पूर्वस्मिन् सर्गे दशरथस्य मृत्युवार्तया समस्ता अयोध्या शोकाकुला अभवत्, नरनार्यः च संघशः समेत्य कैकेयीं गर्हमाणाः आसन्। अस्मिन् सर्गे सा एव शोकरात्रिः समाप्यते। पुरी आक्रन्दिता निरानन्दा च आसीत्, अश्रुपूर्णकण्ठैः जनैः आविला; दुःखेन दीर्घायिता सा शर्वरी कथंचित् व्यतीयाय। कविः रात्रेः वर्णने त्रीणि विशेषणानि योजयति — आक्रन्दितत्वम्, आनन्दाभावः, अश्रुभिः आकुलता च; एतैः नगरस्य समग्रा दशा एकेन एव श्लोकेन दर्शिता। शर्वर्यां व्यतीतायां आदित्यस्य उदये राजकर्तारः द्विजातयः समेत्य सभाम् आययुः। मार्कण्डेयः मौद्गल्यः वामदेवः काश्यपः कात्यायनः गौतमः महायशाः जाबालिः च — एते द्विजाः अमात्यैः सह राजपुरोहितं श्रेष्ठं वसिष्ठम् एव अभिमुखाः सन्तः पृथक् पृथक् वाचम् उदीरयन्। ‘राजकर्तारः’ इति पदेन कविः सूचयति — इक्ष्वाकूणां राज्ये राजानं स्थापयितुं येषाम् अधिकारः, ते एव अत्र मिलिताः; न इयं सामान्या सभा, अपि तु राज्याभिषेकनिर्णायकः समवायः। ‘पृथग्वाचम् उदीरयन्’ इति पदेन च सूच्यते — प्रत्येकः स्वकीयां सम्मतिम् उक्तवान्, किन्तु सर्वेषाम् अपि आशयः एकः एव आसीत्। एवम् अयं सर्गः शोकात् राज्यचिन्तां प्रति संक्रमणं दर्शयति; अद्यप्रभृति कथा विलापं त्यक्त्वा राज्याभिषेकस्य प्रश्नम् अनुसरति। अत्र कविः ब्राह्मणानां नामानि सविस्तरं गणयति, येन एषः निर्णयः कस्यचित् एकस्य न, अपि तु समग्रस्य विद्वत्समुदायस्य इति स्पष्टं भवति।

ते ब्राह्मणाः प्रथमं वर्तमानां दशां निवेदयन्ति। ‘या रात्रिः अस्माकं वर्षशतोपमा आसीत्, सा दुःखेन अतीता; अयं पार्थिवः पुत्रशोकेन पञ्चत्वम् आपन्नः’ — इति वदन्तः ते राज्ञः मरणम् अपि पुत्रवियोगस्य एव फलम् इति स्मारयन्ति। ततः ते चतुर्णाम् अपि राजपुत्राणाम् अनुपस्थितिं गणयन्ति — ‘महाराजः स्वर्गस्थः, रामः अरण्यम् आश्रितः, तेजस्वी लक्ष्मणः अपि रामेण सह एव गतः; उभौ परंतपौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु रम्ये राजगृहे पुरे मातामहस्य निवेशने वसतः।’ एवं सिंहासनं शून्यम्, उत्तराधिकारिणः च सर्वे दूरे इति स्थितिं स्पष्टीकृत्य ते प्रार्थयन्ते — ‘इक्ष्वाकूणां मध्ये कश्चित् अद्य एव अत्र राजा विधीयताम्; अराजकं हि नः राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्।’ ‘अद्य एव’ इति पदे तेषाम् औत्सुक्यं भयं च प्रकटीभवति; राजशून्यता एकम् अपि दिनं सोढुं न शक्या इति तेषां मतम्। इयम् एव सर्गस्य मूलप्रतिज्ञा। अग्रे यत् दीर्घं वर्णनं वर्तते, तत् सर्वम् अस्याः एव प्रतिज्ञायाः समर्थनम् — अराजके देशे किं किं न भवति इति गणनया राज्ञः अनिवार्यता स्थाप्यते। एषः एव वाल्मीकेः राजनीतिविषयकः प्रसिद्धः प्रकरणः, यत्र राजधर्मस्य सामाजिकं मूलं दर्शितम्। उल्लेखनीयम् — ते भरतस्य नाम गृह्णन्ति, किन्तु ‘भरतः राजा भवतु’ इति न वदन्ति; ‘इक्ष्वाकूणां कश्चित्’ इति एव सामान्यरूपेण उक्तवन्तः। निर्णयः वसिष्ठाधीनः इति तेषाम् आशयः।

इतः आरभ्य नवभिः श्लोकैः ‘नाराजके जनपदे’ इति पदम् आवर्त्य कविः अराजकस्य दोषान् गणयति। एषा आवृत्तिः काव्ये अभिप्रायपूर्वका — प्रतिश्लोकं तत् एव पदं श्रुत्वा श्रोतुः मनसि राजाभावः एव सर्वानर्थमूलम् इति दृढीभवति। अराजके देशे विद्युन्माली महास्वनः पर्जन्यः दिव्येन वारिणा महीं न अभिवर्षति; प्रकृतिः अपि राज्ञः धर्मम् अनुसरति इति प्राचीनः विश्वासः अत्र प्रकटः। तत्र बीजमुष्टिः न प्रकीर्यते, पुत्रः पितुः वशे न वर्तते, भार्या वा पत्युः वशे न तिष्ठति। तत्र धनं नास्ति, भार्या अपि नास्ति; अस्माद् अपि अधिकम् अत्याहितम् इदम् — अराजके सत्यं कुतः स्यात्? यत्र स्वत्वम् एव न रक्ष्यते, तत्र सत्यव्यवहारः अपि न सम्भवति इति भावः। तत्र नराः सभां न कारयन्ति, न च रम्याणि उद्यानानि पुण्यगृहाणि च हृष्टाः निर्मान्ति। यज्ञशीलाः द्विजातयः दान्ताः संशितव्रताः ब्राह्मणाः सत्राणि न अन्वासते; महायज्ञेषु यज्वनः वसुसम्पूर्णाः ब्राह्मणाः आप्तदक्षिणाः न विसृजन्ति, यतः धनप्रदर्शने चौरभयम्। राष्ट्रवर्धनाः उत्सवाः समाजाः च प्रहृष्टनटनर्तकाः न वर्धन्ते; व्यवहारिणः सिद्धार्थाः न भवन्ति, कथाशीलाः च कथाप्रियैः कथाभिः न अभिरज्यन्ते। हेमभूषिताः कुमार्यः सायाह्ने क्रीडितुं समागताः उद्यानानि न यान्ति। एवं वृष्टिः, कृषिः, कुलमर्यादा, धनम्, सत्यम्, लोकसंग्रहः, यज्ञः, उत्सवः, व्यवहारः, विहारः च — सर्वम् अपि राज्ञि सति एव सम्भवति इति कविः क्रमेण दर्शयति। अत्र दोषाः न यादृच्छिकाः, अपि तु वर्षणात् आरभ्य कन्यानां निर्भयविहारपर्यन्तं जीवनस्य स्तराः क्रमेण गृहीताः। ‘नाराजके’ इति च ‘अराजके’ इति च द्वौ अपि प्रयोगौ मुद्रणे दृश्येते; अर्थभेदः नास्ति, छन्दोनुरोधेन एव भेदः।

द्वितीये गणने कविः विशेषतः रक्षणविषयकान् दोषान् वर्णयति; अत्र सर्वत्र भयम् एव मूलकारणम्। अराजके जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः न भवन्ति; कृषिगोरक्षजीविनः विवृतद्वाराः न शेरते, यतः चौरभयं रात्रौ अपि न विरमति। शीघ्रवाहिभिः वाहनैः कामिनः नारीभिः सह अरण्यानि न निर्यान्ति — निर्भयः विहारः एव सुशासनस्य चिह्नम्। बद्धघण्टाः षष्टिहायनाः विषाणिनः कुञ्जराः राजमार्गेषु न अटन्ति; गजाः हि राज्ञः ऐश्वर्यस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। इष्वस्त्राणाम् उपासने संततं शरान् अस्यतां वीराणां तलनिर्घोषः न श्रूयते — शस्त्राभ्यासः अपि शासकस्य प्रोत्साहनम् अपेक्षते। दूरगामिनः वणिजः बहुपण्यसमाचिताः क्षेमम् अध्वानं न गच्छन्ति, यतः मार्गरक्षा राज्ञः एव कर्तव्यम्। यत्र सायं तत्र गृहः वशी एकचरः मुनिः आत्मना आत्मानं भावयन् न चरति; हिन्दीभाष्यम् अत्र हेतुं स्पष्टयति — तस्मै भिक्षादाता कोऽपि न अवशिष्यते। अन्ते सर्वस्य मूलं कथ्यते — अराजके योगक्षेमः न प्रवर्तते, सेना च युधि शत्रून् न विषहते। योगक्षेमपदेन अलब्धस्य लाभः लब्धस्य च रक्षणम् उभयम् अपि गृहीतम्; तत् एव राज्ञः मुख्यं कर्म इति शास्त्रसिद्धान्तः अत्र सूचितः। सेनायाः उल्लेखेन च बाह्यम् आन्तरं च उभयम् अपि रक्षणं राज्ञ्येव आश्रितम् इति दर्शितम्। एतेषु श्लोकेषु प्रत्येकं एकैकः जनवर्गः गृहीतः — धनी, कृषकः, कामी, गजपालकः, धनुर्धरः, वणिक्, मुनिः, सैनिकः च; एवं समग्रः समाजः क्रमेण स्पृष्टः, न कश्चित् वर्गः अराजकतायाः पीडायाः बहिः इति दर्शितम्।

तृतीये गणने लोकव्यवहारस्य शोभा एव विलीयते; अत्र दोषाः न केवलं भयमूलाः, अपि तु संस्कृतेः क्षयसूचकाः। अराजके नराः हृष्टैः परमवाजिभिः रथैः च प्रतिमण्डिताः सहसा न संयान्ति। शास्त्रविशारदाः नराः वनेषु उपवनेषु वा संवदन्तः न उपतिष्ठन्ते — विद्यायाः चर्चा अपि शान्तिम् अपेक्षते। नियतैः जनैः देवताभ्यर्चनार्थाय माल्यमोदकदक्षिणाः न कल्प्यन्ते; देवपूजा अपि अराजकतया विच्छिद्यते। चन्दनागुरुरूषिताः राजपुत्राः वसन्ते शाखिनः इव न विराजन्ते। अनन्तरं त्रिभिः उपमाभिः सर्वस्य सारः उच्यते — यथा अनुदकाः नद्यः, यथा अतृणं वनम्, यथा अगोपालाः गावः, तथा अराजकं राष्ट्रम्; त्रिष्वपि उपमानेषु रूपम् अवशिष्टम्, किन्तु प्राणः नष्टः इति साम्यम्। ततः मार्मिकम् उपमानम् — ध्वजः रथस्य प्रज्ञानम्, धूमः विभावसोः ज्ञानम्; तेषां मध्ये यः नः ध्वजः आसीत्, सः राजा इतः देवत्वं गतः। अनेन द्विजाः स्वस्य शोकं राजनीतिचर्चायाम् एव निवेशयन्ति। अन्ते प्रसिद्धः मत्स्यन्यायः उच्यते — अराजके कस्यचित् किमपि स्वकं न भवति, जनाः मत्स्याः इव नित्यं परस्परं भक्षयन्ति। बलवान् दुर्बलं ग्रसते इति एव अराजकतायाः अन्तिमं फलम्; एषः दृष्टान्तः अर्थशास्त्रे अपि दण्डनीतेः प्रयोजनं दर्शयितुं प्रसिद्धः। ‘तेषां यो नो ध्वजो राजा’ इति वाक्ये ‘नः’ इति पदेन ते आत्मानं राज्ञा सह योजयन्ति; राजा न केवलं शासकः, अपि तु प्रजायाः आत्मपरिचयस्य चिह्नम् अपि इति भावः।

