पूर्वसर्गान्ते राजा निद्रायाः वशम् एयिवान् आसीत्। मुहूर्तेन एव सः प्रतिबुद्धः; तस्य चेतना शोकेन उपहता, अतः सः पुनः चिन्ताम् अभ्यपद्यत। रामलक्ष्मणयोः विवासात् वासवोपमं तं राजानम् उपसर्गः आविशत् — यथा तमः सूर्यम् आवृणोति, तद्वत्। सभार्ये रामे गते कोसलेश्वरः असितापाङ्गीं कौसल्यां किमपि वक्तुम् इच्छन् स्वदुष्कृतम् अस्मरत्। रामे वनं प्रव्राजिते सा षष्ठी रजनी आसीत्; अर्धरात्रे सः कृतं दुष्कृतं स्मृतवान्। पुत्रशोकार्तः सः पुत्रशोकार्ताम् एव कौसल्याम् इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र कविः कालं स्थानं मनोदशां च सूक्ष्मतया निर्दिशति — षष्ठी रात्रिः, अर्धरात्रः, शोकोपहता चेतना; एतादृशे एव क्षणे मनुष्यः स्वकृतं पापं स्मरति। ‘विवक्षुः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् राजा दीर्घकालात् एतां कथां हृदये निगूढां धारयति स्म, अधुना च सा स्वयम् एव उद्गिरति। अयं सर्गः अयोध्याकाण्डस्य कथायाम् अन्तःकथारूपेण प्रविशति — दशरथः स्वयम् एव वक्ता, कौसल्या च श्रोत्री। एतेन कथायाः वजनं वर्धते, यतः सा न कवेः वाक्, अपि तु कर्तुः एव स्वीकारः। ‘उपसर्गः’ इति पदेन दैवी आपत् सूच्यते; ‘तमः सूर्यम् इव’ इति उपमया च राज्ञः तेजसः आवरणं दर्शितम्। पञ्चमे श्लोके ‘पुत्रशोकार्तः’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — एकं राज्ञः विशेषणम्, अपरं देव्याः; तेन तयोः समानदशा सूचिता। षष्ठी रात्रिः इति गणना पूर्वसर्गस्य ‘पञ्चरात्रः’ इत्यनेन सङ्गच्छते।

राजा साक्षात् कथां न आरभते; प्रथमं सिद्धान्तं स्थापयति। ‘कल्याणि, भद्रे, कर्ता यत् शुभम् अशुभं वा आचरति, तदेव कर्मजं फलं लभते।’ ततः बालस्य लक्षणम् आह — यः कर्मणाम् आरम्भे फलस्य गुरुलाघवं दोषं वा न जानाति, सः बालः इति उच्यते। अनन्तरं दृष्टान्तः — कश्चित् आम्रवणं छित्वा पलाशान् सिञ्चति; पलाशस्य पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः सन् सः फलागमे शोचति, यतः पलाशस्य फलं निःसारम्। यः फलम् अविज्ञाय कर्म एव अनुधावति, सः फलवेलायां किंशुकसेचकः इव शोचति। अन्ते सः दृष्टान्तम् आत्मनि योजयति — ‘सः एव अहम्; मया आम्रवणं छित्वा पलाशाः सिक्ताः; फलागमे रामं त्यक्त्वा दुर्मतिः अहं पश्चात् शोचामि।’ अत्र आम्रः रामः, पलाशः च कैकेय्याः वरद्वयम् इति अर्थः स्पष्टः। अत्र चत्वारः श्लोकाः सामान्यसिद्धान्तम्, पञ्चमः च तस्य आत्मनि प्रयोगं दर्शयति — एषा एव प्राचीना उपदेशपद्धतिः। ‘गृध्नुः’ इति पदेन लोभः सूच्यते; ‘दुर्मतिः’ इति पदेन च राजा स्वयम् एव आत्मानं निन्दति। आम्रवणस्य छेदनं तु न केवलं त्यागः, अपि तु विनाशः — रामः न केवलं त्यक्तः, अपि तु वनं प्रेषितः इति भावः। ‘किंशुकसेचकः’ इति उपमानं पुनः पलाशम् एव निर्दिशति, तेन दृष्टान्तः दृढीभवति।

इतः कथायाः बीजम् उद्घाट्यते। ‘कौसल्ये, धनुष्मता कुमारेण मया शब्दः लब्धः आसीत् — जनाः वदन्ति स्म यत् कुमारः शब्दवेधी इति; तेन एव मया इदं पापं कृतम्। अतः इदं स्वयंकृतं दुःखं मया अनुसम्प्राप्तम्, यथा संमोहात् बालेन भक्षितं विषं तम् एव हन्ति। यथा अन्यः कश्चित् पुरुषः पलाशैः मोहितः भवेत्, तथा मया अपि शब्दवेध्यम् इदं फलम् अविज्ञातम्।’ अत्र पूर्वसर्गस्य ‘अज्ञानात् शब्दवेधिना’ इति पदं विस्तार्यते। विद्यायाः गर्वः एव अत्र दोषमूलम्; कलायाः कौशलं न स्वयं पापम्, तस्य अविवेकेन प्रयोगः एव पापम् इति कविना सूच्यते। ‘लब्धशब्देन’ इति पदे श्लेषः इव प्रतिभाति — शब्दः कीर्तिः अपि, ध्वनिः अपि; येन शब्दः (कीर्तिः) लब्धः, सः एव शब्देन (ध्वनिना) पतितः। विषदृष्टान्तः च अत्र अनुरूपः — बालः विषं स्वेच्छया भक्षयति, किन्तु अज्ञानात्; फलं तु तस्य अपरिहार्यम्। अत्र राजा न दैवं दूषयति, न च कैकेयीम् — आत्मानम् एव।

‘देवि, तदा त्वम् अनूढा आसीः, अहं च युवराजः अभवम्; तस्मिन् काले मम कामं वर्धयन्ती प्रावृट् अनुप्राप्ता।’ ततः षड्भिः श्लोकैः वर्षाकालः वर्ण्यते। रविः भौमान् रसान् अपास्य, अंशुभिः जगत् तप्त्वा, परेतैः आचरितां भीमां दक्षिणां दिशम् आचरते। उष्णं सद्यः अन्तर्दधे, स्निग्धाः घनाः ददृशिरे, भेकाः सारङ्गाः बर्हिणश्च जहृषिरे। पतत्त्रिणः क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः इव कृच्छ्रात् वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपान् अभिपेदिरे। पतितेन पतमानेन च अम्भसा आच्छन्नः मत्तसारङ्गः अचलः (मत्तगजयुक्तः पर्वतः) तोयराशिः इव आबभौ। पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलानि अपि गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजंगवत् सुस्रुवुः। एतत् वर्णनं न केवलम् अलङ्कारः — वर्षाकालः एव तां रात्रिं सम्भवयति, यस्यां राजा सरयूतीरं गतवान्; अतः वर्णनं कथायाः अङ्गम् एव। अस्मिन् वर्णने वाल्मीकेः ऋतुवर्णनकौशलं प्रकटम् — रविः, मेघाः, भेकाः, मयूराः, पक्षिणः, मत्तः गजः, गिरिस्रोतांसि इति क्रमेण दृश्यानि उपस्थाप्यन्ते। किन्तु अत्र एकं विशेषं द्रष्टव्यम् — सर्वाणि दृश्यानि जलेन सम्बद्धानि; जलम् एव अग्रिमश्लोकेषु कुम्भजलरूपेण मृत्योः निमित्तं भविष्यति। ‘कामविवर्धिनी’ इति विशेषणेन युवराजस्य तदानीन्तनी मनोदशा सूचिता।

‘तस्मिन् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी अहं व्यायामकृतसंकल्पः सरयूं नदीम् अन्वगाम्। निपाने रात्रौ महिषं गजं वा अभ्यागतं मृगम् अन्यद् वा किंचित् श्वापदं जिघांसुः, अजितेन्द्रियः आसम्। अथ अन्धकारे जले कुम्भस्य पूर्यतः घोषम् अश्रौषम् — अचक्षुर्विषये सः घोषः नदतः वारणस्य इव प्रतीतः। ततः अहं दीप्तम् आशीविषोपमं शरम् उद्धृत्य शब्दं प्रति गजप्रेप्सुः अभिलक्ष्यम् अपातयम्; निशितं बाणम् आशीविषोपमम् अमुञ्चम्।’ तत्र उषसि वनौकसः व्यक्ता वाक् प्रादुरासीत् — ‘हा हा’ इति, बाणात् व्यथितमर्मणः तोये पततः। तस्मिन् भूमौ निपतिते तत्र मानुषी वाक् अभवत्। अत्र कविः क्रमेण शब्दात् शब्दं नयति — कुम्भशब्दः, गजशब्दस्य भ्रमः, बाणशब्दः, अन्ते च मानुषी वाक्; शब्दवेधिनः पापं शब्देन एव प्रकटीभवति। ‘अजितेन्द्रियः’ इति पदेन राजा स्वदोषम् एव स्पष्टं स्वीकरोति — मृगया न दोषः, इन्द्रियाणाम् अवशता एव दोषः। ‘अभिलक्ष्यम्’ इति पदम् अपि महत्त्वपूर्णम् — लक्ष्यं न दृष्टम्, केवलम् अनुमितम्; अनुमानमात्रेण प्राणिवधः एव अत्र पापम्। ‘उषसि’ इति पदेन रात्रेः अन्तः सूचितः — पापं प्रकाशे प्रकटीभवति।

विद्धः तापसकुमारः विलपति — ‘अस्मद्विधे तपस्विनि शस्त्रं कथं निपतेत्? अहं तु रात्रौ प्रविविक्तां नदीम् उदाहारः सन् आगतः। केन इषुणा अभिहतः अस्मि? कस्य वा मया अपकृतम्? न्यस्तदण्डस्य, वने वन्येन जीवतः, जटाभारधरस्य, वल्कलाजिनवाससः मद्विधस्य शस्त्रेण वधः कथं विधीयते? मम वधेन कः अर्थी स्यात्? अस्य मया किं वा अपकृतम्? एवं निष्फलम् आरब्धं केवलानर्थसंहितं कर्म...’ इति। अत्र कविः तापसस्य निरपराधत्वं पदे पदे स्थापयति — दण्डः न्यस्तः, आहारः वन्यः, वस्त्रं वल्कलाजिनम्; एतैः त्रिभिः विशेषणैः वधस्य निर्हेतुकता सिध्यति। ‘उदाहारः’ इति एकेन पदेन तस्य आगमनस्य प्रयोजनं सूचितम् — सः जलम् एव आनेतुम् आगतः, न किमपि अन्यत्। प्रश्नाः अत्र अपि ‘कथम्’ ‘केन’ ‘कस्य’ इति पदैः आरब्धाः, यथा एकषष्टितमे सर्गे कौसल्यायाः प्रश्नाः; उत्तरं तु न कुतः अपि। तापसः स्वमरणात् अधिकं धर्मस्य विपर्ययम् एव विस्मयते।

‘...तत् कश्चिद् अपि साधु न मन्येत, यथा गुरुतल्पगम्। अहं तु आत्मनः इमं जीवितक्षयं तथा न अनुशोचामि; मद्विधे मातरं पितरं च उभौ अनुशोचामि। यत् एतत् मिथुनं वृद्धं मया चिरकालं भृतम्, तत् मयि पञ्चत्वम् आपन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति? मातापितरौ वृद्धौ, अहं च एकेन इषुणा हतः — केन स्म वयं सर्वे निहताः, अकृतात्मना सुबालेन?’ इति। अत्र तापसस्य महत्त्वं प्रकटीभवति — मरणकाले अपि सः आत्मानं न शोचति, मातापितरौ एव। ‘सुबालेन अकृतात्मना’ इति पदाभ्यां सः हन्तारं न शपति, अपि तु तस्य अविवेकम् एव निर्दिशति — एतत् एव तस्य तपसः फलम्। ‘मिथुनं वृद्धम्’ इति पदेन कविः तयोः परस्परावलम्बनं सूचयति — तौ द्वौ एकम् इव। ‘चिरकालभृतम्’ इति पदेन च पुत्रस्य दीर्घा सेवा स्मारिता। मरणात् अधिकं दुःखं तस्य एतत् — तस्य मरणेन अन्यौ द्वौ अपि म्रियेते इति। ‘कां वृत्तिं वर्तयिष्यति’ इति प्रश्नः सर्गस्य अग्रिमायाः कथायाः मूलम्।

‘तां करुणां गिरं श्रुत्वा धर्मानुकाङ्क्षिणः व्यथितस्य मम कराभ्यां सशरं चापं भुवि अपतत्। निशि विलपतः ऋषेः तत् करुणं श्रुत्वा शोकवेगेन संभ्रान्तः अहं भृशं विचेतनः आसम्। दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः च सन् तं देशम् आगम्य सरय्वाः तीरे इषुणा हतं तापसम् अपश्यम् — अवकीर्णजटाभारं प्रविद्धकलशोदकं पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शल्यवेधितं शयानम्। सः त्रस्तम् अस्वस्थचेतनं मां नेत्राभ्याम् उद्वीक्ष्य तेजसा दिधक्षन् इव क्रूरं वचः उवाच — हे राजन्, वने निवसता मया तव किम् अपकृतम्, यत् गुर्वर्थम् अम्भः जिहीर्षुः अहं त्वया ताडितः?’ अत्र ‘दिधक्षन् इव’ इति पदेन तपस्विनः तेजः सूच्यते, किन्तु सः न शपति — एषा एव अस्य पात्रस्य विशेषता। अत्र वर्णने कविः क्रमेण दृश्यम् उद्घाटयति — प्रथमं शब्दः, ततः धनुषः पतनम्, ततः राज्ञः विचेतनता, अन्ते च साक्षात् दर्शनम्। ‘अवकीर्णजटाभारम्’, ‘प्रविद्धकलशोदकम्’, ‘पांसुशोणितदिग्धाङ्गम्’ इति त्रीणि विशेषणानि एकैकं विवरणम् अधिकं ददति — केशाः, कलशः, शरीरम्। ‘क्रूरं वचः’ इति उक्तम् अपि तत् वचः वस्तुतः प्रश्नमात्रम्।

‘एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि द्वौ अन्धौ वृद्धौ निहतौ — माता जनयिता च मे। तौ दुर्बलौ अन्धौ पिपासितौ मत्प्रतीक्षौ निश्चयेन चिरं कष्टां तृष्णाम् आशां च संधारयिष्यतः। तपसः श्रुतस्य वा फलयोगः निश्चयेन नास्ति, यत् पिता मां भुवि पतितं शयानं न जानीते। जानन् अपि च सः किं कुर्यात्, अशक्तः अपरिक्रमः च सन्? यथा अन्यः नगः भिद्यमानं नगं त्रातुम् अशक्तः, तथा एव सः। अतः त्वम् एव शीघ्रं मम पितुः समीपं गत्वा आचक्ष्व, राघव — अन्यथा क्रुद्धः सः त्वाम् एधितः वनाग्निः इव अनुदहेत्। हे राजन्, इयम् एकपदी यतः मम पितुः आश्रमः अस्ति...’ इति। अत्र मरणासन्नः अपि सः राज्ञः एव हितं चिन्तयति — ‘मा त्वां शपेत्’ इति। अस्मिन् खण्डे तापसस्य वचनानि क्रमेण मृदूनि भवन्ति — प्रथमं क्रोधः, ततः शोकः, अन्ते च प्रार्थना। ‘नगो नगम्’ इति यमकसदृशी उक्तिः वृद्धस्य पितुः असामर्थ्यं मार्मिकं करोति। ‘एकपदी’ इति पदेन आश्रमस्य एकान्तता सूच्यते — विस्तीर्णः मार्गः नास्ति, केवलं पदमात्रा वीथिका। ‘पिपासितौ’ इति पदं जलकुम्भस्य कथया सह सङ्गच्छते।

