पूर्वस्मिन् सर्गे मार्कण्डेयादयः द्विजाः अराजकस्य दोषान् विस्तरेण वर्णयित्वा वसिष्ठं प्रार्थितवन्तः — ‘त्वम् एव कंचित् इक्ष्वाकुकुमारम् अभिषेचय।’ अस्मिन् सर्गे वसिष्ठः उत्तरं ददाति। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा सः मित्राणि अमात्यजनान् तान् सर्वान् ब्राह्मणांश्च प्रति इदं वचः प्रत्युवाच — ‘यतः असौ भरतः दत्तराज्यः परं सुखी सन् मातुलकुले भ्रात्रा शत्रुघ्नेन सह मुदान्वितः वसति, तस्मात् शीघ्रम् एव जवनाः दूताः त्वरितैः हयैः गच्छन्तु, तौ वीरौ भ्रातरौ आनेतुम्; अत्र अधिकं किं वयं समीक्षामहे?’ एतेन वसिष्ठः विवादं न आरभते, अपि तु धर्म्यम् उत्तराधिकारम् एव अनुसरति — यस्मै राज्यं दत्तम्, सः एव आह्वातव्यः इति। ‘गच्छन्तु’ इति सर्वे वसिष्ठं वाक्यम् अब्रुवन्। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः दूतान् एव सम्बोध्य अवदत् — ‘एहि सिद्धार्थ, विजय, जयन्त, अशोक, नन्दन! इतिकर्तव्यं श्रूयताम्; सर्वान् एव युष्मान् ब्रवीमि।’ पञ्चानां दूतानां नामोल्लेखेन कविः कार्यस्य गौरवं सूचयति। उल्लेखनीयम् — वसिष्ठः कस्यचित् अभिषेकं न आदिशति, केवलं भरतस्य आनयनम् एव विधत्ते; निर्णयः तस्य आगमनानन्तरम् एव कर्तव्यः इति तस्य विवेकः।

वसिष्ठस्य आदेशः त्रिधा विभक्तः — गन्तव्यम्, वक्तव्यम्, अवक्तव्यं च। प्रथमं सः वदति — ‘शीघ्रजवैः हयैः राजगृहं पुरं गत्वा त्यक्तशोकैः युष्माभिः मम शासनात् भरतः इदं वाच्यः।’ ‘त्यक्तशोकैः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — दूतानां मुखे अपि शोकः न दृश्येत इति नियमः। वक्तव्यं तु — ‘पुरोहितः सर्वे च मन्त्रिणः त्वां कुशलं प्राहुः; त्वरमाणः निर्याहि, त्वया कृत्यम् आत्ययिकम् अस्ति।’ अवक्तव्यं च स्पष्टम् उक्तम् — ‘मा च अस्मै प्रोषितं रामं शंसिषुः, मा च अस्मै मृतं पितरम्; गत्वा राघवाणाम् इतः क्षयं मा कथयत।’ मार्गे एव पितृमरणं रामवनवासं च श्रुत्वा भरतः शोकेन अवसीदेत्, यात्रा च विलम्बेत — अयम् एव गोपनस्य हेतुः। अन्ते सः उपहारान् आदिशति — ‘कौशेयानि वस्त्राणि वराणि भूषणानि च क्षिप्रम् आदाय राज्ञे केकयाय भरताय च गच्छत।’ एवं दूतकर्म राजनीत्या सह शिष्टाचारेण अपि युक्तम् इति दर्शितम्। अत्र च एकः सूक्ष्मः विरोधः द्रष्टव्यः — वसिष्ठः कुशलप्रश्नं प्रेषयति, किन्तु अयोध्यायां कुशलं किमपि नास्ति; एषा एव दूतवाक्यस्य करुणा।

आदेशं प्राप्य दत्तपथ्यशनाः दूताः स्वं स्वं निवेशनं जग्मुः, केकयान् गन्तुम् इच्छन्तः सम्मतान् हयान् आरुह्य च सज्जाः अभवन्। ततः प्रास्थानिकं विधिं कृत्वा अवशिष्टं कार्यशेषं च समाप्य वसिष्ठेन अभ्यनुज्ञाताः ते संत्वरितं ययुः। अत्र आरभ्य कविः मार्गवर्णनम् आरभते, यत् अयोध्याकाण्डस्य भूगोलविषयकं प्रसिद्धं स्थलम्। प्रथमं ते अपरतालस्य न्यन्तेन प्रलम्बस्य च उत्तरं प्रति गच्छन्तः तयोः पर्वतयोः मध्ये प्रवहन्तीं मालिनीं नदीं निषेवमाणाः जग्मुः। ततः ते हास्तिनपुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखाः ययुः, पाञ्चालदेशम् आसाद्य च कुरुजाङ्गलस्य मध्येन अगच्छन्। एवं यात्रायाः दिशा स्पष्टा — अयोध्यातः पश्चिमोत्तरां दिशम्, गङ्गापारं, पाञ्चालकुरुदेशौ च अतिक्रम्य केकयान् प्रति। कविः प्रतिपदं स्थाननामानि गणयन् दूतानां वेगं दीर्घं च अध्वानम् उभयम् अपि श्रोतुः मनसि स्थापयति। ‘प्रास्थानिकम्’ इति पदेन यात्रापूर्वकं मङ्गलकर्म सूचितम्; त्वरायाम् अपि विधिः न त्यक्तः इति शिष्टाचारः।

मार्गे सुफुल्लानि सरांसि विमलोदकाः नदीः च निरीक्षमाणाः ते दूताः कार्यवशात् द्रुतम् अगच्छन्; सौन्दर्यं पश्यन्ति, किन्तु न तत्र विलम्बन्ते इति भावः। ततः प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेवितां जलाकुलां शरदण्डां नदीं ते वेगेन उपातिजग्मुः। तस्याः पश्चिमे तटे निकूलवृक्षः आसीत्, यः ‘सत्योपयाचनः’ इति ख्यातः — तत्र या याचना क्रियते, सा सत्या भवति इति; तं दिव्यं वृक्षम् अभिगम्य अभिवाद्य च ते कुलिङ्गां पुरीं प्राविशन्। अनन्तरम् अभिकालं प्राप्य तेजोऽभिभवनात् च्युताः सन्तः ते पितृपैतामहीं पुण्याम् इक्षुमतीं नदीं तेरुः — ‘पितृपैतामही’ इति पदेन कविः स्मारयति यत् एषा नदी दशरथस्य पितृपितामहैः सेविता, अतः दूतानां मार्गः अपि इक्ष्वाकुवंशस्य स्मृत्या संयुक्तः। ततः अञ्जलिपानान् वेदपारगान् ब्राह्मणान् अवेक्ष्य ते बाह्लीकानां मध्येन सुदामानं पर्वतं च ययुः। एवं तीर्थानि, वृक्षाः, नद्यः, तपस्विनः च मार्गस्य पुण्यतां वर्धयन्ति। स्थाननामानां बाहुल्येन अयं सर्गः प्राचीनभारतस्य मार्गविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णः साक्षी इति विद्वांसः मन्यन्ते।

