पूर्वस्मिन् सर्गे दशरथः कौसल्यायै शब्दवेधिनः बाणस्य प्रयोगं मुनिकुमारस्य च वधं न्यवेदयत्। अस्मिन् सर्गे सः तस्य कर्मणः परिणामं विस्तरेण वर्णयति। तस्य महर्षेः अप्रतिरूपं वधं स्मृत्वा विलपन् एव धर्मात्मा राघवः कौसल्याम् इदम् अवदत्। ‘अज्ञानात् महत् पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः एकाकी अहम् अचिन्तयम्, कथं नु सुकृतं भवेत् इति।’ अत्र ‘एकः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — तस्मिन् क्षणे न मन्त्री न सारथिः; निर्णयः तस्य एकस्य एव आसीत्। ततः सः तं घटं परमवारिणा पूर्णं कृत्वा मुनिकुमारेण यथाख्यातं पन्थानम् अनुसृत्य तम् आश्रमं प्राप। हतस्य बालकस्य एव कार्यं सः सम्पादयति — एषा एव तस्य प्रथमा प्रायश्चित्तचेष्टा। तत्र सः तस्य पितरौ अपश्यत् — दुर्बलौ, अन्धौ, वृद्धौ, अपरिणायकौ च, लूनपक्षौ द्विजौ इव असहायौ। लूनपक्षपक्षिणोः उपमा अत्यन्तं साधीयसी — यथा छिन्नपक्षौ पक्षिणौ उड्डीयितुं न शक्नुतः, तथा एतौ पुत्रं विना गन्तुम् अपि न शक्नुतः। तौ पुत्रविषयकाभिः एव कथाभिः आसीनौ आस्ताम्, कथाव्यग्रतया च परिश्रमं न अजानीताम्; मत्कृते हीनौ सन्तौ अपि तां पुत्रागमनस्य आशाम् अनाथवत् उपासीनौ आस्ताम्। एतेन एकेन एव चित्रेण कविः आगामिनः शोकस्य सर्वां भूमिकां रचयति — यौ पुत्रम् एव जीवितं मन्येते, तयोः पुरतः अधुना पुत्रघातकः एव जलघटं गृहीत्वा उपतिष्ठते। सर्गस्य आरम्भे एव ‘विलपन् एव’ इति पदं सूचयति — कथा न शान्तेन मनसा उच्यते, अपि तु रोदनस्य मध्ये एव; अतः वाक्यानि क्वचित् खण्डितानि अपि भवन्ति। पूर्णः घटः च एकं विरोधचित्रं रचयति — जलम् आनीतं, किन्तु यस्मै आनीतं सः एव हतः। अनेन प्रकारेण सर्गस्य प्रथमः खण्डः शान्तः, किन्तु अशनिपातस्य पूर्वं यथा निस्तब्धता, तथैव भयावहः।

शोकोपहतचित्तः भयसंत्रस्तचेतनः च दशरथः तत् आश्रमपदं गत्वा भूयः शोकम् अगच्छत् — पूर्वं वधजः शोकः, अधुना तु दर्शनजः भयम् अपि। तस्य पदशब्दं श्रुत्वा एव मुनिः पुत्रम् एव आगतं मत्वा अवदत् — ‘पुत्र, किं चिरायसे? पानीयं शीघ्रम् आनय। येन कारणेन त्वया सलिले चिरं क्रीडितं, तेन एव ते माता उत्कण्ठिता; शीघ्रम् आश्रमं प्रविश। यदि मात्रा मया वा किञ्चित् व्यलीकं कृतं स्यात्, तत् तपस्विना त्वया मनसि न कर्तव्यम्।’ अन्धः पिता पुत्रस्य मौनं कोपम् इव मन्यते; क्षमायाचनया सः तं प्रसादयितुम् इच्छति। ‘त्वम् अगतीनां गतिः, त्वं हीनचक्षुषां चक्षुः; आवयोः प्राणाः त्वयि एव समासक्ताः — कथं त्वं न अभिभाषसे?’ एतानि वात्सल्यवचनानि एव दशरथस्य हृदये शरवत् विशन्ति; यः बाणः पुत्रं विव्याध, सः इदानीं हन्तारम् एव विध्यति। मुनिम् अव्यक्तया सज्जमानया हीनव्यञ्जनया च वाचा प्रेक्ष्य भीतचित्तः इव सः अब्रवीत्। ‘सज्जमाना वाक्’ इति पदेन कविः कण्ठस्य अवरोधं, ‘हीनव्यञ्जना’ इति च अक्षराणाम् अस्पष्टताम् एव दर्शयति। चेष्टाभिः मनसः कर्म अभिसंस्तभ्य वाग्बलं संपाद्य सः तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् आचचक्षे। प्रथमं सः स्वं परिचाययति — ‘अहं क्षत्रियः दशरथः, न अहं महात्मनः तव पुत्रः; सज्जनैः अवमतम् इदं दुःखं स्वकर्मजम् एव मया प्राप्तम्।’ आत्मनिन्दया एव सत्यकथनम् आरभते इति अत्र राज्ञः धर्मनिष्ठा सूच्यते। अत्र च एकम् अवधेयम् — मुनिः अद्यापि पुत्रस्य मरणं न जानाति; तस्य सर्वं वचनं जीवति पुत्रे एव प्रवृत्तम्। एषा एव नाटकीयविडम्बना श्रोतुः हृदयं विदारयति, यतः श्रोता सत्यं जानाति, वक्ता तु न। ‘स्वकर्मजम्’ इति पदेन सः दैवं न, आत्मानम् एव दोषभाजनं करोति।

ततः सः सर्वं यथावत् कथयति, किञ्चित् अपि न गोपायति। ‘भगवन्, चापहस्तः अहं सरयूतीरम् आगतः, निपाने आगतं किञ्चित् श्वापदं गजं वा हन्तुम् इच्छन्। तदा मया जले कुम्भस्य पूर्यतः शब्दः श्रुतः; द्विपः अयम् इति मत्वा मया बाणेन सः अभिहतः। ततः तस्याः नद्याः तीरं गत्वा अहम् इषुणा हृदि विनिर्भिन्नं गतप्राणं भुवि शयानं तापसम् अपश्यम्। तस्य एव वचनात् उपेत्य परितप्यता मया सहसा सः बाणः मर्मतः उद्धृतः। उद्धृतेन तेन बाणेन सः सद्यः स्वर्गम् आस्थितः, ‘भगवन्तौ उभौ अन्धौ’ इति शोचन् विलप्य च — मरणकाले अपि तस्य चिन्ता आत्मविषया न, पित्रोः विषये एव आसीत्। अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा मया अभिहतः; एवं गते यत् शेषं स्यात्, तत्र मुनिः मे प्रसीदतु।’ ‘शेषम्’ इति पदेन सः शापं दण्डं वा यथेष्टं स्वीकर्तुं सिद्धम् आत्मानं निवेदयति। तत् क्रूरं वचः अघशंसिना मया उक्तं श्रुत्वा अपि सः भगवान् ऋषिः तीव्रम् आयासं कर्तुं न अशक्नोत् — अर्थात् कोपेन तं सद्यः भस्मीकर्तुं न प्रववृते। एषा एव मुनेः महत्ता — शोकः अस्ति, शापसामर्थ्यम् अपि अस्ति, किन्तु तपसा संयतः सः प्रहारं न करोति। ‘अघशंसिन्’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — यः स्वयम् एव स्वपापं शंसति, तस्य वधः तपस्विना न कर्तव्यः। कथनक्रमः अपि निपुणः — प्रथमं हेतुः, ततः शब्दश्रवणं, ततः बाणप्रयोगः, ततः दर्शनं, ततः बाणोद्धारः, अन्ते च मरणम्; एकम् अपि सोपानं न लुप्तम्। सत्यस्य एषा एव पूर्णता राज्ञः रक्षिका जाता। तपस्विनः एषः संयमः एव अग्रे उच्चार्यमाणस्य शापस्य गौरवं वर्धयति।

बाष्पपूर्णवदनः निःश्वसन् शोकमूर्च्छितः च सः महातेजाः कृताञ्जलिम् उपस्थितं मां प्रति अवदत्। ‘यदि इदम् अशुभं कर्म त्वं स्वयं मे न कथयेः, तर्हि तव मूर्धा सद्यः शतसहस्रधा फलेत्।’ अनेन एव वचनेन सत्यकथनस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते — गोपनम् एव अत्र मरणहेतुः आसीत्। ‘राजन्, ज्ञानपूर्वं क्षत्रियेण कृतः वधः, विशेषतः वानप्रस्थस्य, वज्रिणम् अपि स्वस्थानात् च्यावयेत्। तपसि तिष्ठति तादृशे ब्रह्मवादिनि ज्ञानात् शस्त्रं विसृजतः मूर्धा सप्तधा भवेत्। यस्मात् इदं त्वया अज्ञानात् कृतं, तेन एव त्वं जीवसि; अन्यथा राघवाणां कुलम् अपि न अवशिष्येत, कुतः भवान्?’ अत्र मुनिः दण्डस्य द्वौ भेदौ पृथक् करोति — ज्ञानकृतं कर्म च अज्ञानकृतं च; अज्ञानं दण्डं न निवारयति, किन्तु तस्य तीव्रताम् अपनयति। ततः सः माम् अब्रवीत् — ‘नृप, आवां तं देशं नय; अद्य आवां तं पुत्रं पश्चिमदर्शनं द्रष्टुम् इच्छावः।’ ‘पश्चिमदर्शनम्’ इति पदं करुणरसस्य शिखरम् — अन्धौ पितरौ यं कदापि न दृष्टवन्तौ, तस्य अन्तिमं दर्शनं स्पर्शेन एव भविष्यति। सः पुत्रः रुधिरेण अवसिक्ताङ्गः, प्रकीर्णाजिनवासाः, भुवि निःसंज्ञः शयानः, धर्मराजवशं गतः आसीत्। तदा एकाकी अहं तौ भृशदुःखितौ तं देशं नीत्वा मुनिं भार्यया सह तं पुत्रम् अस्पर्शयम्। तौ तपस्विनौ आत्मनः पुत्रं स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तस्य शरीरे निपेततुः; ततः पिता एनं प्रति एतत् उवाच। तपस्विनोः पतनं शरीरे इति वर्णयन् कविः शब्देन एव तयोः अन्धतां स्मारयति — दृष्टिहीनौ स्पर्शेन एव पुत्रम् अन्विष्य तत्र एव निपततः। इदम् एव दृश्यं दशरथस्य स्मृतौ अद्यापि जीवति। राज्ञा च तौ स्वयम् एव नीतौ — प्रायश्चित्तस्य एषः अपि एकः अंशः।

पितुः विलापः अस्य सर्गस्य हृदयम्; सः पुत्रं मृतम् इव न, सुप्तम् इव सम्बोधयति। ‘अद्य त्वं मां न अभिवादयसे, न च माम् अभिभाषसे; किं च भूमौ शेषे, वत्स, किं कुपितः असि? ननु अहं ते अप्रियः; तर्हि धार्मिकीं मातरं पश्य। किं न आलिङ्गसे, सुकुमार, वचः वद।’ ततः सः दैनन्दिनीः क्रियाः एकैकशः स्मरति, यासां कर्ता अधुना नास्ति। ‘अधीयानस्य तव मधुरं शास्त्रम् अन्यत् वा विशेषतः हृदयङ्गमं पररात्रे कस्य वा अहं श्रोष्यामि? स्नात्वा हुतहुताशनः संध्याम् उपास्य उपासीनः कः मां पुत्रशोकभयार्दितं श्लाघयिष्यति? कन्दमूलफलं हृत्वा कः मां प्रियम् अतिथिम् इव अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकं भोजयिष्यति?’ अत्र वृद्धः आत्मानं त्रिभिः विशेषणैः वर्णयति — कर्मासमर्थः, आश्रयहीनः, नायकहीनः च। ‘इमाम् अन्धां वृद्धां कृपणां पुत्रगर्धिनीं ते मातरं कथं भरिष्यामि?’ स्वदुःखात् अपि अधिकं पत्न्याः दुःखं तं बाधते। ततः सः पुत्रं याचते — ‘तिष्ठ, पुत्र, यमस्य सदनं प्रति मा गमः; श्वः मया जनन्या च सह गन्तासि। आवाम् अपि शोकार्तौ अनाथौ कृपणौ वने त्वया हीनौ शीघ्रम् एव यमक्षयं गमिष्यावः। ततः वैवस्वतं दृष्ट्वा तम् इमां भारतीं वक्ष्यामि — धर्मराजः मे क्षमताम्, अयं पितरौ बिभृयात्।’ यमम् अपि सः शत्रुवत् न, न्यायाधीशवत् एव सम्बोधयति — एषा वानप्रस्थस्य धर्मदृष्टिः। विलापस्य शैली प्रश्नबहुला — ‘किं न अभिभाषसे’, ‘किं कुपितः असि’, ‘कः मां भोजयिष्यति’ इति; उत्तरं तु कुतः अपि न आगच्छति, एतत् एव मौनं शोकस्य गभीरतां वर्धयति। वृद्धयोः दुःखं पुत्रवियोगात् अधिकं भरणाभावात् अपि — एषा वार्धक्यस्य वास्तविकता।

विलापः अनन्तरं प्रार्थनायां परिणमति; शोकात् आशीर्वादः प्रसूयते। ‘धर्मात्मा महायशाः लोकपालः ईदृशस्य मम एकाम् अक्षय्याम् अभयदक्षिणां दातुम् अर्हति। पुत्र, यथा त्वम् अपापः सन् पापकर्मणा निहतः, तेन सत्येन ये लोकाः अस्त्रयोधिनां सन्ति, तान् शीघ्रं गच्छ।’ अत्र सत्यक्रिया प्रयुज्यते — पुत्रस्य निष्पापत्वम् एव प्रमाणीकृत्य उत्तमलोकाः प्रार्थ्यन्ते। ‘संग्रामेषु अनिवर्तिनः शूराः यां गतिं यान्ति, अभिमुखाः हताः च याम् आप्नुवन्ति, तां परमां गतिं व्रज। सगरः शैब्यः दिलीपः जनमेजयः नहुषः धुन्धुमारः च यां गतिं प्राप्ताः, तां गच्छ, पुत्रक। सर्वभूतानां स्वाध्यायात् तपसः च या गतिः, भूमिदस्य अहिताग्नेः एकपत्नीव्रतस्य च या, गोसहस्रप्रदातॄणां गुरुसेवाभृतां देहन्यासकृतां च या, तां गतिं गच्छ।’ एतेषु श्लोकेषु राजर्षीणां नामानि, दानधर्माः, यज्ञधर्माः, व्रतधर्माः च क्रमेण गण्यन्ते — यथा पिता पुत्राय सर्वं पुण्यं संचित्य ददाति। अन्ते सः स्वकुलस्य विश्वासं व्यनक्ति — ‘अस्मिन् कुले जातः कोऽपि अकुशलां गतिं न गच्छति; सः तु तां यास्यति, येन त्वं मम बान्धवः निहतः।’ एवं पिता शापम् अपि आशीर्वादेन एव वेष्टयति — पुत्राय उत्तमलोकाः, हन्त्रे च अधमा गतिः इति। एतत् एव वचनं दशरथस्य भविष्यं निर्दिशति। अत्र गण्यमानाः सगरादयः राजानः, दानिनः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतिनः च — सर्वे गृहस्थधर्मस्य आदर्शाः; तपस्विपुत्राय तेषाम् एव गतिः प्रार्थ्यते इति वैशिष्ट्यम्। अस्मिन् आशीर्वादे एव अग्रिमस्य शापस्य बीजम् अन्तर्निहितम् अस्ति।

एवं सः कृपणं पुनः पुनः पर्यदेवयत्; ततः भार्यया सह पुत्राय उदकं कर्तुं प्रवृत्तः। तस्मिन् एव क्षणे सः धर्मवित् मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः दिव्येन रूपेण शक्रेण सह शीघ्रं स्वर्गं समारुहत्। ‘स्वकर्मभिः’ इति पदं निर्णायकम् — न पितुः शोकेन, न राज्ञः प्रायश्चित्तेन, अपि तु स्वेन एव तपसा सः गतिं लभते। सः तापसः शक्रेण सह तौ वृद्धौ आबभाषे, मुहूर्तं च आश्वास्य पितरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘भवतोः परिचारणात् अहं महत् स्थानं प्राप्तः; भवन्तौ अपि शीघ्रं मम मूलम् उपैष्यथः।’ मातापित्रोः शुश्रूषा एव तस्य तपः इति अत्र स्पष्टम्। एवम् उक्त्वा वपुष्मता दिव्येन विमानेन सः जितेन्द्रियः मुनिपुत्रः शीघ्रं दिवम् आरुरोह। अत्र कविः शोकस्य मध्ये एकं प्रकाशकिरणं स्थापयति — हतः अपि सः बालकः स्वकर्मभिः एव उत्तमं स्थानं प्राप्नोति, दुःखं च केवलं जीवतोः एव अवशिष्यते। ततः सः तापसः भार्यया सह तूर्णम् उदकं कृत्वा कृताञ्जलिम् उपस्थितं मां महातेजाः उवाच — ‘राजन्, अद्य एव मां जहि; मरणे मे व्यथा नास्ति। यः त्वं शरेण एकपुत्रं मां त्वम् अपुत्रकम् अकार्षीः, तस्य ते हस्तेन एव मरणं वरम्।’ एषा याचना एव शापात् अपि तीव्रा — मरणम् एव वरः इति यः वदति, तस्य जीवितं मृत्योः अधिकं दुःखमयम्। इन्द्रेण सह आगमनम् अपि अर्थवत् — देवराजः स्वयम् आगत्य तं नयति, एतेन तस्य पितृशुश्रूषायाः फलं प्रत्यक्षीक्रियते; पितरौ च पुत्रस्य गतिं श्रुत्वा अपि शोकात् न निवर्तेते। मुनेः दुःखं तु तेन एव वर्धते, यतः पुत्रः सुखी, पितरौ च निराश्रयौ।

ततः सः शापः उच्चार्यते, यः सर्वस्य अयोध्याकाण्डस्य मूलम्। ‘त्वया अपि अज्ञानात् मम सः बालकः निहतः; तेन कारणेन अहम् अपि त्वां सुदुःखम् अतिदारुणं शप्स्ये। पुत्रव्यसनजं यत् दुःखम् इदानीं मम वर्तते, एवम् एव त्वम् अपि पुत्रशोकेन कालं करिष्यसि।’ शापस्य रूपम् अत्र विलक्षणम् — न नूतनं दुःखं कल्प्यते, अपि तु यत् दुःखं मुनिना अनुभूयते, तत् एव प्रतिफलति। ‘यस्मात् क्षत्रियेण त्वया अज्ञानात् मुनिः हतः, तस्मात् ब्रह्महत्या त्वां शीघ्रं न आविशति, नराधिप।’ हिन्दीव्याख्यानानुसारं सः तापसः न ब्राह्मणः आसीत्, अतः ब्रह्महत्यादोषः न लगति; किन्तु दण्डः अन्येन रूपेण आगच्छति। ‘दातारं दक्षिणा इव तादृशः घोरः जीवितान्तकरः भावः त्वाम् अपि शीघ्रम् एव गमिष्यति।’ दक्षिणायाः उपमा सूक्ष्मा — यथा दत्ता दक्षिणा दातारम् अवश्यं फलेन अनुगच्छति, तथा कृतं कर्म कर्तारम्। एवं मयि शापं न्यस्य करुणं बहु विलप्य तत् मिथुनं चितां देहम् आरोप्य स्वर्गम् अभ्ययात्। ततः दशरथः कौसल्यां प्रति निष्कर्षं वदति — ‘देवि, चिन्तयता मया एतत् पापं स्वयम् एव स्मृतं, यत् तदा बाल्यात् शब्दवेधिना अनुकर्षिणा मया कृतम्। तस्य कर्मणः अयं विपाकः अधुना समुपस्थितः — अपथ्यैः सह भुक्ते अन्नरसे व्याधिः इव।’ उपमा व्यावहारिकी — रोगः भोजनकाले न, कालान्तरे एव प्रकटीभवति। शापोच्चारणानन्तरं तौ वृद्धौ न प्रतीक्षेते — पुत्रेण विना जीवितं तयोः निरर्थकम् इति मत्वा सद्यः एव चिताम् आरोहतः। एतेन दशरथस्य भविष्यम् अपि सूचितं भवति। अत्र एव दशरथस्य दीर्घकालिकस्य मौनस्य कारणम् अपि स्पष्टं भवति।

‘तस्मात्, भद्रे, तस्य उदारस्य तत् वचः इदानीं मां प्राप्तम्’ — इति उक्त्वा सः भूमिपः रुदन् त्रस्तः च भार्याम् आह। ‘यत् अहं पुत्रशोकेन जीवितं संत्यजिष्यामि, तत् तस्य एव शापस्य फलम्। कौसल्ये, चक्षुर्भ्यां त्वां न पश्यामि; त्वं हि मां स्पृश।’ दृष्टेः नाशे सति स्पर्शः एव अवशिष्टः सम्बन्धः — यथा मुनिदम्पती पुत्रं स्पर्शेन एव अजानीताम्, तथा अधुना राजा अपि। ‘यमक्षयम् अनुप्राप्ताः मानवाः बान्धवान् न द्रक्ष्यन्ति। यदि रामः मां संस्पृशेत्, सकृत् अन्वारभेत वा, धनं वा यौवराज्यं वा प्रतिगृह्णीयात्, तर्हि जीवेयम् इति मे मतिः।’ मरणासन्नः अपि सः एकाम् एव आशां धारयति — पुत्रस्य स्पर्शम्। ततः सः आत्मानं निन्दति — ‘देवि, यत् मया राघवे कृतं, तत् मम सदृशं न आसीत्; यत् तु अनेन मयि कृतं, तत् तस्य एव सदृशम्।’ अर्थात् पितुः आचरणम् अयोग्यम्, पुत्रस्य तु सर्वथा योग्यम्। ‘भुवि विचक्षणः कः दुर्वृत्तम् अपि पुत्रं त्यजेत्? प्रव्राज्यमानः कः वा सुतः पितरं न असूयेत्?’ द्वाभ्याम् एव प्रश्नाभ्यां सः स्वस्य अपराधं रामस्य च महत्त्वं युगपत् प्रकटयति। ‘चक्षुषा त्वां न पश्यामि, स्मृतिः मे विलुप्यते; एते वैवस्वतस्य दूताः मां त्वरयन्ति, कौसल्ये। अतः किं दुःखतरं, यत् जीवितक्षये सत्यपराक्रमं धर्मज्ञं रामं न पश्यामि?’ ‘मानवाः यमक्षयम् अनुप्राप्ताः बान्धवान् न द्रक्ष्यन्ति’ इति वचनेन सः स्वं मृत्युम् आगतम् इव घोषयति; तदनन्तरं तु पुनः रामस्य स्पर्शम् एव प्रार्थयते — एषा एव मरणासन्नस्य दोलायमाना चित्तवृत्तिः। एतावता वचनेन सः कौसल्यायाः क्रोधम् अपि शमयितुम् इच्छति।