‘...तत्र गत्वा त्वं तं प्रसादय, येन सः संकुपितः त्वां न शपेत्। हे राजन्, मां विशल्यं कुरु; निशितः शरः मम मर्म तथा रुणद्धि, यथा अम्बुरयः मृदु सोत्सेधं तीरम्। सशल्यः अहं प्राणैः क्लिश्ये, विशल्यः च विनशिष्यामि।’ एवं तस्य शल्यापकर्षणे विषये मां चिन्ता आविशत्। दुःखितस्य दीनस्य शोकातुरस्य च मम तां चिन्तां सः ऋषिः मुनिसुतः तदा लक्षयामास। ताम्यमानं मां परमार्थवित् सः कृच्छ्रात् उवाच — ‘सीदमानः विवृत्ताङ्गः अचेष्टमानः क्षयं गतः च अहम्; तथापि धैर्येण शोकं संस्तभ्य स्थिरचित्तः भवामि।’ मरणकाले अपि परस्य चिन्तां लक्षयितुं समर्थः — एतेन तस्य परमार्थवित्त्वं साधितम्। अत्र राज्ञः धर्मसङ्कटः वर्ण्यते — शल्यम् उद्धृतं चेत् मरणम्, अनुद्धृतं चेत् क्लेशः; उभयत्र अपि दोषः। एतादृशेषु एव सन्धिषु मनुष्यस्य कर्मणां गुरुलाघवज्ञानम् अपेक्ष्यते, यस्य अभावः षष्ठसप्तमयोः श्लोकयोः निन्दितः। मुनिसुतः तु स्वयम् एव तं सङ्कटात् उद्धरति। ‘परमार्थवित्’ इति विशेषणं तस्य अन्तिमं गौरवम्।

‘ब्रह्महत्याकृतं तापं हृदयात् अपनीयताम्; हे राजन्, अहं द्विजातिः न अस्मि, ते मनसः व्यथा मा भूत्। हे नरवराधिप, अहं वैश्येन शूद्रायां जातः।’ इति इव बाणाभिहतमर्मणः तस्य कृच्छ्रात् वदतः, भूतले विघूर्णतः विचेष्टस्य वेपमानस्य ताम्यमानस्य च शरीरात् अहं तं बाणम् उद्धरम्; सः च मां संत्रस्तः उदीक्ष्य तपोधनः प्राणान् जहौ। ‘जलार्द्रगात्रं कृच्छ्रात् विलप्य मर्मव्रणं संततम् उच्छ्वसन्तं तं सरय्वां शयानं समीक्ष्य, हे भद्रे, अहं सुभृशं विषण्णः अभवम्।’ अनेन सर्गः समाप्यते; कथा तु न समाप्ता — वृद्धयोः मातापित्रोः समीपगमनं शापः च आगामिनि सर्गे वर्ण्येते। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः, तेन च कथायाः विरामः गाम्भीर्यं लभते। अन्तिमेषु श्लोकेषु तापसः राज्ञः भयम् एव प्रथमं निवारयति — ब्रह्महत्यायाः तापः अपनीयताम् इति; स्वजातिनिवेदनं च तदर्थम् एव। एतेन तस्य औदार्यं परमोत्कर्षं प्राप्नोति। ‘संत्रस्तः’ इति पदम् अन्ते अपि करुणं — शल्ये निष्कासिते सः भयेन एव प्राणान् जहौ। कथा तु अत्र न समाप्ता — शापः अग्रिमे सर्गे आगमिष्यति।

గత సర్గ చివర రాజు నిద్రకు వశుడయ్యాడు. కొద్దిసేపటికే అతడు మేల్కొన్నాడు; శోకంతో అతని చేతన దెబ్బతిన్నది, కాబట్టి అతడు మళ్ళీ చింతలో పడ్డాడు. రామలక్ష్మణుల వనవాసంతో, ఇంద్రుని వంటి ఆ రాజును ఉపద్రవం ఆవరించింది — చీకటి సూర్యుని ఆవరించినట్లు. భార్యతో కూడిన రాముడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత కోసలేశ్వరుడు నల్లని కనుకొలకులు గల కౌసల్యతో ఏదో చెప్పాలని కోరుతూ తన దుష్కర్మను స్మరించాడు. రాముడు వనానికి వెళ్ళిన తరువాత అది ఆరవ రాత్రి; అర్ధరాత్రి అతడు తాను చేసిన దుష్కర్మను తలచుకున్నాడు. పుత్రశోకంతో ఆర్తుడైన అతడు పుత్రశోకంతో ఆర్తురాలైన కౌసల్యతోనే ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కవి కాలాన్నీ, స్థలాన్నీ, మనోదశనూ సూక్ష్మంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు — ఆరవ రాత్రి, అర్ధరాత్రి, శోకంతో దెబ్బతిన్న చేతన; ఇలాంటి క్షణంలోనే మనిషి తాను చేసిన పాపాన్ని తలచుకుంటాడు. ‘వివక్షుః’ (చెప్పాలని కోరుతూ) అనే పదంతో రాజు ఈ కథను చాలాకాలంగా హృదయంలో దాచుకొని ఉన్నాడని, ఇప్పుడు అది తనంతటతానే బయటకు వస్తోందని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఈ సర్గ అయోధ్యాకాండ కథలో అంతఃకథగా ప్రవేశిస్తుంది — దశరథుడే స్వయంగా వక్త, కౌసల్య శ్రోత. దీనితో కథకు బరువు పెరుగుతుంది, ఎందుకంటే అది కవి వాక్కు కాదు, కర్తే స్వయంగా చేసిన అంగీకారం. ‘ఉపసర్గః’ (ఉపద్రవం) అనే పదంతో దైవికమైన ఆపద సూచించబడింది; ‘చీకటి సూర్యుని ఆవరించినట్లు’ అనే ఉపమతో రాజు తేజస్సుకు ఆవరణం చూపబడింది. ఐదవ శ్లోకంలో ‘పుత్రశోకార్తః’ అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఒకటి రాజు విశేషణం, మరొకటి దేవిది; దానితో వారిద్దరి సమానదశ సూచించబడింది. ఆరవ రాత్రి అనే లెక్క గత సర్గలోని ‘ఐదు రాత్రులు’ అనే మాటతో సరిపోతుంది.

రాజు నేరుగా కథను మొదలుపెట్టడు; ముందుగా ఒక సిద్ధాంతాన్ని స్థాపిస్తాడు. ‘కల్యాణీ, భద్రా, కర్త శుభమైనదైనా అశుభమైనదైనా ఏది ఆచరిస్తాడో, కర్మవల్ల పుట్టిన ఆ ఫలాన్నే పొందుతాడు.’ ఆ తరువాత మూర్ఖుని లక్షణం చెబుతాడు — కర్మలను ప్రారంభించేటప్పుడు ఫలపు గొప్పదనాన్ని గానీ తేలికతనాన్ని గానీ దోషాన్ని గానీ తెలుసుకోనివాడు మూర్ఖుడని చెప్పబడతాడు. తరువాత దృష్టాంతం — ఒకడు మామిడితోటను నరికి మోదుగు చెట్లకు నీళ్ళు పోస్తాడు; మోదుగు పువ్వును చూసి ఫలంపై ఆశపడినవాడై, ఫలం వచ్చే సమయానికి శోకిస్తాడు, ఎందుకంటే మోదుగు ఫలం నిస్సారమైనది. ఫలాన్ని తెలుసుకోకుండా కర్మనే వెంబడించేవాడు ఫలసమయంలో మోదుగుకు నీళ్ళు పోసినవానిలా శోకిస్తాడు. చివరకు అతడు దృష్టాంతాన్ని తనకే అన్వయించుకుంటాడు — ‘ఆ మనిషిని నేనే; నేను మామిడితోటను నరికి మోదుగులకు నీళ్ళు పోశాను; ఫలం వచ్చే సమయానికి రాముని విడిచిపెట్టి, దుర్బుద్ధినైన నేను తరువాత శోకిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ మామిడి రాముడు, మోదుగు కైకేయి రెండు వరాలు అనే అర్థం స్పష్టం. ఇక్కడ నాలుగు శ్లోకాలు సామాన్య సిద్ధాంతాన్నీ, ఐదవది దానిని తనకు అన్వయించడాన్నీ చూపుతాయి — ఇదే ప్రాచీనమైన ఉపదేశపద్ధతి. ‘గృధ్నుః’ (ఆశపడినవాడు) అనే పదంతో లోభం సూచించబడింది; ‘దుర్మతిః’ (దుర్బుద్ధి) అనే పదంతో రాజు తనను తానే నిందించుకుంటున్నాడు. మామిడితోటను నరకడం కేవలం విడిచిపెట్టడం కాదు, వినాశనం — రాముడు కేవలం విడువబడలేదు, వనానికి పంపబడ్డాడని భావం. ‘కింశుకసేచకః’ (మోదుగుకు నీళ్ళు పోసినవాడు) అనే ఉపమానం మళ్ళీ మోదుగునే నిర్దేశిస్తుంది, దానితో దృష్టాంతం దృఢపడుతుంది.

ఇక్కడి నుండి కథాబీజం తెరవబడుతుంది. ‘కౌసల్యా, ధనుర్ధారి కుమారుడినైన నేను శబ్దం (పేరు) పొందాను — కుమారుడు శబ్దవేధి (శబ్దాన్ని బట్టి గురిచూసి కొట్టగలవాడు) అని జనులు అనేవారు; దానితోనే నేను ఈ పాపం చేశాను. కాబట్టి మోహంతో మూర్ఖుడు తిన్న విషం అతనినే చంపినట్లు, స్వయంగా చేసుకున్న ఈ దుఃఖం నాకు వచ్చిపడింది. మరొక మనిషి మోదుగు పూలతో మోహితుడైనట్లు, నేను కూడా శబ్దవేధిత్వపు ఈ ఫలాన్ని తెలుసుకోలేకపోయాను.’ ఇక్కడ గత సర్గలోని ‘అజ్ఞానాత్ శబ్దవేధినా’ (శబ్దవేధి అజ్ఞానం వల్ల) అనే పదం విస్తరించబడుతుంది. విద్యాగర్వమే ఇక్కడ దోషమూలం; కళానైపుణ్యం స్వయంగా పాపం కాదు, దానిని అవివేకంతో ప్రయోగించడమే పాపమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘లబ్ధశబ్దేన’ అనే పదంలో శ్లేష ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది — శబ్దం అంటే కీర్తి కూడా, ధ్వని కూడా; శబ్దాన్ని (కీర్తిని) పొందినవాడే శబ్దం (ధ్వని) కారణంగా పతనమయ్యాడు. విషదృష్టాంతం కూడా ఇక్కడ అనురూపం — మూర్ఖుడు విషాన్ని తన ఇష్టంతోనే తింటాడు, కానీ అజ్ఞానంతో; దాని ఫలం మాత్రం తప్పదు. ఇక్కడ రాజు దైవాన్ని గానీ కైకేయిని గానీ నిందించడు — తననే నిందించుకుంటాడు.

‘దేవీ, అప్పుడు నీకు ఇంకా వివాహం కాలేదు, నేను యువరాజుగా ఉన్నాను; ఆ సమయంలో నా కోరికలను పెంచుతూ వర్షఋతువు వచ్చింది.’ ఆ తరువాత ఆరు శ్లోకాలలో వర్షాకాలం వర్ణించబడుతుంది. సూర్యుడు భూమిలోని రసాలను గ్రహించి, కిరణాలతో జగత్తును తపింపజేసి, ప్రేతాలు సంచరించే భయంకరమైన దక్షిణదిక్కులో సంచరిస్తున్నాడు. వేడి వెంటనే అదృశ్యమైంది, నున్నని మేఘాలు కనిపించాయి, కప్పలూ, సారంగాలూ (చాతకాలు), నెమళ్ళూ ఆనందించాయి. రెక్కల పైభాగాలు తడిసిన పక్షులు, స్నానం చేసినట్లుండి, వానతో గాలితో కొనలు ఊగుతున్న చెట్లను కష్టంగా చేరుకున్నాయి. పడిన, పడుతున్న నీటితో కప్పబడి, మదించిన ఏనుగులు (సారంగాలు) ఉన్న పర్వతం జలరాశిలా (సముద్రంలా) ప్రకాశించింది. నిర్మలమైనవైనా పర్వతధాతువులతో కలిసి తెల్లని, ఎర్రని రంగులు గల ప్రవాహాలు బూడిదతో కలిసి పాములలా వంకరగా ప్రవహించాయి. ఈ వర్ణన కేవలం అలంకారం కాదు — రాజు సరయూతీరానికి వెళ్ళిన ఆ రాత్రిని సాధ్యం చేసేది వర్షాకాలమే; కాబట్టి వర్ణన కథకు అంగమే. ఈ వర్ణనలో వాల్మీకి ఋతువర్ణనా కౌశలం ప్రకటమవుతుంది — సూర్యుడు, మేఘాలు, కప్పలు, నెమళ్ళు, పక్షులు, మదించిన ఏనుగు, పర్వత ప్రవాహాలు అనే దృశ్యాలు క్రమంగా ఉపస్థాపించబడతాయి. కానీ ఇక్కడ ఒక విశేషాన్ని గమనించాలి — దృశ్యాలన్నీ నీటితో సంబంధం గలవే; ఆ నీరే తరువాతి శ్లోకాలలో కుండలోని నీటి రూపంలో మరణానికి నిమిత్తమవుతుంది. ‘కామవివర్ధినీ’ (కోరికలను పెంచేది) అనే విశేషణంతో యువరాజు ఆనాటి మనోదశ సూచించబడింది.

‘అత్యంత సుఖకరమైన ఆ కాలంలో ధనుస్సుతో, బాణాలతో, రథంపై, వ్యాయామం (వేట) చేయాలనే సంకల్పంతో నేను సరయూనదిని అనుసరించి వెళ్ళాను. రాత్రివేళ నీటిరేవుకు వచ్చే దున్నపోతును గానీ, ఏనుగును గానీ, మరేదైనా మృగాన్ని గానీ, క్రూరజంతువును గానీ చంపాలని కోరుకున్నాను; నేను ఇంద్రియాలను జయించనివాడినై ఉన్నాను. అప్పుడు చీకటిలో నీటిలో కుండ నిండుతున్న ధ్వనిని విన్నాను — కంటికి కనిపించని ఆ ధ్వని ఘీంకరిస్తున్న ఏనుగు ధ్వనిలా అనిపించింది. అప్పుడు నేను ప్రజ్వలిస్తున్న, విషసర్పం వంటి బాణాన్ని తీసి, ఏనుగును పొందాలని కోరుతూ ధ్వని వైపు గురిపెట్టి వేశాను; విషసర్పం వంటి పదునైన బాణాన్ని విడిచాను.’ అక్కడ తెల్లవారుజామున బాణంతో మర్మస్థానం దెబ్బతిని నీటిలో పడుతున్న ఒక వనవాసి నుండి ‘హా హా’ అనే స్పష్టమైన మాట వెలువడింది. అతడు నేలమీద పడగానే అక్కడ మానవవాక్కు వినిపించింది. ఇక్కడ కవి శబ్దం నుండి శబ్దానికి క్రమంగా తీసుకువెళ్తున్నాడు — కుండ శబ్దం, ఏనుగు శబ్దమనే భ్రమ, బాణ శబ్దం, చివరకు మానవవాక్కు; శబ్దవేధి పాపం శబ్దంతోనే ప్రకటమవుతుంది. ‘అజితేంద్రియః’ (ఇంద్రియాలను జయించనివాడు) అనే పదంతో రాజు తన దోషాన్నే స్పష్టంగా అంగీకరిస్తున్నాడు — వేట దోషం కాదు, ఇంద్రియాలకు వశుడవడమే దోషం. ‘అభిలక్ష్యం’ (గురిపెట్టి) అనే పదం కూడా ముఖ్యమైనది — లక్ష్యం కనిపించలేదు, ఊహించబడింది మాత్రమే; ఊహమాత్రంతో ప్రాణిని చంపడమే ఇక్కడ పాపం. ‘ఉషసి’ (తెల్లవారుజామున) అనే పదంతో రాత్రి ముగింపు సూచించబడింది — పాపం వెలుగులో బయటపడుతుంది.

దెబ్బతిన్న తాపసకుమారుడు విలపిస్తున్నాడు — ‘నావంటి తపస్విపై శస్త్రం ఎలా పడుతుంది? నేను రాత్రివేళ నిర్జనమైన నదికి నీళ్ళు తీసుకువెళ్ళడానికి వచ్చాను. ఏ బాణంతో నేను కొట్టబడ్డాను? ఎవరికి నేను అపకారం చేశాను? దండాన్ని (హింసను) విడిచిపెట్టినవాడు, వనంలో వనంలోని ఆహారంతో జీవించేవాడు, జటాభారం ధరించినవాడు, నారచీరలూ జింకచర్మమూ కట్టుకున్నవాడు అయిన నావంటివానిని శస్త్రంతో వధించడం ఎలా జరుగుతుంది? నన్ను చంపడంతో ఎవరికి ప్రయోజనం? నేను ఇతనికి ఏం అపకారం చేశాను? ఈ విధంగా నిష్ఫలంగా ప్రారంభించిన, కేవలం అనర్థంతో కూడిన కర్మ...’ ఇక్కడ కవి తాపసుని నిరపరాధిత్వాన్ని అడుగడుగునా స్థాపిస్తున్నాడు — దండం విడువబడింది, ఆహారం వనంలోనిది, వస్త్రం నారచీరా జింకచర్మమూ; ఈ మూడు విశేషణాలతో వధ నిర్హేతుకమని సిద్ధిస్తుంది. ‘ఉదాహారః’ (నీళ్ళు తీసుకువెళ్ళేవాడు) అనే ఒక్క పదంతో అతడు వచ్చిన ప్రయోజనం సూచించబడింది — అతడు నీళ్ళు తీసుకువెళ్ళడానికే వచ్చాడు, మరేమీ కాదు. అరవై ఒకటవ సర్గలో కౌసల్య ప్రశ్నలలాగే ఇక్కడ కూడా ప్రశ్నలు ‘ఎలా’, ‘ఎవరిచేత’, ‘ఎవరికి’ అనే పదాలతో మొదలవుతాయి; సమాధానం మాత్రం ఎక్కడి నుండీ రాదు. తాపసుడు తన మరణం కంటే ధర్మం తలకిందులవడానికే ఎక్కువగా విస్మయపడుతున్నాడు.