अन्तिमे भागे निन्दातः स्तुतिं प्रति गतिः भवति — यावत् अराजकता निन्दिता, तावत् एव राजा स्तूयते। ये सम्भिन्नमर्यादाः नास्तिकाः छिन्नसंशयाः, ते अपि राजदण्डनिपीडिताः सन्तः कल्याणाय कल्पन्ते — दण्डः एव तेषां नियन्ता, न उपदेशः। यथा दृष्टिः शरीरस्य हिताय नित्यम् एव प्रवर्तते, तथा नरेन्द्रः राष्ट्रस्य सत्यधर्मयोः प्रभवः; दृष्टिदृष्टान्तेन राजा न बाह्यः अधिकारी, अपि तु राष्ट्रशरीरस्य अङ्गम् एव इति सूचितम्। राजा एव सत्यम्, राजा एव धर्मः, राजा कुलवतां कुलम्, राजा माता पिता च, राजा नृणां हितकरः। महता वृत्तेन सः यमवैश्रवणशक्रवरुणेभ्यः अपि विशिष्यते — यतः यमः दण्डं ददाति, कुबेरः धनम्, इन्द्रः पालनम्, वरुणः नियमनम्; राज्ञि तु एतानि सर्वाणि सम्मिलितानि। यदि लोके साधु च असाधु च विभजन् राजा न भवेत्, तर्हि इदं सर्वम् अन्धकारः इव स्यात्, किंचिद् अपि न प्रज्ञायेत। अन्ते ते वसिष्ठं सादरम् आहुः — ‘महाराजे जीवति अपि वयं सर्वे तव एव वचनं न अतिक्रमामहे, वेलां प्राप्य सागरः इव।’ एतेन ते वसिष्ठस्य अधिकारं स्वयम् एव स्वीकुर्वन्ति। ततः प्रार्थना — ‘हे द्विजवर्य, अस्माकं वृत्तं नृपं विना अरण्यभूतं च राष्ट्रं समीक्ष्य त्वम् एव इक्ष्वाकुसुतं कुमारं तथा अन्यं वा अत्र राजानम् अभिषेचय।’ एवं निर्णयस्य भारः वसिष्ठे न्यस्तः; अग्रिमे च सर्गे सः दूतान् भरतम् आनेतुं प्रेषयति। वेलासागरदृष्टान्तः अत्र सुष्ठु योजितः — सागरः स्वभावेन एव उद्धतः, तथापि वेलाम् अतिक्रम्य न याति; तथा एव अमात्याः ब्राह्मणाः च बलवन्तः अपि पुरोहितस्य वचनं न उल्लङ्घयन्ति इति।

మునుపటి సర్గలో దశరథుని మరణవార్తతో అయోధ్య అంతా శోకంలో మునిగిపోయింది, స్త్రీపురుషులు గుంపులుగా చేరి కైకేయిని నిందిస్తున్నారు. ఈ సర్గలో అదే శోకరాత్రి ముగుస్తున్నది. నగరం ఆక్రందనలతో, ఆనందం లేకుండా, కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన జనంతో కలతపడి ఉంది; దుఃఖం వల్ల దీర్ఘమైన ఆ రాత్రి ఏదో విధంగా గడిచిపోయింది. కవి రాత్రి వర్ణనలో మూడు విశేషణాలను కూర్చుతున్నాడు — ఆక్రందన, ఆనందం లేకపోవడం, కన్నీళ్ళతో కలత; వీటితో నగరపు సమగ్ర దశ ఒక్క శ్లోకంలోనే చూపబడింది. రాత్రి గడిచి సూర్యుడు ఉదయించగానే రాజును నియమించే ద్విజులు కలిసి సభకు వచ్చారు. మార్కండేయుడు, మౌద్గల్యుడు, వామదేవుడు, కాశ్యపుడు, కాత్యాయనుడు, గౌతముడు, మహాయశస్వి అయిన జాబాలి — ఈ ద్విజులు అమాత్యులతో కలిసి, రాజపురోహితుడూ శ్రేష్ఠుడూ అయిన వసిష్ఠునికే అభిముఖులై, వేర్వేరుగా తమ మాట పలికారు. ‘రాజకర్తారః’ (రాజును నియమించేవారు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఇక్ష్వాకుల రాజ్యంలో రాజును స్థాపించే అధికారం ఎవరికి ఉందో వారే ఇక్కడ కలిశారు; ఇది సామాన్యమైన సభ కాదు, రాజ్యాభిషేకాన్ని నిర్ణయించే సమావేశం. ‘పృథగ్వాచమ్ ఉదీరయన్’ (వేర్వేరుగా మాట పలికారు) అనే పదం సూచిస్తున్నది — ప్రతి ఒక్కరూ తమ సొంత అభిప్రాయం చెప్పారు, కాని అందరి ఆశయమూ ఒక్కటే. ఈ విధంగా ఈ సర్గ శోకం నుండి రాజ్యచింత వైపు మారడాన్ని చూపిస్తున్నది; ఇక్కడి నుండి కథ విలాపాన్ని విడిచి రాజ్యాభిషేకపు ప్రశ్నను అనుసరిస్తుంది. ఈ నిర్ణయం ఏ ఒక్కరిదీ కాదు, మొత్తం విద్వత్సమాజానిది అని స్పష్టం చేయడానికే కవి ఇక్కడ బ్రాహ్మణుల పేర్లను వివరంగా లెక్కిస్తున్నాడు.

ఆ బ్రాహ్మణులు ముందుగా ప్రస్తుత పరిస్థితిని తెలియజేస్తున్నారు. ‘మాకు నూరు సంవత్సరాల వంటిదైన రాత్రి దుఃఖంతో గడిచింది; ఈ రాజు పుత్రశోకంతో పంచత్వం పొందాడు’ — అని చెబుతూ రాజు మరణం కూడా కొడుకు వియోగ ఫలితమేనని గుర్తుచేస్తున్నారు. తరువాత వారు నలుగురు రాజకుమారుల గైర్హాజరునూ లెక్కిస్తున్నారు — ‘మహారాజు స్వర్గస్థుడయ్యాడు, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించాడు, తేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడు కూడా రామునితోనే వెళ్ళిపోయాడు; శత్రుతాపకులైన భరతశత్రుఘ్నులిద్దరూ కేకయదేశంలో రమ్యమైన రాజగృహ నగరంలో తాతగారి ఇంట్లో ఉన్నారు.’ ఈ విధంగా సింహాసనం ఖాళీగా ఉంది, వారసులందరూ దూరంగా ఉన్నారు అనే పరిస్థితిని స్పష్టం చేసి వారు ప్రార్థిస్తున్నారు — ‘ఇక్ష్వాకులలో ఎవరినైనా ఈ రోజే ఇక్కడ రాజుగా నియమించండి; రాజు లేని మా రాష్ట్రం నాశనమైపోతుంది.’ ‘అద్య ఏవ’ (ఈ రోజే) అనే పదంలో వారి ఆతురతా భయమూ వెల్లడవుతున్నాయి; రాజు లేని స్థితిని ఒక్కరోజు కూడా సహించలేమని వారి అభిప్రాయం. ఇదే సర్గకు మూలప్రతిజ్ఞ. ముందు రాబోయే దీర్ఘ వర్ణనంతా ఈ ప్రతిజ్ఞకే సమర్థన — రాజు లేని దేశంలో ఏమేమి జరగవు అని లెక్కించడం ద్వారా రాజు అనివార్యత స్థాపించబడుతున్నది. ఇదే రాజనీతికి సంబంధించిన వాల్మీకి ప్రసిద్ధ ప్రకరణం, ఇందులో రాజధర్మపు సామాజిక మూలం చూపబడింది. గమనించదగినది — వారు భరతుని పేరు ప్రస్తావిస్తున్నారు, కాని ‘భరతుడు రాజు కావాలి’ అని అనడం లేదు; ‘ఇక్ష్వాకులలో ఎవరైనా’ అని సామాన్యంగానే చెప్పారు. నిర్ణయం వసిష్ఠునికి సంబంధించినది అని వారి ఆశయం.

ఇక్కడి నుండి తొమ్మిది శ్లోకాలలో ‘నారాజకే జనపదే’ (రాజు లేని జనపదంలో) అనే పదాన్ని పునరావృతం చేస్తూ కవి అరాజకపు దోషాలను లెక్కిస్తున్నాడు. ఈ పునరావృత్తి కావ్యంలో ఉద్దేశపూర్వకమైనది — ప్రతి శ్లోకంలోనూ అదే పదాన్ని వింటూ ఉండగా, రాజు లేకపోవడమే సర్వానర్థాలకూ మూలమని శ్రోత మనస్సులో దృఢపడుతుంది. రాజు లేని దేశంలో మెరుపుల మాల ధరించిన, గొప్ప గర్జన గల మేఘం దివ్యజలంతో భూమిపై వర్షించదు; ప్రకృతి కూడా రాజు ధర్మాన్ని అనుసరిస్తుందనే ప్రాచీన విశ్వాసం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నది. అక్కడ పిడికెడు విత్తనం కూడా చల్లబడదు, కొడుకు తండ్రి మాట వినడు, భార్య భర్త అదుపులో ఉండదు. అక్కడ ధనం సొంతం కాదు, భార్య కూడా సొంతం కాదు; దీని కంటే పెద్ద ఆపద ఇది — అరాజకంలో సత్యం ఎక్కడ ఉంటుంది? సొంతమైనదే రక్షించబడని చోట సత్యవ్యవహారం కూడా సాధ్యం కాదని భావం. అక్కడ మనుష్యులు సభలు ఏర్పాటు చేయరు, సంతోషంగా రమ్యమైన ఉద్యానవనాలనూ పుణ్యగృహాలనూ నిర్మించరు. యజ్ఞశీలురైన ద్విజులు, ఇంద్రియనిగ్రహం గల, తీక్ష్ణమైన వ్రతాలు గల బ్రాహ్మణులు సత్రయాగాలు చేయరు; మహాయజ్ఞాలలో యజమానులైన ధనసంపన్నులు బ్రాహ్మణులకు సమృద్ధిగా దక్షిణలు ఇవ్వరు, ఎందుకంటే ధనాన్ని ప్రదర్శిస్తే దొంగల భయం. రాష్ట్రాన్ని వర్ధిల్లజేసే ఉత్సవాలూ సమాజాలూ (సభలూ), సంతోషంగా ఉండే నటులూ నర్తకులూ వృద్ధిపొందరు; వ్యాపారులు సఫలులు కారు, కథలు చెప్పేవారు కథాప్రియులను కథలతో రంజింపజేయరు. బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన కన్యలు సాయంకాలం ఆడుకోవడానికి కలిసి ఉద్యానవనాలకు వెళ్ళరు. ఈ విధంగా వర్షం, వ్యవసాయం, కులమర్యాద, ధనం, సత్యం, లోకసంగ్రహం, యజ్ఞం, ఉత్సవం, వ్యవహారం, విహారం — అన్నీ రాజు ఉన్నప్పుడే సాధ్యమని కవి క్రమంగా చూపిస్తున్నాడు. ఇక్కడ దోషాలు యాదృచ్ఛికమైనవి కావు, వర్షం నుండి కన్యలు నిర్భయంగా విహరించడం వరకు జీవితంలోని అంచెలు క్రమంగా తీసుకోబడ్డాయి. ‘నారాజకే’ అనీ ‘అరాజకే’ అనీ రెండు ప్రయోగాలూ ముద్రణలో కనిపిస్తాయి; అర్థభేదం లేదు, ఛందస్సు కోసమే ఆ భేదం.

