पूर्वसर्गस्य अन्ते कौसल्यायाः दारुणं वचः श्रुत्वा राजा मूर्च्छितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे सा एव अवस्था विस्तार्यते। क्रुद्धया सशोकया च राममात्रा परुषं वाक्यं श्रावितः सः दुःखितः सन् चिन्तयामास। चिन्तयित्वा च मोहेन व्याकुलितेन्द्रियः अभवत्; ततः दीर्घेण कालेन परंतपः संज्ञाम् आप। संज्ञाम् उपलभ्य एव सः दीर्घम् उष्णं च निःश्वसन् पार्श्वे स्थितां कौसल्यां दृष्ट्वा पुनः चिन्ताम् उपागमत्। अत्र कविः चिन्ता-मोह-संज्ञा-चिन्ता इति वर्तुलं दर्शयति — शोकात् मूर्च्छा, मूर्च्छायाः प्रत्यागमनम्, पुनः च शोकः। अत्र ‘परुषं वाक्यं श्रावितः’ इति कर्मणि प्रयोगेण कविः राज्ञः निष्क्रियतां दर्शयति — सः न प्रतिवदति, केवलं शृणोति। ‘परंतपः’ इति विरुद्धं विशेषणम् अपि सार्थकम् — यः शत्रून् तापयति सः एव अधुना स्वशोकेन तप्यते। कौसल्यायाः क्रोधः तु न स्थायी; आगामिषु श्लोकेषु सः एव क्षमायाचनया परिणमति। सर्गस्य आरम्भः एव पूर्वसर्गस्य अन्तिमशब्दैः सह सन्धीयते।

चिन्तयतः तस्य पूर्वं कृतं दुष्कृतं कर्म प्रत्यभात् — यत् तेन अज्ञानात् शब्दवेधिना कृतम् आसीत्। अत्र प्रथमवारं कथायाः नूतनं सूत्रम् उद्घाट्यते; तस्य विस्तारः त्रिषष्टितमे सर्गे भविष्यति। तेन दुष्कृतशोकेन रामशोकेन च सः अमनाः अभवत्, द्वाभ्याम् अपि शोकाभ्यां महाराजः अभितप्यते। ताभ्यां दह्यमानः दुःखितः सः वेपमानः अञ्जलिं कृत्वा अवाङ्मुखः सन् प्रसादार्थं कौसल्याम् आह। राजा भूत्वा अपि पत्न्याः पुरतः अञ्जलिबन्धनम् — एतत् एव तस्य पश्चात्तापस्य परिमाणम्। ‘अज्ञानात्’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — कर्म अनिच्छया कृतम् आसीत्, तथापि तस्य फलं न मुञ्चति इति कर्मसिद्धान्तः अत्र सूच्यते। द्वौ शोकौ भिन्नकालिकौ — एकः पुरातनः, अपरः अधुनातनः; उभौ च एकस्मिन् एव क्षणे राजानं दहतः।

राजा त्रिभिः श्लोकैः याचते। ‘कौसल्ये, त्वां प्रसादये; अयम् अञ्जलिः मया रचितः। त्वं हि नित्यं परेषु अपि वत्सला अनृशंसा च — किं पुनः मयि।’ ततः सामान्यं धर्मवचनं वदति — गुणवान् निर्गुणः वा पतिः धर्मं विमृशमानानां नारीणां प्रत्यक्षं दैवतम्। अन्ते तम् एव नियमं तस्यै योजयति — ‘सा त्वं नित्यं धर्मपरा, लोकस्य परावरं दृष्टवती; अतः स्वयं दुःखिता अपि सुदुःखितं जनं प्रति विप्रियं वक्तुं न अर्हसि।’ अत्र ‘सुदुःखितम्’ इति पदेन सः आत्मानम् एव निर्दिशति। एतेषु वचनेषु त्रयः भागाः — प्रथमं याचनम्, ततः सामान्यः धर्मसिद्धान्तः, अन्ते तस्य प्रयोगः। एषा एव शास्त्रीया वादपद्धतिः, किन्तु अत्र सा प्रेम्णा मृदूकृता।