अन्तिमेषु वचनेषु राजा स्वदुःखात् बहिः गत्वा अन्येषां सौभाग्यं स्मरति; एषा एव अस्य विलापस्य विशिष्टता। ‘अप्रतिकर्मणः तस्य सुतस्य अदर्शनजः शोकः आतपः स्तोकं वारि इव मम प्राणान् उच्छोषयति। ये पञ्चदशे वर्षे पुनः रामस्य चारुशुभकुण्डलं मुखं द्रक्ष्यन्ति, ते मनुष्याः न, देवाः एव।’ स्वस्य आयुः चतुर्दशवर्षपर्यन्तं न भविष्यति इति सः जानाति, अतः तत् दर्शनं देवानाम् एव योग्यम् इति मन्यते। ‘ये पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकं ताराधिपसमं तत् मुखं द्रक्ष्यन्ति, ते धन्याः। शारदस्य इन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च सदृशं सुगन्धि मम रामस्य मुखं ये द्रक्ष्यन्ति, ते धन्याः; निवृत्तवनवासं पुनः अयोध्याम् आगतं रामं सुखिनः जनाः मार्गगतं शुक्रम् इव द्रक्ष्यन्ति।’ शुक्रस्य उपमया कविः सूचयति — यथा मार्गं गतः शुक्रः क्षेमस्य सूचकः, तथा प्रत्यागतः रामः राष्ट्रस्य कल्याणम्। ततः सः स्वस्य अन्तम् एव वर्णयति — ‘कौसल्ये, चित्तमोहेन हृदयम् अतितरां सीदति; संयुक्तान् अपि शब्दस्पर्शरसान् अहं न वेदये। चित्तनाशात् सर्वाणि एव इन्द्रियाणि विपद्यन्ते, क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संरक्ताः रश्मयः इव। अयम् आत्मभवः शोकः नदीरयः कूलम् इव माम् अनाथम् अचेतनं वेगेन संसाधयति।’ ‘आत्मभवः’ इति पदेन सः शोकस्य हेतुम् अपि स्वयम् एव स्वीकरोति। द्रक्ष्यन्ति इति क्रियापदं पञ्चकृत्वः आवर्तते; यत् सः स्वयं कर्तुं न शक्नोति, तत् एव पुनः पुनः अन्येषु आरोपयति। एषा आवृत्तिः एव तस्य अन्तिमस्य दुःखस्य स्वरूपम्। दीपोपमा च अत्यन्तं यथार्था — स्नेहक्षये सति प्रभा रक्ता भूत्वा शाम्यति।

अन्ते वाक्यरचना एव भग्ना भवति; केवलानि सम्बोधनानि अवशिष्यन्ते। ‘हा राघव महाबाहो, हा मम आयासनाशन, हा पितृप्रिय, हा मे नाथ, त्वं मम गतः, सुत। हा कौसल्ये, न पश्यामि; हा तपस्विनि सुमित्रे; हा नृशंसे मम अमित्रे कुलपांसनि कैकेयि।’ त्रिष्वपि नामसु क्रमः अर्थवान् — प्रथमं पुत्रः, ततः द्वे देव्यौ, अन्ते च कैकेयी; अन्तिमं शब्दं निन्दा एव गृह्णाति। एवं रामस्य मातुः कौसल्यायाः सुमित्रायाः च संनिधौ शोचन् राजा दशरथः जीवितान्तम् उपागमत्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः — प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः सः नराधिपः तथा दीनः कथयन् एव अर्धरात्रे गते भृशदुःखपीडितः सन् उदारदर्शनः प्राणान् जहौ। एवं शब्दवेधिनः बाणस्य फलं बहुवर्षाणाम् अनन्तरं पूर्णं भवति; मुनेः शापः अक्षरशः सत्यः जातः। सर्गस्य अन्ते अयोध्या अनाथा, रामः वने, राजा च स्वर्गे — त्रीणि अपि दुःखानि एकस्मिन् एव निशीथे सिद्धानि। अग्रिमः सर्गः प्रभाते वन्दिनां स्तुतिपाठेन आरभते, ये न जानन्ति यत् यं स्तुवन्ति सः न अस्ति इति। ‘उदारदर्शनः’ इति अन्तिमं विशेषणं कविना बुद्ध्या एव न्यस्तम् — यः कैकेय्याः वरेण बद्धः पुत्रं प्रावाजयत्, सः अन्ते अपि उदारः एव स्मर्यते। तेन सर्गः महाकाव्यस्य महत्तमं परिवर्तनम् एव सूचयति।

మునుపటి సర్గలో దశరథుడు శబ్దవేధి బాణాన్ని ప్రయోగించిన సంగతినీ, మునికుమారుని వధనూ కౌసల్యకు తెలియజేశాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ కర్మ ఫలితాన్ని విస్తరంగా వర్ణిస్తున్నాడు. ఆ మహర్షి కుమారుని అసమానమైన వధను గుర్తుచేసుకొని విలపిస్తూనే ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు: ‘అజ్ఞానంతో మహాపాపం చేసి, ఇంద్రియాలన్నీ కలతపడగా, ఒంటరిగా ఉన్న నేను ఇప్పుడు ఏది సత్కార్యం అవుతుందా అని ఆలోచించాను.’ ఇక్కడ ‘ఏకః’ (ఒంటరిగా) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఆ క్షణంలో మంత్రీ లేడు, సారథీ లేడు; నిర్ణయం అతనొక్కడిదే. తరువాత అతడు ఆ కుండను మంచినీటితో నింపి, మునికుమారుడు చెప్పిన దారిని అనుసరించి ఆ ఆశ్రమాన్ని చేరాడు. చంపబడిన బాలుని పనినే అతడు పూర్తి చేస్తున్నాడు — ఇదే అతని మొట్టమొదటి ప్రాయశ్చిత్త ప్రయత్నం. అక్కడ అతడు ఆ బాలుని తల్లిదండ్రులను చూశాడు — బలహీనులు, అంధులు, వృద్ధులు, నడిపించేవాడు లేనివారు, రెక్కలు తెగిన పక్షుల్లా నిస్సహాయులు. రెక్కలు తెగిన పక్షుల ఉపమానం ఎంతో సార్థకమైనది — రెక్కలు తెగిన పక్షులు ఎగరలేనట్లే, వీరు కొడుకు లేకుండా కదలనైనా కదలలేరు. వారు కొడుకును గురించిన ముచ్చట్లతోనే కూర్చొని ఉన్నారు, ఆ మాటల్లో మునిగి శ్రమను కూడా గుర్తించలేదు; నా కారణంగా కొడుకును కోల్పోయినవారైనా, అనాథల్లా కొడుకు తిరిగి వస్తాడనే ఆశనే అంటిపెట్టుకొని కూర్చున్నారు. ఈ ఒక్క చిత్రంతోనే కవి రాబోయే శోకానికంతటికీ భూమికను సిద్ధం చేస్తున్నాడు — కొడుకునే తమ ప్రాణంగా భావించే ఆ ఇద్దరి ఎదుట ఇప్పుడు కొడుకును చంపినవాడే నీటి కుండ పట్టుకొని నిలుచున్నాడు. సర్గ ప్రారంభంలోనే ‘విలపన్ ఏవ’ (విలపిస్తూనే) అనే పదం సూచిస్తున్నది — ఈ కథ ప్రశాంతమైన మనస్సుతో చెప్పబడటం లేదు, ఏడుపు మధ్యలోనే చెప్పబడుతున్నది; అందుకే వాక్యాలు అక్కడక్కడ తెగిపోతాయి కూడా. నిండిన కుండ ఒక విరుద్ధ చిత్రాన్ని రూపొందిస్తుంది — నీళ్ళు తేబడ్డాయి, కాని ఎవరి కోసం తేబడ్డాయో అతడే చంపబడ్డాడు. ఈ విధంగా సర్గలోని మొదటి భాగం ప్రశాంతంగా ఉన్నా, పిడుగు పడే ముందరి నిశ్శబ్దంలా భయంకరంగా ఉంది.

శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సుతో, భయంతో వణికే చైతన్యంతో దశరథుడు ఆ ఆశ్రమానికి వెళ్ళి మరింత శోకానికి లోనయ్యాడు — ముందు వధ వల్ల కలిగిన శోకం, ఇప్పుడు వారిని చూడటం వల్ల కలిగిన భయం కూడా. అతని అడుగుల చప్పుడు వినగానే ముని తన కొడుకే వచ్చాడనుకొని ఇలా అన్నాడు: ‘నాయనా, ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు? తాగే నీళ్ళు త్వరగా తీసుకురా. నువ్వు నీటిలో ఎంతసేపు ఆడుకున్నావో, అందువల్లనే నీ తల్లి ఆత్రుత పడుతున్నది; త్వరగా ఆశ్రమంలోకి రా. నీ తల్లి గాని నేను గాని నీకు ఏదైనా అప్రియం చేసి ఉంటే, తపస్వివైన నువ్వు దానిని మనసులో పెట్టుకోకూడదు.’ అంధుడైన తండ్రి కొడుకు మౌనాన్ని కోపంగా భావిస్తున్నాడు; క్షమాపణ కోరుతూ అతన్ని ప్రసన్నం చేసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘దిక్కులేని మాకు నువ్వే దిక్కు, చూపులేని మాకు నువ్వే కన్ను; మా ఇద్దరి ప్రాణాలూ నీలోనే లగ్నమై ఉన్నాయి — మరి నువ్వు ఎందుకు మాట్లాడవు?’ ఈ వాత్సల్యపు మాటలే దశరథుని హృదయంలో బాణాల్లా గుచ్చుకుంటున్నాయి; కొడుకును చీల్చిన బాణం ఇప్పుడు చంపినవాడినే చీలుస్తున్నది. మునిని చూసి, అస్పష్టమైన, తడబడే, అక్షరాలు సరిగా పలకని గొంతుతో, భయపడిన మనస్సుతో అతడు మాట్లాడాడు. ‘సజ్జమానా వాక్’ (తడబడే మాట) అనే పదంతో కవి గొంతు పూడుకుపోవడాన్నీ, ‘హీనవ్యంజనా’ (వ్యంజనాలు లోపించిన) అనే పదంతో అక్షరాల అస్పష్టతనూ చూపిస్తున్నాడు. ప్రయత్నపూర్వకంగా మనస్సును నిలదొక్కుకొని, మాటకు బలం కూడగట్టుకొని, అతడు కొడుకు విపత్తు వల్ల కలిగిన భయాన్ని ఆయనకు తెలియజేశాడు. ముందుగా అతడు తనను పరిచయం చేసుకుంటున్నాడు: ‘నేను క్షత్రియుడను, దశరథుడను; మహాత్ముడవైన మీ కుమారుడను కాను. సజ్జనులు నిందించే ఈ దుఃఖాన్ని నా స్వకర్మ వల్లనే పొందాను.’ తనను తాను నిందించుకుంటూనే సత్యం చెప్పడం మొదలుపెట్టడంలో రాజు ధర్మనిష్ఠ ఇక్కడ సూచించబడుతున్నది. ఇక్కడ మరొకటి గమనించాలి — ముని ఇంకా కొడుకు మరణాన్ని ఎరుగడు; అతని మాటలన్నీ కొడుకు బ్రతికి ఉన్నాడనే భావంతోనే సాగుతున్నాయి. ఈ నాటకీయ వ్యంగ్యమే శ్రోత హృదయాన్ని చీల్చివేస్తుంది, ఎందుకంటే శ్రోతకు సత్యం తెలుసు, మాట్లాడేవానికి తెలియదు. ‘స్వకర్మజమ్’ (నా కర్మ వల్ల కలిగినది) అనే పదంతో అతడు దైవాన్ని కాక తనను తానే దోషిగా నిలబెట్టుకుంటున్నాడు.

తరువాత అతడు జరిగినదంతా ఉన్నది ఉన్నట్లు చెబుతున్నాడు, కొంచెం కూడా దాచడం లేదు. ‘పూజ్యులారా, నీళ్ళు తాగే రేవుకు వచ్చే ఏదైనా క్రూరమృగాన్నో ఏనుగునో చంపాలనుకొని, చేత విల్లు పట్టుకొని నేను సరయూ తీరానికి వచ్చాను. అప్పుడు నీటిలో కుండ నిండుతున్న శబ్దం నాకు వినిపించింది; ఇది ఏనుగు అనుకొని నేను దానిని బాణంతో కొట్టాను. తరువాత ఆ నది ఒడ్డుకు వెళ్ళి, బాణంతో హృదయం చీలి, ప్రాణాలు పోతూ నేలపై పడి ఉన్న ఒక తాపసుని చూశాను. అతని మాట మేరకే దగ్గరకు వెళ్ళి, పశ్చాత్తాపంతో కుమిలిపోతూ, ఆ బాణాన్ని అతని మర్మస్థానం నుండి హఠాత్తుగా బయటకు లాగాను. బాణం బయటకు తీయగానే అతడు వెంటనే స్వర్గానికి చేరాడు, ‘పూజ్యులైన నా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ అంధులు’ అని శోకిస్తూ, విలపిస్తూ — మరణ సమయంలో కూడా అతని చింత తన గురించి కాదు, తల్లిదండ్రుల గురించే. అజ్ఞానంతో మీ కుమారుణ్ణి నేను హఠాత్తుగా కొట్టాను; ఇలా జరిగిన తరువాత మిగిలినదేదో అది జరుగుగాక, ముని నాపై ప్రసన్నుడగుగాక.’ ‘శేషమ్’ (మిగిలినది) అనే పదంతో అతడు శాపాన్నో దండనో ఏదైనా సరే స్వీకరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నానని తెలియజేస్తున్నాడు. పాపాన్ని ఒప్పుకుంటున్న నేను చెప్పిన ఆ క్రూరమైన మాటను విన్నప్పటికీ ఆ పూజ్యుడైన ఋషి తీవ్రమైన చర్యకు పూనుకోలేకపోయాడు — అంటే కోపంతో వెంటనే అతన్ని భస్మం చేయడానికి పూనుకోలేదు. ఇదే ముని గొప్పతనం — శోకం ఉంది, శపించే సామర్థ్యమూ ఉంది, కాని తపస్సుతో నిగ్రహించుకున్న అతడు దెబ్బ కొట్టడు. ‘అఘశంసిన్’ (తన పాపాన్ని తానే చెప్పుకునేవాడు) అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — తన పాపాన్ని తానే ఒప్పుకునేవానిని తపస్వి చంపకూడదు. కథనక్రమం కూడా నేర్పుగా ఉంది — మొదట కారణం, తరువాత శబ్దం వినడం, తరువాత బాణప్రయోగం, తరువాత చూడటం, తరువాత బాణం బయటకు తీయడం, చివరకు మరణం; ఒక్క మెట్టు కూడా వదలబడలేదు. సత్యంలోని ఈ సంపూర్ణతే రాజును కాపాడింది. తపస్వి చూపిన ఈ సంయమనమే ముందు పలకబోయే శాపం యొక్క గౌరవాన్ని పెంచుతుంది.

కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో, నిట్టూరుస్తూ, శోకంతో మూర్ఛపోయినట్లున్న ఆ మహాతేజస్వి చేతులు జోడించి నిలిచిన నాతో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ అశుభకర్మను నువ్వే స్వయంగా నాకు చెప్పకపోయి ఉంటే, నీ తల వెంటనే లక్ష ముక్కలుగా పగిలిపోయి ఉండేది.’ ఈ మాటతోనే సత్యం చెప్పడం యొక్క మాహాత్మ్యం స్థిరపరచబడుతున్నది — ఇక్కడ దాచడమే మరణానికి కారణమయ్యేది. ‘రాజా, క్షత్రియుడు తెలిసి చేసిన వధ, ముఖ్యంగా వానప్రస్థుని వధ, వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుణ్ణి కూడా తన స్థానం నుండి పడదోస్తుంది. తపస్సులో నిలిచిన అటువంటి బ్రహ్మవాదిపై తెలిసి ఆయుధం ప్రయోగించేవాని తల ఏడు ముక్కలవుతుంది. ఇది నువ్వు అజ్ఞానంతో చేశావు కాబట్టే బ్రతికి ఉన్నావు; లేకపోతే రాఘవుల కులమే మిగిలి ఉండేది కాదు, ఇక నీ సంగతి చెప్పాలా?’ ఇక్కడ ముని దండనలోని రెండు భేదాలను వేరు చేస్తున్నాడు — తెలిసి చేసిన కర్మ, తెలియక చేసిన కర్మ; అజ్ఞానం దండనను తొలగించదు, కాని దాని తీవ్రతను తగ్గిస్తుంది. తరువాత అతడు నాతో అన్నాడు: ‘రాజా, మా ఇద్దరినీ ఆ చోటికి తీసుకువెళ్ళు; ఈ రోజు మేమిద్దరం ఆ కొడుకును చివరిసారి చూడాలనుకుంటున్నాం.’ ‘పశ్చిమదర్శనమ్’ (కడసారి చూపు) అనే పదం కరుణరసానికి శిఖరం — అంధులైన తల్లిదండ్రులు ఎన్నడూ చూడని కొడుకును ఆఖరిసారి స్పర్శ ద్వారానే చూడబోతున్నారు. ఆ కొడుకు రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో, చెదరిన జింకచర్మపు వస్త్రంతో, నేలపై స్పృహ లేకుండా పడి, ధర్మరాజు వశమై ఉన్నాడు. అప్పుడు ఒంటరిగా ఉన్న నేను తీవ్రమైన దుఃఖంలో ఉన్న ఆ ఇద్దరినీ ఆ చోటికి తీసుకువెళ్ళి, మునినీ ఆయన భార్యనూ ఆ కొడుకును తాకేలా చేశాను. ఆ ఇద్దరు తపస్వులూ తమ కొడుకును తాకి, అతని దగ్గరకు చేరి, అతని శరీరంపై పడిపోయారు; అప్పుడు తండ్రి అతనితో ఇలా అన్నాడు. తపస్వులు శరీరంపై పడటాన్ని వర్ణించడంలో కవి ఆ మాటతోనే వారి అంధత్వాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — చూపులేనివారు స్పర్శతోనే కొడుకును వెదకి అక్కడే కూలిపోతున్నారు. ఈ దృశ్యమే దశరథుని స్మృతిలో ఇప్పటికీ బ్రతికి ఉంది. రాజే స్వయంగా వారిని తీసుకువెళ్ళాడు — ఇది కూడా ప్రాయశ్చిత్తంలో ఒక భాగమే.

తండ్రి విలాపమే ఈ సర్గకు హృదయం; అతడు కొడుకును చనిపోయినవానిలా కాక, నిద్రపోతున్నవానిలా పిలుస్తున్నాడు. ‘ఈ రోజు నువ్వు నాకు నమస్కరించడం లేదు, నాతో మాట్లాడటం లేదు; నేలపై ఎందుకు పడుకున్నావు, నాయనా, కోపం వచ్చిందా? నేను నీకు అప్రియుణ్ణి కావచ్చు; అయితే ధర్మవర్తి అయిన నీ తల్లిని చూడు. సుకుమారా, ఎందుకు కౌగిలించుకోవు, ఒక్క మాట మాట్లాడు.’ తరువాత అతడు ప్రతిరోజూ జరిగే పనులను ఒక్కొక్కటిగా గుర్తుచేసుకుంటున్నాడు, వాటిని చేసేవాడు ఇప్పుడు లేడు. ‘వేకువజామున నువ్వు అధ్యయనం చేస్తూ చదివే మధురమైన శాస్త్రాన్ని గాని, హృదయానికి హత్తుకునే మరేదైనా విశేషమైన దానిని గాని ఇక ఎవరి నోట వింటాను? స్నానం చేసి, అగ్నిహోత్రం చేసి, సంధ్యను ఉపాసించి కూర్చొని, పుత్రశోకభయంతో బాధపడుతున్న నన్ను ఎవరు ఓదారుస్తారు? కందమూలఫలాలు తెచ్చి, ఏ పనీ చేయలేని, ఆధారం లేని, నడిపించేవాడు లేని నాకు ప్రియమైన అతిథికి పెట్టినట్లు ఎవరు భోజనం పెడతారు?’ ఇక్కడ ఆ వృద్ధుడు తనను మూడు విశేషణాలతో వర్ణించుకుంటున్నాడు — పని చేయలేనివాడు, ఆశ్రయం లేనివాడు, నాయకుడు లేనివాడు. ‘అంధురాలు, వృద్ధురాలు, దీనురాలు, కొడుకు కోసం తపించే నీ ఈ తల్లిని నేను ఎలా పోషించగలను?’ తన దుఃఖం కంటే భార్య దుఃఖమే అతన్ని ఎక్కువగా బాధిస్తున్నది. తరువాత అతడు కొడుకును వేడుకుంటున్నాడు: ‘ఆగు నాయనా, యముని సదనానికి వెళ్ళకు; రేపు నాతోనూ నీ తల్లితోనూ కలిసి వెళ్ళుదువుగాని. శోకంతో బాధపడుతూ, అనాథలమై, దీనులమై, నువ్వు లేని ఈ వనంలో మేమిద్దరం కూడా త్వరలోనే యమలోకానికి వెళ్తాం. అప్పుడు వైవస్వతుని (యముని) చూసి ఈ మాట చెబుతాను — ధర్మరాజు నన్ను క్షమించుగాక, ఇతడు తన తల్లిదండ్రులను పోషించుగాక.’ యముణ్ణి కూడా అతడు శత్రువుగా కాక న్యాయాధీశునిగానే సంబోధిస్తున్నాడు — ఇదే వానప్రస్థుని ధర్మదృష్టి. విలాపపు శైలి ప్రశ్నలతో నిండి ఉంది — ‘ఎందుకు మాట్లాడవు’, ‘కోపం వచ్చిందా’, ‘నాకు ఎవరు భోజనం పెడతారు’ అని; కాని ఎక్కడి నుండీ జవాబు రాదు, ఈ మౌనమే శోకపు లోతును పెంచుతుంది. వృద్ధుల దుఃఖం కొడుకు వియోగం కంటే పోషించేవాడు లేకపోవడం వల్ల కూడా ఎక్కువ — ఇదే వార్ధక్యపు వాస్తవికత.