రెండవ లెక్కలో కవి ప్రత్యేకంగా రక్షణకు సంబంధించిన దోషాలను వర్ణిస్తున్నాడు; ఇక్కడ అంతటా భయమే మూలకారణం. రాజు లేని జనపదంలో ధనవంతులు సురక్షితంగా ఉండరు; వ్యవసాయంతోనూ గోరక్షణతోనూ జీవించేవారు తలుపులు తెరిచి నిద్రపోరు, ఎందుకంటే దొంగల భయం రాత్రిపూట కూడా ఆగదు. వేగంగా వెళ్ళే వాహనాలలో విలాసపురుషులు స్త్రీలతో కలిసి అడవులకు వెళ్ళరు — నిర్భయమైన విహారమే సుపరిపాలనకు గుర్తు. గంటలు కట్టిన, అరవై ఏళ్ళ వయస్సు గల, దంతాలు గల ఏనుగులు రాజమార్గాలలో తిరగవు; ఏనుగులు రాజు ఐశ్వర్యానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. ధనుర్విద్యా అభ్యాసంలో నిరంతరం బాణాలు వేసే వీరుల అరచేతి చప్పుడు వినిపించదు — శస్త్రాభ్యాసం కూడా పాలకుని ప్రోత్సాహాన్ని కోరుతుంది. దూరప్రయాణం చేసే, ఎన్నో సరుకులతో నిండిన వ్యాపారులు క్షేమంగా దారిలో వెళ్ళరు, ఎందుకంటే మార్గరక్షణ రాజు కర్తవ్యమే. సాయంకాలం ఎక్కడ అయితే అక్కడే ఇల్లుగా చేసుకొనే, ఇంద్రియనిగ్రహం గల, ఒంటరిగా సంచరించే ముని తనలో తాను ఆత్మను ధ్యానిస్తూ సంచరించడు; దీనికి కారణాన్ని హిందీ భాష్యం స్పష్టం చేస్తున్నది — అతనికి భిక్ష పెట్టేవాడు ఎవరూ మిగలడు. చివరకు అంతటికీ మూలం చెప్పబడుతున్నది — అరాజకంలో యోగక్షేమం సాగదు, సైన్యం యుద్ధంలో శత్రువులను ఎదుర్కోలేదు. ‘యోగక్షేమం’ అనే పదంలో లేనిదానిని పొందడం, పొందినదానిని కాపాడడం — రెండూ ఇమిడి ఉన్నాయి; అదే రాజు ముఖ్యకర్తవ్యమనే శాస్త్రసిద్ధాంతం ఇక్కడ సూచించబడుతున్నది. సైన్యాన్ని ప్రస్తావించడం ద్వారా బాహ్యమైన, ఆంతరికమైన రెండు రక్షణలూ రాజు మీదనే ఆధారపడి ఉన్నాయని చూపబడింది. ఈ శ్లోకాలలో ఒక్కొక్క జనవర్గం తీసుకోబడింది — ధనవంతుడు, రైతు, విలాసపురుషుడు, గజపాలకుడు, ధనుర్ధారి, వ్యాపారి, ముని, సైనికుడు; ఈ విధంగా సమాజమంతా క్రమంగా స్పృశించబడింది, అరాజకపు పీడకు ఏ వర్గమూ అతీతం కాదని చూపబడింది.

మూడవ లెక్కలో లోకవ్యవహారపు శోభే అదృశ్యమవుతుంది; ఇక్కడ దోషాలు కేవలం భయమూలకమైనవి కావు, సంస్కృతి క్షీణతను సూచించేవి. రాజు లేని దేశంలో మనుష్యులు ఉత్సాహంగా ఉన్న శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలతో, రథాలతో అలంకరించుకొని హఠాత్తుగా బయలుదేరరు. శాస్త్రవిశారదులైనవారు వనాలలోనో ఉపవనాలలోనో చర్చిస్తూ కలవరు — విద్యాచర్చ కూడా శాంతిని కోరుతుంది. నియమవంతులైన జనులు దేవతార్చన కోసం మాలలూ మోదకాలూ దక్షిణలూ సిద్ధం చేయరు; దేవపూజ కూడా అరాజకత్వం వల్ల ఆగిపోతుంది. చందనంతో, అగరుతో అలంకరించుకున్న రాజకుమారులు వసంతకాలంలో చెట్లలా ప్రకాశించరు. ఆ తరువాత మూడు ఉపమానాలతో అంతటి సారం చెప్పబడుతున్నది — నీరు లేని నదులలా, గడ్డి లేని వనంలా, గోపాలుడు లేని ఆవులలా రాజు లేని రాష్ట్రం; మూడు ఉపమానాలలోనూ రూపం మిగిలి ఉంది, కాని ప్రాణం పోయింది అనేదే సామ్యం. తరువాత మర్మస్పర్శి అయిన ఉపమానం — ధ్వజం రథానికి గుర్తు, పొగ అగ్నికి గుర్తు; వాటిలాగే మాకు ధ్వజమైన రాజు ఇక్కడి నుండి దేవత్వాన్ని పొందాడు. దీనితో ద్విజులు తమ శోకాన్ని రాజనీతి చర్చలోనే నిలుపుతున్నారు. చివరకు ప్రసిద్ధమైన మత్స్యన్యాయం చెప్పబడుతున్నది — అరాజకంలో ఎవరికీ ఏదీ సొంతం కాదు, జనులు చేపల్లా నిత్యం ఒకరినొకరు మింగుతారు. బలవంతుడు బలహీనుణ్ణి మింగుతాడు అనేదే అరాజకత్వపు అంతిమ ఫలం; దండనీతి ప్రయోజనాన్ని చూపించడానికి ఈ దృష్టాంతం అర్థశాస్త్రంలో కూడా ప్రసిద్ధమైనది. ‘తేషాం యో నో ధ్వజో రాజా’ (వాటిలాగే మాకు ధ్వజమైన రాజు) అనే వాక్యంలో ‘నః’ (మాకు) అనే పదంతో వారు తమను రాజుతో జోడించుకుంటున్నారు; రాజు కేవలం పాలకుడు కాదు, ప్రజల ఆత్మపరిచయానికి చిహ్నం కూడా అని భావం.

చివరి భాగంలో నింద నుండి స్తుతి వైపు గతి సాగుతుంది — అరాజకత్వాన్ని ఎంతగా నిందించారో, అంతగానే రాజును స్తుతిస్తున్నారు. మర్యాదలను ఛేదించినవారూ, నాస్తికులూ, సంశయాలను తెంచుకొని నిర్భయులైనవారూ కూడా రాజదండనతో పీడించబడినప్పుడు శుభమార్గంలోకి వస్తారు — దండనే వారిని నియంత్రిస్తుంది, ఉపదేశం కాదు. దృష్టి ఎల్లప్పుడూ శరీరహితం కోసమే పనిచేసినట్లు, నరేంద్రుడు రాష్ట్రానికి సత్యధర్మాల మూలం; దృష్టి దృష్టాంతంతో రాజు బయటి అధికారి కాదు, రాష్ట్రశరీరంలో ఒక అంగమే అని సూచించబడింది. రాజే సత్యం, రాజే ధర్మం, రాజే కులీనులకు కులం, రాజే తల్లీ తండ్రీ, రాజే మనుష్యులకు హితం చేసేవాడు. గొప్ప నడవడి వల్ల అతడు యమ, వైశ్రవణ (కుబేర), శక్ర (ఇంద్ర), వరుణుల కంటే కూడా విశిష్టుడు — ఎందుకంటే యముడు దండన ఇస్తాడు, కుబేరుడు ధనం, ఇంద్రుడు పాలన, వరుణుడు నియమనం; రాజులో మాత్రం ఇవన్నీ కలిసి ఉంటాయి. లోకంలో మంచిచెడులను విభజించే రాజు లేకపోతే, ఇదంతా చీకటిలా అయిపోతుంది, ఏదీ తెలియదు. చివరకు వారు వసిష్ఠునితో సాదరంగా అన్నారు — ‘మహారాజు బ్రతికి ఉన్నప్పుడు కూడా మేమందరం, తీరాన్ని చేరిన సముద్రంలా, నీ మాటనే అతిక్రమించలేదు.’ దీనితో వారు వసిష్ఠుని అధికారాన్ని తామే స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నారు. తరువాత ప్రార్థన — ‘ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, మా పరిస్థితినీ, రాజు లేక అడవిలా మారిన రాష్ట్రాన్నీ చూసి, నువ్వే ఇక్ష్వాకు వంశపు కుమారుణ్ణి గాని, మరొకరిని గాని ఇక్కడ రాజుగా అభిషేకించు.’ ఈ విధంగా నిర్ణయభారం వసిష్ఠునిపై ఉంచబడింది; తరువాతి సర్గలో అతడు భరతుణ్ణి తీసుకురావడానికి దూతలను పంపుతాడు. తీరం-సముద్రం దృష్టాంతం ఇక్కడ చక్కగా కూర్చబడింది — సముద్రం స్వభావంతోనే ఉద్ధతమైనది, అయినా తీరాన్ని దాటి వెళ్ళదు; అలాగే అమాత్యులూ బ్రాహ్మణులూ బలవంతులైనా పురోహితుని మాటను ఉల్లంఘించరు అని.

முந்தைய சர்க்கத்தில் தசரதனின் மரணச் செய்தியால் அயோத்தி முழுவதும் துயரத்தில் ஆழ்ந்தது; ஆண்களும் பெண்களும் கூட்டம் கூட்டமாகக் கூடிக் கைகேயியைப் பழித்துக்கொண்டிருந்தனர். இந்தச் சர்க்கத்தில் அதே துயர இரவு முடிவுக்கு வருகிறது. நகரம் கதறலால் நிறைந்து, மகிழ்ச்சியற்றிருந்தது; கண்ணீரால் தொண்டை அடைத்த மக்களால் கலங்கியிருந்தது; துயரத்தால் நீண்டுபோன அந்த இரவு எப்படியோ கழிந்தது. இரவின் வருணனையில் கவிஞர் மூன்று அடைமொழிகளை இணைக்கிறார் — கதறல், மகிழ்ச்சியின்மை, கண்ணீரால் கலக்கம்; இவற்றால் நகரத்தின் முழு நிலையும் ஒரே சுலோகத்தில் காட்டப்படுகிறது. இரவு கழிந்து சூரியன் உதித்ததும், அரசனை அமர்த்தும் உரிமையுடைய அந்தணர்கள் ஒன்றுகூடிச் சபைக்கு வந்தனர். மார்க்கண்டேயர், மௌத்கல்யர், வாமதேவர், காசியபர், காத்யாயனர், கௌதமர், பெரும்புகழ் பெற்ற ஜாபாலி — இந்த அந்தணர்கள் அமைச்சர்களுடன் சேர்ந்து, அரசப் புரோகிதர்களில் சிறந்த வசிஷ்டரையே நோக்கி, தனித்தனியே தங்கள் கருத்தைச் சொன்னார்கள். ‘அரசனை அமர்த்துபவர்கள்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிக்கிறார் — இக்ஷ்வாகுக்களின் அரசில் அரசனை நிறுவும் உரிமை உடையவர்களே இங்கே கூடியிருக்கிறார்கள்; இது சாதாரண சபை அல்ல, முடிசூட்டலைத் தீர்மானிக்கும் கூட்டம். ‘தனித்தனியே கருத்துரைத்தனர்’ என்ற சொல்லால் இதுவும் குறிக்கப்படுகிறது — ஒவ்வொருவரும் தம் கருத்தைச் சொன்னார், ஆனால் அனைவரின் நோக்கமும் ஒன்றாகவே இருந்தது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் துயரத்திலிருந்து அரசைப் பற்றிய கவலைக்கு நிகழும் மாற்றத்தைக் காட்டுகிறது; இனி கதை புலம்பலை விடுத்து முடிசூட்டல் என்ற கேள்வியைப் பின்தொடர்கிறது. இங்கே கவிஞர் அந்தணர்களின் பெயர்களை விரிவாக எண்ணுகிறார்; அதனால் இந்த முடிவு ஒருவருடையது அல்ல, கற்றோர் சமூகம் முழுவதினுடையது என்பது தெளிவாகிறது.