दीनस्य राज्ञः तत् करुणं भाषितं श्रुत्वा कौसल्या प्रणाली नवोदकम् इव बाष्पं व्यसृजत्। रुदती सा राज्ञः पद्मसदृशम् अञ्जलिं स्वमूर्ध्नि बद्ध्वा, संभ्रमात् त्रस्ता सती त्वरमाणाक्षरं वचः अब्रवीत् — ‘प्रसीद, शिरसा याचे, भूमौ निपतिता अस्मि ते। हे देव, याचिता अहम् एव हता; अहं त्वया क्षन्तव्या, न हि हन्तव्या।’ अत्र भावपरिवर्तनं द्रष्टव्यम् — या पूर्वसर्गे उपालभते स्म, सा एव अधुना पादयोः निपतति; क्रोधः शोकजन्यः आसीत् इति स्पष्टम्। ‘प्रणालीव नवोदकम्’ इति उपमा वर्षाकालात् गृहीता — अविरतं धाराप्रवाहः इति भावः। ‘त्वरमाणाक्षरम्’ इति पदेन तस्याः वाचः वेगः स्पष्टीक्रियते — शब्दाः परस्परं मिलन्ति इव।

सा स्वदोषं स्वीकरोति — ‘या स्त्री बुद्धिमता पत्या सम्प्रसाद्यते, सा उभयोः लोकयोः श्लाघनीया न भवति। हे धर्मज्ञ, अहं धर्मं जानामि, त्वां च सत्यवादिनं जाने; यत् किमपि मया उक्तं तत् पुत्रशोकार्तया उक्तम्।’ ततः शोकस्य स्वभावं वर्णयति — शोकः धैर्यं नाशयति, श्रुतं नाशयति, सर्वं नाशयति; शोकसमः रिपुः नास्ति। रिपुहस्तात् आपतितः प्रहारः सोढुं शक्यः, आपतितः शोकः तु सुसूक्ष्मः अपि सोढुं न शक्यते। एतौ द्वौ श्लोकौ सुभाषितरूपेण प्रसिद्धौ। प्रथमः शोकस्य विनाशकत्वं त्रिभिः क्रियापदैः आवर्तयति, द्वितीयः च शोकस्य असह्यतां शस्त्रप्रहारेण सह तुलयति — बाह्यः प्रहारः सह्यः, आन्तरः न।

अनन्तरं सा कालस्य दीर्घतां वर्णयति — ‘रामस्य वनवासाय अत्र पञ्चरात्रः गण्यते; सः एव शोकहतहर्षायाः मम पञ्चवर्षोपमः। तं चिन्तयन्त्याः मे हृदि अयं शोकः तथा वर्धते, यथा नदीनां वेगेन महत् समुद्रसलिलं वर्धते।’ एवं कौसल्यायाः शुभं वचः कथयन्त्याः एव सूर्यः मन्दरश्मिः अभवत्, रजनी च अभ्यवर्तत। ततः देव्याः कौसल्यायाः वाक्यैः प्रह्लादितः, शोकेन च समाक्रान्तः नृपः निद्रायाः वशम् एयिवान्। अनेन सर्गः शान्ततरेण स्वरेण समाप्यते, किन्तु ‘शोकेन समाक्रान्तः’ इति पदेन आगामिनः सर्गस्य प्रतिबोधाय भूमिका सिध्यति। ‘मन्दरश्मिः सूर्यः’ इति प्रकृतिवर्णनम् अत्र मनोदशायाः प्रतिबिम्बम् — राज्ञः तेजः अपि तथैव मन्दम्। ‘प्रह्लादितः’ ‘समाक्रान्तः’ इति द्वे विरुद्धे अवस्थे एकस्मिन् एव श्लोके स्थापिते। निद्रा अत्र शान्तिः न, अपि तु शोकस्य क्षणिकम् अवसानमात्रम्।