విలాపం తరువాత ప్రార్థనగా మారుతుంది; శోకం నుండి ఆశీర్వాదం పుడుతుంది. ‘ధర్మాత్ముడు, మహాయశస్వి అయిన లోకపాలుడు ఈ స్థితిలో ఉన్న నాకు ఒక్క అక్షయమైన అభయదక్షిణను ఇవ్వదగినవాడు. నాయనా, పాపం లేనివాడవైన నువ్వు పాపకర్ముని చేత చంపబడ్డావు కాబట్టి, ఆ సత్యం బలంతో అస్త్రాలతో యుద్ధం చేసే వీరులకు లభించే లోకాలకు త్వరగా వెళ్ళు.’ ఇక్కడ సత్యక్రియ ప్రయోగించబడుతున్నది — కొడుకు నిష్పాపత్వాన్నే ప్రమాణంగా చేసి ఉత్తమలోకాలు ప్రార్థించబడుతున్నాయి. ‘యుద్ధాలలో వెనుదిరగని శూరులు పొందే గతిని, ఎదురుగా నిలిచి చంపబడినవారు పొందే గతిని, ఆ పరమగతిని పొందు. సగరుడు, శైబ్యుడు, దిలీపుడు, జనమేజయుడు, నహుషుడు, ధుంధుమారుడు పొందిన గతికి వెళ్ళు, నాయనా. స్వాధ్యాయం వల్లా తపస్సు వల్లా సమస్త ప్రాణులకూ లభించే గతి, భూదానం చేసినవానికీ, అగ్నిహోత్రం నిలిపినవానికీ, ఏకపత్నీవ్రతునికీ లభించే గతి, వేల గోవులను దానం చేసినవారికీ, గురుసేవ చేసినవారికీ, దేహత్యాగం చేసినవారికీ లభించే గతి — ఆ గతికి వెళ్ళు.’ ఈ శ్లోకాలలో రాజర్షుల పేర్లు, దానధర్మాలు, యజ్ఞధర్మాలు, వ్రతధర్మాలు వరుసగా లెక్కించబడుతున్నాయి — తండ్రి పుణ్యమంతా కూడబెట్టి కొడుకుకు ఇస్తున్నట్లుగా. చివరకు అతడు తన కులంపై తన విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు: ‘ఈ కులంలో పుట్టిన ఎవరూ అశుభమైన గతిని పొందరు; నా బంధువైన నిన్ను ఎవడు చంపాడో, వాడే ఆ గతిని పొందుతాడు.’ ఈ విధంగా తండ్రి శాపాన్ని కూడా ఆశీర్వాదంతోనే చుట్టివేస్తున్నాడు — కొడుకుకు ఉత్తమలోకాలు, చంపినవానికి అధమగతి. ఈ మాటే దశరథుని భవిష్యత్తును నిర్దేశిస్తున్నది. ఇక్కడ లెక్కించబడిన సగరాది రాజులు, దాతలు, అగ్నిహోత్రులు, ఏకపత్నీవ్రతులు — అందరూ గృహస్థధర్మానికి ఆదర్శాలు; తపస్వి కుమారునికి వారి గతినే ప్రార్థించడం ఇందులోని విశేషం. ఈ ఆశీర్వాదంలోనే రాబోయే శాపానికి బీజం దాగి ఉంది.

ఈ విధంగా అతడు దీనంగా మళ్ళీ మళ్ళీ విలపించాడు; తరువాత భార్యతో కలిసి కొడుకుకు ఉదకక్రియ (జలతర్పణం) చేయడానికి పూనుకున్నాడు. ఆ క్షణంలోనే ధర్మం తెలిసిన ఆ మునికుమారుడు తన స్వకర్మల బలంతో దివ్యరూపం ధరించి ఇంద్రునితో కలిసి వెంటనే స్వర్గానికి అధిరోహించాడు. ‘స్వకర్మభిః’ (తన కర్మల చేత) అనే పదం నిర్ణయాత్మకమైనది — తండ్రి శోకం వల్ల కాదు, రాజు ప్రాయశ్చిత్తం వల్ల కాదు, తన సొంత తపస్సు వల్లనే అతడు ఆ గతిని పొందుతున్నాడు. ఆ తాపసుడు ఇంద్రునితో కలిసి ఉండి ఆ వృద్ధులతో మాట్లాడాడు; ఒక్క క్షణం వారిని ఓదార్చి తండ్రితో ఇలా అన్నాడు: ‘మీ ఇద్దరికీ చేసిన సేవ వల్ల నేను మహోన్నత స్థానాన్ని పొందాను; మీరు కూడా త్వరలోనే నా దగ్గరకు వస్తారు.’ తల్లిదండ్రుల శుశ్రూషే అతని తపస్సు అని ఇక్కడ స్పష్టమవుతున్నది. ఇలా చెప్పి, ఇంద్రియాలను జయించిన ఆ మునికుమారుడు కాంతిమంతమైన దివ్యవిమానంలో వెంటనే దివికి ఎక్కిపోయాడు. ఇక్కడ కవి శోకం మధ్యలో ఒక వెలుగు కిరణాన్ని నిలుపుతున్నాడు — చంపబడినా ఆ బాలుడు తన కర్మల వల్లనే ఉత్తమ స్థానాన్ని పొందుతున్నాడు, దుఃఖం కేవలం బ్రతికి ఉన్న ఇద్దరికే మిగులుతున్నది. తరువాత ఆ మహాతేజస్వి అయిన తాపసుడు భార్యతో కలిసి త్వరగా జలతర్పణం చేసి, చేతులు జోడించి నిలిచిన నాతో ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, ఈ రోజే నన్ను చంపివేయి; మరణం గురించి నాకు ఏ బాధా లేదు. ఒక్కగానొక్క కొడుకు గల నన్ను నీ బాణంతో పుత్రహీనునిగా చేశావు; అటువంటి నీ చేతిలోనే మరణం నాకు శ్రేయస్కరం.’ ఈ యాచనే శాపం కంటే తీవ్రమైనది — మరణమే వరమని ఎవరంటాడో, అతని జీవితం మృత్యువు కంటే ఎక్కువ దుఃఖమయమైనది. ఇంద్రునితో కలిసి రావడం కూడా అర్థవంతమైనదే — దేవరాజే స్వయంగా వచ్చి అతన్ని తీసుకువెళ్తున్నాడు, దీనితో అతని పితృశుశ్రూష ఫలం ప్రత్యక్షమవుతున్నది; తల్లిదండ్రులు కొడుకు గతిని విన్న తరువాత కూడా శోకం నుండి వెనుదిరగడం లేదు. ముని దుఃఖం దానితోనే పెరుగుతున్నది, ఎందుకంటే కొడుకు సుఖంగా ఉన్నాడు, తల్లిదండ్రులు మాత్రం ఆశ్రయం లేనివారయ్యారు.

తరువాత ఆ శాపం పలకబడుతున్నది, అదే మొత్తం అయోధ్యాకాండకు మూలం. ‘నువ్వు కూడా అజ్ఞానంతోనే నా ఆ బాలుణ్ణి చంపావు; ఆ కారణంగా నేను కూడా నిన్ను అత్యంత దుఃఖకరమైన, అతి దారుణమైన శాపంతో శపిస్తాను. పుత్రవిపత్తు వల్ల కలిగిన ఏ దుఃఖం ఇప్పుడు నాకు ఉన్నదో, అలాగే నువ్వు కూడా పుత్రశోకంతోనే కాలం చేస్తావు.’ ఇక్కడ శాపపు రూపం విలక్షణమైనది — కొత్త దుఃఖమేదీ కల్పించబడటం లేదు, ముని అనుభవిస్తున్న దుఃఖమే తిరిగి ప్రతిఫలిస్తున్నది. ‘రాజా, క్షత్రియుడవైన నువ్వు అజ్ఞానంతో మునిని చంపావు కాబట్టి, బ్రహ్మహత్య నిన్ను వెంటనే ఆవహించదు.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ఆ తాపసుడు బ్రాహ్మణుడు కాదు, అందువల్ల బ్రహ్మహత్యాదోషం అంటదు; కాని దండన మరొక రూపంలో వస్తుంది. ‘దాతను దక్షిణ అనుసరించినట్లు, అటువంటి ఘోరమైన, ప్రాణాంతకమైన స్థితి నిన్ను కూడా త్వరలోనే చేరుతుంది.’ దక్షిణ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — ఇచ్చిన దక్షిణ దాతను తప్పక ఫలంతో అనుసరించినట్లే, చేసిన కర్మ కర్తను అనుసరిస్తుంది. ఈ విధంగా నాపై శాపం మోపి, దీనంగా ఎంతో విలపించి, ఆ దంపతులు చితిపై తమ దేహాలను ఉంచి స్వర్గానికి వెళ్ళారు. తరువాత దశరథుడు కౌసల్యకు ముగింపు చెబుతున్నాడు: ‘దేవీ, ఆలోచిస్తుండగా ఈ పాపం నాకు దానంతటదే గుర్తుకు వచ్చింది — అప్పుడు చిన్నతనంలో శబ్దవేధి విల్లు ఎక్కుపెట్టిన నేను చేసినది. అపథ్యమైన పదార్థాలతో కలిపి తిన్న ఆహారరసం వల్ల రోగం వచ్చినట్లు, ఆ కర్మకు ఈ ఫలితం ఇప్పుడు వచ్చి నిలిచింది.’ ఈ ఉపమానం లోకానుభవంతో కూడినది — రోగం భోజనం చేసేటప్పుడు కాదు, కొంతకాలం తరువాతనే బయటపడుతుంది. శాపం పలికిన తరువాత ఆ వృద్ధులు ఎదురుచూడరు — కొడుకు లేని జీవితం నిరర్థకమని భావించి వెంటనే చితి ఎక్కుతారు. దీనితో దశరథుని భవిష్యత్తు కూడా సూచించబడుతున్నది. ఇక్కడే దశరథుని దీర్ఘకాలపు మౌనానికి కారణం కూడా స్పష్టమవుతున్నది.

‘కాబట్టి భద్రా, ఆ ఉదారుని ఆ మాట ఇప్పుడు నన్ను చేరింది’ — అని చెప్పి ఆ భూపతి ఏడుస్తూ, భయపడుతూ భార్యతో అన్నాడు: ‘పుత్రశోకంతో నేను ప్రాణాలు విడువబోవడం ఆ శాపపు ఫలమే. కౌసల్యా, నా కళ్ళతో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను; నువ్వు నన్ను తాకు.’ చూపు పోయినప్పుడు స్పర్శ ఒక్కటే మిగిలిన సంబంధం — ముని దంపతులు కొడుకును స్పర్శతోనే గుర్తించినట్లు, ఇప్పుడు రాజు కూడా. ‘యమలోకాన్ని చేరిన మనుష్యులు బంధువులను చూడలేరు. రాముడు నన్ను తాకితే, ఒక్కసారి నన్ను పట్టుకుంటే, లేదా ధనాన్నో యువరాజపదవినో స్వీకరిస్తే, నేను బ్రతుకుతానని నా నమ్మకం.’ మరణానికి చేరువలో ఉన్నా అతడు ఒక్క ఆశనే పట్టుకొని ఉన్నాడు — కొడుకు స్పర్శ. తరువాత అతడు తనను తాను నిందించుకుంటున్నాడు: ‘దేవీ, రాఘవుని పట్ల నేను చేసినది నాకు తగినది కాదు; అతడు నా పట్ల చేసినది మాత్రం అతనికి తగినదే.’ అంటే తండ్రి ప్రవర్తన అనుచితమైనది, కొడుకుది మాత్రం అన్నివిధాలా ఉచితమైనది. ‘లోకంలో వివేకవంతుడెవడు దుర్మార్గుడైన కొడుకునైనా విడిచిపెడతాడు? అడవికి పంపబడుతున్న ఏ కొడుకు తండ్రిని ద్వేషించకుండా ఉంటాడు?’ ఈ రెండు ప్రశ్నలతోనే అతడు తన అపరాధాన్నీ రాముని గొప్పతనాన్నీ ఏకకాలంలో వెల్లడిస్తున్నాడు. ‘కంటితో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను, నా స్మృతి లోపిస్తున్నది; కౌసల్యా, ఈ వైవస్వతుని దూతలు నన్ను తొందరపెడుతున్నారు. ప్రాణం పోతున్న వేళ సత్యపరాక్రముడూ ధర్మజ్ఞుడూ అయిన రాముణ్ణి చూడలేకపోవడం కంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంటుంది?’ ‘యమలోకాన్ని చేరిన మనుష్యులు బంధువులను చూడలేరు’ అనే మాటతో అతడు తన మృత్యువు వచ్చేసినట్లు ప్రకటిస్తున్నాడు; ఆ తరువాత మళ్ళీ రాముని స్పర్శనే కోరుకుంటున్నాడు — ఇదే మరణాసన్నుని ఊగిసలాడే మనోవృత్తి. ఈ మాటలతో అతడు కౌసల్య కోపాన్ని కూడా శాంతింపజేయాలనుకుంటున్నాడు.

చివరి మాటలలో రాజు తన దుఃఖం నుండి బయటకు వచ్చి ఇతరుల అదృష్టాన్ని తలచుకుంటున్నాడు; ఇదే ఈ విలాపపు విశిష్టత. ‘ఏ ప్రతీకారమూ చేయని ఆ కొడుకును చూడలేకపోవడం వల్ల కలిగిన శోకం, ఎండ కొద్దిపాటి నీటిని ఆవిరిచేసినట్లు, నా ప్రాణాలను ఎండగడుతున్నది. పదిహేనవ సంవత్సరంలో మళ్ళీ అందమైన, శుభమైన కుండలాలు గల రాముని ముఖాన్ని ఎవరు చూస్తారో, వారు మనుష్యులు కారు, దేవతలే.’ తన ఆయుష్షు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఉండదని అతనికి తెలుసు, అందుకే ఆ దర్శనం దేవతలకే తగినదని భావిస్తున్నాడు. ‘తామరరేకుల వంటి కన్నులు, అందమైన కనుబొమలు, చక్కని పలువరుస, సొగసైన ముక్కు గల, చంద్రునితో సమానమైన ఆ ముఖాన్ని ఎవరు చూస్తారో, వారు ధన్యులు. శరత్కాలపు చంద్రునిలా, వికసించిన కమలంలా సుగంధంతో కూడిన నా రాముని ముఖాన్ని ఎవరు చూస్తారో, వారు ధన్యులు; వనవాసం ముగించుకొని మళ్ళీ అయోధ్యకు వచ్చిన రాముణ్ణి, తన మార్గంలోకి వచ్చిన శుక్రగ్రహాన్ని చూసినట్లు, జనులు సుఖంగా చూస్తారు.’ శుక్రుని ఉపమానంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — తన మార్గంలోకి వచ్చిన శుక్రుడు క్షేమానికి సూచకమైనట్లు, తిరిగి వచ్చిన రాముడు రాష్ట్రానికి కల్యాణం. తరువాత అతడు తన అంత్యాన్నే వర్ణిస్తున్నాడు: ‘కౌసల్యా, చిత్తమోహం వల్ల నా హృదయం మరీ కుంగిపోతున్నది; ఎదురుగా ఉన్న శబ్దాన్నీ స్పర్శనూ రుచినీ కూడా నేను గ్రహించలేకపోతున్నాను. నూనె అయిపోయిన దీపపు ఎర్రని కిరణాల్లా, మనస్సు నశించడం వల్ల ఇంద్రియాలన్నీ నశిస్తున్నాయి. నదీప్రవాహం ఒడ్డును కోసివేసినట్లు, నా నుండే పుట్టిన ఈ శోకం అనాథనూ అచేతనునీ అయిన నన్ను వేగంగా కూలదోస్తున్నది.’ ‘ఆత్మభవః’ (తన నుండే పుట్టినది) అనే పదంతో అతడు శోకానికి కారణం కూడా తానేనని అంగీకరిస్తున్నాడు. ‘ద్రక్ష్యంతి’ (చూస్తారు) అనే క్రియాపదం ఐదుసార్లు పునరావృతమవుతున్నది; తాను స్వయంగా చేయలేనిదానినే అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఇతరులపై ఆరోపిస్తున్నాడు. ఈ పునరావృత్తే అతని అంతిమ దుఃఖపు స్వరూపం. దీపం ఉపమానం కూడా ఎంతో యథార్థమైనది — నూనె అయిపోగానే వెలుగు ఎర్రబడి ఆరిపోతుంది.

చివరకు వాక్యనిర్మాణమే భగ్నమవుతుంది; కేవలం సంబోధనలు మాత్రమే మిగులుతాయి. ‘హా రాఘవా, మహాబాహూ, హా నా ఆయాసాన్ని పోగొట్టేవాడా, హా తండ్రికి ప్రియమైనవాడా, హా నా నాథా, నాయనా, నువ్వు నన్ను విడిచి వెళ్ళిపోయావు. హా కౌసల్యా, నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను; హా తపస్వినీ సుమిత్రా; హా క్రూరురాలా, నాకు శత్రువా, కులానికి కళంకమా, కైకేయీ.’ ఈ మూడు సంబోధనలలోనూ క్రమం అర్థవంతమైనది — మొదట కొడుకు, తరువాత ఇద్దరు దేవులు, చివరకు కైకేయి; ఆఖరి మాటను నిందే ఆక్రమిస్తున్నది. ఈ విధంగా రాముని తల్లి కౌసల్య, సుమిత్ర సన్నిధిలో శోకిస్తూ రాజు దశరథుడు జీవితాంతాన్ని చేరాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘమైన ఛందస్సులో రచించబడింది — ప్రియమైన కొడుకు ప్రవాసం వల్ల ఆతురుడైన ఆ నరాధిపుడు అంత దీనంగా మాట్లాడుతూనే, అర్ధరాత్రి గడిచిన తరువాత తీవ్రమైన దుఃఖంతో పీడితుడై, ఉదారమైన రూపం గలవాడై, ప్రాణాలు విడిచాడు. ఈ విధంగా శబ్దవేధి బాణపు ఫలం ఎన్నో సంవత్సరాల తరువాత పూర్తవుతున్నది; ముని శాపం అక్షరాలా నిజమైంది. సర్గ చివరకు అయోధ్య అనాథ, రాముడు వనంలో, రాజు స్వర్గంలో — మూడు దుఃఖాలూ ఒకే నిశీథంలో పూర్తయ్యాయి. తరువాతి సర్గ ఉదయాన వందిమాగధుల స్తుతిపాఠంతో మొదలవుతుంది; తాము స్తుతిస్తున్నవాడు లేడని వారికి తెలియదు. ‘ఉదారదర్శనః’ (ఉదారమైన రూపం గలవాడు) అనే చివరి విశేషణాన్ని కవి బుద్ధిపూర్వకంగానే ఉంచాడు — కైకేయి వరానికి కట్టుబడి కొడుకును అడవికి పంపినవాడైనా, చివరకు అతడు ఉదారునిగానే స్మరించబడుతున్నాడు. అందువల్ల ఈ సర్గ మహాకావ్యంలోని అత్యంత గొప్ప మలుపునే సూచిస్తున్నది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் தசரதன் ஒலியைக் கேட்டு இலக்கைத் துளைக்கும் அம்பை எய்ததையும் முனிகுமாரனின் வதத்தையும் கௌசல்யையிடம் தெரிவித்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அந்தச் செயலின் விளைவை அவன் விரிவாக விவரிக்கிறான். அந்த மகரிஷியின் ஒப்பற்ற வதத்தை நினைத்துப் புலம்பிக்கொண்டே தர்மாத்மாவான ராகவன் கௌசல்யையிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அறியாமையால் பெரும் பாவத்தைச் செய்து, புலன்கள் கலங்கியவனாகத் தனியனாக நின்று, இனி எப்படி நன்மை உண்டாகும் என்று எண்ணினேன்.’ இங்கே ‘தனியன்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — அந்தக் கணத்தில் அமைச்சனும் இல்லை, தேரோட்டியும் இல்லை; முடிவு அவன் ஒருவனுடையதாகவே இருந்தது. பின்னர் அவன் அந்தக் குடத்தைச் சிறந்த நீரால் நிரப்பி, முனிகுமாரன் சொன்ன வழியையே பின்பற்றி அந்த ஆசிரமத்தை அடைந்தான். கொல்லப்பட்ட சிறுவனின் வேலையையே அவன் நிறைவேற்றுகிறான் — இதுவே அவனுடைய முதல் பிராயச்சித்த முயற்சி. அங்கே அவன் அவனுடைய பெற்றோரைக் கண்டான் — மெலிந்தவர்கள், பார்வையற்றவர்கள், முதியவர்கள், வழிநடத்துவார் இல்லாதவர்கள், சிறகு அறுபட்ட இரு பறவைகளைப் போல ஆதரவற்றவர்கள். சிறகு அறுபட்ட பறவைகளின் உவமை மிகப் பொருத்தமானது — சிறகு வெட்டப்பட்ட பறவைகள் பறக்க இயலாதது போல, இவ்விருவரும் மகன் இல்லாமல் நடக்கக்கூட இயலாதவர்கள். அவ்விருவரும் மகனைப் பற்றிய பேச்சுகளிலேயே அமர்ந்திருந்தனர்; பேச்சில் ஆழ்ந்திருந்ததால் களைப்பையும் அறியவில்லை; என்னால் இழப்புக்கு ஆளாகியிருந்தும், மகன் திரும்பி வருவான் என்ற அந்த நம்பிக்கையையே அனாதைகளைப் போலப் பற்றிக்கொண்டு அமர்ந்திருந்தனர். இந்த ஒரே சித்திரத்தால் கவிஞர் வரவிருக்கும் துயரத்தின் முழுப் பின்னணியையும் அமைக்கிறார் — மகனையே உயிராகக் கருதுபவர்களின் முன்னே இப்போது மகனைக் கொன்றவனே நீர்க்குடத்தை ஏந்தி வந்து நிற்கிறான். சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே ‘புலம்பிக்கொண்டே’ என்ற சொல் ஒன்றைக் குறிக்கிறது — கதை அமைதியான மனத்துடன் சொல்லப்படவில்லை, அழுகையின் நடுவிலேயே சொல்லப்படுகிறது; ஆகையால் வாக்கியங்கள் சில இடங்களில் உடைந்தும் போகின்றன. நிறைந்த குடமும் ஒரு முரண் சித்திரத்தை உருவாக்குகிறது — நீர் கொண்டுவரப்பட்டது, ஆனால் யாருக்காகக் கொண்டுவரப்பட்டதோ அவனே கொல்லப்பட்டான். இவ்வாறு சர்க்கத்தின் முதல் பகுதி அமைதியாக இருக்கிறது; ஆனால் இடி விழுவதற்கு முன்னுள்ள நிசப்தம் போலவே அச்சமூட்டுவதாகவும் இருக்கிறது.