அந்த அந்தணர்கள் முதலில் தற்போதைய நிலையை எடுத்துரைக்கின்றனர். ‘எங்களுக்கு நூறு ஆண்டுகள் போல இருந்த அந்த இரவு துயரத்துடன் கழிந்தது; இந்த மன்னன் மகனைப் பற்றிய துயரத்தால் மரணமடைந்தான்’ — என்று சொல்லி, அரசனின் மரணமும் மகனின் பிரிவின் பலனே என்று நினைவூட்டுகின்றனர். பின்னர் நான்கு அரசகுமாரர்களும் இல்லாததை எண்ணுகின்றனர்: ‘மகாராஜா சுவர்க்கத்தில் இருக்கிறார், ராமன் காட்டை அடைந்திருக்கிறான், ஒளிமிக்க லக்ஷ்மணனும் ராமனுடனேயே சென்றுவிட்டான்; பகைவரை வாட்டும் பரதனும் சத்ருக்னனும் கேகய நாட்டில் அழகிய ராஜகிருக நகரில் தாய்வழிப் பாட்டனாரின் மாளிகையில் வசிக்கிறார்கள்.’ இவ்வாறு அரியணை வெறுமையாக இருக்கிறது, வாரிசுகள் அனைவரும் தொலைவில் இருக்கிறார்கள் என்ற நிலையைத் தெளிவுபடுத்திவிட்டு அவர்கள் வேண்டுகிறார்கள்: ‘இக்ஷ்வாகுக்களில் ஒருவர் இன்றே இங்கே அரசனாக அமர்த்தப்படட்டும்; அரசனில்லாத நம் நாடு அழிவை அடையும் அல்லவா.’ ‘இன்றே’ என்ற சொல்லில் அவர்களுடைய பதற்றமும் அச்சமும் வெளிப்படுகின்றன; அரசனில்லாத நிலையை ஒரு நாள்கூடப் பொறுக்க இயலாது என்பது அவர்களுடைய கருத்து. இதுவே சர்க்கத்தின் அடிப்படைக் கூற்று. அடுத்து வரும் நீண்ட வருணனை முழுவதும் இந்தக் கூற்றுக்கான நிறுவலே — அரசனில்லாத நாட்டில் எவையெல்லாம் நிகழாது என்று எண்ணுவதன் மூலம் அரசனின் இன்றியமையாமை நிலைநாட்டப்படுகிறது. இதுவே வால்மீகியின் அரசியல் பற்றிய புகழ்பெற்ற பகுதி; இங்கே அரச தர்மத்தின் சமூக அடிப்படை காட்டப்படுகிறது. குறிப்பிடத்தக்கது — அவர்கள் பரதனின் பெயரைச் சொல்கிறார்கள், ஆனால் ‘பரதன் அரசனாகட்டும்’ என்று சொல்லவில்லை; ‘இக்ஷ்வாகுக்களில் ஒருவர்’ என்று பொதுவாகவே சொன்னார்கள். முடிவு வசிஷ்டரைச் சார்ந்தது என்பதே அவர்களுடைய நோக்கம்.

இங்கிருந்து ஒன்பது சுலோகங்களில் ‘அரசனில்லாத நாட்டில்’ என்ற சொல்லைத் திரும்பத் திரும்ப அமைத்துக் கவிஞர் அரசனில்லாமையின் தீமைகளை எண்ணுகிறார். இந்தத் திரும்பவருதல் காவியத்தில் நோக்கத்துடன் அமைக்கப்பட்டது — ஒவ்வொரு சுலோகத்திலும் அதே சொல்லைக் கேட்கும்போது, அரசனில்லாமையே எல்லாக் கேடுகளுக்கும் வேர் என்பது கேட்பவரின் மனத்தில் உறுதிப்படுகிறது. அரசனில்லாத நாட்டில் மின்னல் மாலை அணிந்த, பெரும் முழக்கமுடைய மேகம் தெய்வீக நீரால் பூமியை நனைப்பதில்லை; இயற்கையும் அரசனின் தர்மத்தைப் பின்பற்றுகிறது என்ற தொன்மையான நம்பிக்கை இங்கே வெளிப்படுகிறது. அங்கே கைப்பிடி விதை விதைக்கப்படுவதில்லை; மகன் தந்தையின் சொல்லுக்குக் கட்டுப்படுவதில்லை; மனைவியும் கணவனின் சொல்லுக்குக் கட்டுப்பட்டு நிற்பதில்லை. அங்கே செல்வம் இல்லை, மனைவியும் இல்லை; இதைவிடப் பெருங்கேடு இது — அரசனில்லாத இடத்தில் சத்தியம் எங்கிருந்து இருக்கும்? உடைமையே காக்கப்படாத இடத்தில் சத்தியமான நடத்தையும் சாத்தியமில்லை என்பது கருத்து. அங்கே மக்கள் சபைமண்டபங்களைக் கட்டுவதில்லை; மகிழ்ச்சியுடன் அழகிய பூங்காக்களையும் புண்ணியக் கட்டடங்களையும் அமைப்பதில்லை. யாகம் செய்யும் இயல்புடைய, புலனடக்கமுடைய, கடும் விரதம் பூண்ட அந்தணர்கள் சத்திர யாகங்களை மேற்கொள்வதில்லை; பெரும் யாகங்களில் செல்வம் நிறைந்த யாஜகர்களான அந்தணர்கள் நிறைவான தக்ஷிணைகளை வழங்குவதில்லை, ஏனெனில் செல்வத்தைக் காட்டினால் திருடர் அச்சம். நாட்டை வளர்க்கும் விழாக்களும், மகிழ்ந்த நடிகர்களும் நடனக்காரர்களும் நிறைந்த கூட்டங்களும் பெருகுவதில்லை; வழக்காடுவோர் தங்கள் நோக்கத்தில் வெற்றி பெறுவதில்லை; கதை சொல்லும் இயல்பினர் கதை விரும்பிகளோடு கதைகளில் மகிழ்வதில்லை. பொன்னணிகள் பூண்ட கன்னிப்பெண்கள் மாலைவேளையில் ஒன்றுகூடி விளையாடப் பூங்காக்களுக்குச் செல்வதில்லை. இவ்வாறு மழை, உழவு, குல ஒழுங்கு, செல்வம், சத்தியம், சமூக வாழ்வு, யாகம், விழா, வணிகம், உலா — அனைத்தும் அரசன் இருக்கும்போதே சாத்தியம் என்று கவிஞர் வரிசையாகக் காட்டுகிறார். இங்கே தீமைகள் தற்செயலாக அடுக்கப்படவில்லை; மழையிலிருந்து தொடங்கிக் கன்னிப்பெண்கள் அச்சமின்றி உலவுவது வரை வாழ்க்கையின் அடுக்குகள் வரிசையாக எடுக்கப்பட்டுள்ளன. ‘நாராஜகே’, ‘அராஜகே’ என்ற இரண்டு வடிவங்களும் அச்சுப் பதிப்பில் காணப்படுகின்றன; பொருளில் வேறுபாடு இல்லை, சந்தத்தின் தேவைக்காகவே வேறுபாடு.

இரண்டாம் கணக்கில் கவிஞர் குறிப்பாகப் பாதுகாப்பு தொடர்பான தீமைகளை வருணிக்கிறார்; இங்கே எங்கும் அச்சமே அடிப்படைக் காரணம். அரசனில்லாத நாட்டில் செல்வர்கள் பாதுகாப்பாக இருப்பதில்லை; உழவாலும் பசுக்காப்பாலும் வாழ்பவர்கள் கதவுகளைத் திறந்துவைத்து உறங்குவதில்லை, ஏனெனில் திருடர் அச்சம் இரவிலும் ஓய்வதில்லை. விரைந்து செல்லும் வாகனங்களில் காதலர்கள் பெண்களுடன் காடுகளுக்குச் செல்வதில்லை — அச்சமற்ற உலாவே நல்லாட்சியின் அடையாளம். மணிகள் கட்டப்பட்ட, அறுபது வயதான, தந்தமுடைய யானைகள் அரச வீதிகளில் உலவுவதில்லை; யானைகள் அரசனின் செல்வச் சிறப்புக்கு நேரடிச் சான்று அல்லவா. அம்பு, ஆயுதப் பயிற்சியில் இடைவிடாது அம்பெய்யும் வீரர்களின் உள்ளங்கை ஓசை கேட்பதில்லை — ஆயுதப் பயிற்சிக்கும் ஆள்பவனின் ஊக்கம் தேவை. நெடுந்தொலைவு செல்லும் வணிகர்கள் மிகுந்த சரக்குகளுடன் பாதுகாப்பான வழியில் செல்வதில்லை; ஏனெனில் வழிப்பாதுகாப்பு அரசனின் கடமையே. மாலை எங்கே வருகிறதோ அங்கேயே தங்கும், புலனடக்கமுடைய, தனித்துத் திரியும் முனிவன் தன்னால் தன்னைத் தியானித்தபடி திரிவதில்லை; இந்தி உரை இங்கே காரணத்தைத் தெளிவுபடுத்துகிறது — அவனுக்குப் பிச்சையிடுபவர் ஒருவரும் எஞ்சியிருப்பதில்லை. இறுதியில் அனைத்துக்கும் அடிப்படை சொல்லப்படுகிறது — அரசனில்லாத இடத்தில் யோகக்ஷேமம் நடைபெறுவதில்லை; படையும் போரில் பகைவரை எதிர்த்து நிற்பதில்லை. ‘யோகக்ஷேமம்’ என்ற சொல்லில் கிடைக்காததைப் பெறுதல், பெற்றதைக் காத்தல் ஆகிய இரண்டும் அடங்கும்; அதுவே அரசனின் முதன்மைக் கடமை என்ற சாஸ்திரக் கொள்கை இங்கே குறிக்கப்படுகிறது. படையைக் குறிப்பிடுவதால் வெளிப் பாதுகாப்பும் உள் பாதுகாப்பும் ஆகிய இரண்டும் அரசனையே சார்ந்துள்ளன என்று காட்டப்படுகிறது. இந்தச் சுலோகங்களில் ஒவ்வொன்றிலும் ஒவ்வொரு மக்கள் பிரிவு எடுக்கப்படுகிறது — செல்வன், உழவன், காதலன், யானைப்பாகன், வில்லாளி, வணிகன், முனிவன், படைவீரன்; இவ்வாறு சமூகம் முழுவதும் வரிசையாகத் தொடப்படுகிறது; எந்தப் பிரிவும் அரசின்மையின் துன்பத்துக்கு வெளியே இல்லை என்று காட்டப்படுகிறது.

