामि।’ अहेतुकं भयम् एव अत्र वर्णितम् — यत्र भयस्य विषयः ज्ञायते, तत्र प्रतीकारः शक्यः; यत्र तु न ज्ञायते, तत्र मनः निराश्रयं भ्रमति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन उपसंहरति — ‘पुरा अवितर्किताम् अनेकरूपाम् इमां दुःस्वप्नगतिं निशम्य, अचिन्त्यदर्शनं राजानं च विचिन्त्य, तत् महत् भयं मे हृदयात् न याति।’ अनेन एव पदेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे दूताः प्रविश्य भरतम् उपहारैः सह वसिष्ठस्य संदेशं निवेदयन्ति, भरतः च अयोध्यां प्रति प्रस्थातुम् उद्यतः भवति। ‘छाया अपगता’ इति पदेन मुखकान्तेः हानिः उक्ता, या शास्त्रे अरिष्टलक्षणम् इति गण्यते।

మునుపటి సర్గలో వసిష్ఠుడు పంపిన దూతలు దీర్ఘమైన దారిని దాటి రాత్రిపూటనే గిరివ్రజంలో ప్రవేశించారు. ఈ సర్గలో కవి అదే రాత్రి యొక్క మరొక పక్షాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఏ రాత్రి ఆ దూతలు ఆ నగరంలో ప్రవేశిస్తున్నారో, అదే రాత్రి భరతుడు కూడా ఈ అప్రియమైన కలను చూశాడు. కాలసామంజస్యపు ఈ కూర్పు కావ్యంలో ఎంతో నేర్పుగా ఉంది — వార్త దారిలో వస్తున్నది, దుర్నిమిత్తం మాత్రం ముందుగానే మనస్సులోకి వచ్చేసింది. ఆ రాత్రి తెల్లవారుతుండగానే ఆ అప్రియమైన కలను చూసి రాజాధిరాజు కుమారుడు తీవ్రంగా పరితపించాడు. అతడు తపిస్తున్నాడని గ్రహించి, ప్రియంగా మాట్లాడే మిత్రులు అతని ఆయాసాన్ని పోగొట్టాలనుకొని సభలో కథలు చెప్పారు. కొందరు శాంతి కోసం వాద్యాలు వాయించారు, మరికొందరు నృత్యం చేయించారు, ఇంకొందరు రకరకాల హాస్యప్రధానమైన నాటకాలను ప్రదర్శించారు. కాని ఆ మహాత్ముడు, రాఘవుడు అయిన భరతుడు, గోష్ఠిలో హాస్యం చేస్తున్న ఆ ప్రియవాదులైన మిత్రులతో ఉన్నా సంతోషించలేదు. వాద్యం, నృత్యం, నాటకం, హాస్యం — నాలుగు వినోదసాధనాలూ వ్యర్థమయ్యాయని చూపిస్తూ కవి కల యొక్క గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ‘ప్రవిశంతి స్మ’ అనే వర్తమాన ప్రయోగంతో భూతకాలం సూచించబడుతున్నది — ఇది వాల్మీకికి ప్రియమైన ప్రయోగం.

మిత్రులు చుట్టూ కూర్చొని ఉండగా, ఒక ప్రియమిత్రుడు స్నేహితుల మధ్య ఉన్న భరతునితో అన్నాడు: ‘మిత్రమా, ఎందుకు సంతోషించడం లేదు?’ ఇలా అడిగిన మిత్రునితో భరతుడు జవాబిచ్చాడు: ‘విను, ఏ కారణంగా నాకు ఈ దైన్యం కలిగిందో అది చెబుతాను.’ తరువాత అతడు కలను వర్ణించడం మొదలుపెడుతున్నాడు, ఇది అయోధ్యాకాండలోని అత్యంత భయంకరమైన దృశ్యం. ‘కలలో నా తండ్రిని చూశాను — మలినంగా, జుట్టు విరబోసుకొని, పర్వతశిఖరం నుండి మురికిగా ఉన్న పేడగుంటలో పడుతున్నట్లు.’ ఎల్లప్పుడూ శుచిగా, అలంకరించుకొని ఉండే రాజు దశరథుడే మలినంగా, జుట్టు చెదిరి కనిపించాడు — దీనితోనే అమంగళం సూచించబడింది. ‘ఆ పేడగుంటలో అతడు తేలుతూ, దోసిటితో నూనె తాగుతూ, మళ్ళీ మళ్ళీ నవ్వుతున్నట్లు నాకు కనిపించాడు.’ తరువాత ‘నువ్వుల అన్నం తిని మళ్ళీ మళ్ళీ తలక్రిందులయ్యాడు; ఒళ్ళంతా నూనె పూసుకొని నూనెలోనే మునిగాడు.’ నూనె, నువ్వుల అన్నం, తలక్రిందులవడం — మూడూ భారతీయ సంప్రదాయంలో ప్రేతకర్మతో సంబంధమున్న అమంగళ చిహ్నాలు; అందుకే శ్రోత వెంటనే రాజు మరణాన్ని ఊహిస్తాడు, భరతునికి మాత్రం ఇంకా తెలియదు. మిత్రుని ప్రశ్న చాలా సంక్షిప్తం, భరతుని జవాబు మాత్రం దీర్ఘం — ఈ అసమతుల్యతతోనే అతని అంతఃక్షోభ సూచించబడుతున్నది.