‘...గురుపత్నిని పొందినవానిని ఎవరూ మంచివాడని భావించనట్లు, దానిని (ఆ కర్మను) కూడా ఎవరూ మంచిదని భావించరు. నేను మాత్రం నా ఈ ప్రాణనాశనం గురించి అంతగా శోకించడం లేదు; నావంటివాడు మరణిస్తే (మిగిలిపోయే) తల్లినీ తండ్రినీ ఇద్దరినీ గురించి శోకిస్తున్నాను. నేను చాలాకాలంగా పోషించిన ఈ వృద్ధదంపతులు, నేను మరణించిన తరువాత ఏ విధంగా జీవనం సాగిస్తారు? తల్లిదండ్రులు వృద్ధులు, నేను ఒకే బాణంతో హతుడనయ్యాను — ఆత్మనిగ్రహం లేని ఏ మూర్ఖునిచేత మేమందరం హతులమయ్యాము?’ ఇక్కడ తాపసుని గొప్పతనం ప్రకటమవుతుంది — మరణసమయంలో కూడా అతడు తనను గురించి శోకించడు, తల్లిదండ్రుల గురించే శోకిస్తాడు. ‘సుబాలేన అకృతాత్మనా’ (ఆత్మనిగ్రహం లేని మూర్ఖునిచేత) అనే పదాలతో అతడు చంపినవానిని శపించడు, అతని అవివేకాన్నే నిర్దేశిస్తాడు — ఇదే అతని తపస్సు ఫలం. ‘మిథునం వృద్ధం’ (వృద్ధదంపతులు) అనే పదంతో కవి వారిద్దరూ ఒకరిపై ఒకరు ఆధారపడటాన్ని సూచిస్తున్నాడు — ఇద్దరూ ఒక్కరిలా. ‘చిరకాలభృతం’ (చాలాకాలంగా పోషించిన) అనే పదంతో కుమారుని దీర్ఘకాల సేవ గుర్తుచేయబడింది. మరణం కంటే అతనికి ఎక్కువ దుఃఖం ఇదే — తన మరణంతో మరో ఇద్దరు కూడా మరణిస్తారని. ‘కాం వృత్తిం వర్తయిష్యతి’ (ఏ విధంగా జీవనం సాగిస్తారు) అనే ప్రశ్న సర్గలోని తరువాతి కథకు మూలం.

‘ఆ కరుణాజనకమైన మాట విని, ధర్మాన్ని కోరే నేను వ్యథ చెందగా, నా చేతుల నుండి బాణంతో సహా ధనుస్సు నేలమీద పడిపోయింది. రాత్రివేళ విలపిస్తున్న ఋషి యొక్క ఆ కరుణాజనకమైన మాట విని, శోకవేగంతో కలవరపడి నేను పూర్తిగా స్పృహ కోల్పోయినట్లయ్యాను. దీనమైన మనస్సుతో, ఎంతో వ్యాకులుడనై ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళి, సరయూతీరంలో బాణంతో కొట్టబడిన తాపసుని చూశాను — జటాభారం చెదిరిపోయి, కలశంలోని నీరు ఒలికిపోయి, ధూళితో రక్తంతో శరీరం తడిసి, బాణం గుచ్చుకొని పడి ఉన్నాడు. భయపడి, మనస్సు స్వస్థంగా లేని నన్ను అతడు కన్నులతో చూసి, తేజస్సుతో దహించాలని కోరుతున్నవానిలా క్రూరమైన మాట అన్నాడు — రాజా, వనంలో నివసిస్తున్న నేను నీకు ఏం అపకారం చేశాను, గురువుల (తల్లిదండ్రుల) కోసం నీళ్ళు తీసుకువెళ్ళాలనుకున్న నన్ను నువ్వు కొట్టావు?’ ఇక్కడ ‘దిధక్షన్ ఇవ’ (దహించాలని కోరుతున్నవానిలా) అనే పదంతో తపస్వి తేజస్సు సూచించబడింది, కానీ అతడు శపించడు — ఇదే ఈ పాత్ర విశేషత. ఈ వర్ణనలో కవి దృశ్యాన్ని క్రమంగా తెరుస్తున్నాడు — మొదట శబ్దం, తరువాత ధనుస్సు పడిపోవడం, తరువాత రాజు స్పృహ కోల్పోవడం, చివరకు ప్రత్యక్ష దర్శనం. ‘అవకీర్ణజటాభారం’ (జటాభారం చెదిరిన), ‘ప్రవిద్ధకలశోదకం’ (కలశంలోని నీరు ఒలికిన), ‘పాంసుశోణితదిగ్ధాంగం’ (ధూళితో రక్తంతో తడిసిన శరీరం) అనే మూడు విశేషణాలు ఒక్కొక్కటీ ఒక్కొక్క వివరాన్ని అదనంగా ఇస్తాయి — వెంట్రుకలు, కలశం, శరీరం. ‘క్రూరమైన మాట’ అని చెప్పబడినా ఆ మాట నిజానికి ప్రశ్న మాత్రమే.

‘ఒకే బాణంతో నా మర్మస్థానం దెబ్బతినగా ఇద్దరు గుడ్డివారు, వృద్ధులు హతులయ్యారు — నా తల్లీ, నన్ను కన్న తండ్రీ. బలహీనులూ, గుడ్డివారూ, దాహంతో ఉన్నవారూ, నాకోసం ఎదురుచూస్తున్నవారూ అయిన వారిద్దరూ నిశ్చయంగా చాలాసేపు కష్టమైన దాహాన్నీ ఆశనూ భరిస్తూ ఉంటారు. నేలమీద పడి ఉన్న నన్ను తండ్రి తెలుసుకోలేకపోతున్నాడంటే, తపస్సుకు గానీ విద్యకు గానీ ఫలం లభించడం లేదు నిశ్చయంగా. తెలిసినా, అశక్తుడూ నడవలేనివాడూ అయిన అతడు ఏం చేయగలడు? విరిగిపోతున్న ఒక చెట్టును మరొక చెట్టు కాపాడలేనట్లు, అతడు కూడా అంతే. కాబట్టి రాఘవా, నువ్వే త్వరగా నా తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళి చెప్పు — లేకపోతే కోపించిన అతడు రగిలిన దావాగ్నిలా నిన్ను దహిస్తాడు. రాజా, ఈ ఒంటికాలిబాట నా తండ్రి ఆశ్రమం ఉన్నవైపు వెళ్తుంది...’ ఇక్కడ మరణాసన్నుడైనా అతడు రాజు హితాన్నే ఆలోచిస్తున్నాడు — ‘నిన్ను శపించకూడదు’ అని. ఈ భాగంలో తాపసుని మాటలు క్రమంగా మృదువవుతాయి — మొదట కోపం, తరువాత శోకం, చివరకు ప్రార్థన. ‘నగో నగం’ (చెట్టు చెట్టును) అనే యమకం లాంటి ఉక్తి వృద్ధుడైన తండ్రి అసమర్థతను మర్మస్పర్శిగా చేస్తుంది. ‘ఏకపదీ’ (ఒంటికాలిబాట) అనే పదంతో ఆశ్రమపు ఏకాంతత సూచించబడింది — విశాలమైన మార్గం లేదు, ఒక్క అడుగు పట్టేంత దారి మాత్రమే. ‘పిపాసితౌ’ (దాహంతో ఉన్నవారు) అనే పదం నీటికుండ కథతో సరిపోతుంది.

‘...అక్కడికి వెళ్ళి నువ్వు అతనిని ప్రసన్నం చేసుకో, అలా అయితే కోపించిన అతడు నిన్ను శపించడు. రాజా, నా శరీరం నుండి బాణాన్ని తీసివెయ్యి; నీటిప్రవాహం మెత్తనైన ఎత్తైన ఒడ్డును (కోసివేసినట్లు) ఈ పదునైన బాణం నా మర్మస్థానాన్ని బాధిస్తోంది. బాణం ఉండగా ప్రాణాలతో బాధపడుతున్నాను, బాణం తీస్తే మరణిస్తాను.’ ఈ విధంగా అతని శరీరం నుండి బాణం తీయడం గురించి నాకు చింత కలిగింది. దుఃఖితుడూ, దీనుడూ, శోకాతురుడూ అయిన నా ఆ చింతను ఋషి అయిన ఆ మునికుమారుడు అప్పుడు గమనించాడు. తపిస్తున్న నన్ను చూసి పరమార్థవేత్త అయిన అతడు కష్టంగా ఇలా అన్నాడు — ‘నేను కుంగిపోతున్నాను, అవయవాలు వికలమయ్యాయి, కదలలేకపోతున్నాను, క్షయాన్ని చేరుకున్నాను; అయినా ధైర్యంతో శోకాన్ని నిగ్రహించి స్థిరచిత్తుడనై ఉంటాను.’ మరణసమయంలో కూడా ఇతరుల చింతను గమనించగలగడం — దీనితో అతని పరమార్థవేత్తృత్వం నిరూపించబడింది. ఇక్కడ రాజు ధర్మసంకటం వర్ణించబడుతుంది — బాణం తీస్తే మరణం, తీయకపోతే క్లేశం; రెండింటిలోనూ దోషమే. ఇలాంటి సంధుల్లోనే మనిషికి కర్మల గురులాఘవజ్ఞానం అవసరమవుతుంది, ఆరవ, ఏడవ శ్లోకాలలో దాని లేమి నిందించబడింది. మునికుమారుడు మాత్రం తానే అతనిని ఆ సంకటం నుండి ఉద్ధరిస్తాడు. ‘పరమార్థవిత్’ (పరమార్థవేత్త) అనే విశేషణం అతనికి దక్కిన చివరి గౌరవం.

‘బ్రహ్మహత్య చేశాననే తాపాన్ని హృదయం నుండి తొలగించుకో; రాజా, నేను ద్విజుడను కాను, నీ మనస్సుకు వ్యథ కలగకూడదు. నరశ్రేష్ఠాధిపతీ, నేను వైశ్యునికి శూద్రస్త్రీయందు పుట్టినవాడిని.’ బాణంతో మర్మస్థానం దెబ్బతిన్న అతడు ఇలా కష్టంగా మాట్లాడుతుండగా, నేలమీద దొర్లుతూ, చేష్టలుడిగి, వణుకుతూ, తపిస్తున్న అతని శరీరం నుండి నేను ఆ బాణాన్ని తీసివేశాను; ఆ తపోధనుడు భయపడుతూ నన్ను చూసి ప్రాణాలు విడిచాడు. ‘భద్రా, నీటితో తడిసిన శరీరంతో, కష్టంగా విలపించి, మర్మగాయంతో ఎడతెగకుండా ఊపిరి పీలుస్తూ సరయూలో పడి ఉన్న అతనిని చూసి నేను ఎంతో విషాదంలో మునిగిపోయాను.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; కథ మాత్రం ముగియలేదు — వృద్ధులైన తల్లిదండ్రుల దగ్గరకు వెళ్ళడం, శాపం తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడతాయి. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో కథావిరామానికి గాంభీర్యం లభిస్తుంది. చివరి శ్లోకాలలో తాపసుడు మొదట రాజు భయాన్నే తొలగిస్తాడు — బ్రహ్మహత్య తాపం తొలగిపోవాలని; తన జాతిని నివేదించడం కూడా అందుకే. దీనితో అతని ఔదార్యం పరమోత్కర్షను పొందుతుంది. ‘సంత్రస్తః’ (భయపడుతూ) అనే పదం చివరకు కూడా కరుణాజనకం — బాణం తీయగానే అతడు భయంతోనే ప్రాణాలు విడిచాడు. కథ మాత్రం ఇక్కడ ముగియలేదు — శాపం తరువాతి సర్గలో వస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் அரசன் உறக்கத்தின் வசப்பட்டிருந்தான். சிறிது நேரத்திலேயே அவன் விழித்தெழுந்தான்; அவனுடைய உள்ளம் துயரத்தால் தாக்குண்டிருந்ததால் மீண்டும் கவலையில் ஆழ்ந்தான். ராம லக்ஷ்மணரின் நாடுகடத்தலால், இந்திரனுக்கு நிகரான அந்த அரசனை, இருள் கதிரவனை மூடுவது போல, பேரிடர் ஆட்கொண்டது. மனைவியோடு ராமன் சென்றபின், கோசலத்தின் தலைவன் கருமை தீட்டிய கடைக்கண்ணுடைய கௌசல்யையிடம் ஏதோ சொல்ல விரும்பி, தன் தீச்செயலை நினைவுகூர்ந்தான். ராமன் காட்டுக்கு நாடுகடத்தப்பட்ட பின் அது ஆறாவது இரவு; நள்ளிரவில் அவன் தான் செய்த தீச்செயலை நினைத்தான். மகனைப் பற்றிய துயரால் வருந்திய அவன், மகனைப் பற்றிய துயரால் வருந்திய கௌசல்யையிடமே இந்தச் சொல்லைக் கூறினான். இங்கே கவிஞர் காலத்தையும் இடத்தையும் மனநிலையையும் நுட்பமாகச் சுட்டுகிறார் — ஆறாவது இரவு, நள்ளிரவு, துயரால் தாக்குண்ட உள்ளம்; இத்தகைய கணத்தில்தான் மனிதன் தான் செய்த பாவத்தை நினைக்கிறான். ‘விவக்ஷு:’ (சொல்ல விரும்பி) என்ற சொல்லால், அரசன் நெடுங்காலமாக இந்தக் கதையை நெஞ்சில் மறைத்து வைத்திருந்தான், இப்போது அது தானாகவே வெளிப்படுகிறது என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். இந்தச் சர்க்கம் அயோத்தியா காண்டத்தின் கதையில் ஓர் உட்கதையாக நுழைகிறது — தசரதனே சொல்பவன், கௌசல்யை கேட்பவள். இதனால் கதையின் கனம் கூடுகிறது, ஏனெனில் அது கவிஞரின் சொல் அல்ல, செய்தவனின் சொந்த ஒப்புதல். ‘உபஸர்க:’ என்ற சொல்லால் தெய்வத்தால் நேரும் பேரிடர் குறிக்கப்படுகிறது; ‘இருள் கதிரவனைப் போல’ என்ற உவமையால் அரசனின் ஒளி மறைக்கப்பட்டது காட்டப்படுகிறது. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘புத்ரசோகார்த:’ (மகனைப் பற்றிய துயரால் வருந்தியவன்) என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — ஒன்று அரசனுக்கான அடைமொழி, மற்றொன்று தேவிக்கானது; இதனால் இருவரின் ஒத்த நிலை குறிக்கப்படுகிறது. ஆறாவது இரவு என்ற கணக்கு முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘ஐந்து இரவுகள்’ என்பதோடு பொருந்துகிறது.