గత సర్గ చివర కౌసల్య దారుణమైన మాట విని రాజు మూర్ఛపోయాడు. ఈ సర్గలో అదే అవస్థ విస్తరించబడుతుంది. కోపంతో, శోకంతో ఉన్న రాముని తల్లి చేత కఠినమైన మాట వినిపించబడిన అతడు దుఃఖితుడై ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఆలోచిస్తూ మోహంతో ఇంద్రియాలు కలవరపడినవాడయ్యాడు; ఆ తరువాత చాలాసేపటికి శత్రుతాపనుడైన అతడు స్పృహ పొందాడు. స్పృహ రాగానే అతడు దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూరుస్తూ, పక్కన ఉన్న కౌసల్యను చూసి మళ్ళీ చింతలో పడ్డాడు. ఇక్కడ కవి చింత — మోహం — స్పృహ — చింత అనే చక్రాన్ని చూపిస్తున్నాడు — శోకం నుండి మూర్ఛ, మూర్ఛ నుండి తేరుకోవడం, మళ్ళీ శోకం. ఇక్కడ ‘పరుషం వాక్యం శ్రావితః’ (కఠినమైన మాట వినిపించబడినవాడు) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో కవి రాజు నిష్క్రియత్వాన్ని చూపిస్తున్నాడు — అతడు బదులు చెప్పడు, వింటాడు మాత్రమే. ‘పరంతపః’ (శత్రుతాపనుడు) అనే విరుద్ధమైన విశేషణం కూడా సార్థకమైనది — శత్రువులను తపింపజేసేవాడే ఇప్పుడు తన శోకంతో తపిస్తున్నాడు. కౌసల్య కోపం మాత్రం స్థాయిగా ఉండదు; రాబోయే శ్లోకాలలో అదే క్షమాయాచనగా పరిణమిస్తుంది. సర్గ ప్రారంభమే గత సర్గ చివరి మాటలతో సంధించబడుతుంది.

ఆలోచిస్తున్న అతనికి పూర్వం చేసిన దుష్కర్మ స్ఫురించింది — శబ్దవేధి అయిన అతడు అజ్ఞానం వల్ల చేసినది. ఇక్కడ మొదటిసారిగా కథలో ఒక కొత్త సూత్రం తెరవబడుతుంది; దాని విస్తారం అరవై మూడవ సర్గలో ఉంటుంది. ఆ దుష్కర్మ శోకంతో, రామశోకంతో అతడు మనస్సు కోల్పోయాడు; రెండు శోకాలతోనూ మహారాజు తపిస్తున్నాడు. ఆ రెండింటితో దహించబడుతూ, దుఃఖితుడై, వణుకుతూ, చేతులు జోడించి, ముఖం కిందకు వంచుకొని అతడు ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు. రాజై ఉండీ భార్య ఎదుట చేతులు జోడించడం — ఇదే అతని పశ్చాత్తాపపు పరిమాణం. ‘అజ్ఞానాత్’ (అజ్ఞానం వల్ల) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — కర్మ అనిచ్ఛగా చేయబడింది, అయినా దాని ఫలం విడువదు అనే కర్మసిద్ధాంతం ఇక్కడ సూచించబడింది. రెండు శోకాలూ వేర్వేరు కాలాలవి — ఒకటి పురాతనమైనది, మరొకటి ఇప్పటిది; రెండూ ఒకే క్షణంలో రాజును దహిస్తున్నాయి.

రాజు మూడు శ్లోకాలతో యాచిస్తాడు. ‘కౌసల్యా, నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను; ఇదిగో, నేను చేతులు జోడించాను. నువ్వు ఎల్లప్పుడూ పరాయివారి పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలదానివి, క్రూరత్వం లేనిదానివి — నా పట్ల వేరే చెప్పాలా.’ ఆ తరువాత ఒక సామాన్య ధర్మవచనం చెబుతాడు — గుణవంతుడైనా గుణహీనుడైనా భర్త ధర్మాన్ని విచారించే స్త్రీలకు ప్రత్యక్ష దైవం. చివరకు అదే నియమాన్ని ఆమెకు అన్వయిస్తాడు — ‘అలాంటి నువ్వు ఎల్లప్పుడూ ధర్మపరురాలివి, లోకంలోని మంచిచెడ్డలను చూసినదానివి; కాబట్టి నువ్వే దుఃఖితురాలివైనా ఎంతో దుఃఖితుడైనవానితో అప్రియం మాట్లాడకూడదు.’ ఇక్కడ ‘సుదుఃఖితం’ (ఎంతో దుఃఖితుడైనవాడు) అనే పదంతో అతడు తననే నిర్దేశిస్తున్నాడు. ఈ మాటలలో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి — మొదట యాచన, తరువాత సామాన్య ధర్మసిద్ధాంతం, చివర దాని ప్రయోగం. ఇదే శాస్త్రీయమైన వాదపద్ధతి, కానీ ఇక్కడ అది ప్రేమతో మృదువుగా మార్చబడింది.