துயரத்தால் தாக்குண்ட மனத்துடனும் அச்சத்தால் நடுங்கிய உணர்வுடனும் தசரதன் அந்த ஆசிரமத்தை அடைந்து மீண்டும் துயரத்தில் ஆழ்ந்தான் — முன்பு வதத்தால் பிறந்த துயரம், இப்போதோ காட்சியால் பிறந்த அச்சமும் சேர்ந்தது. அவனுடைய காலடி ஓசையைக் கேட்டதுமே முனிவர் மகனே வந்துவிட்டான் என்று எண்ணிச் சொன்னார்: ‘மகனே, ஏன் தாமதிக்கிறாய்? குடிநீரை விரைவில் கொண்டுவா. நீ நீரில் நெடுநேரம் விளையாடியதால் உன் தாய் ஏக்கம் கொண்டிருக்கிறாள்; விரைவில் ஆசிரமத்துக்குள் வா. உன் தாயோ நானோ ஏதேனும் உனக்குப் பிடிக்காததைச் செய்திருந்தால், தவசியான நீ அதை மனத்தில் வைத்துக்கொள்ளலாகாது.’ பார்வையற்ற தந்தை மகனின் மௌனத்தைக் கோபம் என்றே கருதுகிறார்; மன்னிப்புக் கேட்டு அவனைச் சமாதானப்படுத்த விரும்புகிறார். ‘கதியற்றவர்களுக்கு நீயே கதி; கண்ணிழந்தவர்களுக்கு நீயே கண்; எங்கள் இருவரின் உயிரும் உன்னிடமே பிணைந்திருக்கின்றன — ஏன் நீ பேசாமல் இருக்கிறாய்?’ இந்தப் பாசச் சொற்களே தசரதனின் இதயத்தில் அம்பு போலப் பாய்கின்றன; மகனைத் துளைத்த அம்பு இப்போது கொன்றவனையே துளைக்கிறது. முனிவரைப் பார்த்து, தெளிவற்ற, தடுமாறும், எழுத்துகள் சிதைந்த குரலில், அஞ்சிய மனத்தவனைப் போல அவன் பேசினான். ‘தடுமாறும் குரல்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் தொண்டை அடைத்துக்கொள்வதையும், ‘எழுத்துகள் சிதைந்த’ என்பதால் உச்சரிப்பின் தெளிவின்மையையும் காட்டுகிறார். உடல் அசைவுகளால் மனத்தின் கலக்கத்தை அடக்கி, பேசும் வலிமையைத் திரட்டிக்கொண்டு, மகனின் பேரிழப்பால் பிறந்த அச்சத்தை அவரிடம் அவன் எடுத்துரைத்தான். முதலில் அவன் தன்னை அறிமுகப்படுத்துகிறான்: ‘நான் க்ஷத்திரியனான தசரதன்; மகாத்மாவான உம்முடைய மகன் அல்லன்; சான்றோரால் இகழப்படும் இந்தத் துன்பம் என் சொந்தச் செயலால் பிறந்தது; அதையே நான் அடைந்திருக்கிறேன்.’ தன்னைத் தானே பழித்துக்கொண்டே உண்மையைச் சொல்லத் தொடங்குகிறான் என்பதில் அரசனின் தர்மப் பற்று இங்கே குறிக்கப்படுகிறது. இங்கே ஒன்றைக் கவனிக்க வேண்டும் — முனிவருக்கு இன்னும் மகனின் மரணம் தெரியாது; அவருடைய சொற்கள் அனைத்தும் உயிரோடிருக்கும் மகனையே நோக்கிச் சொல்லப்படுகின்றன. இந்த நாடகீய முரணே கேட்பவரின் இதயத்தைப் பிளக்கிறது; ஏனெனில் கேட்பவருக்கு உண்மை தெரியும், பேசுபவருக்குத் தெரியாது. ‘என் சொந்தச் செயலால் பிறந்தது’ என்ற சொல்லால் அவன் விதியை அல்ல, தன்னையே குற்றத்துக்கு உரியவனாக்குகிறான்.

பின்னர் அவன் நடந்ததை நடந்தபடியே முழுவதும் சொல்கிறான்; எதையும் மறைக்கவில்லை. ‘பகவானே, நீர்த்துறைக்கு வரும் ஏதேனும் காட்டு விலங்கையோ யானையையோ கொல்ல விரும்பி, வில்லைக் கையில் ஏந்தி நான் சரயுவின் கரைக்கு வந்தேன். அப்போது நீரில் குடம் நிரம்பும் ஓசை எனக்குக் கேட்டது; இது யானை என்று எண்ணி அம்பால் அதைத் தாக்கினேன். பின்னர் அந்த நதியின் கரைக்குச் சென்றபோது, அம்பால் இதயம் பிளக்கப்பட்டு, உயிர் பிரிந்து, தரையில் கிடக்கும் ஒரு தவசியைக் கண்டேன். அவனுடைய சொல்லின்படியே அருகே சென்று, மனம் வெந்தபடி அந்த அம்பை அவனுடைய மர்மஸ்தானத்திலிருந்து உடனே பிடுங்கினேன். அம்பு பிடுங்கப்பட்டதும் அவன் அக்கணமே சுவர்க்கம் அடைந்தான்; “பூஜ்யர்களான என் பெற்றோர் இருவரும் பார்வையற்றவர்கள்” என்று வருந்திப் புலம்பியபடியே போனான் — மரணவேளையிலும் அவனுடைய கவலை தன்னைப் பற்றியதாக இல்லை, பெற்றோரைப் பற்றியதாகவே இருந்தது. அறியாமையால் உம்முடைய மகன் என்னால் திடீரெனத் தாக்கப்பட்டான்; இவ்வாறு நேர்ந்த பின் இனி எஞ்சியிருப்பது எதுவோ, அதில் முனிவர் என்மீது அருள் புரியட்டும்.’ ‘எஞ்சியிருப்பது’ என்ற சொல்லால், சாபத்தையோ தண்டனையையோ அவர் விரும்பியபடி ஏற்கத் தான் ஆயத்தமாக இருப்பதை அவன் தெரிவிக்கிறான். தன் பாவத்தைத் தானே ஒப்புக்கொண்ட என்னால் சொல்லப்பட்ட அந்தக் கொடிய சொல்லைக் கேட்டும் அந்தப் பூஜ்யரான ரிஷி கடுமையான முயற்சி எதையும் செய்ய இயலவில்லை — அதாவது கோபத்தால் அவனை உடனே சாம்பலாக்க முற்படவில்லை. இதுவே முனிவரின் மேன்மை — துயரம் இருக்கிறது, சாபமிடும் ஆற்றலும் இருக்கிறது; ஆனால் தவத்தால் அடங்கிய அவர் தாக்கவில்லை. ‘தன் பாவத்தைத் தானே ஒப்புக்கொண்டவன்’ (அகசம்சின்) என்ற அடைமொழியால் கவிஞர் குறிக்கிறார் — தன் பாவத்தைத் தானே அறிவிப்பவனைத் தவசி கொல்லலாகாது. சொல்லும் வரிசையும் நுட்பமானது — முதலில் காரணம், பின்னர் ஓசை கேட்டது, பின்னர் அம்பெய்தது, பின்னர் கண்டது, பின்னர் அம்பைப் பிடுங்கியது, இறுதியில் மரணம்; ஒரு படிகூட விடுபடவில்லை. உண்மையின் இந்த முழுமையே அரசனைக் காத்தது. தவசியின் இந்த அடக்கமே பின்னர் உச்சரிக்கப்படும் சாபத்தின் கனத்தைக் கூட்டுகிறது.

கண்ணீர் நிறைந்த முகத்துடன், பெருமூச்சு விட்டபடி, துயரத்தால் மயங்கிய அந்த மகாதேஜஸ்வி கைகூப்பி நின்ற என்னிடம் சொன்னார்: ‘இந்த அமங்கலச் செயலை நீயே எனக்குச் சொல்லாதிருந்தால், உன் தலை அக்கணமே நூறாயிரம் துண்டுகளாகச் சிதறியிருக்கும்.’ இந்த ஒரு சொல்லாலேயே உண்மையுரைத்தலின் மகிமை நிலைநாட்டப்படுகிறது — இங்கே மறைத்தலே மரணத்துக்குக் காரணமாக இருந்திருக்கும். ‘அரசனே, க்ஷத்திரியன் அறிந்தே செய்யும் கொலை, அதிலும் வானப்பிரஸ்தனின் கொலை, வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரனையும் அவனுடைய இடத்திலிருந்து வீழ்த்திவிடும். தவத்தில் நிலைத்திருக்கும் அத்தகைய பிரம்மவாதியின் மீது அறிந்தே ஆயுதத்தை ஏவுபவனின் தலை ஏழு துண்டுகளாகும். இதை நீ அறியாமல் செய்ததால்தான் நீ உயிரோடிருக்கிறாய்; இல்லையெனில் ராகவர்களின் குலமே எஞ்சியிருக்காது, நீ எங்கே?’ இங்கே முனிவர் தண்டனையின் இரு வகைகளைப் பிரித்துக் காட்டுகிறார் — அறிந்து செய்த செயல், அறியாமல் செய்த செயல்; அறியாமை தண்டனையை நீக்குவதில்லை, ஆனால் அதன் கடுமையைக் குறைக்கிறது. பின்னர் அவர் என்னிடம் சொன்னார்: ‘அரசனே, எங்கள் இருவரையும் அந்த இடத்துக்கு அழைத்துச் செல்; இன்று அந்த மகனைக் கடைசி முறையாகக் காண விரும்புகிறோம்.’ ‘கடைசிக் காட்சி’ (பச்சிமதர்சனம்) என்ற சொல் கருணைச் சுவையின் உச்சம் — பார்வையற்ற பெற்றோர் ஒருநாளும் கண்ணால் கண்டிராத மகனின் கடைசிக் காட்சி தொடுதலால் மட்டுமே நிகழப்போகிறது. அந்த மகன் குருதியில் நனைந்த உடலுடன், மான்தோல் ஆடை சிதறிக் கிடக்க, தரையில் நினைவற்றுக் கிடந்தான்; தர்மராஜனின் வசம் சென்றிருந்தான். அப்போது தனியனாக நான் கடுந்துயரில் இருந்த அவ்விருவரையும் அந்த இடத்துக்கு அழைத்துச் சென்று, முனிவரையும் அவர் மனைவியையும் அந்த மகனைத் தொடச் செய்தேன். அந்த இரு தவசிகளும் தங்கள் மகனைத் தொட்டு, அவனை அடைந்து, அவன் உடல்மேல் விழுந்தனர்; பின்னர் தந்தை அவனை நோக்கி இதைச் சொன்னார். தவசிகள் உடல்மேல் விழுந்தனர் என்று வருணிப்பதன் மூலம் கவிஞர் சொல்லாலேயே அவர்களுடைய பார்வையின்மையை நினைவூட்டுகிறார் — பார்வையற்ற இருவரும் தொடுதலாலேயே மகனைத் தேடி அங்கேயே விழுகின்றனர். இந்தக் காட்சியே தசரதனின் நினைவில் இன்றும் உயிரோடிருக்கிறது. அவ்விருவரையும் அரசனே அழைத்துச் சென்றான் — இதுவும் பிராயச்சித்தத்தின் ஒரு பகுதி.

தந்தையின் புலம்பலே இந்தச் சர்க்கத்தின் இதயம்; அவர் மகனை இறந்தவனாக அல்ல, உறங்குபவனாகவே விளிக்கிறார். ‘இன்று நீ என்னை வணங்கவில்லை, என்னோடு பேசவுமில்லை; ஏன் தரையில் கிடக்கிறாய், குழந்தாய், கோபமாக இருக்கிறாயா? நான் உனக்குப் பிடிக்காதவனாக இருக்கலாம்; அப்படியானால் தர்மசீலையான உன் தாயைப் பார். ஏன் தழுவிக்கொள்ளவில்லை, மென்மையானவனே, ஏதேனும் பேசு.’ பின்னர் அவர் அன்றாடச் செயல்களை ஒவ்வொன்றாக நினைவுகூர்கிறார்; அவற்றைச் செய்தவன் இப்போது இல்லை. ‘நீ ஓதும் இனிய சாஸ்திரத்தையோ, மனதைக் கவரும் வேறு எதையுமோ, இரவின் பிற்பகுதியில் இனி யாரிடமிருந்து கேட்பேன்? நீராடி, அக்கினியில் ஹோமம் செய்து, சந்தியாவந்தனம் முடித்து அருகே அமர்ந்து, மகனைப் பற்றிய துயரத்தாலும் அச்சத்தாலும் வாடும் என்னை இனி யார் தேற்றுவார்? கிழங்கும் வேரும் கனியும் கொண்டுவந்து, செயலற்றவனும் பற்றுக்கோடு அற்றவனும் வழிகாட்டி அற்றவனுமான என்னை அன்பான விருந்தினரைப் போல யார் உண்பிப்பார்?’ இங்கே முதியவர் தம்மை மூன்று அடைமொழிகளால் விவரிக்கிறார் — செயல் இயலாதவர், ஆதரவற்றவர், வழிகாட்டி இல்லாதவர். ‘பார்வையற்றவளும் முதியவளும் இரங்கத்தக்கவளும் மகனுக்காக ஏங்குபவளுமான உன் தாயை நான் எப்படிக் காப்பாற்றுவேன்?’ தன் துயரத்தைவிட மனைவியின் துயரமே அவரை அதிகம் வாட்டுகிறது. பின்னர் அவர் மகனை இறைஞ்சுகிறார்: ‘நில், மகனே, யமனின் இல்லத்துக்குப் போகாதே; நாளை என்னோடும் உன் தாயோடும் சேர்ந்து போவாய். துயரத்தால் வாடும், அனாதைகளான, இரங்கத்தக்க நாங்களும் உன்னை இழந்து காட்டில் விரைவிலேயே யமலோகம் செல்வோம். பின்னர் வைவஸ்வதனைக் கண்டு அவனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொல்வேன் — தர்மராஜன் என்னை மன்னிக்கட்டும்; இவன் தன் பெற்றோரைக் காப்பாற்றட்டும்.’ யமனையும் அவர் பகைவனாக அல்ல, நீதிபதியாகவே விளிக்கிறார் — இதுவே வானப்பிரஸ்தனின் தர்மப் பார்வை. புலம்பலின் நடை கேள்விகள் நிறைந்தது — ‘ஏன் பேசவில்லை’, ‘கோபமாக இருக்கிறாயா’, ‘யார் என்னை உண்பிப்பார்’ என்று; ஆனால் எங்கிருந்தும் பதில் வருவதில்லை; இந்த மௌனமே துயரத்தின் ஆழத்தைக் கூட்டுகிறது. முதியோரின் துயரம் மகனின் பிரிவால் மட்டுமல்ல, தங்களைப் பேணுபவர் இல்லாமையாலும் பெருகுகிறது — இதுவே முதுமையின் உண்மை நிலை.

புலம்பல் பின்னர் பிரார்த்தனையாக மாறுகிறது; துயரத்திலிருந்து ஆசீர்வாதம் பிறக்கிறது. ‘தர்மாத்மாவும் பெரும் புகழுடையவனுமான லோகபாலன், இத்தகைய நிலையிலுள்ள எனக்கு அழியாத அபயம் என்னும் ஒரே தக்ஷிணையை அளிக்கத் தக்கவன். மகனே, பாவமற்ற நீ பாவச்செயல் புரிந்தவனால் கொல்லப்பட்டாய்; அந்த உண்மையின் வலிமையால், ஆயுதம் ஏந்திப் போரிடுவோருக்கு உரிய உலகங்களை விரைவில் அடைவாயாக.’ இங்கே சத்தியக்கிரியை கையாளப்படுகிறது — மகனின் பாவமின்மையையே சான்றாகக் கொண்டு உயர்ந்த உலகங்கள் வேண்டப்படுகின்றன. ‘போர்க்களங்களில் பின்வாங்காத வீரர்கள் அடையும் கதியையும், எதிர்முகமாக நின்று கொல்லப்பட்டோர் பெறும் கதியையும், அந்த மேலான கதியைச் செல். சகரன், சைப்யன், திலீபன், ஜனமேஜயன், நகுஷன், துந்துமாரன் ஆகியோர் அடைந்த கதியைச் செல், குழந்தாய். வேதம் ஓதுதலாலும் தவத்தாலும் எல்லா உயிர்களுக்கும் கிடைக்கும் கதியும், நிலம் தானம் செய்பவனுக்கும் அக்கினி ஹோத்திரம் வளர்ப்பவனுக்கும் ஏகபத்தினி விரதம் காப்பவனுக்கும் கிடைக்கும் கதியும், ஆயிரம் பசுக்களைத் தானம் செய்பவர்களுக்கும் குருசேவை செய்பவர்களுக்கும் உடலைத் துறந்தவர்களுக்கும் கிடைக்கும் கதியும் எதுவோ, அந்தக் கதியை அடைவாயாக.’ இந்தச் சுலோகங்களில் ராஜரிஷிகளின் பெயர்களும், தான தர்மங்களும், யக்ஞ தர்மங்களும், விரத தர்மங்களும் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன — தந்தை எல்லாப் புண்ணியத்தையும் திரட்டி மகனுக்கு அளிப்பது போல. இறுதியில் அவர் தம் குலத்தின் மீதுள்ள நம்பிக்கையை வெளிப்படுத்துகிறார்: ‘இந்தக் குலத்தில் பிறந்த எவரும் தீய கதியை அடைவதில்லை; என் உறவான உன்னைக் கொன்றவனே அந்தக் கதியை அடைவான்.’ இவ்வாறு தந்தை சாபத்தையும் ஆசீர்வாதத்தாலேயே சுற்றிப் பொதிகிறார் — மகனுக்கு உயர்ந்த உலகங்கள், கொன்றவனுக்கோ இழிந்த கதி. இந்தச் சொல்லே தசரதனின் எதிர்காலத்தைச் சுட்டுகிறது. இங்கே எண்ணப்படும் சகரன் முதலிய அரசர்கள், தானம் செய்பவர்கள், அக்கினிஹோத்திரிகள், ஏகபத்தினி விரதம் காப்பவர்கள் — அனைவரும் இல்லறத் தர்மத்தின் முன்மாதிரிகள்; தவசியின் மகனுக்கு அவர்களுடைய கதியே வேண்டப்படுவது இதன் தனிச்சிறப்பு. இந்த ஆசீர்வாதத்திலேயே அடுத்து வரவிருக்கும் சாபத்தின் விதை உள்ளடங்கியிருக்கிறது.

இவ்வாறு அவர் இரக்கமாக மீண்டும் மீண்டும் புலம்பினார்; பின்னர் மனைவியுடன் சேர்ந்து மகனுக்கு நீர்க்கடன் செய்யத் தொடங்கினார். அதே கணத்தில் தர்மம் அறிந்த அந்த முனிபுத்திரன் தன் சொந்தச் செயல்களின் பலனால் திவ்ய உருவுடன் இந்திரனோடு விரைவில் சுவர்க்கம் ஏறினான். ‘தன் சொந்தச் செயல்களால்’ என்ற சொல் தீர்மானமானது — தந்தையின் துயரத்தாலும் அல்ல, அரசனின் பிராயச்சித்தத்தாலும் அல்ல, தன் சொந்தத் தவத்தாலேயே அவன் நற்கதி பெறுகிறான். அந்தத் தவசி இந்திரனுடன் இருந்தபடியே அந்த முதியவர்களிடம் பேசினான்; சற்று நேரம் ஆறுதல் கூறித் தந்தையிடம் சொன்னான்: ‘உங்கள் இருவருக்கும் செய்த பணிவிடையால் நான் பெரும் நிலையை அடைந்தேன்; நீங்கள் இருவரும் விரைவில் என்னிடம் வந்து சேர்வீர்கள்.’ பெற்றோருக்குச் செய்த பணிவிடையே அவனுடைய தவம் என்பது இங்கே தெளிவாகிறது. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, புலன்களை வென்ற அந்த முனிபுத்திரன் ஒளிமிக்க திவ்ய விமானத்தில் விரைவில் விண்ணுலகம் ஏறினான். இங்கே கவிஞர் துயரத்தின் நடுவே ஓர் ஒளிக்கீற்றை வைக்கிறார் — கொல்லப்பட்டாலும் அந்தச் சிறுவன் தன் செயல்களாலேயே உயர்ந்த இடத்தை அடைகிறான்; துயரம் உயிரோடிருக்கும் இருவருக்கு மட்டுமே எஞ்சுகிறது. பின்னர் அந்த மகாதேஜஸ்வியான தவசி மனைவியுடன் விரைவில் நீர்க்கடனை முடித்து, கைகூப்பி நின்ற என்னிடம் சொன்னார்: ‘அரசனே, இன்றே என்னைக் கொன்றுவிடு; சாவதில் எனக்கு வலி இல்லை. ஒரே மகனை உடைய என்னை அம்பால் மகனற்றவனாக்கிய உன் கையாலேயே சாவது மேல்.’ இந்த வேண்டுகோள் சாபத்தைவிடக் கடுமையானது — சாவே வரம் என்று சொல்பவனுக்கு வாழ்க்கை மரணத்தைவிட அதிகத் துயரம் நிறைந்தது. இந்திரனுடன் வந்ததும் பொருள் பொதிந்தது — தேவராஜனே நேரில் வந்து அவனை அழைத்துச் செல்கிறான்; இதனால் அவனுடைய பெற்றோர் பணிவிடையின் பலன் கண்கூடாகக் காட்டப்படுகிறது; பெற்றோரோ மகனின் நற்கதியைக் கேட்டும் துயரத்திலிருந்து மீளவில்லை. முனிவரின் துயரம் அதனாலேயே பெருகுகிறது; ஏனெனில் மகன் இன்புறுகிறான், பெற்றோரோ ஆதரவற்றவர்கள்.