அரசன் நேரடியாகக் கதையைத் தொடங்கவில்லை; முதலில் ஒரு கொள்கையை நிறுவுகிறான். ‘மங்கலமானவளே, நல்லவளே, செய்பவன் நல்லதையோ தீயதையோ எதைச் செய்கிறானோ, அந்தச் செயலால் விளையும் பயனையே பெறுகிறான்.’ பின்னர் அறிவிலியின் இலக்கணத்தைச் சொல்கிறான் — செயல்களைத் தொடங்கும்போது பயனின் கனத்தையும் இலேசையும் குற்றத்தையும் அறியாதவன் அறிவிலி எனப்படுகிறான். அதன்பின் எடுத்துக்காட்டு — ஒருவன் மாந்தோப்பை வெட்டிவிட்டு முருக்க மரங்களுக்கு நீர் பாய்ச்சுகிறான்; முருக்கின் பூவைக் கண்டு பழத்தின் மேல் ஆசைகொண்ட அவன் பழம் வரும் வேளையில் வருந்துகிறான், ஏனெனில் முருக்கின் பழம் சாரமற்றது. பயனை அறியாமல் செயலையே பின்தொடர்பவன், பழம் வரும் வேளையில் முருக்குக்கு நீர் பாய்ச்சியவனைப் போல வருந்துகிறான். இறுதியில் அவன் எடுத்துக்காட்டைத் தனக்கே பொருத்துகிறான்: ‘அவனே நான்; நான் மாந்தோப்பை வெட்டி முருக்கு மரங்களுக்கு நீர் பாய்ச்சினேன்; பழம் வரும் வேளையில் ராமனைக் கைவிட்ட தீய அறிவுடைய நான் பின்னர் வருந்துகிறேன்.’ இங்கே மாமரம் ராமன், முருக்கு கைகேயியின் இரு வரங்கள் என்ற பொருள் தெளிவாகிறது. இங்கே நான்கு சுலோகங்கள் பொதுக் கொள்கையையும், ஐந்தாவது அதைத் தனக்குப் பொருத்துவதையும் காட்டுகின்றன — இதுவே பழமையான அறிவுறுத்தல் முறை. ‘க்ருத்னு:’ (ஆசை கொண்டவன்) என்ற சொல்லால் பேராசை குறிக்கப்படுகிறது; ‘துர்மதி:’ (தீய அறிவுடையவன்) என்ற சொல்லால் அரசன் தன்னைத் தானே பழிக்கிறான். மாந்தோப்பை வெட்டுவது வெறும் கைவிடுதல் அல்ல, அழிவே — ராமன் கைவிடப்பட்டது மட்டுமல்ல, காட்டுக்கும் அனுப்பப்பட்டான் என்பது கருத்து. ‘கிம்சுகசேசக:’ (முருக்குக்கு நீர் பாய்ச்சுபவன்) என்ற உவமானம் மீண்டும் முருக்கையே சுட்டுகிறது; அதனால் எடுத்துக்காட்டு உறுதிப்படுகிறது.

இங்கிருந்து கதையின் விதை திறக்கப்படுகிறது. ‘கௌசல்யா, வில்லேந்திய குமாரனாக இருந்தபோது நான் ஒரு புகழைப் பெற்றிருந்தேன் — குமாரன் ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்பவன் என்று மக்கள் சொல்லிவந்தனர்; அதனாலேயே நான் இந்தப் பாவத்தைச் செய்தேன். ஆகவே, மயக்கத்தால் குழந்தை உண்ட நஞ்சு அதையே கொல்வது போல, நானே செய்துகொண்ட இந்தத் துன்பம் என்னை வந்தடைந்துள்ளது. வேறொரு மனிதன் முருக்குப் பூக்களால் மயங்குவது போல, நானும் ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்வதன் இந்தப் பயனை அறியவில்லை.’ இங்கே முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘அறியாமையால் ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்பவனாக’ என்ற சொல் விரிவாக்கப்படுகிறது. கல்விச் செருக்கே இங்கே குற்றத்தின் வேர்; கலைத்திறன் தானே பாவமல்ல, விவேகமின்றி அதைப் பயன்படுத்துவதே பாவம் என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். ‘லப்தசப்தேன’ என்ற சொல்லில் சிலேடை இருப்பது போலத் தோன்றுகிறது — ‘சப்தம்’ என்பது புகழும், ஒலியும்; எவன் சப்தத்தை (புகழை) பெற்றானோ, அவனே சப்தத்தால் (ஒலியால்) வீழ்ந்தான். நஞ்சு எடுத்துக்காட்டும் இங்கே பொருத்தமானது — குழந்தை நஞ்சைத் தன் விருப்பத்தால் உண்கிறது, ஆனால் அறியாமையால்; அதன் பயனோ தவிர்க்க முடியாதது. இங்கே அரசன் விதியையும் பழிக்கவில்லை, கைகேயியையும் பழிக்கவில்லை — தன்னையே பழிக்கிறான்.

‘தேவி, அப்போது நீ மணமாகாதவளாக இருந்தாய், நான் இளவரசனாக இருந்தேன்; அந்தக் காலத்தில் என் ஆசையை வளர்க்கும் மழைக்காலம் வந்தது.’ பின்னர் ஆறு சுலோகங்களில் மழைக்காலம் வருணிக்கப்படுகிறது. கதிரவன் மண்ணின் சாரங்களை உறிஞ்சி, கதிர்களால் உலகைச் சுட்டெரித்துவிட்டு, இறந்தோர் திரியும் அச்சந்தரும் தென்திசையில் சஞ்சரிக்கிறான். வெப்பம் உடனே மறைந்தது, குளிர்ந்த மேகங்கள் தென்பட்டன, தவளைகளும் சாதகப் பறவைகளும் மயில்களும் மகிழ்ந்தன. இறகுகளின் மேற்புறம் நனைந்த பறவைகள், நீராடியவை போல, மழைக்காற்றால் உச்சிகள் அசைக்கப்பட்ட மரங்களைச் சிரமத்தோடு அடைந்தன. விழுந்த நீராலும் விழுகின்ற நீராலும் மூடப்பட்ட, மதங்கொண்ட சாரங்கங்கள் நிறைந்த மலை ஒரு நீர்த்திரளைப் (கடலைப்) போல ஒளிர்ந்தது. தூய்மையானவையாக இருந்தும் மலைத் தாதுக்களால் வெளிர்மஞ்சளும் செம்மையும் கலந்த நிறமுடைய நீரோடைகள், சாம்பலோடு கூடியவையாகப் பாம்புகளைப் போல வளைந்து ஓடின. இந்த வருணனை வெறும் அணி அல்ல — அரசன் சரயு நதிக்கரைக்குச் சென்ற அந்த இரவை உருவாக்குவது மழைக்காலமே; ஆகவே வருணனை கதையின் அங்கமே. இந்த வருணனையில் வால்மீகியின் பருவ வருணனைத் திறன் வெளிப்படுகிறது — கதிரவன், மேகங்கள், தவளைகள், மயில்கள், பறவைகள், மதங்கொண்ட யானை, மலை நீரோடைகள் என்று காட்சிகள் வரிசையாக முன்வைக்கப்படுகின்றன. ஆனால் இங்கே ஒரு சிறப்பு காணத்தக்கது — எல்லாக் காட்சிகளும் நீரோடு தொடர்புடையவை; அந்த நீரே அடுத்த சுலோகங்களில் குடத்து நீர் வடிவில் இறப்புக்குக் காரணமாகும். ‘காமவிவர்தினீ’ (ஆசையை வளர்ப்பது) என்ற அடைமொழியால் இளவரசனின் அப்போதைய மனநிலை குறிக்கப்படுகிறது.

‘மிக இனிமையான அந்தக் காலத்தில், வில்லும் அம்புகளும் தாங்கித் தேரில் ஏறி, உடற்பயிற்சி செய்யும் எண்ணத்தோடு நான் சரயு நதியை நோக்கிச் சென்றேன். இரவில் நீர்த்துறைக்கு வரும் எருமையையோ, யானையையோ, விலங்கையோ, வேறு ஏதேனும் கொடிய விலங்கையோ கொல்ல விரும்பிய நான் புலன்களை அடக்காதவனாக இருந்தேன். அப்போது இருளில் நீரில் குடம் நிரம்பும் ஒலியைக் கேட்டேன் — கண்ணுக்குப் புலப்படாத அந்த ஒலி பிளிறும் யானையின் ஒலி போலத் தோன்றியது. பின்னர் யானையை அடைய விரும்பிய நான், சுடர்விடும், நச்சுப்பாம்பு போன்ற அம்பை எடுத்து, ஒலியை நோக்கிக் குறிவைத்து எய்தேன்; நச்சுப்பாம்பு போன்ற கூரிய அம்பை விடுவித்தேன்.’ அப்போது விடியலில், அம்பால் உயிர்நிலை துன்புற்று நீரில் விழுந்த காட்டுவாசி ஒருவனின் தெளிவான குரல் ‘ஹா ஹா’ என்று எழுந்தது. அவன் தரையில் விழுந்ததும் அங்கே மனிதக் குரல் கேட்டது. இங்கே கவிஞர் ஒலியிலிருந்து ஒலிக்கு வரிசையாக நகர்கிறார் — குடத்தின் ஒலி, யானையின் ஒலி என்ற மயக்கம், அம்பின் ஒலி, இறுதியில் மனிதக் குரல்; ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்பவனின் பாவம் ஒலியாலேயே வெளிப்படுகிறது. ‘அஜிதேந்த்ரிய:’ (புலன்களை அடக்காதவன்) என்ற சொல்லால் அரசன் தன் குற்றத்தையே தெளிவாக ஒப்புக்கொள்கிறான் — வேட்டை குற்றமல்ல, புலன்களுக்கு அடிமையாவதே குற்றம். ‘அபிலக்ஷ்யம்’ (குறிவைத்து) என்ற சொல்லும் முக்கியமானது — இலக்கு காணப்படவில்லை, ஊகிக்கப்பட்டது மட்டுமே; வெறும் ஊகத்தால் உயிரைக் கொல்வதே இங்கே பாவம். ‘உஷஸி’ (விடியலில்) என்ற சொல்லால் இரவின் முடிவு குறிக்கப்படுகிறது — பாவம் ஒளியில் வெளிப்படுகிறது.

அம்பால் துளைக்கப்பட்ட தவக்குமாரன் புலம்புகிறான்: ‘என் போன்ற தவசியின் மேல் ஆயுதம் எப்படி விழலாம்? நானோ இரவில் ஆளரவமற்ற நதிக்கு நீர் எடுக்க வந்தேன். எந்த அம்பால் தாக்கப்பட்டேன்? யாருக்கு நான் தீங்கு செய்தேன்? தண்டத்தைக் கைவிட்டவனும், காட்டில் காட்டு உணவால் வாழ்பவனும், சடைச்சுமை தாங்குபவனும், மரவுரியும் மான்தோலும் அணிபவனுமான என் போன்றவனை ஆயுதத்தால் கொல்வது எப்படி விதிக்கப்படலாம்? என்னைக் கொல்வதால் யாருக்கு என்ன பயன்? இவனுக்கு நான் என்ன தீங்கு செய்தேன்? இவ்வாறு பயனற்றதும், கேடு மட்டுமே நிறைந்ததுமான செயல் தொடங்கப்பட்டது...’ என்று. இங்கே கவிஞர் தவசியின் குற்றமின்மையை அடிக்கடி நிறுவுகிறார் — தண்டம் கைவிடப்பட்டது, உணவு காட்டுக்குரியது, ஆடை மரவுரியும் மான்தோலும்; இந்த மூன்று அடைமொழிகளால் கொலைக்குக் காரணமின்மை நிறுவப்படுகிறது. ‘உதாஹார:’ (நீர் எடுக்க வந்தவன்) என்ற ஒரே சொல்லால் அவன் வந்ததன் நோக்கம் குறிக்கப்படுகிறது — அவன் நீர் கொண்டுசெல்லவே வந்தான், வேறெதற்கும் அல்ல. இங்கேயும் கேள்விகள் ‘எப்படி’, ‘எதனால்’, ‘யாருக்கு’ என்ற சொற்களால் தொடங்குகின்றன, அறுபத்தொன்றாம் சர்க்கத்தில் கௌசல்யையின் கேள்விகளைப் போல; விடையோ எங்கிருந்தும் இல்லை. தவசி தன் இறப்பைவிடத் தர்மம் தலைகீழானதையே வியக்கிறான்.

‘...குருவின் படுக்கையை அணுகுபவனை எவரும் நல்லவனாகக் கருதாதது போல, அதை எவரும் நல்லதாகக் கருதமாட்டார். நானோ என் உயிரின் இந்த அழிவைப் பற்றி அவ்வளவு வருந்தவில்லை; என் போன்றவன் இறக்கும்போது தாய் தந்தை இருவரைப் பற்றியுமே வருந்துகிறேன். நெடுங்காலம் என்னால் பேணப்பட்ட இந்த முதிய இணையர், நான் இறந்தபின் எப்படி வாழ்க்கை நடத்துவார்கள்? தாயும் தந்தையும் முதியவர்கள், நானோ ஒரே அம்பால் கொல்லப்பட்டேன் — தன்னைப் பண்படுத்திக்கொள்ளாத எந்த அறிவிலியால் நாங்கள் அனைவரும் கொல்லப்பட்டோம்?’ என்று. இங்கே தவசியின் பெருமை வெளிப்படுகிறது — இறக்கும் வேளையிலும் அவன் தன்னைப் பற்றி வருந்தவில்லை, தாய் தந்தையைப் பற்றியே வருந்துகிறான். ‘சுபாலேன அக்ருதாத்மனா’ (அறிவிலியால், தன்னைப் பண்படுத்தாதவனால்) என்ற சொற்களால் அவன் கொன்றவனைச் சபிக்கவில்லை, அவனுடைய விவேகமின்மையையே சுட்டுகிறான் — இதுவே அவனுடைய தவத்தின் பயன். ‘மிதுனம் வ்ருத்தம்’ (முதிய இணையர்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவர்கள் ஒருவரையொருவர் சார்ந்திருப்பதைக் குறிக்கிறார் — அவ்விருவரும் ஒருவரைப் போல. ‘சிரகாலப்ருதம்’ (நெடுங்காலம் பேணப்பட்ட) என்ற சொல்லால் மகனின் நீண்ட சேவை நினைவூட்டப்படுகிறது. இறப்பைவிட அவனுக்குப் பெருந்துயரம் இதுவே — அவனுடைய இறப்பால் மற்ற இருவரும் இறப்பார்கள் என்பது. ‘எப்படி வாழ்க்கை நடத்துவார்கள்’ என்ற கேள்வியே சர்க்கத்தின் அடுத்த கதையின் வேர்.

‘இரக்கமான அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தர்மத்தை விரும்பும் நான் வேதனையுற்றேன்; என் கைகளிலிருந்து அம்போடு வில் தரையில் விழுந்தது. இரவில் புலம்பும் முனிவனின் அந்த இரக்கமான சொல்லைக் கேட்டுத் துயரத்தின் வேகத்தால் கலங்கிய நான் முற்றிலும் உணர்விழந்தேன். மனந்தளர்ந்து, மிகவும் மனம் கலங்கி, அந்த இடத்துக்கு வந்து, சரயுக் கரையில் அம்பால் கொல்லப்பட்ட தவசியைக் கண்டேன் — சடைச்சுமை அவிழ்ந்து சிதற, குடத்து நீர் கொட்டிவிட, புழுதியும் குருதியும் உடலெங்கும் படிய, அம்பால் துளைக்கப்பட்டுக் கிடந்தான். அஞ்சி நிலைகுலைந்த மனத்தோடு நின்ற என்னை அவன் கண்களால் நிமிர்ந்து பார்த்து, தன் ஒளியால் எரித்துவிடுபவன் போலக் கடுஞ்சொல் கூறினான் — அரசே, காட்டில் வாழும் நான் உனக்கு என்ன தீங்கு செய்தேன், பெரியவர்களுக்காக நீர் கொண்டுசெல்ல விரும்பிய என்னை நீ அடித்தாயே?’ இங்கே ‘திதக்ஷன் இவ’ (எரித்துவிடுபவன் போல) என்ற சொல்லால் தவசியின் ஒளி குறிக்கப்படுகிறது, ஆனால் அவன் சபிக்கவில்லை — இதுவே இந்தப் பாத்திரத்தின் சிறப்பு. இந்த வருணனையில் கவிஞர் காட்சியை வரிசையாகத் திறக்கிறார் — முதலில் ஒலி, பின்னர் வில் விழுதல், பின்னர் அரசன் உணர்விழத்தல், இறுதியில் நேரடிக் காட்சி. ‘அவகீர்ணஜடாபாரம்’ (சடைச்சுமை சிதறியவன்), ‘ப்ரவித்தகலசோதகம்’ (குடத்து நீர் கொட்டியவன்), ‘பாம்ஸுசோணிததிக்தாங்கம்’ (புழுதியும் குருதியும் படிந்த உடலுடையவன்) என்ற மூன்று அடைமொழிகளும் ஒவ்வொன்றாகக் கூடுதல் விவரம் தருகின்றன — முடி, குடம், உடல். ‘கடுஞ்சொல்’ என்று சொல்லப்பட்டாலும் அந்தச் சொல் உண்மையில் வெறும் கேள்வியே.