மூன்றாம் கணக்கில் உலக வாழ்வின் அழகே மறைந்துபோகிறது; இங்கே தீமைகள் அச்சத்தால் மட்டும் பிறந்தவை அல்ல, பண்பாட்டின் சிதைவையும் சுட்டுபவை. அரசனில்லாத இடத்தில் மக்கள் மகிழ்ந்த சிறந்த குதிரைகளாலும் தேர்களாலும் அலங்கரித்துக்கொண்டு திடீரென உலாச் செல்வதில்லை. சாஸ்திரங்களில் தேர்ந்தவர்கள் காடுகளிலோ சோலைகளிலோ கூடி உரையாடுவதில்லை — கல்வி பற்றிய விவாதத்துக்கும் அமைதி தேவை. நியமம் உடையவர்கள் தேவ வழிபாட்டுக்காக மாலைகள், மோதகங்கள், தக்ஷிணைகள் ஆகியவற்றை ஆயத்தம் செய்வதில்லை; தெய்வ வழிபாடும் அரசின்மையால் அறுபடுகிறது. சந்தனமும் அகிலும் பூசிய அரசகுமாரர்கள் வசந்தகால மரங்களைப் போலப் பொலிவதில்லை. அடுத்து மூன்று உவமைகளால் அனைத்தின் சாரமும் சொல்லப்படுகிறது — நீரற்ற நதிகள் போல, புல்லற்ற காடு போல, இடையனற்ற பசுக்கள் போல, அரசனற்ற நாடு; மூன்று உவமைகளிலும் வடிவம் எஞ்சியிருக்கிறது, ஆனால் உயிர் அழிந்துவிட்டது என்பதே ஒற்றுமை. பின்னர் உள்ளத்தைத் தொடும் ஓர் உவமை — கொடி தேரின் அடையாளம், புகை நெருப்பின் அடையாளம்; அவற்றைப் போல நமக்குக் கொடியாக இருந்த அரசன் இங்கிருந்து தேவநிலை அடைந்தான். இதனால் அந்தணர்கள் தங்கள் துயரத்தை அரசியல் விவாதத்திலேயே பொதிந்து வைக்கிறார்கள். இறுதியில் புகழ்பெற்ற மீன் நியாயம் சொல்லப்படுகிறது — அரசனில்லாத இடத்தில் எவருக்கும் எதுவும் சொந்தமாக இருப்பதில்லை; மக்கள் மீன்களைப் போல எப்போதும் ஒருவரை ஒருவர் விழுங்குகிறார்கள். வலியவன் எளியவனை விழுங்குவதே அரசின்மையின் இறுதிப் பலன்; தண்டநீதியின் தேவையைக் காட்ட அர்த்தசாஸ்திரத்திலும் இந்த எடுத்துக்காட்டு புகழ்பெற்றது. ‘அவற்றுள் நமக்குக் கொடியான அரசன்’ என்ற வாக்கியத்தில் ‘நமக்கு’ என்ற சொல்லால் அவர்கள் தங்களை அரசனோடு இணைத்துக்கொள்கிறார்கள்; அரசன் ஆள்பவன் மட்டுமல்ல, மக்களின் தன்னடையாளத்தின் சின்னமும் ஆவான் என்பது கருத்து.

கடைசிப் பகுதியில் பழிப்பிலிருந்து புகழ்ச்சிக்கு நகர்வு நிகழ்கிறது — அரசின்மை எவ்வளவு பழிக்கப்பட்டதோ, அவ்வளவு அரசன் புகழப்படுகிறான். எல்லை மீறியவர்களும், நாத்திகர்களும், ஐயமே இல்லாமல் துணிந்தவர்களும் கூட அரச தண்டனையால் அடக்கப்படும்போது நன்மைக்கு உரியவர்களாகிறார்கள் — அவர்களை நெறிப்படுத்துவது தண்டனையே, அறிவுரை அல்ல. பார்வை எப்போதும் உடலின் நலத்துக்காகவே செயல்படுவது போல, மன்னன் நாட்டின் சத்தியத்துக்கும் தர்மத்துக்கும் ஊற்றாக இருக்கிறான்; பார்வையின் எடுத்துக்காட்டால், அரசன் வெளியிலிருந்து வந்த அதிகாரி அல்ல, நாடு என்ற உடலின் ஓர் உறுப்பே என்று குறிக்கப்படுகிறது. அரசனே சத்தியம், அரசனே தர்மம், குலமுடையோருக்கு அரசனே குலம், அரசனே தாய், தந்தை, அரசனே மக்களுக்கு நன்மை செய்பவன். தன் உயர்ந்த நடத்தையால் அவன் யமன், வைசிரவணன், இந்திரன், வருணன் ஆகியோரையும் விஞ்சுகிறான் — ஏனெனில் யமன் தண்டனை தருகிறான், குபேரன் செல்வம், இந்திரன் காப்பு, வருணன் ஒழுங்கு; அரசனிடமோ இவை அனைத்தும் ஒன்றுசேர்ந்துள்ளன. உலகில் நல்லதையும் தீயதையும் பிரித்தறியும் அரசன் இல்லையென்றால், இவை அனைத்தும் இருள் போல் ஆகிவிடும்; எதுவுமே தெளிவாகத் தெரியாது. இறுதியில் அவர்கள் வசிஷ்டரிடம் மரியாதையுடன் சொல்கிறார்கள்: ‘மகாராஜா உயிரோடிருந்தபோதும், கரையை அடைந்த கடல் போல, நாங்கள் அனைவரும் உம்முடைய சொல்லை மீறியதில்லை.’ இதனால் அவர்கள் வசிஷ்டரின் அதிகாரத்தைத் தாமாகவே ஏற்கிறார்கள். பின்னர் வேண்டுகோள்: ‘அந்தணர்களில் சிறந்தவரே, அரசனில்லாமல் காடாகிப்போன எங்கள் நாட்டின் நிலையைக் கண்டு, நீரே இக்ஷ்வாகு குலத்து ஒரு குமாரனையோ அல்லது தகுந்த வேறொருவரையோ இங்கே அரசனாக முடிசூட்டுவீராக.’ இவ்வாறு முடிவின் பொறுப்பு வசிஷ்டரிடம் ஒப்படைக்கப்படுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவர் பரதனை அழைத்துவரத் தூதர்களை அனுப்புகிறார். கரையும் கடலும் என்ற எடுத்துக்காட்டு இங்கே நன்கு பொருந்துகிறது — கடல் இயல்பிலேயே கொந்தளிப்பது, ஆயினும் கரையைக் கடந்து செல்வதில்லை; அதுபோல அமைச்சர்களும் அந்தணர்களும் வலிமையுடையவர்களாக இருந்தும் புரோகிதரின் சொல்லை மீறுவதில்லை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮರಣವಾರ್ತೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಕಾಕುಲವಾಯಿತು, ಗಂಡಸರೂ ಹೆಂಗಸರೂ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಶೋಕರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ನಗರ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ತುಂಬಿ ಆನಂದರಹಿತವಾಗಿತ್ತು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಗಂಟಲಿನ ಜನರಿಂದ ಕಲಕಿತ್ತು; ದುಃಖದಿಂದ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ತೋರಿದ ಆ ರಾತ್ರಿ ಹೇಗೋ ಕಳೆಯಿತು. ರಾತ್ರಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಕ್ರಂದನ, ಆನಂದದ ಅಭಾವ, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಕಲಕು; ಇವುಗಳಿಂದ ನಗರದ ಸಮಗ್ರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ರಾಜನನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳ (ರಾಜಕರ್ತಾರಃ) ದ್ವಿಜರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಸಭೆಗೆ ಬಂದರು. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಮೌದ್ಗಲ್ಯ, ವಾಮದೇವ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಗೌತಮ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಜಾಬಾಲಿ — ಈ ದ್ವಿಜರು ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ರಾಜಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ‘ರಾಜಕರ್ತಾರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗಿದೆಯೋ ಅವರೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ; ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಸಮಾವೇಶ. ‘ಪೃಥಗ್ವಾಚಮ್ ಉದೀರಯನ್’ (ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲರ ಆಶಯವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಶೋಕದಿಂದ ರಾಜ್ಯಚಿಂತನೆಗೆ ಆಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಕಥೆ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ನಿರ್ಣಯ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ವಿದ್ವತ್ಸಮುದಾಯದ್ದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮೊದಲು ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನಮಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ತೋರಿದ ರಾತ್ರಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು; ಈ ರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ’ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವರು ರಾಜನ ಮರಣವೂ ಮಗನ ಅಗಲಿಕೆಯ ಫಲವೇ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ನಾಲ್ವರು ರಾಜಪುತ್ರರೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ಮಹಾರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ರಾಮನೊಡನೆಯೇ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರಿಬ್ಬರೂ ಕೇಕಯ ದೇಶದ ರಮಣೀಯವಾದ ರಾಜಗೃಹ ನಗರದಲ್ಲಿ ತಾತನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಸಿಂಹಾಸನ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ ಅವರು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಇಂದೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಅರಾಜಕವಾದ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದೀತು.’ ‘ಅದ್ಯ ಏವ’ (ಇಂದೇ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆತುರವೂ ಭಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದು ದಿನವೂ ಸಹಿಸಲಾಗದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಮತ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಮುಂದೆ ಬರುವ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯೆಲ್ಲವೂ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಮರ್ಥನೆಯೇ — ಅರಾಜಕ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ರಾಜನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಜನೀತಿ ಕುರಿತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಕರಣ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು — ಅವರು ಭರತನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ‘ಭರತನು ರಾಜನಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ’ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಿರ್ಣಯ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಆಶಯ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಾರಾಜಕೇ ಜನಪದೇ’ (ರಾಜನಿಲ್ಲದ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ … ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಅರಾಜಕತೆಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆವೃತ್ತಿ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಅದೇ ಪದವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೂ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಾಜಕ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ, ಮಹಾಗರ್ಜನೆಯ ಮೋಡ ದಿವ್ಯಜಲದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ರಾಜನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಾಚೀನ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬೀಜದ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮಗನು ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆಂಡತಿಯೂ ಗಂಡನ ಮಾತಿಗೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಧನವು ತನ್ನದಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆಂಡತಿಯೂ ತನ್ನವಳಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ಅನಾಹುತವೆಂದರೆ — ಅರಾಜಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೀತು? ತನ್ನದನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಕಡೆ ಸತ್ಯವ್ಯವಹಾರವೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅಲ್ಲಿ ಜನರು ಸಭಾಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಮಣೀಯವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಪುಣ್ಯಗೃಹಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಜ್ಞಶೀಲರೂ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರೂ ದೃಢವ್ರತರೂ ಆದ ದ್ವಿಜರು ಸತ್ರಯಾಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುವ ಧನಸಂಪನ್ನರು ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಧನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರೆ ಕಳ್ಳರ ಭಯ. ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಉತ್ಸವಗಳೂ ಸಮಾಜಗಳೂ (ಜನಸಮಾವೇಶಗಳು), ಸಂತೋಷಭರಿತ ನಟರೂ ನರ್ತಕರೂ ಇರುವಂಥವು, ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಫಲರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕಥೆ ಹೇಳುವವರು ಕಥಾಪ್ರಿಯರನ್ನು ಕಥೆಗಳಿಂದ ರಂಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕನ್ಯೆಯರು ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಆಟವಾಡಲು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಳೆ, ಕೃಷಿ, ಕುಲಮರ್ಯಾದೆ, ಧನ, ಸತ್ಯ, ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ, ಯಜ್ಞ, ಉತ್ಸವ, ವ್ಯವಹಾರ, ವಿಹಾರ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಜನಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಲ್ಲ, ಮಳೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕನ್ಯೆಯರ ನಿರ್ಭಯ ವಿಹಾರದವರೆಗೆ ಜೀವನದ ಸ್ತರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾರಾಜಕೇ’ ಮತ್ತು ‘ಅರಾಜಕೇ’ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಅರ್ಥಭೇದವಿಲ್ಲ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅನುರೋಧದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಭೇದ.