सुदामपर्वतस्य शिखरे विष्णोः पदं प्रेक्ष्यमाणाः ते विपाशां शाल्मलीं च प्राप्ताः; ततः नदीः वापीः तटाकानि पल्वलानि सरांसि च, तथा विविधान् सिंहान् व्याघ्रान् मृगान् द्विपान् च पश्यन्तः अतिमहता पथा ययुः — भर्तुः शासनम् ईप्सवः, अर्थात् स्वामिनः आज्ञां सम्पादयितुम् उत्सुकाः। कविः अत्र द्वयोः श्लोकयोः एकम् एव वाक्यं विस्तारयति, तेन मार्गस्य विस्तारः अपि पाठकाय अनुभूयते। विकृष्टेन सता पथा गच्छन्तां तेषां वाहनानि श्रान्तानि अभवन्, तथापि ते अञ्जसा शीघ्रं पुरवरं गिरिव्रजम् आसेदुः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन प्रयोजनं संक्षिपति — भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुः वंशस्य परिग्रहार्थं च अहेडमानाः अर्थात् अनादरं क्रोधं वा अकुर्वन्तः ते दूताः त्वरया रात्र्याम् एव तत् पुरं प्रविष्टाः। ‘रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः’ इति चरणः अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिकां रचयति — यस्यां रात्रौ ते प्रविष्टाः, तस्याम् एव भरतः दुःस्वप्नं पश्यति। ‘अहेडमानाः’ इति पदेन दूतानां सेवाभावः सूचितः — दीर्घे श्रमे अपि ते न खिन्नाः, न च कुपिताः।

మునుపటి సర్గలో మార్కండేయాది ద్విజులు అరాజకపు దోషాలను విస్తరంగా వర్ణించి వసిష్ఠుని ప్రార్థించారు — ‘నువ్వే ఇక్ష్వాకు కుమారులలో ఒకరిని అభిషేకించు.’ ఈ సర్గలో వసిష్ఠుడు జవాబిస్తున్నాడు. వారి ఆ మాట విని అతడు మిత్రులతో, అమాత్యులతో, ఆ బ్రాహ్మణులందరితో ఇలా ప్రత్యుత్తరమిచ్చాడు: ‘రాజ్యం ఎవరికి ఇవ్వబడిందో ఆ భరతుడు మేనమామ ఇంట్లో తమ్ముడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి ఎంతో సుఖంగా, సంతోషంగా నివసిస్తున్నాడు; కాబట్టి వేగంగా వెళ్ళే దూతలు త్వరగా పరిగెత్తే గుర్రాలపై ఆ ఇద్దరు వీర సోదరులను తీసుకురావడానికి వెంటనే వెళ్ళాలి; ఇక్కడ ఇంకేమి ఆలోచించాలి?’ దీనితో వసిష్ఠుడు వివాదాన్ని మొదలుపెట్టడం లేదు, ధర్మబద్ధమైన వారసత్వాన్నే అనుసరిస్తున్నాడు — ఎవరికి రాజ్యం ఇవ్వబడిందో అతన్నే పిలవాలి అని. ‘వెళ్ళనివ్వండి’ అని అందరూ వసిష్ఠునితో అన్నారు. వారి ఆ మాట విని వసిష్ఠుడు దూతలనే సంబోధించి అన్నాడు: ‘రండి సిద్ధార్థా, విజయా, జయంతా, అశోకా, నందనా! చేయవలసినదేమిటో వినండి; మీ అందరికీ చెబుతున్నాను.’ ఐదుగురు దూతల పేర్లు ప్రస్తావించడం ద్వారా కవి ఈ కార్యపు గౌరవాన్ని సూచిస్తున్నాడు. గమనించదగినది — వసిష్ఠుడు ఎవరి అభిషేకాన్నీ ఆదేశించడం లేదు, కేవలం భరతుణ్ణి తీసుకురావడాన్నే విధిస్తున్నాడు; అతడు వచ్చిన తరువాతనే నిర్ణయం చేయాలనేది అతని వివేకం.

వసిష్ఠుని ఆదేశం మూడు భాగాలుగా విభజించబడింది — వెళ్ళవలసినది, చెప్పవలసినది, చెప్పకూడనిది. మొదట అతడు చెబుతున్నాడు: ‘వేగంగా పరిగెత్తే గుర్రాలపై రాజగృహ నగరానికి వెళ్ళి, శోకాన్ని విడిచిపెట్టిన మీరు నా ఆజ్ఞ ప్రకారం భరతునికి ఇలా చెప్పాలి.’ ‘త్యక్తశోకైః’ (శోకం విడిచిన మీచేత) అనే పదం ముఖ్యమైనది — దూతల ముఖంలో కూడా శోకం కనిపించకూడదనేది నియమం. చెప్పవలసినది — ‘పురోహితుడూ మంత్రులందరూ నీ క్షేమం అడుగుతున్నారు; త్వరగా బయలుదేరు, నీతో అత్యవసరమైన పని ఉంది.’ చెప్పకూడనిది కూడా స్పష్టంగా చెప్పబడింది — ‘అడవికి పంపబడిన రాముని గురించి అతనికి చెప్పకండి, చనిపోయిన తండ్రి గురించి కూడా చెప్పకండి; అక్కడికి వెళ్ళి ఇక్కడ రాఘవులకు జరిగిన వినాశనాన్ని చెప్పకండి.’ దారిలోనే తండ్రి మరణాన్నీ రాముని వనవాసాన్నీ విని భరతుడు శోకంతో కుంగిపోవచ్చు, ప్రయాణం ఆలస్యం కావచ్చు — ఇదే దాచడానికి కారణం. చివరకు అతడు కానుకలను ఆదేశిస్తున్నాడు — ‘పట్టువస్త్రాలనూ శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలనూ వెంటనే తీసుకొని కేకయరాజు కోసం, భరతుని కోసం వెళ్ళండి.’ ఈ విధంగా దూతకార్యం రాజనీతితో పాటు శిష్టాచారంతో కూడా కూడినదని చూపబడింది. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన విరోధాన్ని గమనించాలి — వసిష్ఠుడు క్షేమసమాచారాన్ని పంపుతున్నాడు, కాని అయోధ్యలో క్షేమం ఏదీ లేదు; ఇదే దూతవాక్యంలోని కరుణ.