‘ஒரே அம்பால் உயிர்நிலையில் நான் தாக்கப்பட்டதும், பார்வையற்ற முதியவர் இருவர் — என் தாயும் என்னைப் பெற்ற தந்தையும் — கொல்லப்பட்டனர். மெலிந்த, பார்வையற்ற, தாகமுற்ற அவ்விருவரும் என்னை எதிர்பார்த்து, நிச்சயமாக நெடுநேரம் கொடிய தாகத்தையும் நம்பிக்கையையும் தாங்கியிருப்பார்கள். தவத்துக்கோ கல்விக்கோ பயன் சேர்வது நிச்சயமாக இல்லை, ஏனெனில் நான் தரையில் விழுந்து கிடப்பதைத் தந்தை அறியவில்லை. அறிந்தாலும், வலிமையற்றவரும் நடமாட இயலாதவருமான அவர் என்ன செய்வார்? பிளக்கப்படும் மரத்தை மற்றொரு மரம் காக்க இயலாதது போலவே அவரும். ஆகவே ராகவா, நீயே விரைவில் என் தந்தையிடம் சென்று சொல் — இல்லையெனில் சினங்கொண்ட அவர், கொழுந்துவிட்டெரியும் காட்டுத்தீ போல உன்னை எரித்துவிடுவார். அரசே, இந்த ஒற்றையடிப் பாதை, இங்கிருந்துதான் என் தந்தையின் ஆசிரமம் உள்ளது...’ என்று. இங்கே இறக்கும் நிலையிலும் அவன் அரசனின் நலனையே எண்ணுகிறான் — ‘உன்னைச் சபிக்கக் கூடாது’ என்று. இந்தப் பகுதியில் தவசியின் சொற்கள் படிப்படியாக மென்மையாகின்றன — முதலில் சினம், பின்னர் துயரம், இறுதியில் வேண்டுகோள். ‘நகோ நகம்’ (மரம் மரத்தை) என்ற மடக்குப் போன்ற கூற்று முதிய தந்தையின் இயலாமையை நெஞ்சைத் தொடுவதாக்குகிறது. ‘ஏகபதீ’ (ஒற்றையடிப் பாதை) என்ற சொல்லால் ஆசிரமத்தின் தனிமை குறிக்கப்படுகிறது — அகன்ற வழி இல்லை, ஒற்றையடி அளவுப் பாதை மட்டுமே. ‘பிபாஸிதௌ’ (தாகமுற்ற இருவர்) என்ற சொல் நீர்க்குடத்தின் கதையோடு பொருந்துகிறது.

‘...அங்கே சென்று நீ அவரைச் சமாதானப்படுத்து, அதனால் சினங்கொண்ட அவர் உன்னைச் சபிக்கமாட்டார். அரசே, என்னை அம்பிலிருந்து விடுவி; நீர்ப்பெருக்கு மென்மையான உயர்ந்த கரையை அரிப்பது போல, கூரிய அம்பு என் உயிர்நிலையை வதைக்கிறது. அம்போடு இருந்தால் உயிரோடு வேதனைப்படுகிறேன், அம்பை எடுத்தால் இறந்துவிடுவேன்.’ இவ்வாறு அவனுடைய அம்பைப் பிடுங்குவது பற்றி எனக்குக் கவலை எழுந்தது. துயருற்றவனும், இரங்கத்தக்கவனும், துயரால் வருந்தியவனுமான என் அந்தக் கவலையை அப்போது அந்த முனிகுமாரன் கவனித்தான். வாடிக்கொண்டிருந்த என்னிடம், மெய்ப்பொருள் அறிந்த அவன் சிரமத்தோடு கூறினான்: ‘நான் தளர்ந்து, உடல் முறுக்கிக்கொண்டு, அசைவற்று, அழிவை அடைந்துவிட்டேன்; ஆயினும் மனவுறுதியால் துயரை அடக்கி நிலைத்த மனத்தோடு இருக்கிறேன்.’ இறக்கும் வேளையிலும் பிறருடைய கவலையைக் கவனிக்கும் ஆற்றல் உடையவன் — இதனால் அவன் மெய்ப்பொருள் அறிந்தவன் என்பது நிறுவப்படுகிறது. இங்கே அரசனின் தர்மசங்கடம் வருணிக்கப்படுகிறது — அம்பைப் பிடுங்கினால் இறப்பு, பிடுங்காவிட்டால் வேதனை; இரண்டிலும் குற்றம். இத்தகைய திருப்பங்களில்தான் மனிதனுக்குச் செயல்களின் கனம், இலேசு பற்றிய அறிவு தேவைப்படுகிறது; அந்த அறிவின்மையே ஆறாம், ஏழாம் சுலோகங்களில் பழிக்கப்பட்டது. முனிகுமாரனோ தானே அவனை அந்தச் சங்கடத்திலிருந்து மீட்கிறான். ‘பரமார்த்தவித்’ (மெய்ப்பொருள் அறிந்தவன்) என்ற அடைமொழி அவனுடைய இறுதிப் பெருமை.

‘பிரம்மஹத்தி செய்ததால் எழும் வேதனையை உன் இதயத்திலிருந்து அகற்று; அரசே, நான் இருபிறப்பாளன் அல்லேன், உன் மனத்துக்கு வேதனை வேண்டாம். மனிதரில் சிறந்த தலைவனே, நான் வைசியருக்குச் சூத்திரப் பெண்ணிடம் பிறந்தவன்.’ அம்பால் உயிர்நிலை தாக்கப்பட்ட அவன் இவ்வாறு சிரமத்தோடு பேசிக்கொண்டு, தரையில் புரண்டு, துடித்து, நடுங்கி, வாடிக்கொண்டிருக்கும்போது, அவனுடைய உடலிலிருந்து நான் அந்த அம்பைப் பிடுங்கினேன்; தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட அவன் அஞ்சியவனாக என்னை நிமிர்ந்து பார்த்து உயிர் துறந்தான். ‘நீரில் நனைந்த உடலோடு, சிரமத்தோடு புலம்பி, உயிர்நிலைக் காயத்தோடு இடைவிடாது மூச்சுவிட்டுக்கொண்டு சரயுவில் கிடந்த அவனைக் கண்டு, நல்லவளே, நான் மிகவும் மனம் நொந்தேன்.’ இத்துடன் சர்க்கம் முடிகிறது; கதையோ முடியவில்லை — முதிய தாய் தந்தையரிடம் செல்வதும் சாபமும் அடுத்த சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்படுகின்றன. இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளது; அதனால் கதையின் இடைநிறுத்தம் கம்பீரம் பெறுகிறது. இறுதிச் சுலோகங்களில் தவசி முதலில் அரசனின் அச்சத்தையே நீக்குகிறான் — பிரம்மஹத்தியின் வேதனை அகலட்டும் என்று; தன் பிறப்பைத் தெரிவிப்பதும் அதற்காகவே. இதனால் அவனுடைய பெருந்தன்மை உச்சத்தை அடைகிறது. ‘சந்த்ரஸ்த:’ (அஞ்சியவன்) என்ற சொல் இறுதியிலும் இரக்கத்தைத் தூண்டுகிறது — அம்பு பிடுங்கப்பட்டதும் அவன் அச்சத்தாலேயே உயிர் துறந்தான். கதையோ இங்கே முடியவில்லை — சாபம் அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗಿದ್ದನು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶೋಕದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿರ್ವಾಸನದಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ವಿಪತ್ತು ಆವರಿಸಿತು — ಕತ್ತಲು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ. ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ರಾಮನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಕೋಸಲೇಶ್ವರನು ಕಪ್ಪು ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದನು. ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅದು ಆರನೆಯ ರಾತ್ರಿ; ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾನು ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದನು. ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದ ಅವನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಾಲ, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆರನೆಯ ರಾತ್ರಿ, ನಡುರಾತ್ರಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸು; ಇಂತಹ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿವಕ್ಷುಃ’ (ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದನು, ಈಗ ಅದು ತಾನಾಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ದಶರಥನೇ ವಕ್ತಾರ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕೇಳುಗಳು. ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ತೂಕ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕವಿಯ ಮಾತಲ್ಲ, ಮಾಡಿದವನದೇ ಸ್ವೀಕಾರ. ‘ಉಪಸರ್ಗಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವಿಕ ವಿಪತ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಕತ್ತಲು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು ಮುಚ್ಚಿಹೋದುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುತ್ರಶೋಕಾರ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ರಾಜನ ವಿಶೇಷಣ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ದೇವಿಯದು; ಇದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆರನೆಯ ರಾತ್ರಿ ಎಂಬ ಎಣಿಕೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ರಾಜನು ನೇರವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಭದ್ರೆ, ಮಾಡುವವನು ಶುಭವನ್ನಾಗಲಿ ಅಶುಭವನ್ನಾಗಲಿ ಏನನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಫಲವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಮೂರ್ಖನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವಾಗ ಫಲದ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆಯನ್ನಾಗಲಿ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ಅರಿಯದವನು ಬಾಲನೆಂದು (ಮೂರ್ಖನೆಂದು) ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಮಾವಿನ ತೋಪನ್ನು ಕಡಿದು ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಗೆ ನೀರೆರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವನ್ನು ಕಂಡು ಫಲದ ಆಸೆಯಿಂದ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಅವನು ಫಲ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುತ್ತುಗದ ಹಣ್ಣು ನಿಸ್ಸಾರ. ಫಲವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವವನು ಫಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗಕ್ಕೆ ನೀರೆರೆದವನಂತೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತನಗೇ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನೇ ನಾನು; ನಾನು ಮಾವಿನ ತೋಪನ್ನು ಕಡಿದು ಮುತ್ತುಗಗಳಿಗೆ ನೀರೆರೆದೆ; ಫಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ನಾನು ಈಗ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಾವು ರಾಮ, ಮುತ್ತುಗ ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೂ, ಐದನೆಯದು ಅದರ ಸ್ವಾನ್ವಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಇದೇ ಪ್ರಾಚೀನ ಉಪದೇಶಪದ್ಧತಿ. ‘ಗೃಧ್ನುಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲೋಭ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾವಿನ ತೋಪನ್ನು ಕಡಿಯುವುದು ಕೇವಲ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ವಿನಾಶವೂ ಹೌದು — ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕಾಡಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಕಿಂಶುಕಸೇಚಕಃ’ (ಮುತ್ತುಗಕ್ಕೆ ನೀರೆರೆಯುವವನು) ಎಂಬ ಉಪಮಾನ ಮತ್ತೆ ಮುತ್ತುಗವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಥೆಯ ಬೀಜ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಧನುರ್ಧಾರಿ ಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೆ — ಕುಮಾರನು ಶಬ್ದವೇಧಿ (ಶಬ್ದವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಾಣ ಬಿಡುವವನು) ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಹದಿಂದ ಬಾಲಕನು ತಿಂದ ವಿಷವು ಅವನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ, ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಈ ದುಃಖ ನನಗೆ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ಬೇರೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಮುತ್ತುಗಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗುವಂತೆ, ನಾನೂ ಶಬ್ದವೇಧದ ಈ ಫಲವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಶಬ್ದವೇಧಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯೆಯ ಗರ್ವವೇ ಇಲ್ಲಿ ದೋಷದ ಮೂಲ; ಕಲೆಯ ಕೌಶಲ ತಾನೇ ಪಾಪವಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸುವುದೇ ಪಾಪ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಬ್ಧಶಬ್ದೇನ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ‘ಶಬ್ದ’ ಎಂದರೆ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಹೌದು, ಧ್ವನಿಯೂ ಹೌದು; ಯಾರು ಶಬ್ದವನ್ನು (ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು) ಪಡೆದನೋ ಅವನೇ ಶಬ್ದದಿಂದ (ಧ್ವನಿಯಿಂದ) ಪತಿತನಾದನು. ವಿಷದ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಇಲ್ಲಿ ಅನುರೂಪ — ಬಾಲಕನು ವಿಷವನ್ನು ತಾನಾಗಿಯೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ; ಅದರ ಫಲವಾದರೋ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದುದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ದೈವವನ್ನಾಗಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನಾಗಲಿ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ತನ್ನನ್ನೇ.

‘ದೇವಿ, ಆಗ ನಿನ್ನ ಮದುವೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ನಾನು ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದೆ; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಮಳೆಗಾಲ ಬಂದಿತು.’ ಅನಂತರ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಭೂಮಿಯ ರಸಗಳನ್ನು ಹೀರಿ, ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಪಿಸಿ, ಪ್ರೇತಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಭಯಂಕರ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಬಿಸಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮಾಯವಾಯಿತು, ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಮೋಡಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು, ಕಪ್ಪೆಗಳೂ ಸಾರಂಗಗಳೂ ನವಿಲುಗಳೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡವು. ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಒದ್ದೆಯಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಂತೆ ಮಳೆ ಗಾಳಿಗಳಿಂದ ತುದಿಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸೇರಿದವು. ಬಿದ್ದ ಮತ್ತು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ನೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಮದಿಸಿದ ಸಾರಂಗಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟವು ಜಲರಾಶಿಯಂತೆ (ಸಮುದ್ರದಂತೆ) ಶೋಭಿಸಿತು. ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಪ್ರವಾಹಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಬೆಟ್ಟದ ಧಾತುಗಳಿಂದಾಗಿ ಬೂದಿಯ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಹರಿದವು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ರಾಜನು ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯಗೊಳಿಸುವುದು ಮಳೆಗಾಲವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಕಥೆಯ ಅಂಗವೇ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಋತುವರ್ಣನೆಯ ಕೌಶಲ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯ, ಮೋಡಗಳು, ಕಪ್ಪೆಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮದಿಸಿದ ಆನೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲೊಂದು ವಿಶೇಷವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯಗಳೂ ನೀರಿನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿವೆ; ನೀರೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡದ ನೀರಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಮವಿವರ್ಧಿನೀ’ (ಕಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಯುವರಾಜನ ಆಗಿನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಕರವಾದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ, ವ್ಯಾಯಾಮದ (ಬೇಟೆಯ) ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ ನಾನು ಸರಯೂ ನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದೆ. ರಾತ್ರಿ ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬರುವ ಕಾಡುಕೋಣವನ್ನಾಗಲಿ ಆನೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಮೃಗವನ್ನಾಗಲಿ ಕ್ರೂರಪ್ರಾಣಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾ ನಾನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದೆ. ಆಗ ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿದೆ — ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಆ ಸದ್ದು ಘೀಳಿಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆಯದರಂತೆ ತೋರಿತು. ಅನಂತರ ನಾನು ಉರಿಯುವ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಆನೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಬಯಸಿ ಶಬ್ದದ ಕಡೆಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟೆ; ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆ.’ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ, ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೊಂದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ವನವಾಸಿಯೊಬ್ಬನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಧ್ವನಿ ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂದು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮಾತು ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶಬ್ದದಿಂದ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ಕೊಡದ ಶಬ್ದ, ಆನೆಯ ಶಬ್ದದ ಭ್ರಮೆ, ಬಾಣದ ಶಬ್ದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮಾತು; ಶಬ್ದವೇಧಿಯ ಪಾಪ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಬೇಟೆ ದೋಷವಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಧೀನತೆಯೇ ದೋಷ. ‘ಅಭಿಲಕ್ಷ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಗುರಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮಾತ್ರ; ಊಹೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಾಣಿವಧೆ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪ. ‘ಉಷಸಿ’ (ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪಾಪ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತಾಪಸಕುಮಾರನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನಂತಹ ತಪಸ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರ ಹೇಗೆ ಬಿದ್ದೀತು? ನಾನಾದರೋ ರಾತ್ರಿ ನಿರ್ಜನವಾದ ನದಿಗೆ ನೀರು ತರಲು ಬಂದಿದ್ದೆ. ಯಾರ ಬಾಣದಿಂದ ನಾನು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟೆ? ಯಾರಿಗೆ ನಾನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆ? ದಂಡವನ್ನು (ಹಿಂಸೆಯನ್ನು) ತ್ಯಜಿಸಿದ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಸುವ, ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಉಟ್ಟ ನನ್ನಂಥವನನ್ನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ? ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಇವನಿಗೆ ನಾನು ಏನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆ? ಹೀಗೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕೇವಲ ಅನರ್ಥದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿದ ಕೃತ್ಯವನ್ನು...’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾಪಸನ ನಿರಪರಾಧಿತ್ವವನ್ನು ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಂಡವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆಹಾರ ಕಾಡಿನದು, ವಸ್ತ್ರ ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮ; ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವಧೆಯ ನಿರ್ಹೇತುಕತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉದಾಹಾರಃ’ (ನೀರು ತರಲು ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಬಂದ ಉದ್ದೇಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ನೀರನ್ನಷ್ಟೇ ತರಲು ಬಂದಿದ್ದ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ‘ಹೇಗೆ’, ‘ಯಾರಿಂದ’, ‘ಯಾರಿಗೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಂತೆ; ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾಪಸನು ತನ್ನ ಮರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಧರ್ಮದ ವಿಪರ್ಯಾಸಕ್ಕೇ ವಿಸ್ಮಯಪಡುತ್ತಾನೆ.