కలలోని రెండవ భాగం విశ్వమంతటా వ్యాపించిన ఉత్పాతాలతో నిండి ఉంది. ‘కలలో సముద్రం ఎండిపోయినట్లు చూశాను, చంద్రుడు భూమిపై రాలిపడినట్లు, లోకమంతా అడ్డగించబడి చీకటితో కప్పబడినట్లు.’ ఈ మూడూ మహాప్రళయ చిహ్నాలు — సముద్రం ఎండిపోవడం, జ్యోతిస్సు రాలిపడటం, అంధకారం కమ్ముకోవడం. తరువాత ‘రాజు ఎక్కే ఏనుగు దంతం ముక్కలైపోయింది, మండుతున్న అగ్నులు హఠాత్తుగా చల్లారిపోయాయి.’ రాజవాహనమైన ఏనుగు దంతం విరగడం రాజశక్తి భంగాన్ని సూచిస్తుంది, అగ్ని చల్లారడం యజ్ఞానికీ కులానికీ విచ్ఛేదాన్ని సూచిస్తుంది. ‘బద్దలైన భూమినీ, ఎండిపోయిన రకరకాల చెట్లనూ, పొగలు కక్కుతూ కూలిపోయిన పర్వతాలనూ నేను చూస్తున్నాను.’ ఇక్కడ ‘చూస్తున్నాను’ అనే వర్తమానకాల ప్రయోగంతో కవి చూపిస్తున్నాడు — కల ఇంకా అతని కళ్ళ ఎదుటే ఉంది. చివరకు మళ్ళీ రాజు కనిపిస్తాడు — ‘నల్లని ఇనుప పీఠంపై నల్లని వస్త్రం ధరించి కూర్చున్న ఆ రాజును నల్లగా, పింగళవర్ణంగా ఉన్న స్త్రీలు కొడుతున్నారు.’ నల్లని ఇనుప పీఠం, నల్లని వస్త్రం, నల్లని-పింగళవర్ణపు స్త్రీలు — అంతటా నలుపు రంగు పునరావృతం యముని దిశను సూచిస్తున్నది. ఈ ఉత్పాతాలు క్రమంగా విశ్వం నుండి రాష్ట్రానికి, రాష్ట్రం నుండి రాజుకు కుంచించుకుపోతున్నాయి.

కలలోని చివరి దృశ్యం అత్యంత స్పష్టమైన అమంగళం — ‘ధర్మాత్ముడైన అతడు ఎర్రని మాలలు, ఎర్రని లేపనం ధరించి, గాడిదలు కట్టిన రథంలో దక్షిణాభిముఖంగా తొందరగా వెళ్ళిపోయాడు.’ ఎర్రని మాల, ఎర్రని లేపనం, గాడిదలు కట్టిన రథం, దక్షిణ దిక్కు — అన్నీ ప్రేతయాత్ర లక్షణాలు; దక్షిణం యముని దిక్కు కదా. ‘ఎర్రని వస్త్రం ధరించిన, వికారమైన ముఖం గల, రాక్షసి వంటి ఒక స్త్రీ రాజును చూసి నవ్వుతున్నట్లుగా అతన్ని ఈడ్చుకుపోవడం నేను చూశాను.’ ఆ తరువాత భరతుడు తానే ముగింపు చెబుతున్నాడు — ‘ఈ భయంకరమైన రాత్రి నేను ఇలా చూశాను; నేను గాని, రాముడు గాని, రాజు గాని, లక్ష్మణుడు గాని మరణిస్తారు.’ తరువాత అతడు నిమిత్తశాస్త్ర నియమాన్ని ఉదహరిస్తున్నాడు — ‘కలలో గాడిదలు కట్టిన వాహనంలో ఎవడు వెళ్తాడో, త్వరలోనే అతని చితిపై పొగ కొన కనిపిస్తుంది.’ ఈ విధంగా భరతుడు కలను వర్ణించడమే కాదు, దాని ఫలాన్ని కూడా తెలుసుకున్నాడు; అయినా ఎవరు మరణిస్తారో నిశ్చయించలేకపోతున్నాడు. ఇదే నాటకీయ వ్యంగ్యపు సిద్ధి — తండ్రి మరణించాడని పాఠకునికి తెలుసు, భరతుడు మాత్రం శంకిస్తున్నాడు అంతే. ‘ధర్మాత్మా’ అనే విశేషణంతో కవి గుర్తుచేస్తున్నాడు — ధర్మాత్మునికి కూడా ఈ గతి పట్టిందనే కరుణ.