ఆదేశం పొందిన దూతలు ప్రయాణానికి దారిబత్తెం తీసుకొని తమ తమ ఇళ్ళకు వెళ్ళారు; కేకయదేశానికి వెళ్ళాలనే కోరికతో మంచి గుర్రాలను ఎక్కి సిద్ధమయ్యారు. తరువాత ప్రయాణపు మంగళవిధిని చేసి, మిగిలిన పనులను ముగించి, వసిష్ఠుని అనుమతి పొంది, వారు వడివడిగా బయలుదేరారు. ఇక్కడి నుండి కవి మార్గవర్ణనను మొదలుపెడుతున్నాడు, ఇది అయోధ్యాకాండలో భూగోళానికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ ఘట్టం. మొదట వారు అపరతాల పర్వతపు చివర నుండి ప్రలంబ పర్వతానికి ఉత్తరంగా వెళ్తూ, ఆ రెండు పర్వతాల మధ్య ప్రవహించే మాలినీ నదిని అనుసరిస్తూ సాగారు. తరువాత వారు హస్తినాపురం దగ్గర గంగను దాటి పశ్చిమాభిముఖంగా వెళ్ళారు; పాంచాలదేశాన్ని చేరి కురుజాంగల ప్రదేశం మధ్యగా సాగారు. ఈ విధంగా ప్రయాణపు దిశ స్పష్టమవుతున్నది — అయోధ్య నుండి వాయవ్య దిశగా, గంగను దాటి, పాంచాల కురు దేశాలను అతిక్రమించి కేకయదేశం వైపు. కవి అడుగడుగునా స్థలనామాలను లెక్కిస్తూ దూతల వేగాన్నీ దీర్ఘమైన మార్గాన్నీ రెండింటినీ శ్రోత మనస్సులో నిలుపుతున్నాడు. ‘ప్రాస్థానికమ్’ అనే పదంతో ప్రయాణానికి ముందు చేసే మంగళకర్మ సూచించబడుతున్నది; తొందరలో కూడా విధిని విడిచిపెట్టలేదు అనేది శిష్టాచారం.

దారిలో బాగా వికసించిన సరస్సులనూ నిర్మలమైన నీరు గల నదులనూ చూస్తూ ఆ దూతలు కార్యవశాన వేగంగా వెళ్ళారు; సౌందర్యాన్ని చూస్తున్నారు, కాని అక్కడ ఆలస్యం చేయడం లేదు అని భావం. తరువాత స్వచ్ఛమైన నీరు గల, దివ్యమైన, రకరకాల పక్షులు సేవించే, నీటితో నిండిన శరదండా నదిని వారు వేగంగా దాటారు. దాని పశ్చిమ తీరంలో ‘సత్యోపయాచనం’ అని ప్రసిద్ధమైన ఒక వృక్షం ఉండేది — అక్కడ చేసే కోరిక సత్యమవుతుంది అని; ఆ దివ్యవృక్షాన్ని సమీపించి నమస్కరించి వారు కులింగా నగరంలో ప్రవేశించారు. ఆ తరువాత అభికాలాన్ని చేరి, తేజోభిభవనం నుండి బయలుదేరి, వారు తండ్రితాతలు సేవించిన పుణ్యనది ఇక్షుమతిని దాటారు — ‘పితృపైతామహీ’ (తండ్రితాతలది) అనే పదంతో కవి ఈ నది దశరథుని తండ్రులూ తాతలూ సేవించినదని గుర్తుచేస్తున్నాడు, అందువల్ల దూతల మార్గం కూడా ఇక్ష్వాకు వంశపు స్మృతితో ముడిపడి ఉంది. తరువాత దోసిటితో మాత్రమే నీరు తాగే, వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులను చూస్తూ వారు బాహ్లీక దేశం మధ్యగా సుదామ పర్వతానికి వెళ్ళారు. ఈ విధంగా తీర్థాలూ వృక్షాలూ నదులూ తపస్వులూ మార్గపు పవిత్రతను పెంచుతున్నారు. స్థలనామాలు అధికంగా ఉండటం వల్ల ఈ సర్గ ప్రాచీన భారతపు మార్గవిజ్ఞానానికి ముఖ్యమైన సాక్షి అని విద్వాంసులు భావిస్తారు.

సుదామ పర్వత శిఖరంపై విష్ణుపదాన్ని దర్శిస్తూ వారు విపాశా, శాల్మలీ నదులను చేరారు; తరువాత నదులనూ బావులనూ చెరువులనూ కుంటలనూ సరస్సులనూ, రకరకాల సింహాలనూ పులులనూ మృగాలనూ ఏనుగులనూ చూస్తూ అతి విశాలమైన దారిలో సాగారు — స్వామి ఆజ్ఞను నెరవేర్చాలనే ఉత్సాహంతో. ఇక్కడ కవి రెండు శ్లోకాలలో ఒకే వాక్యాన్ని విస్తరిస్తున్నాడు, దానితో మార్గపు విస్తారం పాఠకునికి కూడా అనుభవమవుతుంది. దూరమైన, మంచిదైన దారిలో వెళ్తుండగా వారి వాహనాలు అలసిపోయాయి, అయినా వారు త్వరగా, సునాయాసంగా శ్రేష్ఠమైన గిరివ్రజ నగరాన్ని చేరారు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ప్రయోజనాన్ని సంగ్రహిస్తున్నది — స్వామికి ప్రియం చేయడానికీ, కులాన్ని రక్షించడానికీ, స్వామి వంశాన్ని నిలబెట్టడానికీ, ‘అహేడమానాః’ అంటే అనాదరం గాని కోపం గాని చూపకుండా, ఆ దూతలు త్వరగా రాత్రిపూటనే ఆ నగరంలో ప్రవేశించారు. ‘రాత్ర్యాం తు తే తత్పురమేవ యాతాః’ (రాత్రిపూటనే వారు ఆ నగరాన్ని చేరారు) అనే పాదం తరువాతి సర్గకు భూమిక రచిస్తున్నది — వారు ప్రవేశించిన ఆ రాత్రే భరతుడు దుఃస్వప్నం చూస్తాడు. ‘అహేడమానాః’ అనే పదంతో దూతల సేవాభావం సూచించబడుతున్నది — దీర్ఘమైన శ్రమలో కూడా వారు విసుగుచెందలేదు, కోపగించుకోలేదు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் மார்க்கண்டேயர் முதலிய அந்தணர்கள் அரசனில்லாமையின் தீமைகளை விரிவாக வருணித்து, ‘நீரே இக்ஷ்வாகு குலத்து ஒரு குமாரனை முடிசூட்டுவீராக’ என்று வசிஷ்டரிடம் வேண்டினர். இந்தச் சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் மறுமொழி தருகிறார். அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு அவர் நண்பர்கள், அமைச்சர்கள், அந்தணர்கள் அனைவரிடமும் இவ்வாறு பதில் சொன்னார்: ‘அரசு அளிக்கப்பட்ட அந்தப் பரதன் மிக்க மகிழ்ச்சியுடன் தம்பி சத்ருக்னனோடு தாய்மாமன் குலத்தில் இன்பமாக வசிக்கிறான்; ஆகையால் விரைந்து செல்லும் தூதர்கள் வேகமான குதிரைகளில் அந்த வீரச் சகோதரர்கள் இருவரையும் அழைத்துவர உடனே செல்லட்டும்; இதில் நாம் மேலும் ஆராய வேண்டியது என்ன?’ இதனால் வசிஷ்டர் விவாதத்தைத் தொடங்கவில்லை; தர்மப்படியான வாரிசுரிமையையே பின்பற்றுகிறார் — அரசு யாருக்கு அளிக்கப்பட்டதோ அவனையே அழைக்க வேண்டும். ‘செல்லட்டும்’ என்று அனைவரும் வசிஷ்டரிடம் சொன்னார்கள். அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வசிஷ்டர் தூதர்களையே விளித்துச் சொன்னார்: ‘வாருங்கள், சித்தார்த்தா, விஜயா, ஜயந்தா, அசோகா, நந்தனா! செய்ய வேண்டியதைக் கேளுங்கள்; உங்கள் அனைவருக்கும் சொல்கிறேன்.’ ஐந்து தூதர்களின் பெயர்களைக் குறிப்பிடுவதால் கவிஞர் இந்தப் பணியின் முக்கியத்துவத்தைக் குறிக்கிறார். குறிப்பிடத்தக்கது — வசிஷ்டர் எவருக்கும் முடிசூட்ட ஆணையிடவில்லை; பரதனை அழைத்துவருவதை மட்டுமே விதிக்கிறார்; அவன் வந்த பிறகே முடிவு எடுக்க வேண்டும் என்பது அவருடைய விவேகம்.