‘...ಗುರುಪತ್ನೀಗಮನ ಮಾಡಿದವನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆನ್ನದಂತೆ, ಇದನ್ನೂ ಯಾರೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಭಾವಿಸರು. ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ಈ ಜೀವನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಅಷ್ಟು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಾನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ತಾಯಿ ತಂದೆ ಇಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಪೋಷಿಸಿದ ಈ ವೃದ್ಧ ದಂಪತಿಗಳು ನಾನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಜೀವನ ನಡೆಸುವರು? ತಾಯಿತಂದೆ ವೃದ್ಧರು, ನಾನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದೆ — ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಯಾವ ಮೂರ್ಖನಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟೆವು?’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ತಾಪಸನ ಹಿರಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿತಂದೆಯರಿಗಾಗಿಯೇ. ‘ಸುಬಾಲೇನ ಅಕೃತಾತ್ಮನಾ’ (ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಮೂರ್ಖನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೊಂದವನನ್ನು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಅವಿವೇಕವನ್ನಷ್ಟೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ. ‘ಮಿಥುನಂ ವೃದ್ಧಮ್’ (ವೃದ್ಧ ದಂಪತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರಂತೆ. ‘ಚಿರಕಾಲಭೃತಮ್’ (ಬಹುಕಾಲ ಪೋಷಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನ ದೀರ್ಘ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಅವನಿಗೆ ಇದು — ತನ್ನ ಮರಣದಿಂದ ಇನ್ನಿಬ್ಬರೂ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು. ‘ಹೇಗೆ ಜೀವನ ನಡೆಸುವರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಮೂಲ.

‘ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನಾದ, ವ್ಯಥಿತನಾದ ನನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ರಾತ್ರಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಯ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದ ವೇಗದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತಾದೆ. ದೀನನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನನಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸರಯೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದ ತಾಪಸನನ್ನು ಕಂಡೆ — ಜಟಾಭಾರ ಕೆದರಿಹೋಗಿತ್ತು, ಕೊಡದ ನೀರು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿತ್ತು, ಅಂಗಗಳು ಧೂಳು ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿದ್ದವು, ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಮಲಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಭಯಗೊಂಡ, ಅಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವವನಂತೆ ಕ್ರೂರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ರಾಜನೇ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆ, ಹಿರಿಯರಿಗಾಗಿ ನೀರು ತರಲು ಬಯಸಿದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಹೊಡೆದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಿಧಕ್ಷನ್ ಇವ’ (ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ವಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಈ ಪಾತ್ರದ ವಿಶೇಷತೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಶಬ್ದ, ಅನಂತರ ಬಿಲ್ಲು ಬೀಳುವುದು, ಅನಂತರ ರಾಜನ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನತೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ. ‘ಅವಕೀರ್ಣಜಟಾಭಾರಮ್’, ‘ಪ್ರವಿದ್ಧಕಲಶೋದಕಮ್’, ‘ಪಾಂಸುಶೋಣಿತದಿಗ್ಧಾಂಗಮ್’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ — ಕೂದಲು, ಕೊಡ, ದೇಹ. ‘ಕ್ರೂರ ಮಾತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಆ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾತ್ರ.

‘ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಕುರುಡರಾದ ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧರು — ನನ್ನ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಹೆತ್ತ ತಂದೆ — ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು. ದುರ್ಬಲರೂ ಕುರುಡರೂ ಬಾಯಾರಿದವರೂ ನನ್ನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವವರೂ ಆದ ಅವರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಹುಕಾಲ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಆಶೆಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿರುವರು. ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಫಲವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿರುವುದು ತಂದೆಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ತಿಳಿದರೂ ಅಶಕ್ತನೂ ನಡೆಯಲಾರದವನೂ ಆದ ಅವನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲ? ಒಂದು ಮರವು ಕಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಮರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾರದಂತೆ ಅವನೂ ಅಶಕ್ತ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವ, ನೀನೇ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿಸು — ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಉರಿಯುವ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟಾನು. ರಾಜನೇ, ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾಲುದಾರಿ...’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಮರಣಾಸನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಾಜನ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸದಿರಲಿ’ ಎಂದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಾಪಸನ ಮಾತುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೃದುವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಕೋಪ, ಅನಂತರ ಶೋಕ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ‘ನಗೋ ನಗಮ್’ (ಮರವು ಮರವನ್ನು) ಎಂಬ ಯಮಕದಂತಹ ಉಕ್ತಿ ವೃದ್ಧ ತಂದೆಯ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಏಕಪದೀ’ (ಕಾಲುದಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಏಕಾಂತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಶಾಲವಾದ ದಾರಿಯಿಲ್ಲ, ಹೆಜ್ಜೆಯಷ್ಟು ಅಗಲದ ಒಂದು ಕಾಲುಹಾದಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಪಿಪಾಸಿತೌ’ (ಬಾಯಾರಿದವರು) ಎಂಬ ಪದ ನೀರಿನ ಕೊಡದ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘...ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು, ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸದಿರಲಿ. ರಾಜನೇ, ನನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆ; ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹವು ಮೃದುವಾದ ಎತ್ತರದ ದಡವನ್ನು ಕೊರೆಯುವಂತೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವು ನನ್ನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಬಾಣ ಇರುವವರೆಗೆ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತೇನೆ, ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದರೆ ಸಾಯುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಅವನ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಚಿಂತೆ ಆವರಿಸಿತು. ದುಃಖಿತನೂ ದೀನನೂ ಶೋಕಾತುರನೂ ಆದ ನನ್ನ ಆ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಆ ಋಷಿಯಾದ ಮುನಿಪುತ್ರನು ಆಗ ಗಮನಿಸಿದನು. ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅಂಗಗಳು ತಿರುಚಿಕೊಂಡಿವೆ, ಚಲಿಸಲಾರೆ, ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ತಡೆದು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದುದರಿಂದ ಅವನ ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದರೆ ಮರಣ, ತೆಗೆಯದಿದ್ದರೆ ಕ್ಲೇಶ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ದೋಷ. ಇಂತಹ ಸಂದಿಗ್ಧಗಳಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆಯ ಜ್ಞಾನ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಆರು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುನಿಪುತ್ರನಾದರೋ ತಾನೇ ಅವನನ್ನು ಸಂಕಟದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಮಾರ್ಥವಿತ್’ (ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಗೌರವ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದಾದ ಸಂತಾಪವನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕು; ರಾಜನೇ, ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವ್ಯಥೆಯಾಗದಿರಲಿ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಅಧಿಪತಿಯೇ, ನಾನು ವೈಶ್ಯನಿಂದ ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು.’ ಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ನಾನು ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತೆನು; ಆಗ ಆ ತಪೋಧನನು ಭಯದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ‘ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ದೇಹದ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದ ಗಾಯದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಏದುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಸರಯುವಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಭದ್ರೆ, ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಣ್ಣನಾದೆ.’ ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಕಥೆಯಾದರೋ ಮುಗಿದಿಲ್ಲ — ವೃದ್ಧ ತಾಯಿತಂದೆಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಶಾಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ವಿರಾಮಕ್ಕೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಾಪಸನು ಮೊದಲು ರಾಜನ ಭಯವನ್ನೇ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸಂತಾಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕು ಎಂದು; ತನ್ನ ಜಾತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಔದಾರ್ಯ ಪರಮೋತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಭಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತಾಗ ಅವನು ಭಯದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ಕಥೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಶಾಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാജാവ് ഉറക്കത്തിന്റെ വശത്തായിരുന്നു. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹം ഉണർന്നു; ദുഃഖത്താൽ മനസ്സ് തകർന്നിരുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചിന്തയിലാണ്ടു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വനവാസം കാരണം, ഇന്ദ്രനു തുല്യനായ ആ രാജാവിനെ ഒരു ആപത്ത് ബാധിച്ചു — ഇരുട്ട് സൂര്യനെ മൂടുന്നതുപോലെ. ഭാര്യയോടൊപ്പം രാമൻ പോയപ്പോൾ, കറുത്ത കൺകോണുകളുള്ള കൗസല്യയോട് എന്തോ പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ച കോസലേശ്വരൻ തന്റെ ദുഷ്കൃതം ഓർത്തു. രാമനെ കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തിയതിനുശേഷമുള്ള ആറാമത്തെ രാത്രിയായിരുന്നു അത്; അർധരാത്രിയിൽ അദ്ദേഹം ചെയ്ത ദുഷ്കൃതം ഓർത്തു. പുത്രദുഃഖത്താൽ ആർത്തനായ അദ്ദേഹം പുത്രദുഃഖത്താൽ ആർത്തയായ കൗസല്യയോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി സമയവും സ്ഥലവും മനോനിലയും സൂക്ഷ്മമായി നിർദേശിക്കുന്നു — ആറാമത്തെ രാത്രി, അർധരാത്രി, ദുഃഖത്താൽ തകർന്ന മനസ്സ്; ഇങ്ങനെയുള്ള നിമിഷത്തിലാണ് മനുഷ്യൻ താൻ ചെയ്ത പാപം ഓർക്കുന്നത്. ‘വിവക്ഷുഃ’ (പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാജാവ് ഏറെക്കാലമായി ഈ കഥ ഹൃദയത്തിൽ ഒളിപ്പിച്ചുവച്ചിരുന്നു, ഇപ്പോൾ അതു സ്വയംതന്നെ പുറത്തുവരുന്നു എന്നാണ്. ഈ സർഗം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ കഥയിൽ ഒരു ഉപകഥയായി പ്രവേശിക്കുന്നു — ദശരഥൻതന്നെ വക്താവ്, കൗസല്യ ശ്രോതാവ്. ഇതിലൂടെ കഥയുടെ ഭാരം വർധിക്കുന്നു, കാരണം ഇത് കവിയുടെ വാക്കല്ല, ചെയ്തവന്റെതന്നെ കുറ്റസമ്മതമാണ്. ‘ഉപസർഗഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ദൈവികമായ ആപത്ത് സൂചിതമാകുന്നു; ‘ഇരുട്ട് സൂര്യനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാജാവിന്റെ തേജസ്സ് മൂടപ്പെട്ടതു കാണിക്കുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പുത്രശോകാർത്തഃ’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒന്ന് രാജാവിന്റെ വിശേഷണം, മറ്റേതു ദേവിയുടേത്; അതുവഴി ഇരുവരുടെയും സമാനമായ അവസ്ഥ സൂചിതമാകുന്നു. ആറാമത്തെ രാത്രി എന്ന കണക്ക് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘അഞ്ചു രാത്രികൾ’ എന്നതുമായി യോജിക്കുന്നു.

രാജാവ് നേരിട്ടു കഥ തുടങ്ങുന്നില്ല; ആദ്യം ഒരു സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘കല്യാണീ, ഭദ്രേ, കർത്താവ് ശുഭമോ അശുഭമോ ആയി എന്തു ചെയ്യുന്നുവോ, ആ കർമത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ഫലംതന്നെ അവനു ലഭിക്കുന്നു.’ പിന്നെ ബാലന്റെ (വിവേകമില്ലാത്തവന്റെ) ലക്ഷണം പറയുന്നു — കർമങ്ങൾ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ ഫലത്തിന്റെ ഗുരുലഘുത്വമോ ദോഷമോ അറിയാത്തവനാണ് ബാലൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്. തുടർന്നു ദൃഷ്ടാന്തം — ഒരാൾ മാന്തോപ്പു വെട്ടി പ്ലാശുമരങ്ങൾക്കു വെള്ളമൊഴിക്കുന്നു; പ്ലാശിന്റെ പൂവു കണ്ട് ഫലത്തിൽ ആർത്തിപൂണ്ട അവൻ ഫലം വരുമ്പോൾ ദുഃഖിക്കുന്നു, കാരണം പ്ലാശിന്റെ ഫലം സാരമില്ലാത്തതാണ്. ഫലം അറിയാതെ കർമത്തെ മാത്രം പിന്തുടരുന്നവൻ ഫലം ലഭിക്കുന്ന സമയത്ത് പ്ലാശിനു വെള്ളമൊഴിച്ചവനെപ്പോലെ ദുഃഖിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ദൃഷ്ടാന്തം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു: ‘ആ ആൾ ഞാൻതന്നെ; ഞാൻ മാന്തോപ്പു വെട്ടി പ്ലാശുകൾക്കു വെള്ളമൊഴിച്ചു; ഫലം വരുന്ന സമയത്ത് രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച ദുർബുദ്ധിയായ ഞാൻ പിന്നീടു ദുഃഖിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ മാവ് രാമനും പ്ലാശ് കൈകേയിയുടെ രണ്ടു വരങ്ങളുമാണെന്ന അർഥം വ്യക്തമാണ്. ഇവിടെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ പൊതുസിദ്ധാന്തവും അഞ്ചാമത്തേത് അതിന്റെ സ്വന്തം ജീവിതത്തിലുള്ള പ്രയോഗവും കാണിക്കുന്നു — ഇതാണ് പ്രാചീനമായ ഉപദേശരീതി. ‘ഗൃധ്നുഃ’ (ആർത്തിപൂണ്ടവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലോഭം സൂചിതമാകുന്നു; ‘ദുർമതിഃ’ (ദുർബുദ്ധി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവ് സ്വയംതന്നെ തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു. മാന്തോപ്പു വെട്ടുന്നത് വെറും ഉപേക്ഷയല്ല, നാശമാണ് — രാമനെ ഉപേക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല, കാട്ടിലേക്കു പറഞ്ഞയയ്ക്കുകയും ചെയ്തു എന്നാണ് ഭാവം. ‘കിംശുകസേചകഃ’ (പ്ലാശിനു വെള്ളമൊഴിച്ചവൻ) എന്ന ഉപമാനം വീണ്ടും പ്ലാശിനെത്തന്നെ നിർദേശിക്കുന്നു; അതുവഴി ദൃഷ്ടാന്തം ദൃഢമാകുന്നു.

ഇവിടെനിന്നു കഥയുടെ വിത്തു തുറക്കപ്പെടുന്നു. ‘കൗസല്യേ, വില്ലാളിയായ കുമാരനായിരിക്കെ എനിക്ക് ഒരു ശബ്ദം (കീർത്തി) ലഭിച്ചിരുന്നു — കുമാരൻ ശബ്ദവേധിയാണെന്ന് (ശബ്ദം കേട്ട് ലക്ഷ്യം ഭേദിക്കുന്നവനാണെന്ന്) ജനങ്ങൾ പറഞ്ഞിരുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ ഈ പാപം ചെയ്തത്. അതിനാൽ, മോഹംകൊണ്ട് ഒരു ബാലൻ ഭക്ഷിച്ച വിഷം അവനെത്തന്നെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ, സ്വയം ചെയ്തുണ്ടാക്കിയ ഈ ദുഃഖം എനിക്കു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. മറ്റൊരാൾ പ്ലാശുകളാൽ മോഹിതനാകുന്നതുപോലെ, ശബ്ദവേധത്തിന്റെ ഈ ഫലം ഞാനും അറിഞ്ഞില്ല.’ ഇവിടെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘അജ്ഞാനാത് ശബ്ദവേധിനാ’ (അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട്, ശബ്ദവേധിയായവനാൽ) എന്ന പദം വിസ്തരിക്കുന്നു. വിദ്യയുടെ ഗർവാണ് ഇവിടെ ദോഷത്തിന്റെ മൂലം; കലയിലെ കൗശലം സ്വയം പാപമല്ല, അതിന്റെ അവിവേകമായ പ്രയോഗമാണ് പാപം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലബ്ധശബ്ദേന’ എന്ന പദത്തിൽ ഒരു ശ്ലേഷം ഉള്ളതുപോലെ തോന്നുന്നു — ശബ്ദം എന്നാൽ കീർത്തിയും ധ്വനിയും; ശബ്ദം (കീർത്തി) നേടിയവൻതന്നെ ശബ്ദത്താൽ (ധ്വനിയാൽ) വീണു. വിഷദൃഷ്ടാന്തവും ഇവിടെ അനുരൂപമാണ് — ബാലൻ വിഷം സ്വമേധയാ ഭക്ഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട്; അതിന്റെ ഫലമാകട്ടെ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതും. ഇവിടെ രാജാവ് വിധിയെയോ കൈകേയിയെയോ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല — തന്നെത്തന്നെയാണ്.