దీనుడైన రాజు చెప్పిన ఆ కరుణాజనకమైన మాట విని కౌసల్య కాలువ కొత్త నీటిని వదిలినట్లు కన్నీరు కార్చింది. ఏడుస్తూ ఆమె రాజు యొక్క తామరలాంటి అంజలిని తన తలపై ఉంచుకొని, కలవరంతో భయపడుతూ, తొందరపాటుతో అక్షరాలు తడబడే మాటతో ఇలా అంది — ‘ప్రసన్నుడవు కా, తలవంచి యాచిస్తున్నాను, నీ ఎదుట నేలమీద పడి ఉన్నాను. దేవా, నువ్వు యాచించడంతో నేనే హతురాలినయ్యాను; నన్ను నువ్వు క్షమించాలి, చంపకూడదు.’ ఇక్కడ భావపరివర్తనను చూడాలి — గత సర్గలో నిష్ఠూరాలాడినామే ఇప్పుడు పాదాలపై పడుతోంది; ఆ కోపం శోకం వల్ల పుట్టినదని స్పష్టమవుతుంది. ‘ప్రణాలీవ నవోదకం’ (కాలువ కొత్త నీటిని వదిలినట్లు) అనే ఉపమ వర్షాకాలం నుండి గ్రహించబడింది — ఎడతెగని ధారాప్రవాహం అని భావం. ‘త్వరమాణాక్షరం’ (అక్షరాలు తడబడే) అనే పదంతో ఆమె మాటల వేగం స్పష్టమవుతుంది — మాటలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతున్నట్లు.

ఆమె తన దోషాన్ని అంగీకరిస్తుంది — ‘బుద్ధిమంతుడైన భర్త చేత ప్రసన్నం చేయబడవలసివచ్చిన స్త్రీ ఇహపరలోకాలు రెండింటిలోనూ శ్లాఘనీయురాలు కాదు. ధర్మజ్ఞుడా, నాకు ధర్మం తెలుసు, నువ్వు సత్యవాదివని కూడా తెలుసు; నేను ఏం మాట్లాడినా అది పుత్రశోకంతో ఆర్తురాలినై మాట్లాడినదే.’ ఆ తరువాత శోకస్వభావాన్ని వర్ణిస్తుంది — శోకం ధైర్యాన్ని నాశనం చేస్తుంది, విద్యను నాశనం చేస్తుంది, అన్నిటినీ నాశనం చేస్తుంది; శోకంతో సమానమైన శత్రువు లేదు. శత్రువు చేతి నుండి వచ్చిపడిన దెబ్బను సహించవచ్చు, కానీ వచ్చిపడిన శోకం ఎంతో సూక్ష్మమైనదైనా సహించలేము. ఈ రెండు శ్లోకాలూ సుభాషితాలుగా ప్రసిద్ధమైనవి. మొదటిది శోకపు వినాశకత్వాన్ని మూడు క్రియాపదాలతో పునరావృతం చేస్తుంది, రెండవది శోకపు అసహ్యతను శస్త్రప్రహారంతో పోలుస్తుంది — బయటి దెబ్బ సహించదగినది, లోపలిది కాదు.