பின்னர் அந்தச் சாபம் உச்சரிக்கப்படுகிறது; அதுவே அயோத்தியா காண்டம் முழுவதற்கும் வேர். ‘நீயும் அறியாமையால்தான் என் சிறுவனைக் கொன்றாய்; அந்தக் காரணத்தால் நானும் உன்னை மிகத் துன்பமான, மிகக் கொடிய சாபத்தால் சபிப்பேன். மகனின் பேரிழப்பால் பிறந்த எந்தத் துயரம் இப்போது எனக்கு இருக்கிறதோ, அவ்வாறே நீயும் மகனைப் பற்றிய துயரத்தால் உயிர் துறப்பாய்.’ சாபத்தின் வடிவம் இங்கே விசித்திரமானது — புதிய துயரம் ஒன்றும் கற்பிக்கப்படவில்லை; முனிவர் அனுபவிக்கும் அதே துயரம்தான் திரும்பி வருகிறது. ‘க்ஷத்திரியனான நீ அறியாமையால் முனிவனைக் கொன்றதால், பிரம்மஹத்தி உன்னை விரைவில் பற்றாது, மனிதர் தலைவனே.’ இந்தி உரையின்படி அந்தத் தவசி பிராமணன் அல்லன்; ஆகையால் பிரம்மஹத்தி தோஷம் ஒட்டுவதில்லை; ஆனால் தண்டனை வேறு வடிவில் வருகிறது. ‘கொடுத்தவனைத் தக்ஷிணை சென்றடைவது போல, அத்தகைய கொடிய, உயிர் முடிக்கும் நிலை உன்னையும் விரைவிலேயே சென்றடையும்.’ தக்ஷிணையின் உவமை நுட்பமானது — கொடுத்த தக்ஷிணை கொடுத்தவனைத் தவறாமல் பலனோடு பின்தொடர்வது போல, செய்த செயல் செய்தவனைப் பின்தொடர்கிறது. இவ்வாறு என்மீது சாபத்தை இட்டு, இரக்கமாக நெடுநேரம் புலம்பி, அந்தத் தம்பதி தங்கள் உடலைச் சிதையில் ஏற்றிச் சுவர்க்கம் சென்றனர். பின்னர் தசரதன் கௌசல்யையிடம் முடிவைச் சொல்கிறான்: ‘தேவி, சிந்தித்துக்கொண்டிருந்தபோது இந்தப் பாவம் எனக்குத் தானாகவே நினைவுக்கு வந்தது; அன்று இளமையின் காரணமாக, ஒலியைக் கேட்டு எய்யும் வில்லை வளைத்து நான் செய்தது அது. ஒவ்வாத உணவுகளோடு உண்ட அன்னத்தின் சாற்றால் நோய் வருவது போல, அந்தச் செயலின் விளைவு இப்போது வந்து நிற்கிறது.’ உவமை நடைமுறைக்கு உகந்தது — நோய் உண்ணும் நேரத்தில் அல்ல, காலம் கடந்தே வெளிப்படுகிறது. சாபத்தை உச்சரித்த பின் அந்த முதியவர்கள் காத்திருக்கவில்லை — மகனின்றி வாழ்வது பொருளற்றது என்று கருதி உடனே சிதையில் ஏறுகிறார்கள். இதனால் தசரதனின் எதிர்காலமும் சுட்டப்படுகிறது. இங்கேயே தசரதனின் நெடுங்கால மௌனத்துக்கான காரணமும் தெளிவாகிறது.

‘ஆகையால், மங்கலமானவளே, அந்த உத்தமரின் அந்தச் சொல் இப்போது என்னை வந்தடைந்திருக்கிறது’ — என்று சொல்லி, அந்த அரசன் அழுதபடியும் நடுங்கியபடியும் மனைவியிடம் சொன்னான்: ‘நான் மகனைப் பற்றிய துயரத்தால் உயிர் துறக்கப்போவது அந்தச் சாபத்தின் பலனே. கௌசல்யை, என் கண்களால் உன்னைக் காண இயலவில்லை; நீ என்னைத் தொடு.’ பார்வை அழிந்தபின் தொடுதலே எஞ்சியிருக்கும் உறவு — முனித் தம்பதி மகனைத் தொடுதலாலேயே அறிந்தது போல, இப்போது அரசனும். ‘யமலோகம் சேர்ந்த மனிதர்கள் தம் உறவினர்களைக் காணமாட்டார்கள். ராமன் என்னைத் தொட்டால், ஒருமுறையேனும் என்னைப் பற்றிக்கொண்டால், செல்வத்தையோ இளவரசுப் பட்டத்தையோ ஏற்றுக்கொண்டால், நான் பிழைப்பேன் என்பது என் எண்ணம்.’ மரணத்தின் விளிம்பிலும் அவன் ஒரே நம்பிக்கையைப் பற்றியிருக்கிறான் — மகனின் தொடுதல். பின்னர் அவன் தன்னைத் தானே பழிக்கிறான்: ‘தேவி, நான் ராகவனுக்குச் செய்தது எனக்குத் தகுந்ததாக இல்லை; அவன் எனக்குச் செய்ததோ அவனுக்கே தகுந்தது.’ அதாவது தந்தையின் நடத்தை தகாதது, மகனுடையதோ எல்லா வகையிலும் தகுந்தது. ‘உலகில் அறிவுடையவன் எவன் தீயொழுக்கமுள்ள மகனையேனும் கைவிடுவான்? நாடு கடத்தப்படும் எந்த மகன்தான் தந்தையின் மீது வெறுப்புக் கொள்ளமாட்டான்?’ இரண்டே கேள்விகளால் அவன் தன் குற்றத்தையும் ராமனின் மேன்மையையும் ஒருசேர வெளிப்படுத்துகிறான். ‘கண்ணால் உன்னைக் காண இயலவில்லை, என் நினைவு அழிகிறது; கௌசல்யை, இவர்கள் வைவஸ்வதனின் தூதர்கள், என்னை விரைவுபடுத்துகிறார்கள். உயிர் முடியும் வேளையில் சத்தியமே வீரமாகக் கொண்ட, தர்மம் அறிந்த ராமனைக் காண இயலாததைவிட அதிகத் துயரம் வேறு என்ன?’ ‘யமலோகம் சேர்ந்த மனிதர்கள் உறவினர்களைக் காணமாட்டார்கள்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் மரணம் வந்துவிட்டதுபோல அறிவிக்கிறான்; அதன் பின்னரோ மீண்டும் ராமனின் தொடுதலையே வேண்டுகிறான் — இதுவே மரணத்தின் விளிம்பில் இருப்பவனின் ஊசலாடும் மனநிலை. இந்தச் சொற்களால் அவன் கௌசல்யையின் கோபத்தையும் தணிக்க விரும்புகிறான்.

இறுதிச் சொற்களில் அரசன் தன் துயரத்திலிருந்து வெளியே வந்து பிறருடைய நற்பேற்றை நினைக்கிறான்; இதுவே இந்தப் புலம்பலின் தனிச்சிறப்பு. ‘கைம்மாறு செய்ய இயலாத அந்த மகனைக் காணாமையால் பிறந்த துயரம், வெயில் சிறிதளவு நீரை உறிஞ்சுவது போல என் உயிரை உறிஞ்சுகிறது. பதினைந்தாம் ஆண்டில் மீண்டும் அழகிய மங்கலக் குண்டலங்கள் அணிந்த ராமனின் முகத்தைக் காண்பவர்கள் மனிதர்கள் அல்லர், தேவர்களே.’ தன் ஆயுள் பதினான்கு ஆண்டுகள் வரை நீடிக்காது என்று அவன் அறிவான்; ஆகையால் அந்தக் காட்சி தேவர்களுக்கே உரியது என்று கருதுகிறான். ‘தாமரை இதழ் போன்ற கண்களும், அழகிய புருவமும், அழகிய பற்களும், எழில் மிக்க நாசியும் கொண்ட, சந்திரனுக்கு நிகரான அந்த முகத்தைக் காண்பவர்கள் பாக்கியசாலிகள். சரத்காலச் சந்திரனுக்கும் மலர்ந்த தாமரைக்கும் நிகரான, நறுமணம் வீசும் என் ராமனின் முகத்தைக் காண்பவர்கள் பாக்கியசாலிகள்; வனவாசம் முடிந்து மீண்டும் அயோத்திக்கு வந்த ராமனை, தன் பாதைக்குத் திரும்பிய சுக்கிரனைப் போல, மகிழ்ச்சியுடன் மக்கள் காண்பார்கள்.’ சுக்கிரனின் உவமையால் கவிஞர் குறிக்கிறார் — தன் பாதையில் செல்லும் சுக்கிரன் நலத்தின் அறிகுறியாவது போல, திரும்பி வரும் ராமன் நாட்டின் நலம். பின்னர் அவன் தன் முடிவையே வருணிக்கிறான்: ‘கௌசல்யை, மனமயக்கத்தால் இதயம் மிகவும் சோர்கிறது; புலன்களோடு இணைந்திருந்தும் ஒலியையும் தொடுதலையும் சுவையையும் நான் உணரவில்லை. எண்ணெய் தீர்ந்த விளக்கின் சிவந்த கதிர்கள் போல, மனம் அழிவதால் எல்லாப் புலன்களும் செயலிழக்கின்றன. நதியின் வேகம் கரையை அரிப்பது போல, என்னால் பிறந்த இந்தத் துயரம் அனாதையும் உணர்வற்றவனுமான என்னை வேகமாக அழிக்கிறது.’ ‘என்னால் பிறந்த’ (ஆத்மபவ) என்ற சொல்லால் துயரத்தின் காரணத்தையும் அவன் தானே ஏற்றுக்கொள்கிறான். ‘காண்பார்கள்’ என்ற வினைச்சொல் ஐந்து முறை திரும்ப வருகிறது; தன்னால் செய்ய இயலாததையே அவன் மீண்டும் மீண்டும் பிறர்மீது ஏற்றுகிறான். இந்தத் திரும்பத் திரும்பச் சொல்லுதலே அவனுடைய இறுதித் துயரத்தின் வடிவம். விளக்கின் உவமையும் மிகப் பொருத்தமானது — எண்ணெய் தீரும்போது சுடர் சிவந்து அணைகிறது.

இறுதியில் வாக்கிய அமைப்பே உடைந்துவிடுகிறது; வெறும் விளிகள் மட்டுமே எஞ்சுகின்றன. ‘ஹா ராகவா, நீண்ட கைகளுடையவனே, ஹா என் களைப்பைத் தீர்ப்பவனே, ஹா தந்தைக்கு இனியவனே, ஹா என் நாதனே, நீ என்னை விட்டுப் போய்விட்டாய், மகனே. ஹா கௌசல்யை, நான் காணவில்லை; ஹா தவக்கோலம் பூண்ட சுமித்திரை; ஹா கொடியவளே, என் பகைவியே, குலத்தைக் கெடுத்தவளே, கைகேயி.’ மூன்று பெயர்களிலும் வரிசை பொருள் பொதிந்தது — முதலில் மகன், பின்னர் இரு தேவியர், இறுதியில் கைகேயி; கடைசிச் சொல்லைப் பழிச்சொல்லே எடுத்துக்கொள்கிறது. இவ்வாறு ராமனின் தாய் கௌசல்யையும் சுமித்திரையும் அருகிலிருக்க, புலம்பியபடியே அரசன் தசரதன் உயிரின் முடிவை அடைந்தான். கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட சந்தத்தில் இயற்றப்பட்டுள்ளது — அன்பு மகனை நாடு கடத்தியதால் வாடிய அந்த மன்னன், அவ்வாறு இரங்கத்தக்க நிலையில் பேசிக்கொண்டிருந்தபோதே, நள்ளிரவு கடந்தபின், கடுந்துயரால் வாட்டப்பட்டு, உதாரமான தோற்றம் கொண்டவனாக உயிர் நீத்தான். இவ்வாறு ஒலியைக் கேட்டு எய்த அம்பின் பலன் பல ஆண்டுகளுக்குப் பின் முழுமை அடைகிறது; முனிவரின் சாபம் எழுத்துக்கு எழுத்து உண்மையானது. சர்க்கத்தின் முடிவில் அயோத்தி அனாதையானது, ராமன் காட்டில், அரசன் சுவர்க்கத்தில் — மூன்று துயரங்களும் ஒரே நள்ளிரவில் நிறைவேறின. அடுத்த சர்க்கம் விடியலில் வந்திகள் பாடும் புகழ்ப்பாடலுடன் தொடங்குகிறது; தாங்கள் புகழ்பவன் இப்போது இல்லை என்பது அவர்களுக்குத் தெரியாது. ‘உதாரமான தோற்றம் கொண்டவன்’ என்ற கடைசி அடைமொழியைக் கவிஞர் வேண்டுமென்றே வைத்திருக்கிறார் — கைகேயியின் வரத்தால் கட்டுண்டு மகனைக் காட்டுக்கு அனுப்பியவன், இறுதியிலும் உதாரனாகவே நினைவுகூரப்படுகிறான். அதனால் இந்தச் சர்க்கம் மகாகாவியத்தின் மிகப் பெரிய திருப்பத்தையே சுட்டுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನೂ ಮುನಿಕುಮಾರನ ವಧೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಅಸದೃಶವಾದ ವಧೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಅಳುತ್ತಲೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅರಿಯದೆ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋಗಿ, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ನಾನು ಯೋಚಿಸಿದೆ — ಈಗ ಯಾವುದು ಸತ್ಕಾರ್ಯವಾದೀತು ಎಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಸಾರಥಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ನಿರ್ಣಯ ಅವನೊಬ್ಬನದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಆ ಕೊಡವನ್ನು ಶುದ್ಧ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಿಕೊಂಡು, ಮುನಿಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದ್ದ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಲಕನದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಯತ್ನ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಹುಡುಗನ ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನು ಕಂಡನು — ದುರ್ಬಲರು, ಕುರುಡರು, ವೃದ್ಧರು, ಕೈಹಿಡಿದು ನಡೆಸುವವರಿಲ್ಲದವರು, ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಎರಡು ಹಕ್ಕಿಗಳಂತೆ ಅಸಹಾಯಕರು. ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತ — ರೆಕ್ಕೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಹಾರಲಾರದಂತೆ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲೂ ಆರರು. ಅವರು ಮಗನ ಕುರಿತಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದರು, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿ ಆಯಾಸವನ್ನೇ ಅರಿಯದಿದ್ದರು; ನನ್ನಿಂದಾಗಿ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಮಗನು ಬರುವನೆಂಬ ಆಸೆಯನ್ನು ಅನಾಥರಂತೆ ಹಿಡಿದು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಶೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನನ್ನೇ ಜೀವವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಅವರ ಮುಂದೆ ಈಗ ಮಗನನ್ನು ಕೊಂದವನೇ ನೀರಿನ ಕೊಡವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ‘ವಿಲಪನ್ ಏವ’ (ಅಳುತ್ತಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಥೆಯನ್ನು ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಳುವಿನ ನಡುವೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಕ್ಯಗಳು ಕೆಲವೆಡೆ ತುಂಡಾಗುತ್ತವೆ. ತುಂಬಿದ ಕೊಡವೂ ಒಂದು ವಿರೋಧಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ನೀರನ್ನು ತಂದಾಯಿತು, ಆದರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ತಂದದ್ದೋ ಅವನೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಿಡಿಲು ಬೀಳುವ ಮುನ್ನಿನ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆಯಂತೆಯೇ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ.

ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಜರ್ಜರಿತವಾಗಿ, ಭಯದಿಂದ ಚಿತ್ತ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನು ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು — ಮೊದಲು ವಧೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕ, ಈಗ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡದ್ದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯವೂ. ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಮುನಿಯು ಮಗನೇ ಬಂದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಗೂ, ಏಕೆ ತಡಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಬೇಗ ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ತಾ. ನೀನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಆಟವಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕಾತರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಬೇಗ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯಾಗಲಿ ನಾನಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ತಪಸ್ವಿಯಾದ ನೀನು ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು.’ ಕುರುಡನಾದ ತಂದೆ ಮಗನ ಮೌನವನ್ನು ಕೋಪವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗತಿಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ನೀನೇ ಗತಿ, ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ನೀನೇ ಕಣ್ಣು; ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಪ್ರಾಣಗಳೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿವೆ — ನೀನೇಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಈ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಮಾತುಗಳೇ ದಶರಥನ ಹೃದಯವನ್ನು ಬಾಣದಂತೆ ಹೊಕ್ಕುತ್ತವೆ; ಮಗನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದ ಬಾಣ ಈಗ ಕೊಂದವನನ್ನೇ ಚುಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಮುನಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಯಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನವನಂತೆ, ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ, ತಡೆತಡೆದು ಬರುವ, ಅಕ್ಷರಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊರಡದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಸಜ್ಜಮಾನಾ ವಾಕ್’ (ತಡೆತಡೆದು ಬರುವ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದುದನ್ನೂ, ‘ಹೀನವ್ಯಂಜನಾ’ (ವ್ಯಂಜನಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಕ್ಷರಗಳ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ತಳಮಳವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದು, ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ಕೂಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನು ಮುನಿಗೆ ಪುತ್ರವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ: ‘ನಾನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ದಶರಥ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮ ಮಗನಲ್ಲ; ಸಜ್ಜನರು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ನನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ನಾನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಶ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮುನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಮಗನ ಮರಣ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ಮಗನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಆಡಿದ್ದು. ಈ ನಾಟಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯವೇ ಕೇಳುವವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳುವವನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಮಾತನಾಡುವವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಕರ್ಮಜಮ್’ (ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದೈವವನ್ನಲ್ಲ, ತನ್ನನ್ನೇ ದೋಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ತಾಣಕ್ಕೆ ಬರುವ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾಡುಮೃಗವನ್ನೋ ಆನೆಯನ್ನೋ ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದು ನಾನು ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದೆ. ಆಗ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡ ತುಂಬುವ ಸದ್ದು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು; ಇದು ಆನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಾನು ಅದನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆದೆ. ಅನಂತರ ಆ ನದಿಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ ನಾಟಿ ಸೀಳಿಹೋಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುತ್ತಾ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆ. ಅವನದೇ ಮಾತಿನಂತೆ, ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ, ಸಂತಾಪಗೊಂಡು, ನಾನು ಥಟ್ಟನೆ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕಿತ್ತೆ. ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು, ‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ನನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಯರಿಬ್ಬರೂ ಕುರುಡರು’ ಎಂದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ, ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ — ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಇತ್ತು. ಅರಿಯದೆ ನಿಮ್ಮ ಮಗನನ್ನು ನಾನು ಥಟ್ಟನೆ ಹೊಡೆದುಬಿಟ್ಟೆ; ಹೀಗಾದ ಮೇಲೆ ಇನ್ನು ಉಳಿದದ್ದು ಏನಿದೆಯೋ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಲಿ.’ ‘ಶೇಷಮ್’ (ಉಳಿದದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಶಾಪವನ್ನಾಗಲಿ ದಂಡನೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಮುನಿ ಬಯಸಿದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡ ನಾನು ಆಡಿದ ಆ ಕ್ರೂರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಆ ಪೂಜ್ಯ ಋಷಿ ತೀವ್ರವಾದ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು — ಅಂದರೆ ಕೋಪದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮುನಿಯ ಹಿರಿಮೆ — ಶೋಕವಿದೆ, ಶಪಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಯಮಿಯಾದ ಅವನು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಘಶಂಸಿನ್’ (ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನನ್ನು ತಪಸ್ವಿ ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ನಿರೂಪಣೆಯ ಕ್ರಮವೂ ನಿಪುಣವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕಾರಣ, ಅನಂತರ ಸದ್ದು ಕೇಳಿದ್ದು, ಅನಂತರ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ, ಅನಂತರ ಕಂಡದ್ದು, ಅನಂತರ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣ; ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯದ ಈ ಪೂರ್ಣತೆಯೇ ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿತು. ತಪಸ್ವಿಯ ಈ ಸಂಯಮವೇ ಮುಂದೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲಿರುವ ಶಾಪದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ಅಶುಭ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ನನಗೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನ ತಲೆ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ನೂರುಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಚ್ಚಿಡುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ‘ರಾಜನೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನೊಬ್ಬನು ತಿಳಿದೂ ಮಾಡಿದ ವಧೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಾನಪ್ರಸ್ಥನ ವಧೆ, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಅವನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕೆಳಗುರುಳಿಸುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಅಂಥ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯ ಮೇಲೆ ತಿಳಿದೂ ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನ ತಲೆ ಏಳು ಹೋಳಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯದೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಘವರ ಕುಲವೇ ಉಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿ ದಂಡನೆಯ ಎರಡು ಭೇದಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಿಳಿದು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರಿಯದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ; ಅಜ್ಞಾನವು ದಂಡನೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು; ಇಂದು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಆ ಮಗನನ್ನು ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇವೆ.’ ‘ಪಶ್ಚಿಮದರ್ಶನಮ್’ (ಕೊನೆಯ ನೋಟ) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣರಸದ ಶಿಖರ — ಎಂದೂ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕಂಡಿರದ ಮಗನ ಕೊನೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕುರುಡ ತಂದೆತಾಯಿಯರು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆ ಮಗನು ಮೈಯೆಲ್ಲಾ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು, ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮದ ಉಡುಗೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಶ್ಚೇತನನಾಗಿ ಮಲಗಿ, ಧರ್ಮರಾಜನ ವಶವಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಮುನಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ಆ ಮಗನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಮಗನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಅವನ ಬಳಿ ಸೇರಿ, ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು; ಅನಂತರ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ತಪಸ್ವಿಗಳಿಬ್ಬರೂ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಕವಿ ಆ ಪದದಿಂದಲೇ ಅವರ ಕುರುಡುತನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ ಅವರು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಮಗನನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅಲ್ಲೇ ಕುಸಿದುಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೃಶ್ಯವೇ ದಶರಥನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಕರೆದೊಯ್ದನು — ಇದೂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಒಂದು ಅಂಶ.

ತಂದೆಯ ವಿಲಾಪವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ; ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂಬಂತಲ್ಲ, ಮಲಗಿರುವವನೆಂಬಂತೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದು ನೀನು ನನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕಂದಾ, ನೆಲದ ಮೇಲೇಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ, ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವೆಯಾ? ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯನಾಗಿರಬಹುದು; ಹಾಗಾದರೆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠಳಾದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನಾದರೂ ನೋಡು. ಸುಕುಮಾರನೇ, ಏಕೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ? ಒಂದು ಮಾತನ್ನಾದರೂ ಆಡು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದಿನನಿತ್ಯದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಈಗ ಇಲ್ಲ. ‘ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ನೀನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಧುರವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಲಿ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹಿಡಿಸುವ ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನಾಗಲಿ ಇನ್ನು ಯಾರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಲಿ? ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಪುತ್ರಶೋಕದ ಭಯದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಸಂತೈಸುವರು? ಗೆಡ್ಡೆ, ಬೇರು, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಂದು, ಕೆಲಸಮಾಡಲಾರದ, ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ, ದಾರಿತೋರುವವರಿಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಯಾರು ಉಣಿಸುವರು?’ ಇಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅಸಮರ್ಥ, ಆಶ್ರಯಹೀನ, ನಾಯಕಹೀನ. ‘ಕುರುಡಿಯೂ ವೃದ್ಧೆಯೂ ದೀನಳೂ ಮಗನಿಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುವವಳೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಈ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಸಾಕಲಿ?’ ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಂಡತಿಯ ದುಃಖವೇ ಅವನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಗೂ, ನಿಲ್ಲು, ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಬೇಡ; ನಾಳೆ ನನ್ನೊಡನೆಯೂ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯೊಡನೆಯೂ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ಶೋಕಾರ್ತರೂ ಅನಾಥರೂ ದೀನರೂ ಆದ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಬೇಗನೆ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ಆಗ ವೈವಸ್ವತನನ್ನು (ಯಮನನ್ನು) ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಧರ್ಮರಾಜನು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲಿ, ಇವನು ತನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನು ಸಾಕಲಿ ಎಂದು.’ ಯಮನನ್ನೂ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನಂತಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಂತೆಯೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾನಪ್ರಸ್ಥನ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ವಿಲಾಪದ ಶೈಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ‘ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’, ‘ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವೆಯಾ’, ‘ಯಾರು ನನಗೆ ಉಣಿಸುವರು’ ಎಂದು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಉತ್ತರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮೌನವೇ ಶೋಕದ ಆಳವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧರ ದುಃಖ ಮಗನ ಅಗಲಿಕೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಾಕುವವರು ಇಲ್ಲದುದರಿಂದ — ಇದೇ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ವಾಸ್ತವ.