ಎರಡನೆಯ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೋಷಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಭಯವೇ ಮೂಲಕಾರಣ. ಅರಾಜಕ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಧನವಂತರು ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗೋಪಾಲನೆಯಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿಟ್ಟು ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಳ್ಳರ ಭಯ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲಾಸಿಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕಾಡುಗಳಿಗೆ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ — ನಿರ್ಭಯ ವಿಹಾರವೇ ಸುಶಾಸನದ ಚಿಹ್ನೆ. ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ, ಅರವತ್ತು ವರ್ಷದ, ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳು ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆನೆಗಳು ರಾಜನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ಬಾಣಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ವೀರರ ಅಂಗೈ ಹೊಡೆತದ ಸದ್ದು ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೂ ಶಾಸಕನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಬೇಕು. ದೂರ ಹೋಗುವ, ಬಹಳ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಹೇರಿಕೊಂಡ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ದಾರಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾರ್ಗರಕ್ಷಣೆ ರಾಜನದೇ ಕರ್ತವ್ಯ. ಸಂಜೆಯಾದಲ್ಲೇ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಮುನಿ ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ನೀಡುವವರು ಯಾರೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅರಾಜಕತೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನೆಯೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರದು. ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ್ದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆದದ್ದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎರಡೂ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ; ಅದೇ ರಾಜನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸೇನೆಯ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಎರಡೂ ರಕ್ಷಣೆಗಳು ರಾಜನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಒಂದೊಂದು ಜನವರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ — ಧನಿಕ, ಕೃಷಿಕ, ವಿಲಾಸಿ, ಮಾವುತ, ಬಿಲ್ಲುಗಾರ, ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಮುನಿ, ಸೈನಿಕ; ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಯಾವ ವರ್ಗವೂ ಅರಾಜಕತೆಯ ಪೀಡೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮೂರನೆಯ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಶೋಭೆಯೇ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಕೇವಲ ಭಯಮೂಲವಲ್ಲ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕ್ಷಯದ ಸೂಚಕಗಳೂ ಹೌದು. ಅರಾಜಕತೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದರಾದ ಜನರು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಉಪವನಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಸಂವಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ — ವಿದ್ಯೆಯ ಚರ್ಚೆಗೂ ಶಾಂತಿ ಬೇಕು. ನಿಯಮನಿಷ್ಠರಾದ ಜನರು ದೇವತಾರ್ಚನೆಗಾಗಿ ಹೂಮಾಲೆ, ಮೋದಕ, ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದೇವಪೂಜೆಯೂ ಅರಾಜಕತೆಯಿಂದ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಚಂದನ ಅಗರುಗಳನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ ರಾಜಕುಮಾರರು ವಸಂತದ ಮರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ನೀರಿಲ್ಲದ ನದಿಗಳಂತೆ, ಹುಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಕಾಡಿನಂತೆ, ಗೋಪಾಲಕನಿಲ್ಲದ ಹಸುಗಳಂತೆ ಅರಾಜಕ ರಾಷ್ಟ್ರ; ಮೂರೂ ಉಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪ ಉಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಸಾಮ್ಯ. ಅನಂತರ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಉಪಮಾನ — ಧ್ವಜ ರಥದ ಗುರುತು, ಹೊಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಗುರುತು; ಅವುಗಳಂತೆ ನಮಗೆ ಧ್ವಜವಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಜನು ಇಲ್ಲಿಂದ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ದ್ವಿಜರು ತಮ್ಮ ಶೋಕವನ್ನು ರಾಜನೀತಿಯ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮತ್ಸ್ಯನ್ಯಾಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅರಾಜಕತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಯಾವುದೂ ತನ್ನದಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಜನರು ಮೀನುಗಳಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಬಲಶಾಲಿ ದುರ್ಬಲನನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅರಾಜಕತೆಯ ಕೊನೆಯ ಫಲ; ದಂಡನೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ತೇಷಾಂ ಯೋ ನೋ ಧ್ವಜೋ ರಾಜಾ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನಃ’ (ನಮ್ಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ರಾಜನೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ಕೇವಲ ಶಾಸಕನಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಆತ್ಮಪರಿಚಯದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ಭಾವ.

ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಿಂದ ಸ್ತುತಿಗೆ ಗತಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಅರಾಜಕತೆಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ನಿಂದಿಸಲಾಯಿತೋ ಅಷ್ಟೇ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿದವರೂ ನಾಸ್ತಿಕರೂ ಸಂದೇಹವನ್ನೇ ಕಡಿದುಕೊಂಡ (ನಿರ್ಭೀತರಾದ) ಯಾರಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೂ ರಾಜದಂಡದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ — ದಂಡವೇ ಅವರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಉಪದೇಶವಲ್ಲ. ದೃಷ್ಟಿ ಶರೀರದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾ ಕೆಲಸಮಾಡುವಂತೆ, ರಾಜನು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸತ್ಯಕ್ಕೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಮೂಲ; ದೃಷ್ಟಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ರಾಜನು ಹೊರಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರಶರೀರದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಜನೇ ಸತ್ಯ, ರಾಜನೇ ಧರ್ಮ, ರಾಜನೇ ಕುಲೀನರ ಕುಲ, ರಾಜನೇ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ತಂದೆ, ರಾಜನೇ ಜನರಿಗೆ ಹಿತಕರ. ತನ್ನ ಮಹತ್ತಾದ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಯಮ, ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ), ಇಂದ್ರ, ವರುಣರಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟನು — ಏಕೆಂದರೆ ಯಮನು ದಂಡವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಕುಬೇರನು ಧನವನ್ನು, ಇಂದ್ರನು ಪಾಲನೆಯನ್ನು, ವರುಣನು ನಿಯಮನವನ್ನು; ರಾಜನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿವೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟದನ್ನೂ ವಿಭಜಿಸುವ ರಾಜನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಂತಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಏನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಆದರದಿಂದ ಹೇಳಿದರು: ‘ಮಹಾರಾಜನು ಬದುಕಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನೇ ಮೀರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ.’ ಇದರಿಂದ ಅವರು ವಸಿಷ್ಠನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಾವೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ: ‘ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಮ್ಮ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಅರಣ್ಯದಂತಾದ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ನೋಡಿ, ನೀನೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕುಮಾರನನ್ನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು.’ ಹೀಗೆ ನಿರ್ಣಯದ ಭಾರವನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರಲು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ — ಸಮುದ್ರ ಸ್ವಭಾವತಃ ಉದ್ಧತವಾದರೂ ತೀರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಮಾತ್ಯರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರೂ ಪುರೋಹಿತನ ಮಾತನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥന്റെ മരണവാർത്തയാൽ അയോധ്യ മുഴുവൻ ശോകാകുലമായി; പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും കൂട്ടംകൂട്ടമായി ഒത്തുചേർന്ന് കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ ശോകരാത്രിതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു. നഗരം നിലവിളികളാൽ മുഴങ്ങി, ആനന്ദമറ്റിരുന്നു, കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറുന്ന ജനങ്ങളാൽ കലങ്ങിയിരുന്നു; ദുഃഖത്താൽ നീണ്ടുപോയ ആ രാത്രി ഒരുവിധം കടന്നുപോയി. രാത്രിയുടെ വർണനയിൽ കവി മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ചേർക്കുന്നു — നിലവിളി, ആനന്ദമില്ലായ്മ, കണ്ണീരിനാലുള്ള കലക്കം; ഇവയാൽ നഗരത്തിന്റെ സമഗ്രാവസ്ഥ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ കാണിക്കപ്പെട്ടു. രാത്രി കഴിഞ്ഞ് സൂര്യനുദിച്ചപ്പോൾ രാജകർത്താക്കളായ ദ്വിജന്മാർ ഒത്തുചേർന്ന് സഭയിലെത്തി. മാർക്കണ്ഡേയൻ, മൗദ്ഗല്യൻ, വാമദേവൻ, കാശ്യപൻ, കാത്യായനൻ, ഗൗതമൻ, മഹായശസ്വിയായ ജാബാലി — ഈ ദ്വിജന്മാർ അമാത്യന്മാരോടൊപ്പം ശ്രേഷ്ഠനായ രാജപുരോഹിതൻ വസിഷ്ഠനെത്തന്നെ അഭിമുഖീകരിച്ച് ഓരോരുത്തരായി വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു. ‘രാജകർത്താക്കൾ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ രാജ്യത്തിൽ രാജാവിനെ വാഴിക്കാൻ ആർക്ക് അധികാരമുണ്ടോ അവർതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഒത്തുകൂടിയത്; ഇതൊരു സാധാരണ സഭയല്ല, രാജ്യാഭിഷേകം നിർണയിക്കുന്ന സമിതിയാണ്. ‘ഓരോരുത്തരായി വാക്കുച്ചരിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ സൂചിതമാകുന്നു — ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സമ്മതി പറഞ്ഞു, പക്ഷേ എല്ലാവരുടെയും ആശയം ഒന്നുതന്നെയായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശോകത്തിൽനിന്നു രാജ്യചിന്തയിലേക്കുള്ള സംക്രമണം കാണിക്കുന്നു; ഇനിമുതൽ കഥ വിലാപം വിട്ട് രാജ്യാഭിഷേകത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തെ പിന്തുടരുന്നു. ഇവിടെ കവി ബ്രാഹ്മണരുടെ പേരുകൾ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണുന്നു; അതിലൂടെ ഈ തീരുമാനം ഏതെങ്കിലും ഒരാളുടേതല്ല, സമഗ്രമായ വിദ്വത്സമൂഹത്തിന്റേതാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

ആ ബ്രാഹ്മണർ ആദ്യം നിലവിലുള്ള അവസ്ഥ അറിയിക്കുന്നു. ‘ഞങ്ങൾക്ക് നൂറുവർഷംപോലെ തോന്നിയ രാത്രി ദുഃഖത്തോടെ കടന്നുപോയി; ഈ രാജാവ് പുത്രശോകത്താൽ മരണം പ്രാപിച്ചു’ — എന്നു പറഞ്ഞ് രാജാവിന്റെ മരണവും പുത്രവിയോഗത്തിന്റെതന്നെ ഫലമാണെന്ന് അവർ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവർ നാലു രാജപുത്രന്മാരുടെയും അസാന്നിധ്യം എണ്ണിപ്പറയുന്നു: ‘മഹാരാജാവ് സ്വർഗസ്ഥനായി, രാമൻ വനം പൂകി, തേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണനും രാമനോടൊപ്പം പോയി; ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും കേകയദേശത്ത് മനോഹരമായ രാജഗൃഹനഗരത്തിൽ മാതാമഹന്റെ ഭവനത്തിൽ വസിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ സിംഹാസനം ശൂന്യമാണെന്നും അവകാശികളെല്ലാം ദൂരെയാണെന്നുമുള്ള സ്ഥിതി വ്യക്തമാക്കിയിട്ട് അവർ പ്രാർഥിക്കുന്നു: ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കളിൽ ആരെയെങ്കിലും ഇന്നുതന്നെ ഇവിടെ രാജാവാക്കണം; രാജാവില്ലാത്ത നമ്മുടെ രാഷ്ട്രം നാശം പ്രാപിക്കും.’ ‘ഇന്നുതന്നെ’ എന്ന പദത്തിൽ അവരുടെ ഉത്കണ്ഠയും ഭയവും പ്രകടമാകുന്നു; രാജാവില്ലായ്മ ഒരു ദിവസംപോലും സഹിക്കാനാവില്ലെന്നാണ് അവരുടെ മതം. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ മൂലപ്രതിജ്ഞ. തുടർന്നുവരുന്ന ദീർഘവർണനയെല്ലാം ഈ പ്രതിജ്ഞയുടെ സമർഥനമാണ് — രാജാവില്ലാത്ത നാട്ടിൽ എന്തെല്ലാം സംഭവിക്കുന്നില്ല എന്ന് എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് രാജാവിന്റെ അനിവാര്യത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. രാജധർമത്തിന്റെ സാമൂഹികമൂലം കാണിക്കുന്ന, വാല്മീകിയുടെ രാജനീതിവിഷയകമായ പ്രസിദ്ധ പ്രകരണമാണിത്. ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം — അവർ ഭരതന്റെ പേരു പറയുന്നുണ്ട്, പക്ഷേ ‘ഭരതൻ രാജാവാകട്ടെ’ എന്നു പറയുന്നില്ല; ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കളിൽ ആരെയെങ്കിലും’ എന്നു പൊതുവായി മാത്രമാണ് പറഞ്ഞത്. തീരുമാനം വസിഷ്ഠന്റേതാണ് എന്നാണ് അവരുടെ ആശയം.