చివరకు భరతుడు తన ప్రస్తుత మనోదశను వర్ణిస్తున్నాడు. ‘ఈ కారణంగానే నేను దీనుడనై ఉన్నాను, అందుకే మీ మాటలను ఆదరించలేకపోతున్నాను. నా గొంతు ఎండిపోతున్నట్లుంది, నా మనస్సు అస్వస్థంగా ఉన్నట్లుంది.’ తరువాత ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో — ఈ సర్గలో ఆరు పాదాలు గల శ్లోకం అదొక్కటే — అతడు మూడు అర్ధభాగాలలో తన దశను విశదం చేస్తున్నాడు: ‘భయపడవలసిన కారణం ఏదీ కనిపించడం లేదు, అయినా భయాన్ని అనుభవిస్తున్నాను. నా గొంతులో స్వరం జారిపోయింది, నా ముఖకాంతి పోయింది. నన్ను నేనే అసహ్యించుకుంటున్నట్లుంది, కారణం మాత్రం కనిపించడం లేదు.’ కారణం లేని భయమే ఇక్కడ వర్ణించబడింది — భయానికి విషయం తెలిసిన చోట ప్రతీకారం సాధ్యం; తెలియని చోట మనస్సు ఆశ్రయం లేకుండా తిరుగుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ముగిస్తున్నది — ‘ఇంతకు ముందు ఎన్నడూ ఊహించని, అనేక రూపాలు గల ఈ దుఃస్వప్నపు గతిని విని, ఊహకందని రూపంలో ఉన్న రాజును గురించి ఆలోచించగా, ఆ మహాభయం నా హృదయం నుండి తొలగడం లేదు.’ ఈ మాటతోనే సర్గ ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో దూతలు ప్రవేశించి కానుకలతో పాటు వసిష్ఠుని సందేశాన్ని భరతునికి తెలియజేస్తారు, భరతుడు అయోధ్యకు బయలుదేరడానికి సిద్ధమవుతాడు. ‘ఛాయా అపగతా’ (ఛాయ పోయింది) అనే పదంతో ముఖకాంతి కోల్పోవడం చెప్పబడింది, దీనిని శాస్త్రం అరిష్టలక్షణంగా పరిగణిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் அனுப்பிய தூதர்கள் நீண்ட வழியைக் கடந்து இரவிலேயே கிரிவ்ரஜத்துக்குள் நுழைந்தனர். இந்தச் சர்க்கத்தில் கவிஞர் அதே இரவின் மறுபக்கத்தைக் காட்டுகிறார் — எந்த இரவில் அந்தத் தூதர்கள் அந்த நகரத்துக்குள் நுழைந்தார்களோ, அதே இரவில் பரதனும் இந்த விரும்பத்தகாத கனவைக் கண்டான். காலப் பொருத்தத்தின் இந்த அமைப்பு காவியத்தில் மிகத் திறமையானது — செய்தி வழியில் வந்துகொண்டிருக்கிறது, தீய அறிகுறியோ முன்பே மனத்தில் வந்துவிட்டது. அந்த இரவு விடிந்ததுமே, அந்த விரும்பத்தகாத கனவைக் கண்டதால் மன்னர் மன்னனின் மகன் மிகவும் வருந்தினான். அவன் வருந்துவதை அறிந்து, இனிமையாகப் பேசும் தோழர்கள் அவனுடைய வேதனையை நீக்க விரும்பிச் சபையில் கதைகள் பேசினர். சிலர் மன அமைதிக்காக இசைக்கருவிகளை இசைத்தனர், வேறு சிலர் நடனம் ஆடச் செய்தனர், மற்றவர்கள் பலவகை நகைச்சுவை நிறைந்த நாடகங்களை நடத்தினர். ஆனால் மகாத்மாவான ராகவனாகிய பரதன், கூடி நகைச்சுவை செய்யும் இனிமையாகப் பேசும் அந்தத் தோழர்களோடு இருந்தும் மகிழவில்லை. இசை, நடனம், நாடகம், நகைச்சுவை — நான்கு பொழுதுபோக்குச் சாதனங்களும் பயனற்றுப் போயின என்று காட்டுவதன் மூலம் கவிஞர் கனவின் கனத்தைக் குறிக்கிறார். ‘நுழைகின்றனர்’ என்ற நிகழ்கால வினையோடு ‘ஸ்ம’ சேர்த்து இறந்தகாலம் குறிக்கப்படுகிறது — இது வால்மீகிக்கு விருப்பமான வழக்கு.

சுற்றிலும் நண்பர்கள் அமர்ந்திருக்க, அன்புத் தோழன் ஒருவன், தோழர்களால் சூழப்பட்ட பரதனிடம் கேட்டான்: ‘தோழா, ஏன் மகிழவில்லை?’ இவ்வாறு கேட்ட நண்பனுக்குப் பரதன் பதில் சொன்னான்: ‘கேள், எதன் காரணமாக எனக்கு இந்தச் சோர்வு வந்ததோ அதைச் சொல்கிறேன்.’ பின்னர் அவன் கனவை வருணிக்கத் தொடங்குகிறான்; அது அயோத்தியா காண்டத்தின் மிகப் பயங்கரமான காட்சி. ‘கனவில் என் தந்தையைக் கண்டேன் — அழுக்கடைந்தவராக, தலைமுடி அவிழ்ந்தவராக, மலையுச்சியிலிருந்து கலங்கிய சாணக் குட்டையில் விழுபவராக.’ எப்போதும் தூய்மையாகவும் அலங்காரத்துடனும் இருந்த அரசன் தசரதனே அழுக்கடைந்தவராகவும் கலைந்த கூந்தலுடனும் காணப்பட்டார் — இதனாலேயே அமங்கலம் குறிக்கப்படுகிறது. ‘அந்தச் சாணக் குட்டையில் அவர் மிதப்பதைக் கண்டேன்; கைகளைக் குவித்து எண்ணெயைப் பருகியபடி, மீண்டும் மீண்டும் சிரிப்பவர் போல.’ பின்னர் ‘எள் கலந்த சோற்றை உண்டு, மீண்டும் மீண்டும் தலைகீழானார்; உடல் முழுவதும் எண்ணெய் பூசப்பட்டவராக எண்ணெயிலேயே மூழ்கினார்.’ எண்ணெய், எள்ளுச் சோறு, தலைகீழ் நிலை — மூன்றும் இந்திய மரபில் ஈமச்சடங்குகளோடு தொடர்புடைய அமங்கல அடையாளங்கள்; ஆகையால் கேட்பவர் அக்கணமே அரசனின் மரணத்தை ஊகிக்கிறார்; பரதனுக்கோ இன்னும் தெரியாது. தோழனின் கேள்வி மிகச் சுருக்கமானது, பரதனின் பதிலோ நீண்டது — இந்தச் சமநிலையின்மையாலேயே அவனுடைய உள்ளக் கலக்கம் குறிக்கப்படுகிறது.