ವಿಲಾಪ ಅನಂತರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಶೋಕದಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಲೋಕಪಾಲನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನನಗೆ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಒಂದು ಅಭಯದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಯೋಗ್ಯನು. ಮಗೂ, ನೀನು ಪಾಪವಿಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದೂ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆ; ಆ ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ವೀರರಿಗೆ ಯಾವ ಲೋಕಗಳಿವೆಯೋ ಅವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸೇರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಗನ ನಿಷ್ಪಾಪತ್ವವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಟ್ಟು ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುತೋರದ ಶೂರರು ಯಾವ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವರೋ, ಎದುರಿಸಿ ಹತರಾದವರು ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯುವರೋ, ಆ ಪರಮಗತಿಗೆ ಹೋಗು. ಸಗರ, ಶೈಬ್ಯ, ದಿಲೀಪ, ಜನಮೇಜಯ, ನಹುಷ, ಧುಂಧುಮಾರ ಇವರು ಯಾವ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರೋ, ಮಗೂ, ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಿಂದಲೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವ ಗತಿ, ಭೂದಾನಮಾಡಿದವನಿಗೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗೂ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತಿಗೂ ಸಿಗುವ ಗತಿ, ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಗುರುಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರಿಗೂ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಸಿಗುವ ಗತಿ — ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಗು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳೂ ದಾನಧರ್ಮಗಳೂ ಯಜ್ಞಧರ್ಮಗಳೂ ವ್ರತಧರ್ಮಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ತಂದೆಯೊಬ್ಬನು ತಾನು ಕೂಡಿಸಿದ ಪುಣ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮಗನಿಗೆ ಕೊಡುವಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಕುಲದ ಬಗೆಗಿನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾರೂ ಅಶುಭವಾದ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಬಂಧುವಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾವನು ಕೊಂದನೋ ಅವನೇ ಆ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವನು.’ ಹೀಗೆ ತಂದೆ ಶಾಪವನ್ನೂ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದಲೇ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ — ಮಗನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳು, ಕೊಂದವನಿಗೆ ಅಧಮಗತಿ. ಈ ಮಾತೇ ದಶರಥನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾದ ಸಗರನೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಜರು, ದಾನಿಗಳು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳು, ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತಿಗಳು — ಎಲ್ಲರೂ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶಗಳು; ತಪಸ್ವಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಅವರದೇ ಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ವಿಶೇಷ. ಈ ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲೇ ಮುಂದಿನ ಶಾಪದ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಅವನು ದೀನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಲಪಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಮಗನಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ಮುನಿಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದನು. ‘ಸ್ವಕರ್ಮಭಿಃ’ (ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ತಂದೆಯ ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ತಪಸ್ವಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಆ ವೃದ್ಧರಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು, ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ತಂದೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸೇವೆಯಿಂದ ನಾನು ಮಹತ್ತಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವಿರಿ.’ ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆಯೇ ಅವನ ತಪಸ್ಸು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಆ ಮುನಿಪುತ್ರನು ಸುಂದರವಾದ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ನಡುವೆ ಒಂದು ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ಬಾಲಕ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದುಃಖ ಬದುಕಿರುವ ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತಪಸ್ವಿ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಇಂದೇ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು; ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ವ್ಯಥೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಮಗನಿಲ್ಲದವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಸಾಯುವುದು ಮೇಲು.’ ಈ ಬೇಡಿಕೆಯೇ ಶಾಪಕ್ಕಿಂತಲೂ ತೀವ್ರ — ಸಾವೇ ವರ ಎಂದು ಹೇಳುವವನ ಬದುಕು ಸಾವಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಮಯ. ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಬಂದದ್ದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ದೇವರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪಿತೃಸೇವೆಯ ಫಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ; ತಂದೆತಾಯಿಯರು ಮಗನ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶೋಕದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮುನಿಯ ದುಃಖ ಅದರಿಂದಲೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನು ಸುಖಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯರು ನಿರಾಶ್ರಿತರು.

ಅನಂತರ ಆ ಶಾಪ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಮೂಲ ಅದೇ. ‘ನೀನೂ ಅರಿಯದೆಯೇ ನನ್ನ ಆ ಬಾಲಕನನ್ನು ಕೊಂದೆ; ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರವೂ ಅತಿಘೋರವೂ ಆದ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಮಗನ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವ ದುಃಖ ಈಗ ನನಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಬಿಡುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ರೂಪ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ — ಹೊಸ ದುಃಖವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮುನಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ದುಃಖವೇ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜನೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ನೀನು ಅರಿಯದೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಕೊಂದದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಆವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಆ ತಪಸ್ವಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ದೋಷ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ದಂಡನೆ ಬೇರೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣೆ ದಾನಿಯನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ, ಅಂತಹದೇ ಘೋರವಾದ, ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಸೇರುವುದು.’ ದಕ್ಷಿಣೆಯ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕೊಟ್ಟ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಟ್ಟವನನ್ನು ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ, ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಶಾಪವನ್ನಿಟ್ಟು, ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಬಹಳ ವಿಲಪಿಸಿ, ಆ ದಂಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಅನಂತರ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ದೇವಿ, ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಆಗ ಬಾಲ್ಯದ ಹುಡುಗಾಟದಿಂದ ಶಬ್ದವೇಧಿಯಾಗಿ ಬಿಲ್ಲು ಸೆಳೆದು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಈ ಪಾಪ ನನಗೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ನೆನಪಾಯಿತು. ಆ ಕರ್ಮದ ಈ ಫಲ ಈಗ ಬಂದೊದಗಿದೆ — ಅಪಥ್ಯದೊಡನೆ ತಿಂದ ಅನ್ನರಸದಿಂದ ರೋಗ ಬರುವಂತೆ.’ ಉಪಮೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ರೋಗ ಊಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಲ್ಲ, ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ನಂತರ ಆ ವೃದ್ಧರು ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮಗನಿಲ್ಲದ ಬದುಕು ನಿರರ್ಥಕವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕೂಡಲೇ ಚಿತೆಯನ್ನೇರುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ದಶರಥನ ಭವಿಷ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ದಶರಥನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮೌನದ ಕಾರಣವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ, ಭದ್ರೇ, ಆ ಉದಾರನ ಆ ಮಾತು ಈಗ ನನ್ನನ್ನು ಬಂದು ತಲುಪಿದೆ’ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ರಾಜನು ಅಳುತ್ತಾ, ಭಯಗೊಂಡು, ಹೆಂಡತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನಾನು ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯಲಿರುವುದು ಅದೇ ಶಾಪದ ಫಲ. ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟು.’ ದೃಷ್ಟಿ ನಾಶವಾದಾಗ ಸ್ಪರ್ಶವೊಂದೇ ಉಳಿದ ಸಂಬಂಧ — ಮುನಿದಂಪತಿಗಳು ಮಗನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಿದಂತೆ, ಈಗ ರಾಜನೂ. ‘ಯಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ ಮಾನವರು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು. ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದರೆ, ಒಮ್ಮೆಯಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ, ಅಥವಾ ಸಂಪತ್ತನ್ನೋ ಯುವರಾಜಪದವಿಯನ್ನೋ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ನಾನು ಬದುಕಬಹುದು ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ಒಂದೇ ಆಸೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ — ಮಗನ ಸ್ಪರ್ಶ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ: ‘ದೇವಿ, ರಾಘವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದು ನನಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದು ಮಾತ್ರ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು.’ ಅಂದರೆ ತಂದೆಯ ನಡೆ ಅಯೋಗ್ಯ, ಮಗನದು ಸರ್ವಥಾ ಯೋಗ್ಯ. ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಿಯಾದ ಯಾವನು ದುರ್ನಡತೆಯ ಮಗನನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸುವನು? ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಡುವ ಯಾವ ಮಗನು ತಾನೇ ತಂದೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸದಿರುವನು?’ ಎರಡೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ರಾಮನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ನೆನಪು ಮಾಸುತ್ತಿದೆ; ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಈ ವೈವಸ್ವತನ ದೂತರು ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಜೀವ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲಾರೆನಲ್ಲ — ಇದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖ ಯಾವುದಿದೆ?’ ‘ಯಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ ಮಾನವರು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಬಂದಾಯಿತೆಂಬಂತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಕೂಡಲೇ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನ ತೂಗಾಡುವ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ. ಇಷ್ಟು ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕೋಪವನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ದುಃಖದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಇತರರ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಈ ವಿಲಾಪದ ವಿಶೇಷತೆ. ‘ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡದ ಆ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕ, ಬಿಸಿಲು ಸ್ವಲ್ಪ ನೀರನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಶುಭಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ, ಅವರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳೇ.’ ತನ್ನ ಆಯುಸ್ಸು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ದರ್ಶನ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಕ್ಕುದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳ, ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳ, ಚೆಲುವಾದ ಮೂಗಿನ, ಚಂದ್ರನಂತಹ ಆ ಮುಖವನ್ನು ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ ಅವರು ಧನ್ಯರು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆಯೂ ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆಯೂ ಇರುವ, ಸುಗಂಧಯುತವಾದ ನನ್ನ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ ಅವರು ಧನ್ಯರು; ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸುಖಿಗಳಾದ ಜನರು ತನ್ನ ಪಥದಲ್ಲಿ ಮರಳಿಬಂದ ಶುಕ್ರಗ್ರಹವನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ ಕಾಣುವರು.’ ಶುಕ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಪಥಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಶುಕ್ರನು ಕ್ಷೇಮದ ಸೂಚಕನಾಗಿರುವಂತೆ, ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಲ್ಯಾಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಚಿತ್ತಮೋಹದಿಂದ ಹೃದಯ ತುಂಬಾ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ; ಎದುರಿಗಿದ್ದರೂ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರುಚಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯಲಾರೆ. ಎಣ್ಣೆ ತೀರಿದ ದೀಪದ ಕೆಂಪಾದ ಕಿರಣಗಳಂತೆ, ಚಿತ್ತ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಕುಸಿಯುತ್ತಿವೆ. ನದಿಯ ರಭಸ ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ, ನನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಶೋಕ ಅನಾಥನೂ ಅಚೇತನನೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು ವೇಗದಿಂದ ಕೊನೆಗಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಆತ್ಮಭವಃ’ (ತನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಶೋಕದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಂತಿ’ (ಕಾಣುವರು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಐದು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ತಾನು ಮಾಡಲಾರದ್ದನ್ನೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇತರರ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆವೃತ್ತಿಯೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ದುಃಖದ ಸ್ವರೂಪ. ದೀಪದ ಉಪಮೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಯಥಾರ್ಥ — ಎಣ್ಣೆ ತೀರಿದಾಗ ಬೆಳಕು ಕೆಂಪಾಗಿ ಆರಿಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯೇ ಮುರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಹಾ ರಾಘವಾ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹಾ ನನ್ನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಳೆಯುವವನೇ, ಹಾ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯನೇ, ಹಾ ನನ್ನ ನಾಥನೇ, ಮಗೂ, ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾದೆ. ಹಾ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹಾ ತಪಸ್ವಿನಿ ಸುಮಿತ್ರೆ; ಹಾ ಕ್ರೂರಿಯೇ, ನನ್ನ ಶತ್ರುವೇ, ಕುಲಕಳಂಕಿನಿ ಕೈಕೇಯಿ.’ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಮಗ, ಅನಂತರ ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರು, ಕೊನೆಗೆ ಕೈಕೇಯಿ; ಕೊನೆಯ ಶಬ್ದವನ್ನು ನಿಂದೆಯೇ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ತಾಯಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ರಾಜ ದಶರಥನು ಜೀವದ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಿಯ ಮಗನ ವನವಾಸದಿಂದ ಆತುರನಾದ ಆ ನರಾಧಿಪನು ಹಾಗೆ ದೀನನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಲೇ, ನಡುರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಉದಾರದರ್ಶನನಾದ ಅವನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ಹೀಗೆ ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣದ ಫಲ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಮುನಿಯ ಶಾಪ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಅನಾಥವಾಗಿದೆ, ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ಮೂರೂ ದುಃಖಗಳು ಒಂದೇ ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡವು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಪಾಠದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ತಾವು ಯಾರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೋ ಅವನು ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಉದಾರದರ್ಶನಃ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿ ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದವನು ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಉದಾರನೆಂದೇ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ ശബ്ദവേധിയായ ബാണം പ്രയോഗിച്ചതും മുനികുമാരന്റെ വധവും കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ കർമത്തിന്റെ പരിണാമം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. ആ മഹർഷിയുടെ അതുല്യമായ വധം ഓർത്ത് വിലപിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ കൗസല്യയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അറിവില്ലായ്മയാൽ മഹാപാപം ചെയ്ത്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനായി, ഒറ്റയ്ക്കു ഞാൻ ആലോചിച്ചു — ഇനി എങ്ങനെയാണ് നന്മ വരിക എന്ന്.’ ഇവിടെ ‘ഒറ്റയ്ക്ക്’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ആ നിമിഷത്തിൽ മന്ത്രിയോ സാരഥിയോ ഇല്ല; തീരുമാനം അദ്ദേഹത്തിന്റേതു മാത്രമായിരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആ കുടം നല്ല വെള്ളംകൊണ്ടു നിറച്ച്, മുനികുമാരൻ പറഞ്ഞുകൊടുത്ത വഴി പിന്തുടർന്ന് ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി. കൊല്ലപ്പെട്ട ബാലന്റെ ജോലിതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം നിർവഹിക്കുന്നത് — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രായശ്ചിത്തശ്രമം. അവിടെ അദ്ദേഹം അവന്റെ മാതാപിതാക്കളെ കണ്ടു — ദുർബലരും അന്ധരും വൃദ്ധരും വഴികാട്ടിയില്ലാത്തവരുമായി, ചിറകരിയപ്പെട്ട രണ്ടു പക്ഷികളെപ്പോലെ നിസ്സഹായരായി. ചിറകരിഞ്ഞ പക്ഷികളുടെ ഉപമ അത്യന്തം ഉചിതമാണ് — ചിറകറ്റ പക്ഷികൾക്കു പറക്കാനാവാത്തതുപോലെ, ഇവർക്കു മകനില്ലാതെ നടക്കാൻപോലും കഴിയില്ല. അവർ മകനെക്കുറിച്ചുള്ള വർത്തമാനങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു; സംസാരത്തിൽ മുഴുകിയതിനാൽ ക്ഷീണം അവർ അറിഞ്ഞില്ല; ഞാൻ കാരണം ആശ്രയമറ്റവരായിട്ടും മകൻ വരുമെന്ന ആ പ്രതീക്ഷയെ അനാഥരെപ്പോലെ അവർ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ ഒരൊറ്റ ചിത്രംകൊണ്ടുതന്നെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന ശോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭൂമികയും ഒരുക്കുന്നു — മകനെത്തന്നെ ജീവനായി കരുതുന്ന അവരുടെ മുമ്പിൽ ഇപ്പോൾ മകനെ കൊന്നവൻതന്നെ ജലകുംഭവുമായി വന്നുനിൽക്കുന്നു. സർഗാരംഭത്തിലെ ‘വിലപിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഥ ശാന്തമായ മനസ്സോടെയല്ല, കരച്ചിലിനിടയിലാണ് പറയപ്പെടുന്നത്; അതുകൊണ്ട് വാക്യങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നുമുണ്ട്. നിറഞ്ഞ കുടം ഒരു വൈരുധ്യചിത്രവും രചിക്കുന്നു — വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നു, പക്ഷേ ആർക്കുവേണ്ടി കൊണ്ടുവന്നുവോ അവൻതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം ശാന്തമാണ്, എന്നാൽ ഇടിമിന്നൽ വീഴുന്നതിനു മുമ്പുള്ള നിശ്ശബ്ദതപോലെ ഭയാനകവുമാണ്.

ശോകത്താൽ മനസ്സു തകർന്നവനും ഭയത്താൽ ബോധം നടുങ്ങിയവനുമായ ദശരഥൻ ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി വീണ്ടും ശോകത്തിലാണ്ടു — മുമ്പ് വധത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകം, ഇപ്പോഴാകട്ടെ കാഴ്ചയിൽനിന്നുണ്ടായ ഭയവും. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലൊച്ച കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ മുനി മകൻതന്നെ വന്നു എന്നു കരുതി പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, എന്തേ വൈകുന്നു? വേഗം കുടിവെള്ളം കൊണ്ടുവരൂ. നീ ഏറെനേരം വെള്ളത്തിൽ കളിച്ചതുകൊണ്ടുതന്നെ നിന്റെ അമ്മ ഉത്കണ്ഠപ്പെടുന്നു; വേഗം ആശ്രമത്തിലേക്കു കടന്നുവരൂ. നിന്റെ അമ്മയോ ഞാനോ എന്തെങ്കിലും അപ്രിയം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, തപസ്വിയായ നീ അതു മനസ്സിൽ വയ്ക്കരുത്.’ അന്ധനായ പിതാവ് മകന്റെ മൗനത്തെ കോപമായി കരുതുന്നു; മാപ്പപേക്ഷിച്ച് അവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ഗതിയില്ലാത്തവർക്കു നീയാണ് ഗതി, കണ്ണില്ലാത്തവർക്കു നീയാണ് കണ്ണ്; ഞങ്ങളുടെ പ്രാണൻ നിന്നിലാണ് ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നത് — എന്തേ നീ മിണ്ടാത്തത്?’ ഈ വാത്സല്യവാക്കുകൾതന്നെ ദശരഥന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അമ്പുപോലെ തറയ്ക്കുന്നു; മകനെ തുളച്ച അമ്പ് ഇപ്പോൾ കൊന്നവനെത്തന്നെ തുളയ്ക്കുന്നു. മുനിയെ നോക്കി, അവ്യക്തവും ഇടറുന്നതും അക്ഷരങ്ങൾ തെളിയാത്തതുമായ വാക്കുകളിൽ, ഭയന്ന മനസ്സോടെയെന്നപോലെ അദ്ദേഹം സംസാരിച്ചു. ‘ഇടറുന്ന വാക്ക്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി തൊണ്ടയടഞ്ഞതും, ‘ഹീനവ്യഞ്ജന’ — വ്യഞ്ജനങ്ങൾ തെളിയാത്ത — എന്നതുകൊണ്ട് അക്ഷരങ്ങളുടെ അവ്യക്തതയും കാണിക്കുന്നു. ശ്രമപൂർവം മനസ്സിനെ പിടിച്ചുനിർത്തി വാക്കിനു ബലം വരുത്തി അദ്ദേഹം പുത്രവിപത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ആ ഭയം അദ്ദേഹത്തോടു വെളിപ്പെടുത്തി. ആദ്യം അദ്ദേഹം സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ഞാൻ ക്ഷത്രിയനായ ദശരഥനാണ്, മഹാത്മാവായ അങ്ങയുടെ മകനല്ല; സജ്ജനങ്ങൾ നിന്ദിക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം എന്റെ സ്വന്തം കർമത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, അതാണ് എനിക്കു വന്നുചേർന്നത്.’ ആത്മനിന്ദയോടെതന്നെ സത്യം പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു എന്നതിൽ രാജാവിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ സൂചിതമാകുന്നു. ഇവിടെ ഒരു കാര്യം ശ്രദ്ധിക്കണം — മുനി ഇപ്പോഴും മകന്റെ മരണം അറിയുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളെല്ലാം ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മകനെ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളവയാണ്. ഈ നാടകീയവൈരുധ്യമാണ് ശ്രോതാവിന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നത്; കാരണം ശ്രോതാവിനു സത്യമറിയാം, പറയുന്നയാൾക്കറിയില്ല. ‘സ്വകർമജം’ — സ്വന്തം കർമത്തിൽനിന്നുണ്ടായത് — എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം വിധിയെയല്ല, തന്നെത്തന്നെയാണ് കുറ്റക്കാരനാക്കുന്നത്.