ఆ తరువాత ఆమె కాలపు దీర్ఘతను వర్ణిస్తుంది — ‘రాముడు వనవాసానికి వెళ్ళి ఇక్కడ ఐదు రాత్రులు లెక్కకు వస్తున్నాయి; శోకంతో ఆనందం నశించిన నాకు అవే ఐదు సంవత్సరాలలా ఉన్నాయి. నదుల వేగంతో మహాసముద్రపు నీరు పెరిగినట్లు, అతనిని తలచుకుంటున్న నా హృదయంలో ఈ శోకం పెరుగుతోంది.’ కౌసల్య ఇలా శుభమైన మాటలు చెబుతుండగానే సూర్యుని కిరణాలు మందగించాయి, రాత్రి వచ్చింది. ఆ తరువాత దేవి కౌసల్య మాటలతో ఆహ్లాదం పొందినవాడై, శోకంతో ఆక్రమించబడినవాడై రాజు నిద్రకు వశుడయ్యాడు. దీనితో సర్గ మరింత ప్రశాంతమైన స్వరంతో ముగుస్తుంది, కానీ ‘శోకేన సమాక్రాంతః’ (శోకంతో ఆక్రమించబడినవాడు) అనే పదంతో తరువాతి సర్గలో మేల్కొనడానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. ‘మందరశ్మిః సూర్యః’ (కిరణాలు మందగించిన సూర్యుడు) అనే ప్రకృతివర్ణన ఇక్కడ మనోదశకు ప్రతిబింబం — రాజు తేజస్సు కూడా అలాగే మందగించింది. ‘ప్రహ్లాదితః’ (ఆహ్లాదం పొందినవాడు), ‘సమాక్రాంతః’ (ఆక్రమించబడినవాడు) అనే రెండు విరుద్ధ అవస్థలు ఒకే శ్లోకంలో ఉంచబడ్డాయి. ఇక్కడ నిద్ర శాంతి కాదు, శోకానికి క్షణికమైన విరామం మాత్రమే.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் கௌசல்யையின் கொடிய சொல்லைக் கேட்டு அரசன் மயங்கியிருந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அதே நிலை விரிவாக்கப்படுகிறது. சினமும் துயரமும் கொண்ட ராமனின் தாயால் கடுஞ்சொல் கேட்கவைக்கப்பட்ட அவன் துயருற்றுச் சிந்தித்தான். சிந்தித்து, மயக்கத்தால் புலன்கள் கலங்கியவன் ஆனான்; பின்னர் நெடுநேரம் கழித்துப் பகைவரை வாட்டும் அவன் உணர்வு பெற்றான். உணர்வு பெற்றதுமே நீண்ட, சூடான பெருமூச்செறிந்து, அருகில் நின்ற கௌசல்யையைக் கண்டு மீண்டும் கவலையில் ஆழ்ந்தான். இங்கே கவிஞர் கவலை — மயக்கம் — உணர்வு — கவலை என்ற ஒரு சுழற்சியைக் காட்டுகிறார் — துயரத்தால் மயக்கம், மயக்கத்திலிருந்து மீட்சி, மீண்டும் துயரம். இங்கே ‘பருஷம் வாக்யம் ஸ்ராவித:’ (கடுஞ்சொல் கேட்கவைக்கப்பட்டான்) என்ற செயப்பாட்டுவினைப் பிரயோகத்தால் கவிஞர் அரசனின் செயலற்ற நிலையைக் காட்டுகிறார் — அவன் மறுமொழி சொல்லவில்லை, கேட்கிறான் மட்டுமே. ‘பரந்தப:’ (பகைவரை வாட்டுபவன்) என்ற முரணான அடைமொழியும் பொருள் உடையது — பகைவரை வாட்டுபவனே இப்போது தன் துயரால் வாடுகிறான். கௌசல்யையின் சினமோ நிலையானது அல்ல; அடுத்த சுலோகங்களில் அதுவே மன்னிப்பு வேண்டுதலாக மாறுகிறது. சர்க்கத்தின் தொடக்கமே முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதிச் சொற்களோடு இணைக்கப்படுகிறது.