ഇവിടെനിന്ന് ഒൻപതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘രാജാവില്ലാത്ത നാട്ടിൽ’ എന്ന പദം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് കവി അരാജകത്വത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ എണ്ണുന്നു. ഈ ആവർത്തനം കാവ്യത്തിൽ ബോധപൂർവമുള്ളതാണ് — ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും അതേ പദം കേൾക്കുമ്പോൾ രാജാവില്ലായ്മയാണ് എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും മൂലമെന്ന് ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറയ്ക്കുന്നു. രാജാവില്ലാത്ത നാട്ടിൽ മിന്നൽമാലയണിഞ്ഞ് ഇടിമുഴക്കുന്ന മേഘം ദിവ്യജലത്താൽ ഭൂമിയെ നനയ്ക്കുന്നില്ല; പ്രകൃതിപോലും രാജാവിന്റെ ധർമത്തെ പിന്തുടരുന്നു എന്ന പ്രാചീനവിശ്വാസം ഇവിടെ പ്രകടമാണ്. അവിടെ ഒരുപിടി വിത്തുപോലും വിതയ്ക്കപ്പെടുന്നില്ല; മകൻ പിതാവിനു വഴങ്ങുന്നില്ല, ഭാര്യ ഭർത്താവിനും വഴങ്ങിനിൽക്കുന്നില്ല. അവിടെ ധനം സ്വന്തമല്ല, ഭാര്യയും സ്വന്തമല്ല; ഇതിനെക്കാൾ വലിയ ആപത്ത് ഇതാണ് — രാജാവില്ലാത്തിടത്ത് സത്യം എവിടെനിന്ന്? സ്വന്തമായതുപോലും സംരക്ഷിക്കപ്പെടാത്തിടത്ത് സത്യവ്യവഹാരവും സാധ്യമല്ല എന്നാണ് ഭാവം. അവിടെ മനുഷ്യർ സഭകൾ പണിയുന്നില്ല, മനോഹരമായ ഉദ്യാനങ്ങളും പുണ്യഗൃഹങ്ങളും സന്തോഷത്തോടെ നിർമിക്കുന്നില്ല. യജ്ഞശീലരും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹികളും കഠിനവ്രതരുമായ ദ്വിജന്മാർ — ബ്രാഹ്മണർ — സത്രങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നില്ല; മഹായജ്ഞങ്ങളിൽ ധനസമ്പന്നരായ യജമാനന്മാർ ഋത്വിക്കുകൾക്ക് സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണ നൽകുന്നില്ല, കാരണം ധനം പ്രദർശിപ്പിച്ചാൽ കള്ളന്മാരെ ഭയം. രാഷ്ട്രത്തെ വളർത്തുന്ന ഉത്സവങ്ങളും, സന്തുഷ്ടരായ നടന്മാരും നർത്തകരുമുള്ള സമാജങ്ങളും വളരുന്നില്ല; വ്യാപാരികൾ ലക്ഷ്യം നേടുന്നില്ല; കഥ പറയുന്നവർ കഥ കേൾക്കാനിഷ്ടമുള്ളവരെ കഥകളാൽ രസിപ്പിക്കുന്നില്ല. സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ കന്യകമാർ സന്ധ്യയ്ക്കു കളിക്കാൻ ഒത്തുചേർന്ന് ഉദ്യാനങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ മഴ, കൃഷി, കുലമര്യാദ, ധനം, സത്യം, ലോകസംഗ്രഹം, യജ്ഞം, ഉത്സവം, വ്യാപാരം, വിനോദം — എല്ലാം രാജാവുള്ളപ്പോൾ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ എന്ന് കവി ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദോഷങ്ങൾ യാദൃച്ഛികമല്ല; മഴ മുതൽ കന്യകമാരുടെ നിർഭയമായ വിനോദംവരെ ജീവിതത്തിന്റെ തലങ്ങൾ ക്രമമായി എടുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘നാരാജകേ’ എന്നും ‘അരാജകേ’ എന്നും രണ്ടു പ്രയോഗങ്ങളും അച്ചടിയിൽ കാണാം; അർഥഭേദമില്ല, ഛന്ദസ്സിന്റെ ആവശ്യാനുസരണമാണ് ഭേദം.

രണ്ടാമത്തെ എണ്ണലിൽ കവി പ്രത്യേകിച്ച് സംരക്ഷണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദോഷങ്ങൾ വർണിക്കുന്നു; ഇവിടെ എല്ലായിടത്തും ഭയംതന്നെയാണ് മൂലകാരണം. രാജാവില്ലാത്ത നാട്ടിൽ ധനികർ സുരക്ഷിതരല്ല; കൃഷിയും പശുപാലനവുംകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്നവർ വാതിൽ തുറന്നിട്ട് ഉറങ്ങുന്നില്ല, കാരണം കള്ളന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം രാത്രിയിലും ഒഴിയുന്നില്ല. വേഗമേറിയ വാഹനങ്ങളിൽ കാമുകന്മാർ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം കാടുകളിലേക്കു പോകുന്നില്ല — നിർഭയമായ വിഹാരംതന്നെയാണ് സുഭരണത്തിന്റെ ലക്ഷണം. മണികെട്ടിയ, അറുപതു വയസ്സായ, കൊമ്പുള്ള ആനകൾ രാജവീഥികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; ആനകൾ രാജാവിന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണമാണല്ലോ. അമ്പും അസ്ത്രവും അഭ്യസിക്കുന്നിടത്ത് നിരന്തരം അമ്പെയ്യുന്ന വീരന്മാരുടെ ഞാൺവലിയുടെ ഒച്ച കേൾക്കുന്നില്ല — ആയുധാഭ്യാസത്തിനും ഭരണാധികാരിയുടെ പ്രോത്സാഹനം വേണം. ധാരാളം ചരക്കുകളുമായി ദൂരേക്കു പോകുന്ന വ്യാപാരികൾ സുരക്ഷിതമായി വഴിനടക്കുന്നില്ല, കാരണം വഴികളുടെ സംരക്ഷണം രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യമാണ്. സന്ധ്യയാകുന്നിടം വീടാക്കുന്നവനും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹിയും ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നവനും ആത്മാവിനാൽ ആത്മാവിനെ ധ്യാനിക്കുന്നവനുമായ മുനി സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഇവിടെ കാരണം വ്യക്തമാക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിനു ഭിക്ഷ നൽകാൻ ആരും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം പറയപ്പെടുന്നു — രാജാവില്ലാത്തിടത്ത് യോഗക്ഷേമം നടക്കുന്നില്ല, സൈന്യം യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ചെറുക്കുന്നില്ല. ‘യോഗക്ഷേമം’ എന്ന പദത്താൽ ലഭിക്കാത്തതു നേടലും ലഭിച്ചതു കാക്കലും — രണ്ടും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; അതുതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ മുഖ്യകർമം എന്ന ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം ഇവിടെ സൂചിതമാകുന്നു. സൈന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശത്താൽ ബാഹ്യവും ആന്തരികവുമായ സംരക്ഷണം രണ്ടും രാജാവിനെ ആശ്രയിച്ചാണെന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും ഓരോ ജനവിഭാഗം എടുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ധനികൻ, കർഷകൻ, കാമുകൻ, ആനപ്പാപ്പാൻ, വില്ലാളി, വ്യാപാരി, മുനി, സൈനികൻ; ഇങ്ങനെ സമൂഹം മുഴുവൻ ക്രമമായി സ്പർശിക്കപ്പെട്ടു; ഒരു വിഭാഗവും അരാജകത്വത്തിന്റെ പീഡയ്ക്കു പുറത്തല്ല എന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു.

മൂന്നാമത്തെ എണ്ണലിൽ ലോകവ്യവഹാരത്തിന്റെ ശോഭതന്നെ മാഞ്ഞുപോകുന്നു; ഇവിടെ ദോഷങ്ങൾ ഭയമൂലം മാത്രമല്ല, സംസ്കാരത്തിന്റെ ക്ഷയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നവയുമാണ്. രാജാവില്ലാത്തിടത്ത് മനുഷ്യർ സന്തുഷ്ടമായ ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളാലും രഥങ്ങളാലും അലംകൃതരായി ആവേശത്തോടെ പുറപ്പെടുന്നില്ല. ശാസ്ത്രവിശാരദന്മാർ വനങ്ങളിലോ ഉപവനങ്ങളിലോ ഒത്തുചേർന്ന് സംവദിക്കുന്നില്ല — വിദ്യയുടെ ചർച്ചയ്ക്കും ശാന്തി വേണം. നിയമനിഷ്ഠരായ ജനങ്ങൾ ദേവതാർച്ചനയ്ക്കായി മാലകളും മോദകങ്ങളും ദക്ഷിണകളും ഒരുക്കുന്നില്ല; ദേവപൂജപോലും അരാജകത്വത്താൽ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. ചന്ദനവും അകിലും പൂശിയ രാജകുമാരന്മാർ വസന്തത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല. തുടർന്ന് മൂന്ന് ഉപമകളാൽ എല്ലാറ്റിന്റെയും സാരം പറയപ്പെടുന്നു — വെള്ളമില്ലാത്ത നദികൾപോലെ, പുല്ലില്ലാത്ത കാടുപോലെ, ഇടയനില്ലാത്ത പശുക്കൾപോലെയാണ് രാജാവില്ലാത്ത രാഷ്ട്രം; മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളിലും രൂപം ബാക്കിയുണ്ട്, പക്ഷേ പ്രാണൻ നഷ്ടമായി എന്നതാണ് സാമ്യം. പിന്നെ മർമസ്പർശിയായ ഒരു ഉപമാനം — കൊടി രഥത്തിന്റെ അടയാളം, പുക അഗ്നിയുടെ അടയാളം; അവയ്ക്കിടയിൽ നമ്മുടെ കൊടിയായിരുന്ന രാജാവ് ഇവിടെനിന്നു ദേവത്വം പ്രാപിച്ചു. ഇതിലൂടെ ദ്വിജന്മാർ തങ്ങളുടെ ശോകം രാജനീതിചർച്ചയിൽത്തന്നെ നിവേശിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പ്രസിദ്ധമായ മത്സ്യന്യായം പറയപ്പെടുന്നു — രാജാവില്ലാത്തിടത്ത് ആർക്കും ഒന്നും സ്വന്തമല്ല, ജനങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങളെപ്പോലെ നിത്യം പരസ്പരം തിന്നുന്നു. ബലവാൻ ദുർബലനെ വിഴുങ്ങുന്നു എന്നതാണ് അരാജകത്വത്തിന്റെ അന്തിമഫലം; ദണ്ഡനീതിയുടെ പ്രയോജനം കാണിക്കാൻ അർഥശാസ്ത്രത്തിലും ഈ ദൃഷ്ടാന്തം പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘അവയ്ക്കിടയിൽ നമ്മുടെ കൊടിയായിരുന്ന രാജാവ്’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ‘നമ്മുടെ’ എന്ന പദത്താൽ അവർ തങ്ങളെ രാജാവുമായി ചേർക്കുന്നു; രാജാവ് ഭരണാധികാരി മാത്രമല്ല, പ്രജകളുടെ ആത്മപരിചയത്തിന്റെ ചിഹ്നംകൂടിയാണ് എന്നാണ് ഭാവം.