പിന്നെ അദ്ദേഹം എല്ലാം ഉള്ളതുപോലെ പറയുന്നു, ഒന്നും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. ‘ഭഗവാനേ, വില്ലും കൈയിലേന്തി ഞാൻ സരയുതീരത്തു വന്നു, കുടിനീർക്കടവിൽ വരുന്ന ഏതെങ്കിലും കാട്ടുമൃഗത്തെയോ ആനയെയോ കൊല്ലണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ. അപ്പോൾ വെള്ളത്തിൽ കുടം നിറയുന്ന ശബ്ദം ഞാൻ കേട്ടു; ഇത് ആനയാണെന്നു കരുതി ഞാൻ അതിനെ ബാണംകൊണ്ട് എയ്തു. പിന്നെ ആ നദിയുടെ തീരത്തുചെന്നപ്പോൾ, ഹൃദയം അമ്പേറ്റു പിളർന്ന്, പ്രാണൻ പോകാറായി നിലത്തുകിടക്കുന്ന ഒരു താപസനെ ഞാൻ കണ്ടു. അവന്റെതന്നെ വാക്കനുസരിച്ച് അടുത്തുചെന്ന്, പരിതപിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ ആ അമ്പ് പെട്ടെന്ന് മർമത്തിൽനിന്നു വലിച്ചൂരി. അമ്പ് ഊരിയപ്പോൾ അവൻ ഉടൻതന്നെ സ്വർഗം പൂകി, ‘എന്റെ പൂജ്യരായ മാതാപിതാക്കൾ ഇരുവരും അന്ധരാണ്’ എന്നു ദുഃഖിച്ചു വിലപിച്ചുകൊണ്ട്.’ മരണസമയത്തുപോലും അവന്റെ ചിന്ത തന്നെക്കുറിച്ചല്ല, മാതാപിതാക്കളെക്കുറിച്ചായിരുന്നു. ‘അറിവില്ലായ്മയാൽ അങ്ങയുടെ മകൻ എന്നാൽ പെട്ടെന്നു വധിക്കപ്പെട്ടു; ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ച സ്ഥിതിക്ക് ഇനി ബാക്കിയുള്ളതെന്തോ, അതിൽ മുനി എന്നോടു പ്രസാദിക്കണം.’ ‘ബാക്കിയുള്ളത്’ എന്ന പദത്താൽ, ശാപമായാലും ദണ്ഡമായാലും ഇഷ്ടംപോലെ സ്വീകരിക്കാൻ താൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം അറിയിക്കുന്നു. സ്വന്തം പാപം ഏറ്റുപറഞ്ഞ ഞാൻ പറഞ്ഞ ആ ക്രൂരവചനം കേട്ടിട്ടും ആ ഭഗവാനായ ഋഷി കഠിനമായ ആയാസത്തിനു — അതായത്, കോപത്താൽ എന്നെ ഉടൻ ഭസ്മമാക്കുന്നതിന് — തുനിഞ്ഞില്ല. ഇതാണ് മുനിയുടെ മഹത്ത്വം — ശോകമുണ്ട്, ശപിക്കാനുള്ള ശക്തിയുമുണ്ട്, പക്ഷേ തപസ്സിനാൽ സംയമിതനായ അദ്ദേഹം പ്രഹരിക്കുന്നില്ല. ‘അഘശംസി’ — സ്വന്തം പാപം ഏറ്റുപറയുന്നവൻ — എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: സ്വന്തം പാപം സ്വയം ഏറ്റുപറയുന്നവനെ തപസ്വി വധിക്കരുത്. കഥനക്രമവും നിപുണമാണ് — ആദ്യം കാരണം, പിന്നെ ശബ്ദം കേൾക്കൽ, പിന്നെ അമ്പെയ്ത്ത്, പിന്നെ കാഴ്ച, പിന്നെ അമ്പൂരൽ, ഒടുവിൽ മരണം; ഒരു പടിപോലും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല. സത്യത്തിന്റെ ഈ പൂർണതതന്നെ രാജാവിനു രക്ഷയായി. തപസ്വിയുടെ ഈ സംയമംതന്നെ മുന്നോട്ട് ഉച്ചരിക്കപ്പെടാനിരിക്കുന്ന ശാപത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, നെടുവീർപ്പിട്ട്, ശോകത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി കൈകൂപ്പിനിന്ന എന്നോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ അശുഭകർമം നീ സ്വയം എന്നോടു പറഞ്ഞിരുന്നില്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ശിരസ്സ് ഉടൻതന്നെ ലക്ഷം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിത്തെറിക്കുമായിരുന്നു.’ ഈ വാക്കിനാൽതന്നെ സത്യം പറയുന്നതിന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — മറച്ചുവയ്ക്കലായിരുന്നു ഇവിടെ മരണകാരണമാകുമായിരുന്നത്. ‘രാജാവേ, ക്ഷത്രിയൻ അറിഞ്ഞുകൊണ്ടു ചെയ്യുന്ന വധം, വിശേഷിച്ച് ഒരു വാനപ്രസ്ഥന്റേത്, വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും സ്വസ്ഥാനത്തുനിന്നു വീഴ്ത്തും. തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അത്തരമൊരു ബ്രഹ്മവാദിയുടെ നേർക്ക് അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ആയുധം പ്രയോഗിക്കുന്നവന്റെ ശിരസ്സ് ഏഴായി പിളരും. നീ ഇത് അറിവില്ലായ്മയാൽ ചെയ്തതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് നീ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നത്; അല്ലെങ്കിൽ രാഘവന്മാരുടെ കുലംപോലും ശേഷിക്കുമായിരുന്നില്ല, പിന്നെ നിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ ഇവിടെ മുനി ദണ്ഡത്തിന്റെ രണ്ടു തരങ്ങളെ വേർതിരിക്കുന്നു — അറിഞ്ഞു ചെയ്ത കർമവും അറിയാതെ ചെയ്ത കർമവും; അജ്ഞാനം ദണ്ഡത്തെ ഒഴിവാക്കുന്നില്ല, പക്ഷേ അതിന്റെ തീവ്രത കുറയ്ക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം എന്നോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഞങ്ങളെ ആ സ്ഥലത്തേക്കു കൊണ്ടുപോകൂ; ഇന്നു ഞങ്ങൾ ആ മകനെ അവസാനമായി കാണാൻ — പശ്ചിമദർശനത്തിനായി — ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘പശ്ചിമദർശനം’ — അന്ത്യദർശനം — എന്ന പദം കരുണരസത്തിന്റെ കൊടുമുടിയാണ്; ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത മകനെ അന്ധരായ മാതാപിതാക്കൾ അവസാനമായി ‘കാണുന്നത്’ സ്പർശത്തിലൂടെ മാത്രമായിരിക്കും. ആ മകൻ ദേഹമാകെ ചോരയിൽ കുളിച്ച്, മാൻതോൽവസ്ത്രം ചിതറി, ബോധമറ്റു നിലത്തുകിടന്ന്, ധർമരാജന്റെ വശത്തായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ഒറ്റയ്ക്കു ഞാൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതരായ ആ രണ്ടുപേരെയും ആ സ്ഥലത്തേക്കു കൊണ്ടുചെന്ന് മുനിയെയും പത്നിയെയും ആ മകനെ സ്പർശിപ്പിച്ചു. ആ തപസ്വികൾ തങ്ങളുടെ മകനെ തൊട്ടറിഞ്ഞ്, അവനെ പ്രാപിച്ച്, അവന്റെ ദേഹത്തിലേക്കു വീണു; പിന്നെ പിതാവ് അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. തപസ്വികൾ ദേഹത്തിലേക്കു വീണു എന്നു വർണിക്കുമ്പോൾ കവി വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ അവരുടെ അന്ധതയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കാഴ്ചയില്ലാത്തവർ സ്പർശംകൊണ്ടു മകനെ തേടി അവിടെത്തന്നെ വീഴുന്നു. ഈ ദൃശ്യംതന്നെ ദശരഥന്റെ ഓർമയിൽ ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു. രാജാവുതന്നെ അവരെ കൊണ്ടുചെന്നു — ഇതും പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെ ഒരംശമാണ്.

പിതാവിന്റെ വിലാപമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം; അദ്ദേഹം മകനെ മരിച്ചവനെപ്പോലെയല്ല, ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെയാണ് വിളിക്കുന്നത്. ‘ഇന്നു നീ എന്നെ വന്ദിക്കുന്നില്ല, എന്നോടു മിണ്ടുന്നുമില്ല; എന്തിനാണ് നിലത്തു കിടക്കുന്നത്, കുഞ്ഞേ, നീ കോപിച്ചിരിക്കുകയാണോ? ഞാൻ നിനക്ക് അപ്രിയനാണെന്നിരിക്കട്ടെ; എങ്കിൽ ധർമിഷ്ഠയായ നിന്റെ അമ്മയെ നോക്കൂ. എന്തേ കെട്ടിപ്പിടിക്കാത്തത്, സുകുമാരാ, ഒരു വാക്കു പറയൂ.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ദിനചര്യകൾ ഓരോന്നായി ഓർക്കുന്നു, അവ ചെയ്തിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ഇല്ല. ‘നീ ഉരുവിടുന്ന മധുരമായ ശാസ്ത്രമോ, ഹൃദയത്തിൽ തട്ടുന്ന മറ്റെന്തെങ്കിലുമോ രാത്രിയുടെ അന്ത്യയാമത്തിൽ ഇനി ആരിൽനിന്നാണ് ഞാൻ കേൾക്കുക? കുളിച്ച് അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച് സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്ത് അടുത്തിരുന്ന്, പുത്രശോകഭയത്താൽ വലയുന്ന എന്നെ ഇനി ആര് ആശ്വസിപ്പിക്കും? കിഴങ്ങും വേരും പഴവും കൊണ്ടുവന്ന്, പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെയെന്നപോലെ, ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിവില്ലാത്തവനും ആശ്രയമില്ലാത്തവനും നയിക്കാനാളില്ലാത്തവനുമായ എന്നെ ഇനി ആര് ഊട്ടും?’ ഇവിടെ വൃദ്ധൻ തന്നെത്തന്നെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ വർണിക്കുന്നു — കർമത്തിനു കഴിവില്ലാത്തവൻ, ആശ്രയമില്ലാത്തവൻ, നായകനില്ലാത്തവൻ. ‘അന്ധയും വൃദ്ധയും ദീനയും മകനെ കൊതിക്കുന്നവളുമായ നിന്റെ ഈ അമ്മയെ ഞാൻ എങ്ങനെ പോറ്റും?’ സ്വന്തം ദുഃഖത്തെക്കാൾ പത്നിയുടെ ദുഃഖമാണ് അദ്ദേഹത്തെ അലട്ടുന്നത്. പിന്നെ അദ്ദേഹം മകനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു: ‘നിൽക്കൂ മകനേ, യമന്റെ സദനത്തിലേക്കു പോകരുതേ; നാളെ എന്നോടും അമ്മയോടുമൊപ്പം നീ പോകും. ശോകാർത്തരും അനാഥരും ദീനരുമായ ഞങ്ങളും നീയില്ലാതെ കാട്ടിൽ വേഗംതന്നെ യമലോകത്തേക്കു പോകും. പിന്നെ വൈവസ്വതനെ കണ്ട് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തോട് ഈ വാക്കു പറയും — ധർമരാജൻ എന്നോടു ക്ഷമിക്കണം, ഇവൻ മാതാപിതാക്കളെ പോറ്റട്ടെ.’ യമനെപ്പോലും അദ്ദേഹം ശത്രുവായല്ല, ന്യായാധിപനായാണ് സംബോധന ചെയ്യുന്നത് — ഇതാണ് വാനപ്രസ്ഥന്റെ ധർമദൃഷ്ടി. വിലാപത്തിന്റെ ശൈലി ചോദ്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ് — ‘എന്തേ മിണ്ടാത്തത്’, ‘നീ കോപിച്ചിരിക്കുകയാണോ’, ‘ആര് എന്നെ ഊട്ടും’ എന്നിങ്ങനെ; ഉത്തരം എവിടെനിന്നും വരുന്നില്ല, ഈ മൗനംതന്നെ ശോകത്തിന്റെ ആഴം കൂട്ടുന്നു. വൃദ്ധരുടെ ദുഃഖം പുത്രവിയോഗത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, പോറ്റാനാളില്ലാത്തതിൽനിന്നുമുണ്ട് — ഇതാണ് വാർധക്യത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം.

വിലാപം പിന്നീട് പ്രാർഥനയായി മാറുന്നു; ശോകത്തിൽനിന്ന് ആശീർവാദം ജനിക്കുന്നു. ‘ധർമാത്മാവും മഹായശസ്വിയുമായ ലോകപാലൻ ഇത്തരക്കാരനായ എനിക്ക് അക്ഷയമായ ഒരു അഭയദക്ഷിണ നൽകാൻ അർഹനാണ്. മകനേ, പാപമില്ലാത്ത നീ പാപകർമിയാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന ആ സത്യത്താൽ, ആയുധമേന്തി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്കുള്ള ലോകങ്ങളിലേക്കു നീ വേഗം പോകൂ.’ ഇവിടെ സത്യക്രിയ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — മകന്റെ നിഷ്പാപത്വംതന്നെ പ്രമാണമാക്കി ഉത്തമലോകങ്ങൾ പ്രാർഥിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്ത ശൂരന്മാർ ഏതു ഗതി പ്രാപിക്കുന്നുവോ, മുഖാമുഖം നിന്നു കൊല്ലപ്പെട്ടവർ ഏതു നേടുന്നുവോ, ആ പരമഗതിയിലേക്കു പോകൂ. സഗരനും ശൈബ്യനും ദിലീപനും ജനമേജയനും നഹുഷനും ധുന്ധുമാരനും ഏതു ഗതി പ്രാപിച്ചുവോ, അവിടേക്കു പോകൂ, കുഞ്ഞേ. സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സ്വാധ്യായത്താലും തപസ്സാലും ലഭിക്കുന്ന ഗതി, ഭൂദാനം ചെയ്യുന്നവനും അഗ്നിഹോത്രിക്കും ഏകപത്നീവ്രതനും ലഭിക്കുന്ന ഗതി, ആയിരം പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്യുന്നവർക്കും ഗുരുശുശ്രൂഷ ചെയ്യുന്നവർക്കും ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്കും ലഭിക്കുന്ന ഗതി — ആ ഗതിയിലേക്കു പോകൂ.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാജർഷിമാരുടെ പേരുകളും ദാനധർമങ്ങളും യജ്ഞധർമങ്ങളും വ്രതധർമങ്ങളും ക്രമമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു — പിതാവ് എല്ലാ പുണ്യവും സമാഹരിച്ചു മകനു നൽകുന്നതുപോലെ. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ കുലത്തിലുള്ള വിശ്വാസം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ഈ കുലത്തിൽ ജനിച്ച ആരും ദുർഗതി പ്രാപിക്കുന്നില്ല; എന്റെ ബന്ധുവായ നിന്നെ കൊന്നവനാണ് ആ ഗതിയിലേക്കു പോകുക.’ ഇങ്ങനെ പിതാവ് ശാപത്തെപ്പോലും ആശീർവാദംകൊണ്ടു പൊതിയുന്നു — മകന് ഉത്തമലോകങ്ങൾ, കൊന്നവന് അധമഗതി. ഈ വാക്കുതന്നെ ദശരഥന്റെ ഭാവിയെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ഇവിടെ എണ്ണപ്പെടുന്ന സഗരാദിരാജാക്കന്മാരും ദാനശീലരും അഗ്നിഹോത്രികളും ഏകപത്നീവ്രതരും — എല്ലാവരും ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ ആദർശങ്ങളാണ്; തപസ്വിയുടെ മകനുവേണ്ടി അവരുടെ ഗതിതന്നെ പ്രാർഥിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് സവിശേഷത. ഈ ആശീർവാദത്തിൽത്തന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന ശാപത്തിന്റെ വിത്ത് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ദീനമായി വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു; പിന്നെ ഭാര്യയോടൊപ്പം മകന് ഉദകക്രിയ ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ ധർമജ്ഞനായ ആ മുനിപുത്രൻ സ്വന്തം കർമങ്ങളാൽ ദിവ്യരൂപം പൂണ്ട് ശക്രനോടൊപ്പം വേഗം സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറി. ‘സ്വകർമങ്ങളാൽ’ എന്ന പദം നിർണായകമാണ് — പിതാവിന്റെ ശോകത്താലല്ല, രാജാവിന്റെ പ്രായശ്ചിത്തത്താലുമല്ല, സ്വന്തം തപസ്സാൽതന്നെയാണ് അവൻ ഗതി നേടുന്നത്. ആ താപസൻ ശക്രനോടൊപ്പം നിന്ന് ആ വൃദ്ധരോടു സംസാരിച്ചു; ഒരു നിമിഷം ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട് പിതാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങയെയും അമ്മയെയും ശുശ്രൂഷിച്ചതിനാൽ ഞാൻ മഹത്തായ സ്ഥാനം നേടി; നിങ്ങളും വേഗം എന്റെ അടുക്കലെത്തും.’ മാതാപിതാക്കളുടെ ശുശ്രൂഷതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ തപസ്സ് എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ജിതേന്ദ്രിയനായ ആ മുനിപുത്രൻ ശോഭയേറിയ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ വേഗം ദേവലോകത്തേക്കു കയറി. ഇവിടെ കവി ശോകത്തിനു നടുവിൽ ഒരു പ്രകാശകിരണം സ്ഥാപിക്കുന്നു — കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടും ആ ബാലൻ സ്വകർമങ്ങളാൽതന്നെ ഉത്തമസ്ഥാനം പ്രാപിക്കുന്നു; ദുഃഖം ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ആ രണ്ടുപേർക്കു മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ മഹാതേജസ്വിയായ താപസൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം വേഗം ഉദകക്രിയ ചെയ്തിട്ട് കൈകൂപ്പിനിന്ന എന്നോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ എന്നെ കൊല്ലുക; മരണത്തിൽ എനിക്കു വ്യഥയില്ല. ഏകപുത്രനായിരുന്ന എന്നെ അമ്പുകൊണ്ടു പുത്രനില്ലാത്തവനാക്കിയ നിന്റെ കൈകൊണ്ടുതന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ഭേദം.’ ഈ യാചനതന്നെ ശാപത്തെക്കാൾ തീവ്രമാണ് — മരണമാണ് വരം എന്നു പറയുന്നവന്റെ ജീവിതം മരണത്തെക്കാൾ ദുഃഖമയമാണ്. ഇന്ദ്രനോടൊപ്പമുള്ള വരവിനും അർഥമുണ്ട് — ദേവരാജൻ സ്വയം വന്ന് അവനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു; ഇതിലൂടെ അവന്റെ പിതൃശുശ്രൂഷയുടെ ഫലം പ്രത്യക്ഷമാക്കപ്പെടുന്നു; മാതാപിതാക്കളാകട്ടെ മകന്റെ ഗതി കേട്ടിട്ടും ശോകത്തിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നില്ല. മുനിയുടെ ദുഃഖം അതുകൊണ്ടുതന്നെ വർധിക്കുന്നു, കാരണം മകൻ സുഖിയാണ്, മാതാപിതാക്കളോ നിരാശ്രയരും.

പിന്നെ ആ ശാപം ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു — മുഴുവൻ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെയും മൂലമായത്. ‘നീ അറിവില്ലായ്മയാലാണെങ്കിലും എന്റെ ആ ബാലനെ കൊന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാനും നിന്നെ അതിദുഃഖകരവും അതിദാരുണവുമായ ഒരു ശാപത്താൽ ശപിക്കും. പുത്രവിപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഏതു ദുഃഖം ഇപ്പോൾ എനിക്കുണ്ടോ, അതുപോലെതന്നെ നീയും പുത്രശോകത്താൽ മരിക്കും.’ ശാപത്തിന്റെ രൂപം ഇവിടെ വിചിത്രമാണ് — പുതിയൊരു ദുഃഖം കല്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല, മുനി അനുഭവിക്കുന്ന ദുഃഖംതന്നെ തിരിച്ചുവരുന്നു. ‘ക്ഷത്രിയനായ നീ അറിവില്ലായ്മയാൽ മുനിയെ കൊന്നതുകൊണ്ട്, നരാധിപാ, ബ്രഹ്മഹത്യ നിന്നെ ഉടനെ ബാധിക്കുന്നില്ല.’ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനപ്രകാരം ആ താപസൻ ബ്രാഹ്മണനായിരുന്നില്ല, അതിനാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷം പറ്റുന്നില്ല; എന്നാൽ ദണ്ഡം മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ വരുന്നു. ‘ദാതാവിനെ ദക്ഷിണയെന്നപോലെ, ജീവനൊടുക്കുന്ന അത്തരമൊരു ഘോരാവസ്ഥ നിന്നെയും വേഗംതന്നെ പ്രാപിക്കും.’ ദക്ഷിണയുടെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — നൽകിയ ദക്ഷിണ ഫലമായി ദാതാവിനെ തീർച്ചയായും പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ചെയ്ത കർമം കർത്താവിനെയും. ഇങ്ങനെ എന്റെമേൽ ശാപം ചുമത്തി, ദീനമായി ഏറെ വിലപിച്ച്, ആ ദമ്പതികൾ ചിതയിൽ ദേഹം അർപ്പിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. പിന്നെ ദശരഥൻ കൗസല്യയോടു നിഗമനം പറയുന്നു: ‘ദേവീ, ആലോചിച്ചപ്പോൾ ഈ പാപം എനിക്കുതന്നെ ഓർമവന്നു — അന്നു ബാല്യചാപല്യത്താൽ ശബ്ദവേധിയായി വില്ലുകുലച്ച് ഞാൻ ചെയ്തത്. ആ കർമത്തിന്റെ ഈ വിപാകം ഇപ്പോൾ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു — അപഥ്യങ്ങളോടൊപ്പം ഭക്ഷിച്ച അന്നരസത്തിൽനിന്നു രോഗമെന്നപോലെ.’ ഉപമ പ്രായോഗികമാണ് — രോഗം ഭക്ഷണസമയത്തല്ല, കാലാന്തരത്തിലാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. ശാപം ഉച്ചരിച്ചശേഷം ആ വൃദ്ധർ കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല — മകനില്ലാത്ത ജീവിതം നിരർഥകമെന്നു കരുതി ഉടൻതന്നെ ചിതയിലേറുന്നു. ഇതിലൂടെ ദശരഥന്റെ ഭാവിയും സൂചിതമാകുന്നു. ദശരഥന്റെ ദീർഘകാലത്തെ മൗനത്തിന്റെ കാരണവും ഇവിടെത്തന്നെ വ്യക്തമാകുന്നു.