சிந்தித்துக்கொண்டிருந்த அவனுக்கு, அறியாமையால் ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்பவனாக இருந்தபோது முன்பு தான் செய்த தீச்செயல் நினைவுக்கு வந்தது. இங்கே முதன்முறையாகக் கதையின் புதிய இழை திறக்கப்படுகிறது; அதன் விரிவு அறுபத்துமூன்றாம் சர்க்கத்தில் வரும். அந்தத் தீச்செயலைப் பற்றிய துயரத்தாலும் ராமனைப் பற்றிய துயரத்தாலும் அவன் மனம் கலங்கினான்; இரண்டு துயரங்களாலும் மகாராஜா வாடுகிறான். அவற்றால் எரிக்கப்பட்டுத் துயருற்ற அவன், நடுங்கியவாறு கைகூப்பி, தலைகுனிந்து, கௌசல்யையைச் சமாதானப்படுத்தப் பேசினான். அரசனாக இருந்தும் மனைவியின் முன் கைகூப்புதல் — இதுவே அவனுடைய பச்சாதாபத்தின் அளவு. ‘அஜ்ஞானாத்’ (அறியாமையால்) என்ற சொல் இங்கே முக்கியமானது — செயல் விருப்பமின்றிச் செய்யப்பட்டது, ஆயினும் அதன் பயன் விடுவதில்லை என்ற கர்மக் கொள்கை இங்கே குறிக்கப்படுகிறது. இரு துயரங்களும் வெவ்வேறு காலத்தவை — ஒன்று பழையது, மற்றொன்று இன்றையது; இரண்டும் ஒரே கணத்தில் அரசனை எரிக்கின்றன.

அரசன் மூன்று சுலோகங்களால் வேண்டுகிறான். ‘கௌசல்யா, உன்னைச் சமாதானப்படுத்துகிறேன்; இதோ நான் கைகூப்புகிறேன். நீ எப்போதும் பிறரிடமும் அன்புடையவள், கொடுமையற்றவள் — என்னிடம் சொல்லவும் வேண்டுமோ.’ பின்னர் பொதுவான தர்மச் சொல்லைச் சொல்கிறான் — நற்குணமுடையவனோ குணமற்றவனோ, தர்மத்தை ஆராயும் பெண்களுக்குக் கணவனே கண்கண்ட தெய்வம். இறுதியில் அதே நியதியை அவளுக்குப் பொருத்துகிறான்: ‘அத்தகைய நீ எப்போதும் தர்மத்தில் ஈடுபாடுடையவள், உலகின் உயர்வு தாழ்வுகளைக் கண்டவள்; ஆகவே நீயே துயருற்றிருந்தாலும் மிகவும் துயருற்ற ஒருவனிடம் விரும்பத்தகாததைச் சொல்லலாகாது.’ இங்கே ‘சுது:கிதம்’ (மிகவும் துயருற்றவன்) என்ற சொல்லால் அவன் தன்னையே சுட்டுகிறான். இந்தச் சொற்களில் மூன்று பகுதிகள் — முதலில் வேண்டுதல், பின்னர் பொதுவான தர்மக் கொள்கை, இறுதியில் அதன் பிரயோகம். இதுவே சாஸ்திர வாத முறை, ஆனால் இங்கே அது அன்பால் மென்மையாக்கப்பட்டுள்ளது.

இரங்கத்தக்க நிலையிலிருந்த அரசனின் அந்த இரக்கமான சொல்லைக் கேட்டு, கௌசல்யை கூரைக் குழாயிலிருந்து புதுமழைநீர் பெருகுவது போலக் கண்ணீர் சொரிந்தாள். அழுதவாறு அவள் அரசனின் தாமரை போன்ற கூப்பிய கைகளைத் தன் தலைமேல் வைத்துக்கொண்டு, கலக்கத்தால் அஞ்சியவளாக, சொற்கள் விரைந்து வெளிப்படப் பேசினாள்: ‘அருள் புரிவீர், தலையால் வேண்டுகிறேன், உம் காலடியில் விழுந்திருக்கிறேன். தேவரே, உம்மால் வேண்டப்பட்ட நானே அழிந்தேன்; நான் உம்மால் மன்னிக்கப்பட வேண்டியவள், அழிக்கப்பட வேண்டியவள் அல்லேன்.’ இங்கே உணர்வு மாற்றம் காணத்தக்கது — முந்தைய சர்க்கத்தில் கடிந்துகொண்டவளே இப்போது காலடியில் விழுகிறாள்; சினம் துயரத்தால் பிறந்தது என்பது தெளிவாகிறது. ‘ப்ரணாலீவ நவோதகம்’ (கூரைக் குழாயிலிருந்து புதுமழைநீர் போல) என்ற உவமை மழைக்காலத்திலிருந்து எடுக்கப்பட்டது — இடைவிடாத தாரைப் பெருக்கு என்பது கருத்து. ‘த்வரமாணாக்ஷரம்’ (சொற்கள் விரைந்து வெளிப்பட) என்ற சொல்லால் அவளுடைய பேச்சின் வேகம் தெளிவாக்கப்படுகிறது — சொற்கள் ஒன்றோடொன்று கலப்பது போல.