‘ദേവീ, അന്നു നീ വിവാഹിതയായിരുന്നില്ല, ഞാൻ യുവരാജാവായിരുന്നു; ആ കാലത്ത് എന്റെ കാമം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വർഷകാലം വന്നെത്തി.’ പിന്നെ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വർഷകാലം വർണിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ഭൂമിയിലെ രസങ്ങൾ (ജലം) വലിച്ചെടുത്ത്, കിരണങ്ങളാൽ ലോകത്തെ തപിപ്പിച്ച്, പ്രേതങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഭയങ്കരമായ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു നീങ്ങി. ചൂട് പെട്ടെന്നു മറഞ്ഞു, ജലം നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, തവളകളും വേഴാമ്പലുകളും മയിലുകളും ആഹ്ലാദിച്ചു. ചിറകുകളുടെ മേൽഭാഗം നനഞ്ഞ്, കുളിച്ചവരെപ്പോലെയായ പക്ഷികൾ മഴയും കാറ്റുംകൊണ്ട് തലപ്പുകൾ ഉലയുന്ന മരങ്ങളിൽ പ്രയാസപ്പെട്ടു ചെന്നിരുന്നു. വീണതും വീണുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ജലത്താൽ മൂടപ്പെട്ട, മദിച്ച ആനകളുള്ള പർവതം ഒരു ജലരാശിപോലെ (സമുദ്രംപോലെ) ശോഭിച്ചു. നിർമലമാണെങ്കിലും, പർവതധാതുക്കളിൽനിന്ന് വെളുപ്പും ചുവപ്പും കലർന്ന നിറമുള്ള, ചാരംകലർന്ന അരുവികൾ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ (വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ്) ഒഴുകി. ഈ വർണന വെറും അലങ്കാരമല്ല — രാജാവ് സരയുതീരത്തേക്കു പോയ ആ രാത്രിയെ സാധ്യമാക്കുന്നതുതന്നെ വർഷകാലമാണ്; അതിനാൽ വർണന കഥയുടെ അംഗംതന്നെയാണ്. ഈ വർണനയിൽ വാല്മീകിയുടെ ഋതുവർണനാകൗശലം പ്രകടമാണ് — സൂര്യൻ, മേഘങ്ങൾ, തവളകൾ, മയിലുകൾ, പക്ഷികൾ, മദിച്ച ആന, മലയരുവികൾ എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ ദൃശ്യങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു സവിശേഷത ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളും ജലവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്; ജലംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ കുടത്തിലെ വെള്ളമായി മരണത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത്. ‘കാമവിവർധിനീ’ (കാമം വർധിപ്പിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണത്താൽ യുവരാജാവിന്റെ അന്നത്തെ മനോനില സൂചിതമാകുന്നു.

‘അതിസുഖകരമായ ആ കാലത്ത്, വില്ലും അമ്പുകളുമായി രഥത്തിലേറി, വ്യായാമം (നായാട്ട്) ചെയ്യാൻ നിശ്ചയിച്ച് ഞാൻ സരയുനദിയുടെ തീരത്തുകൂടി പോയി. രാത്രിയിൽ നീർത്തടത്തിൽ വരുന്ന പോത്തിനെയോ ആനയെയോ മറ്റേതെങ്കിലും മൃഗത്തെയോ ഹിംസ്രജന്തുവിനെയോ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഞാൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവനായിരുന്നു. അപ്പോൾ ഇരുട്ടിൽ, വെള്ളത്തിൽ ഒരു കുടം നിറയുന്ന ശബ്ദം ഞാൻ കേട്ടു — കണ്ണിനു കാണാനാവാത്തിടത്തുനിന്നുള്ള ആ ശബ്ദം ചിന്നംവിളിക്കുന്ന ആനയുടേതുപോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ ആനയെ കിട്ടാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ജ്വലിക്കുന്ന, വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ഒരു അമ്പെടുത്ത് ശബ്ദം ലക്ഷ്യമാക്കി എയ്തു; വിഷസർപ്പംപോലുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ആ അമ്പ് ഞാൻ വിട്ടു.’ അപ്പോൾ അവിടെ, പുലർകാലത്ത്, അമ്പേറ്റു മർമം നൊന്ത് വെള്ളത്തിലേക്കു വീഴുന്ന ഒരു കാട്ടുവാസിയുടെ വ്യക്തമായ ശബ്ദം ഉയർന്നു — ‘ഹാ ഹാ’ എന്ന്. അവൻ നിലത്തുവീണപ്പോൾ അവിടെ ഒരു മനുഷ്യശബ്ദം ഉണ്ടായി. ഇവിടെ കവി ക്രമത്തിൽ ശബ്ദത്തിൽനിന്നു ശബ്ദത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു — കുടത്തിന്റെ ശബ്ദം, ആനയുടെ ശബ്ദമെന്ന ഭ്രമം, അമ്പിന്റെ ശബ്ദം, ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ ശബ്ദം; ശബ്ദവേധിയുടെ പാപം ശബ്ദത്തിലൂടെതന്നെ വെളിപ്പെടുന്നു. ‘അജിതേന്ദ്രിയഃ’ (ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാജാവ് തന്റെ ദോഷം വ്യക്തമായി സ്വീകരിക്കുന്നു — നായാട്ടല്ല ദോഷം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു വശംവദനായതാണ്. ‘അഭിലക്ഷ്യം’ എന്ന പദവും പ്രധാനമാണ് — ലക്ഷ്യം കണ്ടില്ല, അനുമാനിക്കുക മാത്രം ചെയ്തു; അനുമാനംകൊണ്ടുമാത്രം ഒരു ജീവിയെ കൊല്ലുന്നതുതന്നെയാണ് ഇവിടത്തെ പാപം. ‘ഉഷസി’ (പുലർകാലത്ത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാത്രിയുടെ അവസാനം സൂചിതമാകുന്നു — പാപം വെളിച്ചത്തിൽ വെളിപ്പെടുന്നു.

അമ്പേറ്റ താപസകുമാരൻ വിലപിക്കുന്നു: ‘എന്നെപ്പോലൊരു തപസ്വിയുടെമേൽ ആയുധം എങ്ങനെ വീഴും? ഞാനാകട്ടെ രാത്രിയിൽ ആളൊഴിഞ്ഞ നദിയിലേക്ക് വെള്ളമെടുക്കാൻ വന്നതാണ്. ആരുടെ അമ്പാണ് എന്നെ പ്രഹരിച്ചത്? ഞാൻ ആരോടാണ് തെറ്റുചെയ്തത്? ദണ്ഡം (ഹിംസ) ഉപേക്ഷിച്ചവനും കാട്ടിൽ കാട്ടുവിഭവങ്ങൾകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്നവനും ജടാഭാരം ധരിക്കുന്നവനും മരവുരിയും മാൻതോലും ഉടുക്കുന്നവനുമായ എന്നെപ്പോലൊരുവനെ ആയുധംകൊണ്ടു കൊല്ലുന്നത് എങ്ങനെ? എന്നെ കൊല്ലുന്നതുകൊണ്ട് ആർക്ക് എന്തു നേട്ടം? ഞാൻ ഇയാളോട് എന്തു തെറ്റാണ് ചെയ്തത്? ഇങ്ങനെ നിഷ്ഫലമായി തുടങ്ങിയ, കേവലം അനർഥം മാത്രം നിറഞ്ഞ ഈ കർമം...’ ഇവിടെ കവി താപസന്റെ നിരപരാധിത്വം പദംപദമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിച്ചു, ആഹാരം കാട്ടുവിഭവം, വസ്ത്രം മരവുരിയും മാൻതോലും; ഈ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ വധം കാരണമില്ലാത്തതാണെന്നു സിദ്ധമാകുന്നു. ‘ഉദാഹാരഃ’ (വെള്ളമെടുക്കാൻ വന്നവൻ) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് അവൻ വന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം സൂചിതമാകുന്നു — അവൻ വെള്ളം കൊണ്ടുപോകാൻ മാത്രമാണ് വന്നത്, മറ്റൊന്നിനുമല്ല. ഇവിടെയും ചോദ്യങ്ങൾ, അറുപത്തിയൊന്നാം സർഗത്തിലെ കൗസല്യയുടെ ചോദ്യങ്ങളെപ്പോലെ, ‘എങ്ങനെ’, ‘ആരാൽ’, ‘ആരോട്’ എന്നീ പദങ്ങളോടെയാണ് തുടങ്ങുന്നത്; ഉത്തരം എവിടെനിന്നുമില്ല. സ്വന്തം മരണത്തെക്കാൾ ധർമത്തിന്റെ ഈ വിപര്യയത്തിലാണ് താപസൻ അമ്പരക്കുന്നത്.

‘...ഗുരുപത്നീഗമനം ചെയ്തവനെ എന്നപോലെ, ഇതിനെ ആരും നല്ലതായി കരുതുകയില്ല. എന്റെ ഈ ജീവിതനാശത്തെ ഓർത്ത് ഞാൻ അത്ര ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; എന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന അമ്മയെയും അച്ഛനെയും ഓർത്താണ് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത്. ഏറെക്കാലം ഞാൻ പോറ്റിയ ഈ വൃദ്ധദമ്പതികൾ, ഞാൻ മരിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ എങ്ങനെ ഉപജീവനം നടത്തും? വൃദ്ധരായ അമ്മയും അച്ഛനും, ഞാനും — ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടു; ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്ത, തീർത്തും വിവേകമില്ലാത്ത ഏതൊരുവനാലാണ് ഞങ്ങളെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടത്?’ ഇവിടെ താപസന്റെ മഹത്ത്വം വെളിപ്പെടുന്നു — മരണസമയത്തുപോലും അവൻ തന്നെക്കുറിച്ചല്ല, അമ്മയെയും അച്ഛനെയും കുറിച്ചാണ് ദുഃഖിക്കുന്നത്. ‘സുബാലേന അകൃതാത്മനാ’ (തീർത്തും വിവേകമില്ലാത്ത, ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനാൽ) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അവൻ കൊലയാളിയെ ശപിക്കുന്നില്ല, അവന്റെ അവിവേകത്തെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലം. ‘മിഥുനം വൃദ്ധം’ (വൃദ്ധദമ്പതികൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അവർ പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ രണ്ടുപേരും ഒന്നെന്നപോലെ. ‘ചിരകാലഭൃതം’ (ഏറെക്കാലം പോറ്റിയ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മകന്റെ ദീർഘമായ സേവനം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മരണത്തെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖം അവന് ഇതാണ് — തന്റെ മരണത്തോടെ മറ്റു രണ്ടുപേരും മരിക്കും എന്നത്. ‘എങ്ങനെ ഉപജീവനം നടത്തും’ എന്ന ചോദ്യമാണ് സർഗത്തിലെ തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ മൂലം.

‘കരുണമായ ആ വാക്കു കേട്ട്, ധർമം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, വ്യഥിതനായ എന്റെ കൈകളിൽനിന്ന് അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല് നിലത്തുവീണു. രാത്രിയിൽ വിലപിക്കുന്ന ഋഷിയുടെ ആ കരുണമായ വാക്കു കേട്ട് ദുഃഖത്തിന്റെ ആവേഗത്താൽ പരിഭ്രമിച്ച ഞാൻ ഏറെക്കുറെ ബോധമറ്റവനായി. ദീനമനസ്കനും അത്യന്തം ദുഃഖിതനുമായി ആ സ്ഥലത്തുചെന്ന്, സരയുതീരത്ത് അമ്പേറ്റു കിടക്കുന്ന താപസനെ ഞാൻ കണ്ടു — ജടാഭാരം അഴിഞ്ഞുചിതറിയവനും, കുടത്തിലെ വെള്ളം തട്ടിമറിഞ്ഞവനും, പൊടിയും ചോരയും പുരണ്ട ദേഹമുള്ളവനും, അമ്പു തുളച്ചുകയറി കിടക്കുന്നവനുമായി. ഭയന്ന്, മനസ്സ് അസ്വസ്ഥമായ എന്നെ അവൻ കണ്ണുകൾ ഉയർത്തി നോക്കി, തേജസ്സുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കാനെന്നപോലെ, ക്രൂരമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു — രാജാവേ, കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന ഞാൻ അങ്ങയോട് എന്തു തെറ്റുചെയ്തു, ഗുരുക്കന്മാർക്കു (മാതാപിതാക്കൾക്കു) വേണ്ടി വെള്ളം കൊണ്ടുപോകാൻ വന്ന എന്നെ അങ്ങ് പ്രഹരിക്കാൻ?’ ഇവിടെ ‘ദിധക്ഷന്നിവ’ (ദഹിപ്പിക്കാനെന്നപോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് തപസ്വിയുടെ തേജസ്സ് സൂചിതമാകുന്നു, എന്നാൽ അവൻ ശപിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് ഈ കഥാപാത്രത്തിന്റെ സവിശേഷത. ഈ വർണനയിൽ കവി ക്രമത്തിൽ ദൃശ്യം തുറക്കുന്നു — ആദ്യം ശബ്ദം, പിന്നെ വില്ലു വീഴുന്നത്, പിന്നെ രാജാവിന്റെ ബോധക്ഷയം, ഒടുവിൽ നേരിട്ടുള്ള ദർശനം. ‘അവകീർണജടാഭാരം’, ‘പ്രവിദ്ധകലശോദകം’, ‘പാംസുശോണിതദിഗ്ധാംഗം’ എന്നീ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ഓരോന്നും ഓരോ വിവരം കൂടുതലായി നൽകുന്നു — മുടി, കുടം, ദേഹം. ‘ക്രൂരമായ വാക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ആ വാക്ക് യഥാർഥത്തിൽ ഒരു ചോദ്യം മാത്രമാണ്.

‘ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് എന്റെ മർമത്തിൽ പ്രഹരിച്ചതോടെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ രണ്ടുപേർ കൂടി കൊല്ലപ്പെട്ടു — എന്റെ അമ്മയും എന്നെ ജനിപ്പിച്ച അച്ഛനും. ദുർബലരും അന്ധരും ദാഹിക്കുന്നവരുമായ അവർ എന്നെ കാത്തിരുന്ന്, കഠിനമായ ദാഹവും പ്രത്യാശയും നിശ്ചയമായും ഏറെനേരം വഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. തപസ്സിനോ വേദപഠനത്തിനോ ഫലമൊന്നുമില്ലെന്നുറപ്പ്, കാരണം ഞാൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നത് അച്ഛൻ അറിയുന്നില്ലല്ലോ. അറിഞ്ഞാൽത്തന്നെ, കഴിവില്ലാത്തവനും നടക്കാൻ വയ്യാത്തവനുമായ അദ്ദേഹം എന്തു ചെയ്യും? വെട്ടിവീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന ഒരു മരത്തെ മറ്റൊരു മരത്തിനു രക്ഷിക്കാനാവാത്തതുപോലെതന്നെ അദ്ദേഹവും. അതിനാൽ രാഘവാ, അങ്ങുതന്നെ വേഗം എന്റെ അച്ഛന്റെ അടുത്തുചെന്ന് (ഈ വിവരം) പറയുക — അല്ലെങ്കിൽ കോപിച്ച അദ്ദേഹം, ആളിക്കത്തുന്ന കാട്ടുതീ (കാടിനെ) എന്നപോലെ, അങ്ങയെ ദഹിപ്പിച്ചേക്കും. രാജാവേ, ഈ ഒറ്റയടിപ്പാത ചെല്ലുന്നിടത്താണ് എന്റെ അച്ഛന്റെ ആശ്രമം...’ ഇവിടെ മരണാസന്നനായിട്ടും അവൻ രാജാവിന്റെ ഹിതംതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു — ‘അദ്ദേഹം അങ്ങയെ ശപിക്കാതിരിക്കട്ടെ’ എന്ന്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ താപസന്റെ വാക്കുകൾ ക്രമേണ മൃദുവാകുന്നു — ആദ്യം കോപം, പിന്നെ ദുഃഖം, ഒടുവിൽ പ്രാർഥന. ‘നഗോ നഗം’ (മരം മരത്തെ) എന്ന യമകസദൃശമായ ഉക്തി വൃദ്ധനായ അച്ഛന്റെ നിസ്സഹായതയെ മർമസ്പർശിയാക്കുന്നു. ‘ഏകപദീ’ (ഒറ്റയടിപ്പാത) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിന്റെ ഏകാന്തത സൂചിതമാകുന്നു — വിശാലമായ വഴിയില്ല, കാലടി മാത്രം പതിയുന്ന ഒരു നടപ്പാത മാത്രം. ‘പിപാസിതൗ’ (ദാഹിക്കുന്നവർ) എന്ന പദം വെള്ളക്കുടത്തിന്റെ കഥയുമായി ചേർന്നുപോകുന്നു.