கனவின் இரண்டாம் பகுதி உலகெங்கும் பரவும் தீய அறிகுறிகளால் நிறைந்தது. ‘கனவில் கடல் வற்றியதையும் கண்டேன், சந்திரன் தரையில் விழுந்ததையும், உலகம் இருளால் சூழப்பட்டது போல அடைபட்டதையும் கண்டேன்.’ இவை மூன்றும் பெரும் பிரளயத்தின் அடையாளங்கள் — கடல் வற்றுதல், ஒளி வீழ்தல், இருள் சூழ்தல். பின்னர் ‘அரசன் ஏறும் யானையின் தந்தம் துண்டுதுண்டாக உடைந்தது; எரிந்துகொண்டிருந்த நெருப்புகள் திடீரென அணைந்தன.’ அரசனின் வாகன யானையின் தந்தம் உடைவது அரச வலிமையின் முறிவைக் குறிக்கிறது; நெருப்பு அணைவது யாகத்துக்கும் குலத்துக்கும் ஏற்படும் துண்டிப்பைக் குறிக்கிறது. ‘பிளந்த பூமியையும், உலர்ந்த பலவகை மரங்களையும், புகையுடன் சிதைந்த மலைகளையும் நான் காண்கிறேன்.’ இங்கே ‘காண்கிறேன்’ என்ற நிகழ்கால வினையால் கவிஞர் காட்டுகிறார் — கனவு இன்னும் அவன் கண்முன்னே நிற்கிறது. இறுதியில் மீண்டும் அரசன் காணப்படுகிறான் — ‘கருப்பு இரும்பு இருக்கையில் கருப்பு ஆடை அணிந்து அமர்ந்திருந்த அந்த அரசனைக் கருமையும் பழுப்பும் கலந்த நிறமுடைய பெண்கள் அடித்துக்கொண்டிருந்தனர்.’ கருப்பு இரும்பு இருக்கை, கருப்பு ஆடை, கருமையும் பழுப்புமான பெண்கள் — எங்கும் கருமை நிறம் திரும்பத் திரும்ப வருவது யமனின் திசையைக் குறிக்கிறது. இந்தத் தீய அறிகுறிகள் வரிசையாக உலகிலிருந்து நாட்டுக்கும், நாட்டிலிருந்து அரசனுக்கும் சுருங்குகின்றன.

கனவின் கடைசிக் காட்சி மிகத் தெளிவான அமங்கலம் — ‘சிவந்த மாலையும் சிவந்த பூச்சும் அணிந்த தர்மாத்மாவான அவர் கழுதைகள் பூட்டிய தேரில் விரைந்து தெற்கு நோக்கிச் சென்றார்.’ சிவந்த மாலை, சிவந்த பூச்சு, கழுதைகள் பூட்டிய தேர், தெற்குத் திசை — அனைத்தும் இறந்தவரின் இறுதிப் பயணத்தின் அடையாளங்கள்; தெற்கு யமனின் திசை அல்லவா. ‘சிவந்த ஆடை அணிந்த, விகாரமான முகமுடைய, அரக்கியைப் போன்ற ஒரு பெண் அரசனைப் பார்த்துச் சிரிப்பவள் போல இழுத்துச் செல்வதைக் கண்டேன்.’ பின்னர் பரதனே முடிவைச் சொல்கிறான்: ‘இவ்வாறு இந்தப் பயங்கரமான இரவில் இதை நான் கண்டேன்; நானோ, ராமனோ, அரசரோ, லக்ஷ்மணனோ இறப்பார்கள்.’ பின்னர் அவன் நிமித்த சாஸ்திரத்தின் விதியை எடுத்துரைக்கிறான்: ‘கனவில் கழுதைகள் பூட்டிய வாகனத்தில் செல்லும் மனிதனின் சிதையின் மேல் புகை நுனி விரைவிலேயே தென்படும்.’ இவ்வாறு பரதன் கனவை வருணிப்பது மட்டுமல்ல, அதன் பலனையும் அறிகிறான்; ஆயினும் யார் இறப்பார் என்று உறுதியாகச் சொல்ல இயலவில்லை. இதுவே நாடகீய முரணின் வெற்றி — தந்தை இறந்துவிட்டார் என்று வாசகருக்குத் தெரியும், பரதனோ ஐயம் மட்டுமே கொள்கிறான். ‘தர்மாத்மா’ என்ற அடைமொழியால் கவிஞர் நினைவூட்டுகிறார் — தர்மாத்மாவுக்கும் இந்தக் கதியா என்பதே இரக்கம்.

இறுதியில் பரதன் தன் தற்போதைய மனநிலையை வருணிக்கிறான். ‘இதன் காரணமாகவே நான் சோர்ந்திருக்கிறேன்; ஆகையால் உங்கள் சொற்களை மதிக்காதிருக்கிறேன். என் தொண்டை உலர்வது போல இருக்கிறது, என் மனமும் நலமில்லாதது போல இருக்கிறது.’ பின்னர் இருபதாம் சுலோகத்தில் — இந்தச் சர்க்கத்தில் ஆறு அடிகள் கொண்ட ஒரே சுலோகம் அதுவே — மூன்று அரையடிகளில் அவன் தன் நிலையைத் தெளிவுபடுத்துகிறான்: ‘அச்சத்துக்குரிய காரணம் எதையும் காணவில்லை, ஆயினும் அச்சத்தை உணர்கிறேன். என் குரலின் இயல்பு தவறிவிட்டது, என் முகப்பொலிவும் நீங்கிவிட்டது. என்னையே நான் வெறுப்பவன் போல இருக்கிறேன், காரணமும் தெரியவில்லை.’ காரணமற்ற அச்சமே இங்கே வருணிக்கப்படுகிறது — அச்சத்தின் பொருள் தெரிந்த இடத்தில் எதிர்நடவடிக்கை சாத்தியம்; தெரியாத இடத்திலோ மனம் பற்றுக்கோடின்றி அலைகிறது. கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த சந்தத்தில் முடிவுரைக்கிறது: ‘முன்பு எண்ணிப்பார்த்திராத, பல வடிவங்கள் கொண்ட இந்தத் தீய கனவின் போக்கைக் கேட்டும், நினைக்கவும் இயலாத நிலையிலிருக்கும் அரசரை எண்ணியும், அந்தப் பெரும் அச்சம் என் இதயத்திலிருந்து நீங்கவில்லை.’ இந்தச் சொல்லுடனேயே சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் தூதர்கள் நுழைந்து அன்பளிப்புகளுடன் வசிஷ்டரின் செய்தியைப் பரதனிடம் தெரிவிக்கிறார்கள்; பரதனும் அயோத்திக்குப் புறப்பட ஆயத்தமாகிறான். ‘முகப்பொலிவு நீங்கியது’ (சாயா அபகதா) என்ற சொல்லால் முகத்தின் ஒளி குன்றியது சொல்லப்படுகிறது; சாஸ்திரத்தில் இது மரணத்தின் முன்னறிகுறியாகக் கணக்கிடப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಕಳುಹಿಸಿದ ದೂತರು ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ರಾತ್ರಿ ಆ ದೂತರು ಆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಅದೇ ರಾತ್ರಿ ಭರತನೂ ಈ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಾಲಸಾಮಂಜಸ್ಯದ ಈ ಯೋಜನೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಶಲವಾದುದು — ವಾರ್ತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದೆ, ಅಪಶಕುನ ಮಾತ್ರ ಮೊದಲೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಾಗಿದೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಮಗನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸಿದನು. ಅವನು ತಪಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಗೆಳೆಯರು ಅವನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಬಯಸಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಕೆಲವರು ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನೃತ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಹಾಸ್ಯಪ್ರಧಾನ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಆಡಿದರು. ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವ ಭರತನು ಹರಟೆ ಹಾಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದಿ ಗೆಳೆಯರ ಸಂಗದಲ್ಲೂ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ವಾದ್ಯ, ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ, ಹಾಸ್ಯ — ನಾಲ್ಕೂ ವಿನೋದಸಾಧನಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾದವು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಸ್ವಪ್ನದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸ್ಮ’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಯೋಗ.