அவள் தன் குற்றத்தை ஒப்புக்கொள்கிறாள்: ‘அறிவுமிக்க கணவனால் சமாதானப்படுத்தப்பட வேண்டிய நிலைக்கு உள்ளாகும் பெண் இம்மையிலும் மறுமையிலும் போற்றத்தக்கவள் ஆகமாட்டாள். தர்மம் அறிந்தவரே, நான் தர்மத்தை அறிவேன், உம்மைச் சத்தியம் பேசுபவர் என்றும் அறிவேன்; நான் சொன்னதெல்லாம் மகனைப் பற்றிய துயரால் வருந்தியே சொன்னேன்.’ பின்னர் துயரத்தின் இயல்பை வருணிக்கிறாள் — துயரம் மனவுறுதியை அழிக்கிறது, கற்றதை அழிக்கிறது, அனைத்தையும் அழிக்கிறது; துயரத்துக்கு நிகரான பகைவன் இல்லை. பகைவனின் கையிலிருந்து விழும் அடியைத் தாங்க முடியும், வந்து விழுந்த துயரமோ மிகச் சிறியதாயினும் தாங்க முடிவதில்லை. இந்த இரண்டு சுலோகங்களும் சுபாஷிதங்களாகப் புகழ்பெற்றவை. முதலாவது துயரத்தின் அழிக்கும் தன்மையை மூன்று வினைச்சொற்களால் மீண்டும் மீண்டும் சொல்கிறது; இரண்டாவது துயரத்தின் தாங்கவொண்ணாமையை ஆயுத அடியோடு ஒப்பிடுகிறது — புற அடி தாங்கக்கூடியது, அக அடி அல்ல.

அதன்பின் அவள் காலத்தின் நீட்சியை வருணிக்கிறாள்: ‘ராமனின் வனவாசத்துக்கு இங்கே ஐந்து இரவுகள் எண்ணப்படுகின்றன; துயரால் மகிழ்ச்சி அழிந்த எனக்கு அதுவே ஐந்து ஆண்டுகளுக்கு நிகராக உள்ளது. அவனை நினைக்கும் என் இதயத்தில் இந்தத் துயரம், ஆறுகளின் வேகத்தால் பெருங்கடலின் நீர் பெருகுவது போலப் பெருகுகிறது.’ இவ்வாறு கௌசல்யை நல்ல சொற்களைப் பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே கதிரவன் ஒளி மங்கியவனானான், இரவும் வந்தது. பின்னர் தேவி கௌசல்யையின் சொற்களால் மகிழ்விக்கப்பட்டும், துயரத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டும் இருந்த மன்னன் உறக்கத்தின் வசப்பட்டான். இவ்வாறு சர்க்கம் அமைதியான தொனியில் முடிகிறது; ஆனால் ‘சோகேன சமாக்ராந்த:’ (துயரத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால் அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் விழித்தெழுவதற்குக் களம் அமைகிறது. ‘மந்தரஸ்மி: சூர்ய:’ (ஒளி மங்கிய கதிரவன்) என்ற இயற்கை வருணனை இங்கே மனநிலையின் பிரதிபலிப்பு — அரசனின் ஒளியும் அதுபோலவே மங்கியுள்ளது. ‘ப்ரஹ்லாதித:’ (மகிழ்விக்கப்பட்டவன்), ‘சமாக்ராந்த:’ (ஆட்கொள்ளப்பட்டவன்) என்ற இரு முரணான நிலைகளும் ஒரே சுலோகத்தில் வைக்கப்பட்டுள்ளன. இங்கே உறக்கம் அமைதி அல்ல, துயரத்தின் கணநேர ஓய்வு மட்டுமே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದಾರುಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ರುದ್ಧಳೂ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತಳೂ ಆದ ರಾಮನ ತಾಯಿಯಿಂದ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ಅವನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮೋಹದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡವನಾದನು; ಅನಂತರ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಆ ಪರಂತಪನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಬಂದೊಡನೆಯೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚಿಂತೆ — ಮೋಹ — ಪ್ರಜ್ಞೆ — ಚಿಂತೆ ಎಂಬ ಚಕ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆ, ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರ, ಮತ್ತೆ ಶೋಕ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರುಷಂ ವಾಕ್ಯಂ ಶ್ರಾವಿತಃ’ (ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಎದುರುತ್ತರ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ. ‘ಪರಂತಪ’ ಎಂಬ ವಿರುದ್ಧ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನೇ ಈಗ ತನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕೋಪವಾದರೋ ಸ್ಥಾಯಿಯಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಮಾತುಗಳೊಡನೆ ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯ ನೆನಪಾಯಿತು — ಶಬ್ದವೇಧಿಯಾದ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದ ಕೃತ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಎಳೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಅರವತ್ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ರಾಮಶೋಕದಿಂದಲೂ ಅವನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು, ಎರಡು ಶೋಕಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾರಾಜನು ಸಂತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ ದುಃಖಿತನಾದ ಅವನು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಹೇಳಿದನು. ರಾಜನಾಗಿದ್ದೂ ಪತ್ನಿಯ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿಯುವುದು — ಇದೇ ಅವನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಅಳತೆ. ‘ಅಜ್ಞಾನಾತ್’ (ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಕೃತ್ಯ ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆದಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅದರ ಫಲ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎರಡು ಶೋಕಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದವು — ಒಂದು ಹಳೆಯದು, ಇನ್ನೊಂದು ಈಗಿನದು; ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಸುಡುತ್ತವೆ.