வசிஷ்டரின் ஆணை மூன்றாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது — செல்ல வேண்டிய இடம், சொல்ல வேண்டியது, சொல்லக் கூடாதது. முதலில் அவர் சொல்கிறார்: ‘விரைந்தோடும் குதிரைகளில் ராஜகிருக நகருக்குச் சென்று, துயரத்தை விட்டவர்களாக, என் ஆணைப்படி நீங்கள் பரதனிடம் இதைச் சொல்ல வேண்டும்.’ ‘துயரத்தை விட்டவர்களாக’ என்ற சொல் முக்கியமானது — தூதர்களின் முகத்திலும் துயரம் தெரியக் கூடாது என்பது விதி. சொல்ல வேண்டியது இதுவே: ‘புரோகிதரும் அமைச்சர்கள் அனைவரும் உன் நலத்தை விசாரிக்கிறார்கள்; விரைந்து புறப்படு; உன்னால் செய்ய வேண்டிய அவசரக் காரியம் ஒன்று இருக்கிறது.’ சொல்லக் கூடாததும் தெளிவாகச் சொல்லப்பட்டது: ‘காட்டுக்குச் சென்ற ராமனைப் பற்றி அவனிடம் சொல்லாதீர்கள், இறந்துபோன தந்தையைப் பற்றியும் சொல்லாதீர்கள்; அங்கே சென்று இங்கே ராகவர்களுக்கு நேர்ந்த அழிவைச் சொல்லாதீர்கள்.’ வழியிலேயே தந்தையின் மரணத்தையும் ராமனின் வனவாசத்தையும் கேட்டால் பரதன் துயரத்தால் தளர்ந்துவிடுவான், பயணமும் தாமதமாகும் — இதுவே மறைத்தலுக்கான காரணம். இறுதியில் அவர் அன்பளிப்புகளை ஆணையிடுகிறார்: ‘பட்டாடைகளையும் சிறந்த அணிகலன்களையும் விரைவில் எடுத்துக்கொண்டு கேகய மன்னனுக்கும் பரதனுக்கும் கொடுக்கச் செல்லுங்கள்.’ இவ்வாறு தூதுப்பணி அரசியல் நுட்பத்தோடு நல்லொழுக்க மரபுகளையும் கொண்டது என்று காட்டப்படுகிறது. இங்கே ஒரு நுட்பமான முரணையும் காண வேண்டும் — வசிஷ்டர் நலம் விசாரிப்பை அனுப்புகிறார், ஆனால் அயோத்தியில் நலம் என்று எதுவுமே இல்லை; இதுவே தூதுச் சொல்லின் இரக்கம்.

ஆணையைப் பெற்று, வழிக்கு உணவு அளிக்கப்பெற்ற தூதர்கள் தத்தம் வீடுகளுக்குச் சென்றனர்; கேகய நாட்டுக்குச் செல்ல விரும்பி, ஏற்ற குதிரைகளில் ஏறி ஆயத்தமாயினர். பின்னர் பயணத்துக்கு முன் செய்யும் சடங்கைச் செய்து, எஞ்சிய வேலைகளையும் முடித்து, வசிஷ்டரின் அனுமதி பெற்று அவர்கள் விரைந்து புறப்பட்டனர். இங்கிருந்து கவிஞர் வழியின் வருணனையைத் தொடங்குகிறார்; இது அயோத்தியா காண்டத்தில் நிலவியல் தொடர்பான புகழ்பெற்ற பகுதி. முதலில் அவர்கள் அபரதாலம் என்ற மலையின் அடிவாரத்தின் வழியாகவும் பிரலம்பம் என்ற மலையின் வடக்கே சென்றும், அவ்விரு மலைகளுக்கும் இடையே ஓடும் மாலினி நதியை ஒட்டியபடி சென்றனர். பின்னர் ஹஸ்தினாபுரத்தில் கங்கையைக் கடந்து மேற்கு நோக்கிச் சென்று, பாஞ்சால நாட்டை அடைந்து, குருஜாங்கல நாட்டின் நடுவே சென்றனர். இவ்வாறு பயணத்தின் திசை தெளிவாகிறது — அயோத்தியிலிருந்து வடமேற்குத் திசையில், கங்கைக்கு அப்பால், பாஞ்சால, குரு நாடுகளைக் கடந்து கேகய நாட்டை நோக்கி. ஒவ்வொரு அடியிலும் இடப்பெயர்களை எண்ணுவதன் மூலம் கவிஞர் தூதர்களின் வேகத்தையும் வழியின் நீளத்தையும் ஒருசேரக் கேட்பவரின் மனத்தில் பதிக்கிறார். ‘பிராஸ்தானிகம்’ என்ற சொல்லால் பயணத்துக்கு முன் செய்யப்படும் மங்கலச் சடங்கு குறிக்கப்படுகிறது; அவசரத்திலும் முறை கைவிடப்படவில்லை என்பது நல்லொழுக்க மரபு.