ಸುತ್ತಲೂ ಹಿತೈಷಿಗಳು ಕುಳಿತಿರಲು, ಒಬ್ಬ ಆಪ್ತಮಿತ್ರನು ಗೆಳೆಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಗೆಳೆಯಾ, ಏಕೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಕೇಳು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನನಗೆ ಈ ದೈನ್ಯ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯ. ‘ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ — ಮಲಿನನಾಗಿ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿಕೊಂಡು, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಿಂದ ಕೊಳಕಾದ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ.’ ಸದಾ ಶುಚಿಯಾಗಿ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ ದಶರಥನೇ ಮಲಿನನಾಗಿ ಕೂದಲು ಕೆದರಿದವನಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದನು — ಇದರಿಂದಲೇ ಅಮಂಗಳ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಆ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ತೇಲುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ, ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ.’ ಅನಂತರ ‘ಎಳ್ಳನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಲೆಕೆಳಗಾದನು, ಮೈಯೆಲ್ಲಾ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದನು.’ ಎಣ್ಣೆ, ಎಳ್ಳನ್ನ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವುದು — ಮೂರೂ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತಕರ್ಮದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಮಂಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ರಾಜನ ಮರಣವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಮಿತ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಭರತನ ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ದೀರ್ಘ — ಈ ಅಸಮತೋಲನದಿಂದಲೇ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಕ್ಷೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಪ್ನದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ‘ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಬತ್ತಿಹೋದುದನ್ನೂ, ಚಂದ್ರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸಿ ಮುಚ್ಚಿದುದನ್ನೂ ಕಂಡೆ.’ ಇವು ಮೂರೂ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು — ಸಮುದ್ರದ ಶೋಷಣೆ, ಜ್ಯೋತಿಯ ಪತನ, ಅಂಧಕಾರದ ಆವರಣ. ಅನಂತರ ‘ರಾಜನ ಸವಾರಿಯ ಆನೆಯ ದಂತ ಚೂರುಚೂರಾಯಿತು, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಗಳು ಥಟ್ಟನೆ ಆರಿಹೋದವು.’ ರಾಜನ ವಾಹನಗಜದ ದಂತಭಂಗ ರಾಜಶಕ್ತಿಯ ಭಂಗವನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿ ಆರಿಹೋಗುವುದು ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ಕುಲದ ವಿಚ್ಛೇದವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಿರಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ, ಒಣಗಿದ ನಾನಾ ಮರಗಳನ್ನೂ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡು ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ’ (ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಪ್ನ ಇನ್ನೂ ಅವನ ಕಣ್ಣಮುಂದೆಯೇ ಇದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಕಪ್ಪು ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೀಠ, ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರ, ಕಪ್ಪು-ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಯಮನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಶ್ವದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ, ರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಂಕುಚಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸ್ವಪ್ನದ ಕೊನೆಯ ದೃಶ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಮಂಗಳ — ‘ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ ಧರಿಸಿ ಕೆಂಪು ಲೇಪನ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟನು.’ ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ, ಕೆಂಪು ಲೇಪನ, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು — ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರೇತಯಾತ್ರೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ದಕ್ಷಿಣವೇ ಯಮನ ದಿಕ್ಕು. ‘ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ವಿಕಾರ ಮುಖದ, ರಾಕ್ಷಸಿಯಂತಿದ್ದ ಯಾವಳೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ನಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ ರಾಜನನ್ನು ಎಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ.’ ಅನಂತರ ಭರತನು ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಹೀಗೆ ಈ ಭಯಾನಕ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಕಂಡೆ; ನಾನಾಗಲಿ, ರಾಮನಾಗಲಿ, ರಾಜನಾಗಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಲಿ ಸಾಯುವನು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವನೋ, ಅವನ ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆ ಬೇಗನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಭರತನು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಫಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಯಾರು ಸಾಯುವರು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾರ. ಇದೇ ನಾಟಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿ — ತಂದೆ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಭರತನು ಮಾತ್ರ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದವನಿಗೂ ಈ ಗತಿ ಎಂಬುದೇ ಕರುಣೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ದೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಗಂಟಲು ಒಣಗುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರುವಂತಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ — ಅವನು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಭಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಸ್ವರ ತಪ್ಪಿಹೋಗಿದೆ, ನನ್ನ ಮುಖಕಾಂತಿಯೂ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ನನಗೆ ಹೇಸಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಕಾರಣ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಭಯವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭಯದ ವಿಷಯ ತಿಳಿದಾಗ ಪ್ರತೀಕಾರ ಸಾಧ್ಯ; ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ಊಹಿಸದ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳ ಈ ದುಃಸ್ವಪ್ನದ ಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಕಲ್ಪನೆಗೂ ನಿಲುಕದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಆ ಮಹಾಭಯ ನನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ತೊಲಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತಿನೊಡನೆಯೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಉಡುಗೊರೆಗಳೊಡನೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಛಾಯಾ ಅಪಗತಾ’ (ಕಾಂತಿ ಮರೆಯಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಖಕಾಂತಿಯ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ അയച്ച ദൂതന്മാർ ദീർഘമായ വഴി താണ്ടി രാത്രിയിൽത്തന്നെ ഗിരിവ്രജത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി ആ രാത്രിയുടെതന്നെ മറുവശം കാണിക്കുന്നു — ആ ദൂതന്മാർ ആ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച അതേ രാത്രിയിൽത്തന്നെ ഭരതനും ഈ അപ്രിയസ്വപ്നം കണ്ടു. കാലപ്പൊരുത്തത്തിന്റെ ഈ സംവിധാനം കാവ്യത്തിൽ അത്യന്തം കുശലമാണ് — വാർത്ത വഴിയിൽ വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, ദുർനിമിത്തമാകട്ടെ അതിനുമുമ്പേ മനസ്സിലെത്തിക്കഴിഞ്ഞു. ആ രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾത്തന്നെ ആ അപ്രിയസ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചോർത്ത് രാജാധിരാജന്റെ പുത്രൻ അത്യന്തം പരിതപിച്ചു. അവൻ തപിക്കുന്നതറിഞ്ഞ്, പ്രിയം പറയുന്ന കൂട്ടുകാർ അവന്റെ ക്ലേശം അകറ്റാനാഗ്രഹിച്ച് സഭയിൽ കഥകൾ പറഞ്ഞു. ചിലർ ശാന്തിക്കായി വാദ്യങ്ങൾ വായിച്ചു, മറ്റുചിലർ നൃത്തം അവതരിപ്പിച്ചു, വേറെ ചിലർ ഹാസ്യപ്രധാനമായ പലതരം നാടകങ്ങൾ നടത്തി. എന്നാൽ മഹാത്മാവായ ആ രാഘവൻ ഭരതൻ, സദസ്സിൽ തമാശകൾ പറയുന്ന പ്രിയവാദികളായ ആ സഖാക്കളോടൊപ്പമിരുന്നിട്ടും സന്തോഷിച്ചില്ല. വാദ്യം, നൃത്തം, നാടകം, ഹാസ്യം — നാലു വിനോദോപാധികളും വ്യർഥമായി എന്നു കാണിച്ച് കവി സ്വപ്നത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രവിശന്തി സ്മ’ — പ്രവേശിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു — എന്ന വർത്തമാനപ്രയോഗത്താൽ ഭൂതകാലം സൂചിതമാകുന്നു; ഇത് വാല്മീകിയുടെ ഇഷ്ടപ്രയോഗമാണ്.