‘...അവിടെച്ചെന്ന് അങ്ങ് അദ്ദേഹത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കുക, അദ്ദേഹം കോപിച്ച് അങ്ങയെ ശപിക്കാതിരിക്കാൻ. രാജാവേ, എന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് അമ്പ് ഊരിയെടുക്കുക; ജലപ്രവാഹം മൃദുവും ഉയർന്നതുമായ നദീതീരത്തെ (തുരന്നു വേദനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ) ഈ മൂർച്ചയേറിയ അമ്പ് എന്റെ മർമത്തെ വേദനിപ്പിക്കുന്നു. അമ്പോടുകൂടിയിരുന്നാൽ ഞാൻ പ്രാണനുമായി ക്ലേശിക്കും; അമ്പ് ഊരിയാലോ ഞാൻ മരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ അവന്റെ അമ്പ് ഊരിയെടുക്കുന്ന കാര്യത്തിൽ എന്നെ ചിന്ത ബാധിച്ചു. ദുഃഖിതനും ദീനനും ദുഃഖാതുരനുമായ എന്റെ ആ ചിന്ത മുനിപുത്രനായ ആ ഋഷി അപ്പോൾ മനസ്സിലാക്കി. തളർന്നുപോകുന്ന എന്നോട് പരമാർഥജ്ഞനായ അവൻ പ്രയാസപ്പെട്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ തളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, അംഗങ്ങൾ പിടയുന്നു, അനങ്ങാനാവുന്നില്ല, അന്ത്യത്തോടടുത്തിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ധൈര്യംകൊണ്ട് ദുഃഖം അടക്കി ഞാൻ സ്ഥിരചിത്തനായിരിക്കുന്നു.’ മരണസമയത്തുപോലും മറ്റൊരാളുടെ ചിന്ത മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നു — ഇതിലൂടെ അവന്റെ പരമാർഥജ്ഞാനം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ധർമസങ്കടം വർണിക്കുന്നു — അമ്പ് ഊരിയാൽ മരണം, ഊരിയില്ലെങ്കിൽ ക്ലേശം; രണ്ടിലും ദോഷം. ഇത്തരം സന്ധികളിലാണ് മനുഷ്യന് കർമങ്ങളുടെ ഗുരുലഘുത്വത്തെപ്പറ്റിയുള്ള അറിവ് ആവശ്യമാകുന്നത്; അതിന്റെ അഭാവമാണ് ആറും ഏഴും ശ്ലോകങ്ങളിൽ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടത്. മുനിപുത്രനാകട്ടെ സ്വയംതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ ആ സങ്കടത്തിൽനിന്നു കരകയറ്റുന്നു. ‘പരമാർഥവിത്’ (പരമാർഥം അറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണമാണ് അവന്റെ അന്തിമമായ ഗൗരവം.

‘ബ്രഹ്മഹത്യ ചെയ്തു എന്ന തപം ഹൃദയത്തിൽനിന്നു നീക്കിക്കളയുക; രാജാവേ, ഞാൻ ബ്രാഹ്മണനല്ല, അങ്ങയുടെ മനസ്സിനു വ്യഥ വേണ്ട. നരശ്രേഷ്ഠാധിപാ, ഞാൻ വൈശ്യനു ശൂദ്രസ്ത്രീയിൽ ജനിച്ചവനാണ്.’ ഇങ്ങനെ അമ്പേറ്റു മർമം മുറിഞ്ഞവനായി പ്രയാസപ്പെട്ടു സംസാരിക്കുന്ന, നിലത്ത് ഉരുളുന്ന, നിശ്ചേഷ്ടനായ, വിറയ്ക്കുന്ന, തളരുന്ന അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഞാൻ ആ അമ്പ് ഊരിയെടുത്തു; ഭയന്ന് എന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട് ആ തപോധനൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. ‘ജലംകൊണ്ടു നനഞ്ഞ ദേഹത്തോടെ, പ്രയാസപ്പെട്ടു വിലപിച്ച്, മർമത്തിലെ മുറിവുമായി ഇടവിടാതെ ശ്വാസംവലിച്ചുകൊണ്ട് സരയുവിൽ കിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്, ഭദ്രേ, ഞാൻ അത്യന്തം വിഷണ്ണനായി.’ ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; കഥയാകട്ടെ അവസാനിച്ചിട്ടില്ല — വൃദ്ധരായ മാതാപിതാക്കളുടെ അടുത്തേക്കുള്ള യാത്രയും ശാപവും അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതിലൂടെ കഥയുടെ വിരാമത്തിനു ഗാംഭീര്യം ലഭിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകങ്ങളിൽ താപസൻ ആദ്യം രാജാവിന്റെ ഭയംതന്നെ നീക്കുന്നു — ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ തപം നീങ്ങട്ടെ എന്ന്; തന്റെ ജാതി അറിയിക്കുന്നതും അതിനുവേണ്ടിത്തന്നെ. ഇതിലൂടെ അവന്റെ ഔദാര്യം പരമോത്കർഷത്തിലെത്തുന്നു. ‘സന്ത്രസ്തഃ’ (ഭയന്ന്) എന്ന പദം അവസാനത്തിലും കരുണമാണ് — അമ്പ് ഊരിയെടുത്തപ്പോൾ അവൻ ഭയത്തോടെതന്നെ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. കഥ ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല — ശാപം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും.

At the end of the previous sarga the king had fallen asleep. He woke after only a little while, his mind still stricken with grief, and fell to brooding again. Because of the banishment of Rāma and Lakṣmaṇa, a calamity had settled on that king, who was the equal of Indra, as darkness settles on the sun; the image shows his splendour being covered over. Now that Rāma had gone with his wife, the lord of Kosala, wishing to speak to dark-eyed Kausalyā, remembered a wrong he had done. It was the sixth night since Rāma had been sent to the forest, and at midnight King Daśaratha remembered that wrong. Tormented by grief for his son, he spoke to Kausalyā, who was tormented by grief for her son as well; the same words describe them both, so that their state is shown to be one. The poet marks the time, the hour and the state of mind precisely: the sixth night, midnight, a mind struck down by grief; it is in just such a moment that a man remembers the sin he has committed. "Wishing to speak" suggests that the king had long kept this story hidden in his heart, and now it rose up of itself. The sixth night agrees with the "five nights" of the previous sarga. This sarga enters the story of the Ayodhyā Kāṇḍa as a story within a story, told by Daśaratha himself with Kausalyā as listener, and that gives it weight, for it is not the poet's telling but the doer's own confession.

The king did not begin the story at once but first laid down a principle. Whatever a man does, my dear, good or evil, he receives the very fruit born of that act. He who, when he begins an action, does not know whether its fruit will be heavy or light, or what harm may come of it, is called a child. Then came an example: a man cuts down a mango grove and waters palāśa trees; seeing their flowers, he longs for fruit, and grieves when the fruiting season comes, for the fruit of the palāśa is worthless. He who runs after the deed alone, without knowing its fruit, grieves when the fruit is due, like the man who waters the kiṃśuka. Finally he applied the example to himself: I am just such a man; I cut down the mango grove and watered the palāśas. Having cast Rāma away at the very time of fruiting, fool that I am, I grieve too late. The meaning is clear: the mango is Rāma, and the palāśa Kaikeyī's two boons. Four verses give the general principle and the fifth applies it to himself, the old way of teaching. "Longs for" hints at greed, and in calling himself a fool the king condemns himself. Cutting down the mango grove is not just giving up but destroying: Rāma was not only set aside but sent to the forest.

From here the seed of the story is laid open. Kausalyā, said the king, when I was a young prince who had won fame with the bow, people used to say that the prince could strike by sound alone, and it was by that very skill that I committed this sin. So this sorrow of my own making has come home to me, as poison swallowed by a child in ignorance kills the child itself. As another man might be deceived by the flowers of the palāśa, so I did not know what fruit this skill of striking by sound would bear. This expands the words of the previous sarga, "in ignorance, when he could strike by sound alone". Pride in his skill was the root of the fault: the poet suggests that skill in an art is not sinful in itself, but using it without discernment is. There is almost a play on the word for sound, which also means fame: he who had won fame by sound fell through a sound. The poison fits too: the child eats it willingly but in ignorance, and still cannot escape its effect. Here the king blamed neither fate nor Kaikeyī, only himself.

My queen, he said, you were not yet married to me then, and I was only the crown prince, when the rainy season came on, swelling my desire. Then the rains are described in six verses. The sun, having drawn up the moisture of the earth and scorched the world with his rays, passed into that dread southern quarter where the dead walk. The heat vanished at once, glistening clouds appeared, and frogs, cātaka birds and peacocks rejoiced. The birds, the tops of their wings soaked as if they had bathed, could barely reach the trees whose crowns were tossed by rain and wind. Covered by the rain that had fallen and was still falling, the mountain with its rutting elephants gleamed like a mass of water, like an ocean. The mountain streams, clear as they were, ran pale and red with the minerals of the hills, streaked with ash, winding like serpents. This is not mere ornament: it was the rainy season that brought about the night on which the king went to the bank of the Sarayū, so the description is part of the story. Vālmīki's skill in describing the seasons is on show, scene following scene, sun, clouds, frogs, peacocks, birds, the rutting elephant, the mountain streams. But notice that every scene is bound up with water, and water, in the form of a filled pitcher, will be the occasion of death in the verses that follow. "Swelling my desire" hints at the young prince's state of mind at the time.

In that most delightful season, the king said, I set out in my chariot with bow and arrows, bent on sport, and went along the Sarayū. My senses unmastered, I meant to kill at the watering place by night a buffalo, an elephant or a deer come down to drink, or some other wild beast. Then in the darkness I heard, out in the water and beyond the reach of my eyes, the sound of a pitcher being filled, and it seemed to me the sound of an elephant trumpeting. So I drew out an arrow blazing like a venomous snake and, eager to take the elephant, shot at the sound, at an unseen mark; I loosed that sharpened shaft like a venomous snake. And there in the early light a clear voice rose, the voice of a forest dweller crying "Ah! Alas!" as he fell into the water, his vitals pierced by the arrow; and as he fell to the ground a human voice spoke. The poet leads from sound to sound: the sound of the pitcher, the mistaken sound of an elephant, the sound of the arrow, and at last a human voice, so that the sin of the one who struck by sound is revealed by sound. With "my senses unmastered" the king openly admits his fault: hunting was not the fault, but his lack of self-mastery was. "Unseen mark" matters too: the target was not seen but only guessed at, and taking a life on a guess was the sin. "In the early light" suggests the end of the night, for sin comes to light.

The wounded young ascetic lamented: How could a weapon fall on an ascetic like me? I had only come at night to this lonely river to fetch water. By whose arrow have I been struck? Whom have I harmed? How can such a one as I be killed by a weapon, one who has laid down all violence, who lives in the forest on what the forest gives, who wears a load of matted hair and is dressed in bark and deerskin? Who could gain anything by killing me? What harm has he suffered from me? Such an act, once begun, is fruitless and brings nothing but ruin. Here the poet establishes the ascetic's innocence at every step: he had laid down violence, lived on forest food and wore bark and deerskin, and these three details show that the killing had no cause. He had come only to fetch water, nothing else. His questions, too, begin with how, by whom and to whom, like Kausalyā's questions in the sixty-first sarga, and they too find no answer. The ascetic wondered more at this reversal of dharma than at his own death.

No one would think it good, he went on, any more than violating a teacher's bed. And I do not grieve so much for the end of my own life as for my mother and father, both of them. That aged pair, whom I have supported so long, how will they live when I am dead? My mother and father are old, and I am killed by a single arrow. Who has killed us all, some mere boy with no self-control? Here the ascetic's greatness appears: even at the moment of death he grieved not for himself but for his parents. By calling his killer a thoughtless boy, he did not curse him but only named his lack of judgement, and that was the fruit of his austerity. "That aged pair" suggests how the two leaned on each other, as if they were one, and "supported so long" recalls a son's long service. His greater grief than death was that with his death two others would die too, and his question, how they would live, is the root of the story that follows.

Hearing that pitiful voice, the king said, I, who had always sought dharma, was so shaken that the bow and arrow fell from my hands to the ground. Hearing the sage lamenting so pitifully in the night, I was dazed by the surge of grief and lost my senses. Coming to the spot, sick at heart and shaken, I saw on the bank of the Sarayū the ascetic struck down by my arrow, his coil of matted hair scattered, the water of his pot spilt, his body smeared with dust and blood, lying there pierced by the shaft. He looked up at me as I stood trembling and dismayed, and, as if he would burn me up with his spiritual fire, spoke harsh words: What harm have I done you, O king, living here in the forest, that you should strike me as I came to fetch water for my elders? "As if to burn me up" suggests the power of the ascetic's austerities, and yet he did not curse; that is the mark of this character. The poet reveals the scene step by step: first the voice, then the falling bow, then the king's loss of senses, and finally the sight itself, with its three details of hair, pot and body. And though his words are called harsh, they are really only a question.

With a single arrow driven into my vitals, he said, you have killed two blind old people as well, my mother and the father who begot me. Weak, blind and thirsty, they are surely waiting for me, and will go on enduring that cruel thirst and the hope they have placed in me for a long while yet. Surely there is no fruit in austerity or in learning, since my father does not know that I lie fallen on the ground. And even if he knew, what could he do, helpless and unable to walk? He would be like a tree that cannot save another tree being broken. Go yourself, Rāghava, quickly, to my father and tell him, lest in his anger he burn you up like a forest fire fed with fuel. This narrow footpath, O king, leads to my father's hermitage. Even as he was dying he thought of the king's good, that his father should not curse him. His words soften step by step, from anger to grief to entreaty. The image of one tree unable to save another makes the helplessness of the old father piercing. The narrow footpath shows how lonely the hermitage was, and "thirsty" connects with the story of the water pot.

Go there and win his favour, he said, so that he may not curse you in his anger. And draw the shaft out of me, O king; the sharp arrow presses on my vitals as the rush of a river presses on a soft, high bank. With the shaft in me I suffer; with it drawn out I shall die. So, said the king, I was seized by anxiety over drawing out his arrow, and that anxiety of mine, wretched and sick with grief as I was, the sage's son perceived. Though faint, he spoke to me with difficulty, for he knew the highest truth: I am sinking, my limbs are twisting, I cannot move, I am nearly gone; yet I hold my grief in check with firmness, and my mind is steady. That even in death he could see another's anxiety proves that he knew the highest truth. The king's dilemma is described: if the shaft were drawn out, death; if not, torment; either way there was wrong. It is at such moments that one needs to know how heavy or light an action's fruit will be, the very lack of which was condemned at the start of this sarga. But the sage's son himself freed him from the dilemma.

Let the anguish of having killed a brāhmaṇa be taken from your heart, he said; I am not a brāhmaṇa, O king, so let there be no distress in your mind. I was born of a vaiśya father and a śūdra mother, lord of men. As he spoke these words with great difficulty, his vitals pierced by the arrow, reeling, writhing and trembling on the ground and gasping, I drew the arrow out of his body; and looking up at me in terror, that man rich in austerity gave up his life. Seeing him lying there in the Sarayū, his body wet with water, having lamented with such difficulty and breathing on and on through the wound in his vitals, I was cast down beyond measure, my gentle one. In his last words the ascetic first removed the king's fear, that he had killed a brāhmaṇa, and told his birth for that very purpose; so his generosity reached its height. "In terror" is pitiful even at the end: when the shaft was drawn, he gave up his life in fear. The last verse is in a longer metre, lending weight to the pause in the story. With this the sarga ends, but not the story: the visit to the old parents and the curse are told in the next sarga.