வழியில் நன்கு மலர்ந்த தடாகங்களையும் தெளிந்த நீருடைய நதிகளையும் பார்த்துக்கொண்டே அந்தத் தூதர்கள் காரியத்தின் பொருட்டு விரைந்து சென்றனர்; அழகைக் காண்கிறார்கள், ஆனால் அங்கே தாமதிப்பதில்லை என்பது கருத்து. பின்னர் தெளிந்த நீருடைய, தெய்வீகமான, பலவகைப் பறவைகள் வாழும், நீர் நிறைந்த சரதண்டா நதியை அவர்கள் வேகமாகக் கடந்தனர். அதன் மேற்குக் கரையில் ‘சத்யோபயாசனம்’ என்று புகழ்பெற்ற ஒரு மரம் இருந்தது — அங்கே செய்யப்படும் வேண்டுதல் நிறைவேறும் என்று பொருள்; அந்தத் தெய்வீக மரத்தை அணுகி வணங்கி அவர்கள் குலிங்கை நகருக்குள் நுழைந்தனர். பின்னர் அபிகாலம் என்ற ஊரை அடைந்து, அதைக் கடந்து, தேஜோபிபவனம் என்ற ஊரிலிருந்தும் புறப்பட்டு, தந்தையும் பாட்டனும் போற்றிய புனிதமான இக்ஷுமதி நதியைக் கடந்தனர் — ‘தந்தை பாட்டன் போற்றியது’ என்ற சொல்லால் இந்த நதி தசரதனின் தந்தையாலும் பாட்டனாலும் போற்றப்பட்டது என்று கவிஞர் நினைவூட்டுகிறார்; ஆகையால் தூதர்களின் வழியும் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் நினைவோடு இணைந்ததாகிறது. பின்னர் கைகளைக் குவித்து நீர் பருகும் வேதம் கற்றுத் தேர்ந்த அந்தணர்களைக் கண்டு, அவர்கள் பாஹ்லீக நாட்டின் நடுவே சென்று சுதாமா மலையை அடைந்தனர். இவ்வாறு புண்ணியத் தலங்கள், மரங்கள், நதிகள், தவசிகள் ஆகியவை வழியின் புனிதத்தைக் கூட்டுகின்றன. இடப்பெயர்கள் மிகுந்திருப்பதால், இந்தச் சர்க்கம் பண்டைய இந்தியாவின் வழிகளைப் பற்றிய அறிவுக்கு ஒரு முக்கியச் சான்று என்று அறிஞர்கள் கருதுகிறார்கள்.

சுதாமா மலையின் உச்சியில் விஷ்ணுபாதத்தைக் கண்டுகொண்டே அவர்கள் விபாசா நதியையும் சால்மலி நதியையும் அடைந்தனர்; பின்னர் நதிகள், கிணறுகள், குளங்கள், சிறு குட்டைகள், தடாகங்கள், அத்துடன் பலவகைச் சிங்கங்கள், புலிகள், மான்கள், யானைகள் ஆகியவற்றைக் கண்டபடி மிக நீண்ட வழியில் சென்றனர் — தலைவனின் ஆணையை நிறைவேற்றும் ஆவலுடன். கவிஞர் இங்கே இரண்டு சுலோகங்களில் ஒரே வாக்கியத்தை விரிக்கிறார்; அதனால் வழியின் நீளமும் வாசகருக்கு அனுபவமாகிறது. நீண்டு கிடக்கும் நல்ல வழியில் சென்றதால் அவர்களுடைய வாகனங்கள் களைத்துப்போயின; ஆயினும் அவர்கள் தடையின்றி விரைவில் நகரங்களில் சிறந்த கிரிவ்ரஜத்தை அடைந்தனர். கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த சந்தத்தில் நோக்கத்தைச் சுருக்கிச் சொல்கிறது — தலைவனுக்கு இனியதைச் செய்யவும், குலத்தைக் காக்கவும், தலைவனின் வம்சத்தைப் பேணவும், அலட்சியமோ சினமோ கொள்ளாமல், அந்தத் தூதர்கள் விரைந்து இரவிலேயே அந்த நகரத்துக்குள் நுழைந்தனர். ‘இரவிலேயே அவர்கள் அந்த நகரத்தை அடைந்தனர்’ என்ற அடி அடுத்த சர்க்கத்துக்கான பின்னணியை அமைக்கிறது — அவர்கள் நுழைந்த அதே இரவில்தான் பரதன் தீய கனவு காண்கிறான். ‘அலட்சியம் கொள்ளாமல்’ என்ற சொல்லால் தூதர்களின் சேவை மனப்பான்மை குறிக்கப்படுகிறது — நீண்ட உழைப்பிலும் அவர்கள் சோர்வடையவில்லை, சினம் கொள்ளவுமில்லை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜರು ಅರಾಜಕತೆಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು — ‘ನೀನೇ ಯಾರಾದರೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಮಾರನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸು.’ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಮಿತ್ರರಿಗೂ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು: ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ಭರತನು ಪರಮಸುಖಿಯಾಗಿ ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ದೂತರು ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಲಿ; ಇದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೇನು ಯೋಚಿಸುವುದಿದೆ?’ ಇದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ವಿವಾದವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮಬದ್ಧವಾದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನೇ ಕರೆಸಬೇಕು ಎಂದು. ‘ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠನು ದೂತರನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬನ್ನಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ, ವಿಜಯ, ಜಯಂತ, ಅಶೋಕ, ನಂದನ! ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ; ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಐವರು ದೂತರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು — ವಸಿಷ್ಠನು ಯಾರ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅವನು ಬಂದ ನಂತರವೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿವೇಕ.

ವಸಿಷ್ಠನ ಆದೇಶ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಹೋಗಬೇಕಾದದ್ದು, ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದು, ಹೇಳಬಾರದ್ದು. ಮೊದಲು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಗೃಹ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಶೋಕವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನೀವು ಭರತನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.’ ‘ತ್ಯಕ್ತಶೋಕೈಃ’ (ಶೋಕವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ದೂತರ ಮುಖದಲ್ಲೂ ಶೋಕ ಕಾಣಬಾರದು ಎಂಬ ನಿಯಮ. ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದು: ‘ಪುರೋಹಿತರೂ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಡು, ನಿನ್ನಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯವೊಂದಿದೆ.’ ಹೇಳಬಾರದ್ದನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ‘ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ತಂದೆ ಸತ್ತದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಡಿ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಘವರಿಗೆ ಬಂದ ವಿಪತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಡಿ.’ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನೂ ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿದುಬಿಡಬಹುದು, ಪ್ರಯಾಣ ತಡವಾಗಬಹುದು — ಇದೇ ಗುಟ್ಟಾಗಿಡುವುದರ ಕಾರಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕೇಕಯರಾಜನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಕೊಡಲು ಹೋಗಿ.’ ಹೀಗೆ ದೂತಕಾರ್ಯ ರಾಜನೀತಿಯೊಡನೆ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಸಿಷ್ಠನು ಕುಶಲಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ; ಇದೇ ದೂತವಾಕ್ಯದ ಕರುಣೆ.

ಆದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು, ದಾರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆದ ದೂತರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋದರು, ಕೇಕಯರ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಅನಂತರ ಪ್ರಯಾಣದ ಮುನ್ನಿನ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಉಳಿದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿ, ವಸಿಷ್ಠನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅವರು ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಕವಿ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಭೂಗೋಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗ. ಮೊದಲು ಅವರು ಅಪರತಾಲ ಪರ್ವತದ ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಲಂಬ ಪರ್ವತದ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಮೂಲಕ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಆ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿಯುವ ಮಾಲಿನೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲೇ ಸಾಗಿದರು. ಅನಂತರ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋದರು, ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ಕುರುಜಾಂಗಲದ ಮಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಯಾಣದ ದಿಕ್ಕು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಪಾಂಚಾಲ ಮತ್ತು ಕುರು ದೇಶಗಳನ್ನು ಹಾದು ಕೇಕಯರ ಕಡೆಗೆ. ಪ್ರತಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ಥಳನಾಮಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ದೂತರ ವೇಗವನ್ನೂ ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಸ್ಥಾನಿಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಮಾಡುವ ಮಂಗಳಕರ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವಸರದಲ್ಲೂ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ನದಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ದೂತರು ಕಾರ್ಯದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗಿದರು; ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ನೀರಿನ, ದಿವ್ಯವಾದ, ನಾನಾ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುವ ಶರದಂಡಾ ನದಿಯನ್ನು ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿದರು. ಅದರ ಪಶ್ಚಿಮ ದಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿವ್ಯವೃಕ್ಷವಿತ್ತು, ಅದು ‘ಸತ್ಯೋಪಯಾಚನ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು — ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಬೇಡಿಕೆ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು; ಆ ದಿವ್ಯವೃಕ್ಷದ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವರು ಕುಲಿಂಗಾ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅಭಿಕಾಲ ಎಂಬ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತೇಜೋಭಿಭವನ ಎಂಬಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿ, ಅವರು ತಂದೆ ತಾತಂದಿರು ಸೇವಿಸಿದ ಪುಣ್ಯನದಿ ಇಕ್ಷುಮತಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು — ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಈ ನದಿ ದಶರಥನ ತಂದೆ ತಾತಂದಿರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ದೂತರ ದಾರಿಯೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ನೆನಪಿನೊಡನೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅನಂತರ ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರು ಬಾಹ್ಲೀಕ ದೇಶದ ಮಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ಸುದಾಮಾ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರು. ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥಗಳೂ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ದಾರಿಯ ಪುಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಳನಾಮಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಸರ್ಗ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಮಾರ್ಗವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸುದಾಮಾ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪದವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ವಿಪಾಶಾ (ಬಿಯಾಸ್) ನದಿಯನ್ನೂ ಶಾಲ್ಮಲೀ ನದಿಯನ್ನೂ ತಲುಪಿದರು; ಅನಂತರ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಬಾವಿಗಳನ್ನೂ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಂಡಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಜಿಂಕೆ, ಆನೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅತಿ ದೀರ್ಘವಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದರು — ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ದಾರಿಯ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಓದುಗನಿಗೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಉದ್ದವಾದ ಉತ್ತಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದ ಅವರ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದವು, ಆದರೂ ಅವರು ನೇರವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರವಾದ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ — ಒಡೆಯನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿ, ಕುಲರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ, ಒಡೆಯನ ವಂಶವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ‘ಅಹೇಡಮಾನಾಃ’ ಅಂದರೆ ಅನಾದರವನ್ನಾಗಲಿ ಕೋಪವನ್ನಾಗಲಿ ತೋರದೆ, ಆ ದೂತರು ಅವಸರದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ‘ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ತು ತೇ ತತ್ಪುರಮೇವ ಯಾತಾಃ’ (ಅವರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಆ ನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು) ಎಂಬ ಚರಣ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅದೇ ರಾತ್ರಿ ಭರತನು ದುಃಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹೇಡಮಾನಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೂತರ ಸೇವಾಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘ ಶ್ರಮದಲ್ಲೂ ಅವರು ಬೇಸರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಕೋಪಗೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയാദികളായ ദ്വിജന്മാർ അരാജകത്വത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ട് വസിഷ്ഠനോടു പ്രാർഥിച്ചു: ‘അങ്ങുതന്നെ ഏതെങ്കിലും ഇക്ഷ്വാകുകുമാരനെ അഭിഷേകം ചെയ്യുക.’ ഈ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ മറുപടി നൽകുന്നു. അവരുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് അദ്ദേഹം മിത്രങ്ങളോടും അമാത്യജനങ്ങളോടും ആ ബ്രാഹ്മണരോടെല്ലാവരോടും ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജ്യം നൽകപ്പെട്ട ആ ഭരതൻ അത്യന്തം സുഖിയായി, സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ മാതുലകുലത്തിൽ വസിക്കുന്നതിനാൽ, ആ രണ്ടു വീരസഹോദരന്മാരെയും കൊണ്ടുവരാൻ വേഗമേറിയ ദൂതന്മാർ കുതിക്കുന്ന കുതിരകളിൽ ഉടൻ പോകട്ടെ; ഇതിൽ കൂടുതൽ എന്താണ് നാം ആലോചിക്കാനുള്ളത്?’ ഇതിലൂടെ വസിഷ്ഠൻ തർക്കം ആരംഭിക്കുന്നില്ല, ധർമാനുസൃതമായ അവകാശക്രമത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു — ആർക്കു രാജ്യം നൽകപ്പെട്ടുവോ അവനെത്തന്നെയാണ് വിളിക്കേണ്ടത്. ‘പോകട്ടെ’ എന്ന് എല്ലാവരും വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു. അവരുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് വസിഷ്ഠൻ ദൂതന്മാരെത്തന്നെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘വരൂ സിദ്ധാർഥാ, വിജയാ, ജയന്താ, അശോകാ, നന്ദനാ! ചെയ്യേണ്ടതെന്തെന്നു കേൾക്കുക; നിങ്ങളോടെല്ലാവരോടുമായി ഞാൻ പറയുന്നു.’ അഞ്ചു ദൂതന്മാരുടെയും പേരു പറയുന്നതിലൂടെ കവി കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം — വസിഷ്ഠൻ ആരുടെയും അഭിഷേകം ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ഭരതനെ കൊണ്ടുവരുന്നതു മാത്രമാണ് വിധിക്കുന്നത്; തീരുമാനം അവൻ വന്നശേഷമേ എടുക്കാവൂ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേകം.

വസിഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ മൂന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — പോകേണ്ടിടം, പറയേണ്ടത്, പറയരുതാത്തത്. ആദ്യം അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘അതിവേഗമുള്ള കുതിരകളിൽ രാജഗൃഹനഗരത്തിലെത്തി, ശോകം വെടിഞ്ഞ നിങ്ങൾ എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഭരതനോട് ഇങ്ങനെ പറയണം.’ ‘ശോകം വെടിഞ്ഞ’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ദൂതന്മാരുടെ മുഖത്തുപോലും ശോകം കാണരുത് എന്നാണ് നിയമം. പറയേണ്ടത് ഇതാണ്: ‘പുരോഹിതനും എല്ലാ മന്ത്രിമാരും നിനക്കു കുശലം നേരുന്നു; വേഗം പുറപ്പെടുക, നിന്നെക്കൊണ്ട് അടിയന്തരമായ ഒരു കാര്യമുണ്ട്.’ പറയരുതാത്തതും വ്യക്തമായി പറഞ്ഞു: ‘രാമൻ നാടുവിട്ടുപോയതും പിതാവു മരിച്ചതും അവനോടു പറയരുത്; ചെന്ന് ഇവിടെ രാഘവന്മാർക്കുണ്ടായ നാശം അറിയിക്കരുത്.’ വഴിയിൽവച്ചുതന്നെ പിതൃമരണവും രാമന്റെ വനവാസവും കേട്ടാൽ ഭരതൻ ശോകത്താൽ തളർന്നുപോകും, യാത്ര വൈകും — ഇതാണ് രഹസ്യമാക്കുന്നതിന്റെ കാരണം. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഉപഹാരങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘പട്ടുവസ്ത്രങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠമായ ആഭരണങ്ങളും വേഗം എടുത്ത് കേകയരാജാവിനും ഭരതനുമായി കൊണ്ടുപോകുക.’ ഇങ്ങനെ ദൂതകർമം രാജനീതിയോടൊപ്പം ശിഷ്ടാചാരംകൂടി ചേർന്നതാണെന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ഒരു സൂക്ഷ്മവൈരുധ്യവും ശ്രദ്ധിക്കണം — വസിഷ്ഠൻ കുശലാന്വേഷണം അയയ്ക്കുന്നു, പക്ഷേ അയോധ്യയിൽ കുശലമായി ഒന്നുമില്ല; ഇതാണ് ദൂതവാക്യത്തിന്റെ കരുണ.

ആജ്ഞ ലഭിച്ച്, വഴിച്ചെലവും ഭക്ഷണവും ലഭിച്ച ദൂതന്മാർ താന്താങ്ങളുടെ വീടുകളിലേക്കു പോയി; കേകയദേശത്തേക്കു പോകാനാഗ്രഹിച്ച് ഉത്തമമായ കുതിരകളിൽ കയറി തയ്യാറായി. പിന്നെ യാത്രാരംഭത്തിനുള്ള വിധി ചെയ്ത്, ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്ന കാര്യങ്ങൾ തീർത്ത്, വസിഷ്ഠന്റെ അനുമതിയോടെ അവർ തിടുക്കത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെനിന്ന് കവി വഴിയുടെ വർണന ആരംഭിക്കുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഭൂമിശാസ്ത്രസംബന്ധിയായ പ്രസിദ്ധസ്ഥലമാണിത്. ആദ്യം അവർ അപരതാലപർവതത്തിന്റെ താഴ്ഭാഗത്തുകൂടിയും പ്രലംബപർവതത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തേക്കും പോയി, ആ രണ്ടു പർവതങ്ങൾക്കുമിടയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന മാലിനീനദിയെ പിന്തുടർന്നു യാത്ര ചെയ്തു. പിന്നെ അവർ ഹസ്തിനപുരത്തുവച്ച് ഗംഗ കടന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ടു പോയി; പാഞ്ചാലദേശത്തെത്തി കുരുജാംഗലത്തിന്റെ മധ്യത്തിലൂടെ യാത്ര തുടർന്നു. ഇങ്ങനെ യാത്രയുടെ ദിശ വ്യക്തമാണ് — അയോധ്യയിൽനിന്നു വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്, ഗംഗയ്ക്കക്കരെ, പാഞ്ചാലവും കുരുദേശവും കടന്ന് കേകയത്തിലേക്ക്. ഓരോ പദത്തിലും സ്ഥലനാമങ്ങൾ എണ്ണിക്കൊണ്ട് കവി ദൂതന്മാരുടെ വേഗവും വഴിയുടെ ദൈർഘ്യവും ഒരുപോലെ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രാസ്ഥാനികം’ എന്ന പദത്താൽ യാത്രയ്ക്കു മുമ്പുള്ള മംഗളകർമം സൂചിതമാണ്; തിടുക്കത്തിലും വിധി ഉപേക്ഷിച്ചില്ല എന്നതാണ് ശിഷ്ടാചാരം.

വഴിയിൽ നന്നായി പൂത്ത തടാകങ്ങളും തെളിനീരുള്ള നദികളും കണ്ടുകൊണ്ട് ആ ദൂതന്മാർ കാര്യത്തിന്റെ അടിയന്തരതയാൽ വേഗത്തിൽ പോയി; സൗന്ദര്യം കാണുന്നുണ്ട്, പക്ഷേ അവിടെ തങ്ങുന്നില്ല എന്നാണ് ഭാവം. പിന്നെ തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ളതും ദിവ്യവും നാനാപക്ഷികൾ സേവിക്കുന്നതും ജലസമൃദ്ധവുമായ ശരദണ്ഡാനദിയെ അവർ വേഗത്തിൽ കടന്നു. അതിന്റെ പടിഞ്ഞാറേ കരയിൽ ‘സത്യോപയാചനം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഒരു നികൂലവൃക്ഷമുണ്ടായിരുന്നു — അവിടെ ചെയ്യുന്ന യാചന സത്യമായിത്തീരും എന്ന്; ആ ദിവ്യവൃക്ഷത്തെ സമീപിച്ച് വന്ദിച്ച് അവർ കുലിംഗാനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് അഭികാലം എന്ന സ്ഥലത്തെത്തി, തേജോഭിഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട്, അവർ പിതൃപിതാമഹന്മാരുടേതായ പുണ്യനദി ഇക്ഷുമതി കടന്നു — ‘പിതൃപൈതാമഹി’ എന്ന പദത്താൽ, ഈ നദി ദശരഥന്റെ പിതാക്കന്മാരും പിതാമഹന്മാരും സേവിച്ചതാണെന്ന് കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദൂതന്മാരുടെ വഴിയും ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ സ്മരണയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പിന്നെ കൈക്കുമ്പിളിൽ വെള്ളം കുടിച്ചു ജീവിക്കുന്ന വേദപാരഗരായ ബ്രാഹ്മണരെ കണ്ടുകൊണ്ട് അവർ ബാഹ്ലീകദേശത്തിന്റെ മധ്യത്തിലൂടെ സുദാമാപർവതത്തിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ തീർഥങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും നദികളും തപസ്വികളും വഴിയുടെ പുണ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. സ്ഥലനാമങ്ങളുടെ ബാഹുല്യത്താൽ ഈ സർഗം പ്രാചീനഭാരതത്തിന്റെ വഴിവിജ്ഞാനത്തിന് ഒരു പ്രധാന സാക്ഷിയാണെന്നു വിദ്വാന്മാർ കരുതുന്നു.

സുദാമാപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ വിഷ്ണുപദം ദർശിച്ചുകൊണ്ട് അവർ വിപാശയിലും ശാല്മലിയിലുമെത്തി; പിന്നെ നദികളും കിണറുകളും കുളങ്ങളും ചെറുപൊയ്കകളും തടാകങ്ങളും, പലതരം സിംഹങ്ങളെയും പുലികളെയും മാനുകളെയും ആനകളെയും കണ്ടുകൊണ്ട് അത്യന്തം വിശാലമായ വഴിയിലൂടെ അവർ പോയി — സ്വാമിയുടെ ശാസനം നിറവേറ്റാൻ ഉത്സുകരായി. ഇവിടെ കവി രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലായി ഒരേ വാക്യം വിസ്തരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വഴിയുടെ വിസ്താരവും വായനക്കാരന് അനുഭവപ്പെടുന്നു. നീണ്ട വഴിയിലൂടെ പോകുന്ന അവരുടെ വാഹനങ്ങൾ തളർന്നു; എങ്കിലും അവർ നേരിട്ട് വേഗത്തിൽ നഗരശ്രേഷ്ഠമായ ഗിരിവ്രജത്തിലെത്തി. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ലക്ഷ്യം സംഗ്രഹിക്കുന്നു — സ്വാമിയുടെ പ്രിയത്തിനായി, കുലരക്ഷയ്ക്കായി, സ്വാമിയുടെ വംശത്തെ നിലനിർത്താനായി, ‘അഹേഡമാനാഃ’ — അതായത്, അനാദരമോ ക്രോധമോ കാട്ടാതെ — ആ ദൂതന്മാർ തിടുക്കത്തിൽ രാത്രിയിൽത്തന്നെ ആ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘രാത്രിയിൽത്തന്നെ അവർ ആ നഗരത്തിലെത്തി’ എന്ന പാദം അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക രചിക്കുന്നു — അവർ പ്രവേശിച്ച അതേ രാത്രിയിലാണ് ഭരതൻ ദുഃസ്വപ്നം കാണുന്നത്. ‘അഹേഡമാനാഃ’ എന്ന പദത്താൽ ദൂതന്മാരുടെ സേവനഭാവം സൂചിതമാകുന്നു — ദീർഘമായ അധ്വാനത്തിലും അവർ മടുത്തില്ല, കോപിച്ചുമില്ല.

In the previous sarga Mārkaṇḍeya and the other brahmins had described at length the evils of a kingless land and begged Vasiṣṭha to consecrate some prince of Ikṣvāku's line himself. Now Vasiṣṭha gave his answer to the friends, ministers and brahmins gathered there. “Bharata, to whom the kingdom has been given, is living happily in his maternal uncle's house, delighted to be with his brother Śatrughna. So let swift messengers go at once on fast horses to bring the two heroic brothers back. What more is there for us to consider?” Vasiṣṭha opened no debate; he simply followed the rightful succession: the one to whom the kingdom had been given was the one to be summoned. “Let them go,” they all said, and Vasiṣṭha turned to the messengers themselves: “Come, Siddhārtha, Vijaya, Jayanta, Aśoka, Nandana — hear what must be done. I am speaking to all of you.” By naming five messengers the poet signals the weight of the errand. And it is worth noting that Vasiṣṭha ordered no one's consecration; he arranged only for Bharata to be brought, judging that the decision should wait until he came.

Vasiṣṭha's orders fell into three parts: where to go, what to say, and what not to say. “Ride on the swiftest horses to the city of Rājagṛha, let no grief show on your faces, and give Bharata this message from me.” That no grief should show even on the messengers' faces mattered greatly. The message itself was this: “The chaplain and all the ministers ask after your welfare. Set out in haste; there is urgent business here that needs you.” And what they were not to say he spelled out plainly: “Do not tell him that Rāma has gone into exile, nor that his father is dead. Do not go and speak to him of the ruin that has fallen on the Raghus.” Had Bharata heard on the road of his father's death and Rāma's exile, he might have collapsed with grief and the journey been delayed; that was the reason for the secrecy. Last, he ordered gifts: “Take silk garments and fine ornaments at once for the king of Kekaya and for Bharata, and be on your way.” So the embassy was shown to be conducted with courtesy as well as policy. And there is a quiet irony here: Vasiṣṭha sends word asking after Bharata's welfare when nothing in Ayodhyā is well, and in that lies the pathos of the message.

Having received their orders and been given provisions for the road, the messengers went each to his own house, mounted well-chosen horses and made ready for the journey to the Kekayas. They performed the rites of departure, finished whatever else remained to be done, took leave of Vasiṣṭha and set out in all haste; even in their hurry they did not neglect the auspicious rites before a journey. Here the poet begins his description of the route, one of the well-known pieces of geography in the Ayodhyā Kāṇḍa. First they kept to the skirt of Aparatāla and the northern side of Pralamba, following the river Mālinī that flows between the two mountains. Then they crossed the Gaṅgā at Hastinapura, turned westward, reached the Pāñcāla country and passed through the middle of Kurujāṅgala. The direction of the journey is clear: north-west from Ayodhyā, across the Gaṅgā and through the lands of the Pāñcālas and the Kurus toward the Kekayas. By naming place after place the poet makes the listener feel both the speed of the messengers and the length of their road.

On the way they looked at lakes in full flower and rivers of clear water, yet they pressed on quickly because of their errand; they saw the beauty but did not linger over it. They came at speed to the lovely river Śaradaṇḍā, clear, brimming and alive with birds of every kind, and crossed it. On its western bank stood a divine tree known as the tree whose boon never fails, because any prayer made there comes true. They went up to it, saluted it with reverence and entered the city of Kuliṅgā. Then, reaching Abhikāla and leaving Tejo'bhibhavana behind, they forded the holy Ikṣumatī, the river of their king's fathers and forefathers; the phrase reminds us that Daśaratha's ancestors had frequented this river, so that even the messengers' road is bound up with the memory of the Ikṣvāku line. They saw there brahmins who had mastered the Vedas and lived on no more than a palmful of water, and passed on through the land of the Bāhlīkas and by Mount Sudāman. Holy places, trees, rivers and ascetics all add to the sanctity of the road, and scholars value this sarga, with its wealth of place-names, as an important witness to the routes of ancient India.

From the summit of Sudāman they gazed at the footprint of Viṣṇu, and they reached the Vipāśā and the Śālmalī. Looking at rivers, step-wells, tanks, pools and lakes, and at lions, tigers, deer and elephants of many kinds, they travelled that very long road, eager to carry out their master's command. The poet stretches a single sentence across two verses, so that the reader too feels the length of the way. Their mounts grew tired on that long road, yet it was untroubled, and they came quickly and without mishap to Girivraja, finest of cities. For their master's pleasure, for the protection of the royal house and to secure the succession of his line, the messengers pressed on without complaint or resentment, their long toil borne in a spirit of service, and in their haste they entered the city that very night. That last line prepares the next sarga: on the very night they arrived, Bharata saw an evil dream.