സുഹൃത്തുക്കൾ ചുറ്റുമിരിക്കെ, ഒരു പ്രിയസഖാവ് സഖാക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: ‘എന്താ സഖേ, നീ സന്തോഷിക്കാത്തത്?’ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ച സുഹൃത്തിനോടു ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘കേൾക്കൂ, എന്തു കാരണത്താലാണ് എനിക്ക് ഈ ദൈന്യം വന്നുപെട്ടതെന്ന് ഞാൻ പറയാം.’ പിന്നെ അവൻ സ്വപ്നം വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ ദൃശ്യമാണിത്. ‘സ്വപ്നത്തിൽ ഞാൻ പിതാവിനെ കണ്ടു — മലിനനായി, മുടിയഴിച്ചിട്ട്, പർവതശിഖരത്തിൽനിന്ന് കലങ്ങിയ ചാണകക്കുളത്തിലേക്കു വീഴുന്നതായി.’ എന്നും ശുചിയും അലംകൃതനുമായിരുന്ന ദശരഥരാജാവ് മലിനനും മുടി ചിതറിയവനുമായി കാണപ്പെട്ടു — ഇതിൽത്തന്നെ അമംഗളം സൂചിതമാണ്. ‘ആ ചാണകക്കുളത്തിൽ അദ്ദേഹം നീന്തുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു, കൈക്കുമ്പിളിൽ എണ്ണ കുടിച്ചുകൊണ്ട്, ഇടയ്ക്കിടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ.’ പിന്നെ ‘എള്ളുചോറു തിന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും തലകീഴായി; ദേഹമാസകലം എണ്ണ പുരട്ടി എണ്ണയിൽത്തന്നെ മുങ്ങി.’ എണ്ണ, എള്ളുചോറ്, തലകീഴാകൽ — മൂന്നും ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രേതകർമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അമംഗളചിഹ്നങ്ങളാണ്; അതിനാൽ ശ്രോതാവ് ഉടൻതന്നെ രാജാവിന്റെ മരണം ഊഹിക്കുന്നു, ഭരതനാകട്ടെ ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല. സഖാവിന്റെ ചോദ്യം അതിസംക്ഷിപ്തം, ഭരതന്റെ ഉത്തരമോ ദീർഘം — ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥയിലൂടെതന്നെ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ക്ഷോഭം സൂചിതമാകുന്നു.