അവസാനഭാഗത്ത് നിന്ദയിൽനിന്നു സ്തുതിയിലേക്കു ഗതി മാറുന്നു — എത്രത്തോളം അരാജകത്വം നിന്ദിക്കപ്പെട്ടുവോ അത്രത്തോളംതന്നെ രാജാവ് സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. മര്യാദ ലംഘിച്ചവരും നാസ്തികരും സംശയങ്ങൾ മുറിച്ചുകളഞ്ഞവരുമായവർപോലും രാജദണ്ഡത്താൽ അമർത്തപ്പെടുമ്പോൾ കല്യാണത്തിനു പ്രാപ്തരാകുന്നു — ദണ്ഡമാണ് അവരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ഉപദേശമല്ല. കണ്ണ് എന്നും ശരീരത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ, നരേന്ദ്രൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സത്യത്തിനും ധർമത്തിനും ഉറവിടമാണ്; കണ്ണിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ രാജാവ് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു അധികാരിയല്ല, രാഷ്ട്രശരീരത്തിന്റെ അവയവംതന്നെയാണ് എന്നു സൂചിതമാകുന്നു. രാജാവാണ് സത്യം, രാജാവാണ് ധർമം, കുലീനരുടെ കുലം രാജാവാണ്, രാജാവ് അമ്മയും അച്ഛനുമാണ്, രാജാവ് മനുഷ്യർക്കു ഹിതം ചെയ്യുന്നവനാണ്. മഹത്തായ ചര്യയാൽ അദ്ദേഹം യമനെയും വൈശ്രവണനെയും ശക്രനെയും വരുണനെയുംകാൾ വിശിഷ്ടനാണ് — യമൻ ദണ്ഡം നൽകുന്നു, കുബേരൻ ധനം, ഇന്ദ്രൻ പാലനം, വരുണൻ നിയന്ത്രണം; രാജാവിലാകട്ടെ ഇവയെല്ലാം സമ്മേളിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ നല്ലതും ചീത്തയും വേർതിരിക്കുന്ന രാജാവ് ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഇതെല്ലാം അന്ധകാരംപോലെയാകും, ഒന്നും തിരിച്ചറിയാനാവില്ല. ഒടുവിൽ അവർ ആദരത്തോടെ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാരാജാവ് ജീവിച്ചിരുന്നപ്പോഴും ഞങ്ങളെല്ലാവരും അങ്ങയുടെ വാക്കു ലംഘിച്ചിട്ടില്ല, കരയെത്തിയ സമുദ്രമെന്നപോലെ.’ ഇതിലൂടെ അവർ വസിഷ്ഠന്റെ അധികാരം സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രാർഥന: ‘ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഞങ്ങളുടെ അവസ്ഥയും രാജാവില്ലാതെ കാടായിത്തീർന്ന രാഷ്ട്രവും കണ്ട്, അങ്ങുതന്നെ ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ ഒരു കുമാരനെയോ മറ്റാരെയെങ്കിലുമോ ഇവിടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ തീരുമാനത്തിന്റെ ഭാരം വസിഷ്ഠനിൽ ഏല്പിക്കപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ഭരതനെ കൊണ്ടുവരാൻ ദൂതരെ അയയ്ക്കുന്നു. കരയും സമുദ്രവും എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം ഇവിടെ നന്നായി ചേർത്തിരിക്കുന്നു — സമുദ്രം സ്വഭാവേന ഇളകിമറിയുന്നതാണ്, എങ്കിലും കര കടന്നുപോകുന്നില്ല; അതുപോലെ അമാത്യന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും ബലവാന്മാരായിട്ടും പുരോഹിതന്റെ വാക്കു ലംഘിക്കുന്നില്ല.

In the previous sarga the news of Daśaratha's death had thrown all Ayodhyā into grief, and men and women had gathered in crowds to revile Kaikeyī. Here that night of mourning comes to its end. The city was loud with wailing and empty of joy, thronged with people whose throats were choked with tears, and the night, stretched out long by sorrow, somehow wore itself away. The poet gives the night three marks — the wailing, the absence of joy, the tears — and with them shows the whole state of the city in a single verse. When the night had passed and the sun rose, the brahmins who make kings came together and went into the assembly hall: Mārkaṇḍeya, Maudgalya, Vāmadeva, Kāśyapa, Kātyāyana, Gautama and the illustrious Jābāli. With the ministers beside them they turned toward Vasiṣṭha, the foremost of royal chaplains, and each spoke his mind in turn. To call them “the makers of kings” is to say that these were the men entitled to set a king on the throne of the Ikṣvākus; this was no ordinary gathering but the council that decides a consecration. And though each gave his own opinion, all of them meant the same thing. So the sarga turns from grief to the care of the kingdom, and from here the story leaves lament behind and follows the question of who is to be crowned. The poet names the brahmins one by one so that it is clear the decision belongs not to any single man but to the whole body of the learned.

The brahmins began by laying out how things stood. “The night that has gone by in grief has been like a hundred years to us, now that this king has died of sorrow for his son,” they said, reminding all present that even the king's death was the fruit of his parting from his son. Then they counted the absence of all four princes. “The great king is in heaven. Rāma has gone to the forest, and splendid Lakṣmaṇa has gone with him. Bharata and Śatrughna, both scourges of their enemies, are among the Kekayas, in the lovely city of Rājagṛha, in their grandfather's house.” Having made plain that the throne was empty and every heir far away, they made their plea: “Let someone of Ikṣvāku's line be made king here this very day, for a kingdom of ours left without a king would come to ruin.” In “this very day” their urgency and their fear show through; to them the land could not bear to be kingless for even a day. This is the thesis of the whole sarga, and the long description that follows exists to support it: by counting everything that fails in a kingless land, it establishes that a king cannot be done without. This is Vālmīki's famous passage on kingship, where the duty of a king is shown to be rooted in the life of society. It is worth noticing that the brahmins name Bharata, yet they do not say “let Bharata be king”; they speak only of “someone of the Ikṣvākus”, meaning that the decision lay with Vasiṣṭha.

Now, over nine verses, the poet repeats the phrase “in a land without a king” and counts the evils of kinglessness. The repetition is deliberate: hearing the same words verse after verse, the listener comes to feel firmly that the absence of a king is the root of every misfortune. In a land without a king the loud-thundering cloud, garlanded with lightning, does not pour its heavenly water on the earth — the old belief that nature itself follows the king's dharma is plain here. No handful of seed is scattered there; a son does not stay under his father's authority, nor a wife under her husband's. There is no wealth there and no wife either, and worse still, where could truth come from in a kingless land? Where nothing one owns is protected, honest dealing becomes impossible. Men do not build assembly halls, nor gladly lay out pleasant gardens and houses of merit. Self-controlled brahmins of strict vows, given to sacrifice, do not sit through the long sacrificial sessions, and at the great sacrifices wealthy patrons do not part with the proper fees, for to show one's wealth is to invite thieves. The festivals and gatherings that make a realm prosper, alive with happy actors and dancers, do not flourish; men of affairs do not gain their ends, and lovers of stories take no delight in the tales of those who tell them. Girls adorned with gold do not gather at evening to go out and play in the parks. Rain, farming, the order of the family, wealth, truth, community, sacrifice, festival, trade and pleasure — the poet shows one after another that all of these are possible only when there is a king. Nor is the list random: it moves through the layers of life, from the falling of rain to the fearless play of young girls.

The second count turns to protection, and fear is the cause beneath every item. In a land without a king the rich are not safe, and those who live by ploughing and herding do not sleep with their doors open, for the fear of thieves does not cease even at night. Men in love do not drive out into the woods with their women in swift carriages; carefree pleasure is itself a sign of good government. Tusked elephants sixty years old, with bells tied on them, do not roam the royal highways, and elephants are the visible proof of a king's splendour. The slap of the bowstring on the palm is not heard from warriors loosing arrow after arrow at archery practice, since even the practice of arms needs a ruler's encouragement. Far-travelling merchants laden with goods do not go their road in safety, for keeping the roads safe is the king's own task. The self-controlled sage who wanders alone, contemplating the Self within himself and making his home wherever evening finds him, does not wander there, because no one would be left to give him alms. Last comes the root of it all: in a kingless land there is neither gaining nor keeping, and an army without a king cannot stand against its enemies in battle. “Gaining and keeping” means both acquiring what one lacks and guarding what one has, which the treatises hold to be the king's chief work; and by mentioning the army the poet shows that protection from within and from without both rest on the king. Each verse takes up one class of people — the rich man, the farmer, the lover, the elephant keeper, the archer, the merchant, the sage, the soldier — so that the whole of society is touched in turn, and no class is left outside the suffering that kinglessness brings.

In the third count it is the very grace of social life that fades; these evils do not come from fear alone but mark the decay of a culture. In a land without a king men do not ride out together in their finery on spirited horses and in chariots. Men learned in the sciences do not stand together in woods and groves to debate, for even learned discussion needs peace. Disciplined people do not prepare garlands, sweets and fees for the worship of the gods, so that even worship is cut off. Princes anointed with sandal and aloe do not shine as trees shine in spring. Then three similes give the essence of it all: like rivers without water, like a forest without grass, like cattle without a herdsman, so is a kingdom without a king. In each the outward form remains but the life has gone. Then comes a moving image: the banner is the sign of a chariot and smoke the sign of fire, and he who was our banner, the king, has gone from us to become a god. In this way the brahmins pour their own grief into their talk of statecraft. By saying “our banner” they bind themselves to the king; a king is not only a ruler but the emblem by which his people know who they are. Finally comes the well-known law of the fishes: in a land without a king nothing belongs to anyone, and men devour one another endlessly, as fishes do. The strong swallowing the weak is the last fruit of kinglessness, and this image is famous in the treatises on statecraft too, where it shows why the rule of law is needed.

In the last part the speech turns from blame to praise: as kinglessness has been condemned, so now the king is extolled. Even those who have broken every bound, unbelievers who have cut away all scruple, turn to good when the king's rod bears down on them; it is punishment, not instruction, that restrains them. As the eye works always for the good of the body, so the king is the source of truth and dharma for the realm — an image that makes the king not an outside authority but a living part of the body of the state. The king is truth, the king is dharma, the king is the family of the well-born, the king is mother and father, the king is the one who does good to men. By the greatness of his conduct he surpasses Yama, Vaiśravaṇa, Śakra and Varuṇa, for Yama punishes, Kubera gives wealth, Indra protects and Varuṇa restrains, while in a king all of these are joined. If there were no king in the world to divide the good from the bad, all would be as though in darkness and nothing could be known. Then, with respect, they turned to Vasiṣṭha. “Even while the great king lived, not one of us ever overstepped your word, any more than the sea oversteps its shore.” The image fits well: the sea is wild by nature, yet it does not pass its shore; so ministers and brahmins, powerful as they are, do not transgress the word of the royal priest. With these words they acknowledged his authority themselves. Then came their request: “Best of the twice-born, look at our conduct and at this realm that has become a wilderness for want of a king, and do you yourself consecrate as king a prince of Ikṣvāku's line, or some other man.” So the weight of the decision was laid on Vasiṣṭha, and in the next sarga he sends messengers to bring Bharata home.