‘അതുകൊണ്ട്, ഭദ്രേ, ആ ഉദാരന്റെ ആ വാക്ക് ഇപ്പോൾ എന്നിൽ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു’ — എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ഭൂപാലൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ടും നടുങ്ങിക്കൊണ്ടും ഭാര്യയോടു പറഞ്ഞു: ‘പുത്രശോകത്താൽ ഞാൻ ജീവൻ വെടിയാൻ പോകുന്നു എന്നത് ആ ശാപത്തിന്റെതന്നെ ഫലമാണ്. കൗസല്യേ, കണ്ണുകൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; നീ എന്നെ തൊടൂ.’ കാഴ്ച നശിക്കുമ്പോൾ സ്പർശം മാത്രമാണ് ബാക്കിയുള്ള ബന്ധം — മുനിദമ്പതികൾ മകനെ സ്പർശത്താൽമാത്രം അറിഞ്ഞതുപോലെ, ഇപ്പോൾ രാജാവും. ‘യമലോകത്തെത്തിയ മനുഷ്യർ ബന്ധുക്കളെ കാണുകയില്ല. രാമൻ എന്നെ തൊടുകയോ ഒരിക്കലെങ്കിലും പിടിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, ധനമോ യൗവരാജ്യമോ സ്വീകരിച്ചാൽ, ഞാൻ ജീവിക്കുമെന്നാണ് എന്റെ വിചാരം.’ മരണാസന്നനായിട്ടും അദ്ദേഹം ഒരു പ്രതീക്ഷ മാത്രം പുലർത്തുന്നു — മകന്റെ സ്പർശം. പിന്നെ അദ്ദേഹം സ്വയം നിന്ദിക്കുന്നു: ‘ദേവീ, ഞാൻ രാഘവനോടു ചെയ്തത് എനിക്കു ചേർന്നതായിരുന്നില്ല; അവൻ എന്നോടു ചെയ്തതാകട്ടെ അവനു ചേർന്നതുതന്നെ.’ അതായത്, പിതാവിന്റെ പെരുമാറ്റം അയോഗ്യം, മകന്റേത് സർവഥാ യോഗ്യം. ‘ഭൂമിയിൽ വിവേകമുള്ള ആരാണ് ദുർവൃത്തനായ മകനെപ്പോലും ഉപേക്ഷിക്കുക? നാടുകടത്തപ്പെടുന്ന ഏതു മകനാണ് പിതാവിനോട് അസൂയ — വിദ്വേഷം — കാട്ടാതിരിക്കുക?’ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം സ്വന്തം അപരാധവും രാമന്റെ മഹത്ത്വവും ഒരുമിച്ചു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘കണ്ണുകൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല, എന്റെ ഓർമ മാഞ്ഞുപോകുന്നു; ഇതാ വൈവസ്വതന്റെ ദൂതന്മാർ എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു, കൗസല്യേ. ജീവിതം ഒടുങ്ങുമ്പോൾ സത്യപരാക്രമനും ധർമജ്ഞനുമായ രാമനെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്നതിനെക്കാൾ ദുഃഖകരമായി മറ്റെന്തുണ്ട്?’ ‘യമലോകത്തെത്തിയ മനുഷ്യർ ബന്ധുക്കളെ കാണുകയില്ല’ എന്ന വാക്കിനാൽ അദ്ദേഹം തന്റെ മരണം വന്നെത്തിയതായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുപോലെയാണ്; പക്ഷേ അതിനുശേഷം വീണ്ടും രാമന്റെ സ്പർശംതന്നെ പ്രാർഥിക്കുന്നു — ഇതാണ് മരണാസന്നന്റെ ആടിയുലയുന്ന മനോനില. ഈ വാക്കുകളാൽ അദ്ദേഹം കൗസല്യയുടെ കോപവും ശമിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

അവസാനവാക്കുകളിൽ രാജാവ് സ്വന്തം ദുഃഖത്തിൽനിന്നു പുറത്തുകടന്ന് മറ്റുള്ളവരുടെ സൗഭാഗ്യം ഓർക്കുന്നു; ഇതാണ് ഈ വിലാപത്തിന്റെ സവിശേഷത. ‘പ്രതികാരം ചെയ്യാത്ത ആ മകനെ കാണാത്തതിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകം, വെയിൽ അല്പജലത്തെയെന്നപോലെ, എന്റെ പ്രാണനെ വറ്റിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം വർഷത്തിൽ വീണ്ടും രാമന്റെ മനോഹരമായ ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ മുഖം കാണുന്നവർ മനുഷ്യരല്ല, ദേവന്മാർതന്നെയാണ്.’ തന്റെ ആയുസ്സ് പതിന്നാലു വർഷം നീളില്ലെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം; അതിനാൽ ആ ദർശനം ദേവന്മാർക്കുമാത്രം യോഗ്യമെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ‘താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും നല്ല പുരികങ്ങളും നല്ല പല്ലുകളും മനോഹരമായ നാസികയുമുള്ള, ചന്ദ്രനു സമമായ ആ മുഖം കാണുന്നവർ ധന്യരാണ്. ശരത്കാലചന്ദ്രനും വിടർന്ന താമരയ്ക്കും സദൃശമായ, സുഗന്ധമുള്ള എന്റെ രാമന്റെ മുഖം കാണുന്നവർ ധന്യരാണ്; വനവാസം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും അയോധ്യയിലെത്തിയ രാമനെ, തന്റെ സഞ്ചാരപഥത്തിലെത്തിയ ശുക്രനെയെന്നപോലെ, സുഖികളായ ജനങ്ങൾ കാണും.’ ശുക്രന്റെ ഉപമയാൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — തന്റെ മാർഗത്തിലെത്തിയ ശുക്രൻ ക്ഷേമസൂചകമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, തിരിച്ചെത്തിയ രാമൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ കല്യാണമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ അന്ത്യംതന്നെ വർണിക്കുന്നു: ‘കൗസല്യേ, മനോമോഹത്താൽ ഹൃദയം അത്യന്തം തളരുന്നു; ശബ്ദവും സ്പർശവും രസവും എന്നോടു ചേർന്നിട്ടും ഞാൻ അവയെ അറിയുന്നില്ല. ബോധം നശിക്കുന്നതിനാൽ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കെട്ടുപോകുന്നു, എണ്ണ തീർന്ന ദീപത്തിന്റെ ചുവന്ന രശ്മികൾപോലെ. സ്വയം ഉണ്ടാക്കിയ ഈ ശോകം, നദീപ്രവാഹം കരയെയെന്നപോലെ, അനാഥനും അചേതനനുമായ എന്നെ വേഗത്തിൽ തകർക്കുന്നു.’ ‘ആത്മഭവം’ — തന്നിൽനിന്നുതന്നെ ഉണ്ടായത് — എന്ന പദത്താൽ ശോകത്തിന്റെ കാരണവും താൻതന്നെ എന്ന് അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘കാണും’ എന്ന ക്രിയാപദം അഞ്ചുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; തനിക്കു സ്വയം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തതിനെ അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും മറ്റുള്ളവരിൽ ആരോപിക്കുന്നു. ഈ ആവർത്തനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമദുഃഖത്തിന്റെ സ്വരൂപം. ദീപോപമയും അത്യന്തം യഥാർഥമാണ് — എണ്ണ തീരുമ്പോൾ പ്രഭ ചുവന്ന് അണയുന്നു.

ഒടുവിൽ വാക്യഘടനതന്നെ തകരുന്നു; വിളികൾ മാത്രം ബാക്കിയാകുന്നു. ‘ഹാ രാഘവാ, മഹാബാഹോ, ഹാ എന്റെ ക്ലേശം നീക്കുന്നവനേ, ഹാ പിതൃപ്രിയാ, ഹാ എന്റെ നാഥാ, നീ എന്നെ വിട്ടുപോയല്ലോ, മകനേ. ഹാ കൗസല്യേ, ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ഹാ തപസ്വിനിയായ സുമിത്രേ; ഹാ ക്രൂരേ, എന്റെ ശത്രുവേ, കുലത്തിനു കളങ്കമായ കൈകേയീ.’ മൂന്നു പേരുകളിലും ക്രമം അർഥവത്താണ് — ആദ്യം മകൻ, പിന്നെ രണ്ടു ദേവിമാർ, ഒടുവിൽ കൈകേയി; അവസാനവാക്ക് നിന്ദയാണ് ഏറ്റെടുക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ അമ്മയായ കൗസല്യയുടെയും സുമിത്രയുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട് ദശരഥരാജാവ് ജീവിതാന്ത്യം പ്രാപിച്ചു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത് — പ്രിയപുത്രന്റെ നാടുകടത്തലിൽ ആതുരനായ ആ നരാധിപൻ അങ്ങനെ ദീനനായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ, അർധരാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അത്യന്തം ദുഃഖപീഡിതനായി, ഉദാരദർശനനായ അദ്ദേഹം പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ ശബ്ദവേധിയായ ബാണത്തിന്റെ ഫലം അനേകവർഷങ്ങൾക്കുശേഷം പൂർണമാകുന്നു; മുനിയുടെ ശാപം അക്ഷരംപ്രതി സത്യമായി. സർഗാന്ത്യത്തിൽ അയോധ്യ അനാഥ, രാമൻ വനത്തിൽ, രാജാവ് സ്വർഗത്തിൽ — മൂന്നു ദുഃഖങ്ങളും ഒരേ അർധരാത്രിയിൽ പൂർത്തിയായി. അടുത്ത സർഗം പ്രഭാതത്തിൽ വന്ദികളുടെ സ്തുതിപാഠത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു — തങ്ങൾ സ്തുതിക്കുന്നയാൾ ഇല്ലെന്ന് അവർ അറിയുന്നില്ല. ‘ഉദാരദർശനൻ’ എന്ന അന്തിമവിശേഷണം കവി ബോധപൂർവം വച്ചതാണ് — കൈകേയിയുടെ വരത്താൽ ബന്ധിതനായി മകനെ നാടുകടത്തിയവൻ ഒടുവിലും ഉദാരനായിത്തന്നെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ ഈ സർഗം മഹാകാവ്യത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വഴിത്തിരിവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga Daśaratha had told Kausalyā how he shot with his sound-seeking arrow and killed the young ascetic; in this one he tells at length what came of that deed. Recalling that undeserved killing of the great sage's son, the righteous descendant of Raghu, still weeping, went on. Having done that great wrong unknowingly, he said, with my senses in turmoil, I pondered alone how any good could now be done. "Alone" matters: at that moment there was no minister and no charioteer; the decision was his alone. Then I filled the pot with the best water and followed the path the boy had described until I reached the hermitage. He was carrying out the very task of the slain boy, his first attempt at atonement. There I saw his parents, feeble, blind and old, with no one to guide them, like two birds whose wings have been cut. The image is exact: as birds with clipped wings cannot fly, so these two could not even move without their son. They sat talking of nothing but him and, absorbed in their talk, felt no weariness; bereft because of me, yet not knowing it, they sat clinging helplessly to the hope of his return. With this one picture the poet prepares all the grief to come: before the two who counted their son as their very life stood his killer, holding a pot of water. "Still weeping" at the start tells us that the story is not told calmly but in the midst of tears. The full pot makes a bitter contrast: the water had been brought, but the one it was brought for had been killed. So the first part of the sarga is quiet, but with the dreadful stillness before a thunderbolt.

My mind struck down by grief and shaken by fear, the king said, I went into that hermitage and my sorrow only grew; before, it had been the grief of killing, now there was the fear of facing them. Hearing my footsteps, the sage, thinking his son had come, called out: Why are you so long, my son? Bring the water quickly. Whatever made you play so long in the water, your mother here has been anxious for you; come into the hermitage at once. If your mother or I have done anything to displease you, my son, do not take it to heart, you who are an ascetic. The blind father took his son's silence for anger and wanted to win him round by asking pardon. You are the refuge of those who have none, you are the eyes of those who cannot see; our lives are bound up in you, so why do you not answer? These loving words entered Daśaratha's heart like arrows: the arrow that had pierced the son now pierced his killer. Note that the sage still did not know of his son's death; everything he said was addressed to a living son, and this irony, known to the listener but not to the speaker, tears the heart. Looking at the sage, the king said, I spoke in a voice that was faint and stuck in my throat, its sounds slurred, like a man seized by fear. Steadying my mind by an effort and gathering strength to speak, I told him the terrible thing that had befallen his son. First he told who he was: I am a kṣatriya, Daśaratha; I am not your son, great soul. This sorrow, which good men condemn, has come to me through my own act. He began his truth-telling by condemning himself, and by saying "through my own act" he blamed not fate but himself.

Then he told everything as it had happened, hiding nothing. Reverend sir, I came to the bank of the Sarayū bow in hand, wanting to kill some beast of prey or an elephant come down to the watering place. Then I heard the sound of a pot being filled in the water; thinking it was an elephant, I shot an arrow at it. Going to the riverbank, I saw an ascetic lying on the ground, pierced through the heart by my arrow, his life ebbing away. At his own bidding I went to him, and in my anguish I quickly drew the arrow from the wound. With the arrow drawn out he went at once to heaven, grieving and lamenting that his reverend parents were both blind; even in death his thought was not for himself but for them. Unknowingly I struck down your son in a moment. Things being as they are, whatever remains to be done, let the sage be gracious to me in it; by "whatever remains" he declared himself ready to accept any curse or punishment. The telling is careful: first the purpose, then the sound, then the arrow, then the sight, then the drawing out of the arrow, and last the death, with not a single step left out, and this completeness of truth became the king's protection. Hearing that cruel account from me, who was myself confessing my sin, the reverend sage could not bring himself to strike at me fiercely; that is, he did not burn him to ashes in his anger at once. This is the sage's greatness: he had grief and he had the power to curse, but restrained by austerity he did not strike, for one who confesses his own sin should not be killed by an ascetic. That restraint also gives greater weight to the curse he would later pronounce.

His face full of tears, sighing and faint with grief, the sage of great splendour spoke to me as I stood before him with folded hands. If you had not told me of this evil deed yourself, your head would have burst that instant into a hundred thousand pieces. With these words the greatness of telling the truth is established: concealment would have meant death. A killing done knowingly by a kṣatriya, O king, especially of a forest hermit, would cast even the wielder of the thunderbolt down from his place. The head of one who knowingly looses a weapon at such an ascetic, established in austerity and expounding sacred truth, would split into seven. Because you did this in ignorance, you live; otherwise not even the house of Raghu would survive, let alone you. Here the sage distinguishes two kinds of guilt, deeds done knowingly and deeds done in ignorance: ignorance does not remove punishment, but it takes away its severity. Then he said to me: King, take us to that place; today we want to see our son for the last time. "For the last time" is the height of pathos: the blind parents had never seen him, and their last seeing would be by touch. The boy lay there, his limbs drenched with blood, his deerskin and robe scattered, senseless on the ground, gone into the power of the king of the dead. Then I alone led the two, overwhelmed with grief, to the spot and let the sage and his wife touch their son. The two ascetics touched their own son, and reaching him they fell on his body; and then the father spoke to him. By describing them falling on the body, the poet reminds us of their blindness: unable to see, they found their son by touch and fell upon him there. This scene still lived in Daśaratha's memory. And the king led them there himself, which was another part of his atonement.

The father's lament is the heart of this sarga; he addresses his son not as dead but as if asleep. You do not greet me today, you do not speak to me; why do you lie on the ground, my child? Are you angry? If I am no longer dear to you, look at your mother, who has kept to dharma. Why do you not embrace me, my tender one? Say something. Then he recalled one by one the daily tasks whose doer was now gone. Whose sweet recitation of scripture, or of anything else dear to the heart, shall I hear now in the last watch of the night? Who now, having bathed, made his offering to the fire and worshipped at twilight, will sit beside me and comfort me, tormented as I am by fear of losing a son? Who will bring roots and fruit and feed me like a dear guest, me who can do no work, have no support and no one to lead me? Here the old man describes himself in three ways: unable to work, without support, without a guide. How shall I keep your mother, blind, old and poor, longing for her son? His wife's grief troubled him more than his own. Then he pleaded with his son: Stay, my son, do not go to Yama's house; tomorrow you shall go with your mother and me. We too, grief-stricken, helpless and wretched, left without you in the forest, shall soon go to Yama's realm. And when I see the son of Vivasvat, I shall say to him: May the king of dharma forgive me; let this boy go on supporting his parents. He addresses Yama not as an enemy but as a judge, as a forest hermit who sees with the eye of dharma. The lament is full of questions, but no answer comes from anywhere, and that very silence deepens the grief. The old couple's sorrow comes not only from losing their son but from losing their support, which is the reality of old age.

Then the lament turned into prayer, and blessing was born of grief. That righteous and famous guardian of the world, said the father, can surely grant one imperishable gift of safety to a man in my state. My son, you were sinless and were killed by one who did a sinful deed; by that truth go quickly to the worlds of those who fight with weapons. Here a solemn act of truth is used: the son's innocence is made the pledge by which the highest worlds are sought. Go to the highest state that brave men reach who never turn back in battle, and those who are killed facing the enemy. Go, my dear child, to the state reached by Sagara, Śaibya, Dilīpa, Janamejaya, Nahuṣa and Dhundhumāra. Go to the state that all beings win by sacred study and austerity, and that belongs to the giver of land, the keeper of the sacred fires, the man faithful to one wife, to those who have given a thousand cows, to those who have served their teachers and to those who have laid down their bodies. The names of royal sages, the duties of giving, of sacrifice and of vows are counted in turn, as if a father were gathering all merit and giving it to his son; notably, the sage asks for his ascetic son the destiny of these ideal householders. Finally he declared his faith in his family: No one born in this family of ours goes to an evil end; but he will go to it, the man by whom you, my kinsman, were killed. So the father wrapped even his curse in a blessing, the highest worlds for his son and a low destiny for the killer. These words already point to Daśaratha's fate; the seed of the curse to come lies inside this blessing.

So he lamented pitifully again and again, and then with his wife began to make the water offering for his son. At that very moment the sage's son, who knew dharma, rose swiftly to heaven with Indra in a divine form won by his own deeds. "By his own deeds" is decisive: not through his father's grief nor the king's atonement but through his own austerity he won his destiny. Indra coming in person to take him shows the fruit of his service to his parents. The young ascetic spoke to his aged parents in Indra's presence, comforted them a little while, and said to his father: By serving you both I have reached a high place; you too will soon come to me. It is clear that serving his mother and father was his austerity. Saying this, the sage's son, master of his senses, rose swiftly to heaven in a shining celestial chariot. Amid the grief the poet sets a single ray of light: though slain, the boy won a high place by his own deeds, and the sorrow remained only for the living. Yet the parents were not freed from grief by hearing of his destiny; rather it grew, for the son was happy and they were left without support. Then the ascetic of great splendour, having quickly made the water offering with his wife, spoke to me as I stood with folded hands: Kill me today, king; I feel no pain at dying. You who with one arrow have made me, the father of one son, sonless, it would be better to die by your hand. This plea is sharper even than a curse: for one who says death is a blessing, life is more painful than death.

Then the curse was spoken, the root of the whole Ayodhyā Kāṇḍa. Because you killed my boy in ignorance, I too shall lay on you a curse, terrible and full of grief. As I now suffer grief from the loss of my son, so you too, king, shall meet your end in grief for a son. The form of the curse is unusual: no new sorrow is invented, but the very sorrow the sage feels comes back upon the doer. Since you, a kṣatriya, killed the sage in ignorance, the guilt of killing a brāhmaṇa does not enter you at once, lord of men; but such a state, dreadful and destroying life, will come upon you soon, as a gift comes back to the giver. The image of the gift is subtle: as a gift given surely follows the giver with its fruit, so a deed done follows the doer. Having laid the curse on me and wept long and pitifully, the couple placed their bodies on the pyre and went to heaven. They did not wait: without their son life was meaningless, and they mounted the pyre at once. Then Daśaratha told Kausalyā the conclusion: My queen, brooding on all this, I have remembered the sin I committed long ago out of boyish rashness, drawing my bow at a sound. The ripening of that deed has now arrived, as sickness comes after eating good food mixed with unwholesome things. The image is practical: illness shows itself not at the meal but later. Here too the reason for Daśaratha's long silence about this deed becomes clear, and his own end is foretold.

Therefore, my good lady, the word of that noble man has come home to me. Saying this, weeping and afraid, the lord of the earth said to his wife: The curse bears its fruit in this, that I shall give up my life through grief for my son. Kausalyā, I cannot see you with my eyes; touch me. With his sight gone, touch was the only bond left, just as the sage and his wife had known their son only by touch. Men who have reached Yama's realm do not see their kin. If Rāma were to touch me, or take hold of me even once, or accept wealth or the office of heir, then I think I might live. Even at death's door he held on to one hope, his son's touch. Then he condemned himself: My queen, what I did to Rāghava was not worthy of me, but what he did to me was entirely worthy of him; that is, the father's conduct was unfitting, the son's wholly fitting. What wise man on earth would abandon even a wicked son? And what son, being banished, would not resent his father? With two questions he showed at once his own guilt and Rāma's greatness. I cannot see you with my eyes, my memory is failing; these are the messengers of Yama, son of Vivasvat, hurrying me on, Kausalyā. What could be more sorrowful than that at the end of my life I cannot see Rāma, who knows dharma and whose valour is truth? He announces his death as if it had come, and then again prays for Rāma's touch; such is the swaying mind of a dying man. With these words he also wished to quiet Kausalyā's anger.

In his last words the king went beyond his own sorrow to think of the good fortune of others, and that is the special quality of this lament. Grief at not seeing that peerless son, he said, dries up my life as the sun dries a little water. They are not men but gods who, in the fifteenth year, will see Rāma's face again with its lovely bright earrings. He knew he would not live the fourteen years, and so counted that sight fit only for gods. Blessed are they who will see that face with eyes like lotus petals, fine brows, fine teeth and a shapely nose, like the lord of the stars. Blessed are they who will see my Rāma's fragrant face, like the autumn moon and a full-blown lotus. Happy people will see Rāma back in Ayodhyā, his exile over, as men see Venus risen on its course; as that planet on its path is a sign of welfare, so Rāma's return would be the good of the kingdom. "They will see" returns again and again: what he himself could not do, he assigned to others, and that repetition is the very shape of his last sorrow. Then he described his own end: Kausalyā, my heart sinks utterly in the confusion of my mind; I no longer perceive sound, touch or taste even when they reach me. With the failing of the mind, all the senses fail, as the rays of a lamp turn red and die when its oil runs out; the image is exact, for when the oil is spent the flame reddens and goes out. This grief born of myself sweeps me away, helpless and senseless, as a river's current carries off its bank; by "born of myself" he owned that he was the cause of his grief.

At the end his very sentences broke, and only cries of address remained. Alas, Rāghava, mighty-armed! Alas, you who took away my weariness! Alas, beloved of your father, my protector, you are gone from me, my son! Alas, Kausalyā, I cannot see! Alas, poor Sumitrā! Alas, cruel Kaikeyī, my enemy, disgrace of the family! The order of the names means something: first the son, then the two queens, and last Kaikeyī, so that the final word is one of reproach. So, grieving in the presence of Rāma's mother Kausalyā and of Sumitrā, King Daśaratha came to the end of his life. The last verse is in a longer metre: distraught at the banishment of his beloved son, speaking so pitifully, that king of noble aspect, cruelly afflicted by grief, gave up his life when half the night had passed. So the fruit of the sound-seeking arrow ripened after many years, and the sage's curse came true to the letter. At the sarga's end Ayodhyā is without a protector, Rāma is in the forest and the king in heaven, three sorrows brought to completion in one midnight. The poet deliberately gives him the last epithet "of noble aspect": the king who, bound by Kaikeyī's boon, banished his son is remembered at the end as noble still. The next sarga begins at dawn with the bards singing praises, not knowing that the one they praise is no more; so this sarga marks one of the greatest turns of the epic.