സ്വപ്നത്തിന്റെ രണ്ടാംഭാഗം ലോകവ്യാപിയായ ഉത്പാതങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്. ‘സ്വപ്നത്തിൽ സമുദ്രം വറ്റിയതായും ചന്ദ്രൻ ഭൂമിയിൽ വീണതായും ലോകം ഇരുട്ടിനാൽ മൂടപ്പെട്ട് ഞെരുങ്ങിയതായും ഞാൻ കണ്ടു.’ ഇവ മൂന്നും മഹാപ്രളയത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളാണ് — സമുദ്രം വറ്റൽ, ജ്യോതിസ്സിന്റെ പതനം, അന്ധകാരത്തിന്റെ ആവരണം. പിന്നെ ‘രാജാവിന്റെ വാഹനമായ ആനയുടെ കൊമ്പ് കഷണങ്ങളായി, ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അഗ്നികൾ പെട്ടെന്ന് അണഞ്ഞു.’ രാജവാഹനമായ ആനയുടെ കൊമ്പൊടിയുന്നത് രാജശക്തിയുടെ തകർച്ചയെയും, അഗ്നി അണയുന്നത് യജ്ഞത്തിന്റെയും കുലത്തിന്റെയും വിച്ഛേദത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പിളർന്ന ഭൂമിയും, ഉണങ്ങിയ പലതരം മരങ്ങളും, തകർന്നു പുകയുന്ന പർവതങ്ങളും ഞാൻ കാണുന്നു.’ ഇവിടെ ‘കാണുന്നു’ എന്ന വർത്തമാനകാലപ്രയോഗത്താൽ കവി കാണിക്കുന്നു — സ്വപ്നം ഇപ്പോഴും അവന്റെ കണ്ണുകൾക്കു മുന്നിലുണ്ട്. ഒടുവിൽ വീണ്ടും രാജാവിനെ കാണുന്നു — ‘കറുത്ത ഇരുമ്പുപീഠത്തിൽ കറുത്ത വസ്ത്രമണിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആ രാജാവിനെ കറുപ്പും ചെമ്പിച്ചതുമായ നിറമുള്ള സ്ത്രീകൾ പ്രഹരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു.’ കറുത്ത ഇരുമ്പുപീഠം, കറുത്ത വസ്ത്രം, കറുപ്പും ചെമ്പിച്ചതുമായ നിറമുള്ള സ്ത്രീകൾ — എങ്ങും കറുപ്പുനിറത്തിന്റെ ആവർത്തനം യമന്റെ ദിക്കിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ ക്രമേണ ലോകത്തിൽനിന്നു രാഷ്ട്രത്തിലേക്കും രാഷ്ട്രത്തിൽനിന്നു രാജാവിലേക്കും ചുരുങ്ങുന്നു.

സ്വപ്നത്തിന്റെ അവസാനദൃശ്യമാണ് ഏറ്റവും വ്യക്തമായ അമംഗളം — ‘ചുവന്ന മാലയും ചുവന്ന ലേപനവുമണിഞ്ഞ ആ ധർമാത്മാവ് കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ തിടുക്കത്തിൽ തെക്കോട്ടു മുഖംതിരിച്ചു പോയി.’ ചുവന്ന മാല, ചുവന്ന ലേപനം, കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം, തെക്കേദിക്ക് — എല്ലാം പ്രേതയാത്രയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; തെക്കാണല്ലോ യമന്റെ ദിക്ക്. ‘ചുവന്ന വസ്ത്രമണിഞ്ഞ, വികൃതമുഖിയായ, രാക്ഷസിയെപ്പോലുള്ള ഒരു സ്ത്രീ രാജാവിനെ പരിഹസിച്ചുചിരിക്കുന്നതുപോലെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു.’ തുടർന്ന് ഭരതൻ സ്വയം നിഗമനം പറയുന്നു: ‘ഭയാനകമായ ഈ രാത്രിയിൽ ഞാൻ ഇങ്ങനെയെല്ലാം കണ്ടു; ഞാനോ രാമനോ രാജാവോ ലക്ഷ്മണനോ മരിക്കും.’ പിന്നെ അവൻ നിമിത്തശാസ്ത്രത്തിലെ നിയമം ഉദ്ധരിക്കുന്നു: ‘സ്വപ്നത്തിൽ കഴുതകളെ പൂട്ടിയ വാഹനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ ചിതയിലെ പുകത്തുമ്പ് താമസിയാതെ കാണപ്പെടും.’ ഇങ്ങനെ ഭരതൻ സ്വപ്നം വർണിക്കുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഫലവും അറിയുന്നു; എങ്കിലും ആരാണ് മരിക്കുക എന്നു നിശ്ചയിക്കാൻ അവനു കഴിയുന്നില്ല. ഇതാണ് നാടകീയവൈരുധ്യത്തിന്റെ പൂർണത — പിതാവ് മരിച്ചുവെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം, ഭരതൻ സംശയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘ധർമാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ധർമാത്മാവായവനും ഈ ഗതി എന്നതാണ് കരുണ.

ഒടുവിൽ ഭരതൻ തന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ മനോനില വർണിക്കുന്നു. ‘ഇതുകാരണം ഞാൻ ദീനനാണ്, അതിനാലാണ് നിങ്ങളുടെ വാക്കുകളെ ഞാൻ ആദരിക്കാത്തത്. എന്റെ തൊണ്ട വരളുന്നതുപോലെ, എന്റെ മനസ്സ് അസ്വസ്ഥമായതുപോലെ.’ പിന്നെ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ — ഈ സർഗത്തിലെ ആറു പാദമുള്ള ഏക ശ്ലോകം — മൂന്ന് അർധങ്ങളാൽ അവൻ തന്റെ അവസ്ഥ വിശദമാക്കുന്നു: ‘ഭയപ്പെടേണ്ട കാരണം ഞാൻ കാണുന്നില്ല, എങ്കിലും ഭയം അനുഭവിക്കുന്നു. എന്റെ സ്വരം ഇടറിപ്പോയി, എന്റെ മുഖകാന്തി മാഞ്ഞുപോയി. എനിക്കു തന്നോടുതന്നെ വെറുപ്പു തോന്നുന്നതുപോലെ, കാരണം ഞാൻ കാണുന്നുമില്ല.’ കാരണമില്ലാത്ത ഭയമാണ് ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — ഭയത്തിന്റെ വിഷയം അറിയാമെങ്കിൽ പ്രതിവിധി സാധ്യമാണ്; അറിയാത്തിടത്ത് മനസ്സ് ആശ്രയമില്ലാതെ അലയുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘മുമ്പ് ഒരിക്കലും ചിന്തിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, പല രൂപങ്ങളുള്ള ഈ ദുഃസ്വപ്നഗതി കണ്ട്, ചിന്തിക്കാനാവാത്ത ദർശനമുള്ള രാജാവിനെക്കുറിച്ചോർത്ത്, ആ മഹാഭയം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽനിന്നു പോകുന്നില്ല.’ ഈ വാക്കോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദൂതന്മാർ പ്രവേശിച്ച് ഉപഹാരങ്ങളോടൊപ്പം വസിഷ്ഠന്റെ സന്ദേശം ഭരതനെ അറിയിക്കുന്നു; ഭരതൻ അയോധ്യയിലേക്കു പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. ‘ഛായ മാഞ്ഞു’ എന്ന പദത്താൽ മുഖകാന്തിയുടെ നഷ്ടം പറയപ്പെട്ടു; ശാസ്ത്രത്തിൽ ഇത് അരിഷ്ടലക്ഷണമായി — മരണസൂചകമായി — എണ്ണപ്പെടുന്നു.

In the previous sarga the messengers sent by Vasiṣṭha had crossed a long road and entered Girivraja by night. Now the poet shows the other side of that same night: on the very night the messengers were entering the city, Bharata too saw an unwelcome dream. The timing is finely contrived — the news is still on the road, but the evil omen has already reached his mind. As the night turned toward dawn, the son of the king of kings, having seen that dream, was sorely troubled. His companions, who knew how to speak pleasantly, saw his distress and, wishing to draw it off, started conversation in the hall. Some played music to soothe him, others had dancing performed, and others put on plays and merry pieces of every kind. But the great-souled Bharata of Raghu's line took no pleasure in those kindly friends with all their jokes and entertainments. Music, dance, drama and laughter, all four ways of diverting him, came to nothing, and by showing this the poet hints at how grave the dream was.

Among the well-wishers seated around him, one dear friend asked, “Why, my friend, do you take no joy in all this?” Bharata answered, “Listen, and I will tell you what has brought this misery on me.” Then he began to describe the dream, the most terrifying scene in the Ayodhyā Kāṇḍa. “In a dream I saw my father, unkempt, his hair hanging loose, falling from a mountain peak into a foul pool of cow-dung.” King Daśaratha, always clean and adorned, was seen soiled and dishevelled, and that alone signals ill fortune. “I saw him floating in that pool of dung, drinking oil from his cupped hands and laughing, it seemed, again and again. Then he ate rice with sesame, plunged head downward over and over, and, his whole body smeared with oil, bathed in oil itself.” Oil, sesame rice and the head-down plunge are all ill omens tied in Indian tradition to the rites of the dead, so the listener at once guesses the king's death, though Bharata does not yet know it. The friend's question is very short and Bharata's answer long, and that very imbalance shows his inner turmoil.

The second part of the dream is full of portents that reach across the world. “In the dream I saw the ocean dried up and the moon fallen to the earth, and the world beset and covered as though with darkness.” These three are signs of the great dissolution: the sea drained, a light of heaven fallen, darkness spread over all. “The tusk of the king's own riding elephant was splintered, and fires that had been blazing were suddenly put out.” The broken tusk of the royal elephant points to the breaking of royal power, and the quenched fires to the breaking off of sacrifice and of the family line. “I see the earth split open, trees of every kind withered, and the mountains shattered and smoking.” He speaks of it in the present, for the dream is still before his eyes. Then the king appears again: “He sat on an iron seat, clothed in black, and women black and tawny were striking him.” Black iron, black clothes, dark women — the repeated black points to the quarter of Yama, lord of death. The portents narrow step by step, from the world to the kingdom and from the kingdom to the king.

The last scene of the dream is the plainest omen of all. “In haste that righteous man, wearing red garlands and red unguents, set out southward in a chariot yoked with asses.” Red garlands, red unguents, a chariot drawn by asses and the southern direction are all marks of the journey of the dead, for the south is Yama's quarter. “And I saw a woman clothed in red, like a rākṣasī with a hideous face, laughing as she dragged the king away.” Then Bharata drew the conclusion himself: “This is what I saw on this night of terror. Either I, or Rāma, or the king, or Lakṣmaṇa is going to die.” And he cited the rule of omens: “When a man is seen in a dream riding in a carriage drawn by asses, the smoke of his pyre is soon seen rising.” So Bharata not only told the dream but knew what it portended, and still he could not tell who was to die. Here the dramatic irony is complete: the reader knows the father is dead, while Bharata only fears it. And by calling the king “that righteous man” the poet moves us to pity that even a righteous man should come to such an end.

At the end Bharata described his present state of mind. “This is why I am wretched, and why I do not respond to your words. My throat seems to be drying up and my mind is not at ease. I can see nothing to fear, and yet fear has hold of me. My voice has lost its tone and the brightness has left my face; I seem to loathe my own self, and I cannot find the reason.” What is described is fear without a cause: when the object of fear is known, one can guard against it, but when it is not, the mind wanders with nothing to hold on to. The fading of the face's brightness is itself counted among the signs of approaching misfortune. He closed with these words: “Having seen this run of evil dreams, in many shapes never imagined before, and thinking of the king seen in a form beyond all imagining, I cannot drive this great fear from my heart.” With that the sarga ends; in the next, the messengers come in, present their gifts and deliver Vasiṣṭha's message, and Bharata makes ready to set out for Ayodhyā.