ರಾಜನು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇಗೋ ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ಪರರ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವಳು, ಕ್ರೂರತೆಯಿಲ್ಲದವಳು — ಇನ್ನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೇಳಬೇಕೇ.’ ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಧರ್ಮವಚನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಗುಣವಂತನಾಗಲಿ ಗುಣಹೀನನಾಗಲಿ ಪತಿಯು ಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೈವ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ನಿಯಮವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಂತಹ ನೀನು ಸದಾ ಧರ್ಮಪರಳು, ಲೋಕದ ಮೇಲುಕೀಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದವನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುದುಃಖಿತಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಮೊದಲು ಯಾಚನೆ, ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನ್ವಯ. ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಾದಪದ್ಧತಿ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಮೃದುಗೊಂಡಿದೆ.

ದೀನನಾದ ರಾಜನ ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ ಹೊಸ ನೀರು ಹರಿಯುವಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಅಳುತ್ತಾ ಅವಳು ರಾಜನ ಕಮಲದಂತಹ ಮುಗಿದ ಕೈಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಭಯಗೊಂಡವಳಾಗಿ, ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಉರುಳುವಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದೇನೆ. ದೇವ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡುದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಹತಳಾದೆ; ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕ್ಷಮಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳು, ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದವಳೇ ಈಗ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ; ಕೋಪವು ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಪ್ರಣಾಲೀವ ನವೋದಕಮ್’ (ಕಾಲುವೆಯಿಂದ ಹೊಸ ನೀರಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮಳೆಗಾಲದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ನಿರಂತರವಾದ ಧಾರಾಪ್ರವಾಹ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ತ್ವರಮಾಣಾಕ್ಷರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಮಾತಿನ ವೇಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಶಬ್ದಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆರೆತಂತೆ.

ಅವಳು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಪತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾಗಿ ಬರುವ ಸ್ತ್ರೀ ಇಹಪರಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಪ್ರಶಂಸನೀಯಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಾನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲೆ, ನೀನು ಸತ್ಯವಾದಿಯೆಂದೂ ಬಲ್ಲೆ; ನಾನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಿದೆನೋ ಅದನ್ನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದವಳಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಶೋಕದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಶೋಕವು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಶೋಕಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಶತ್ರುವಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿದ್ದ ಹೊಡೆತವನ್ನು ಸಹಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಬಂದೆರಗಿದ ಶೋಕ ಎಷ್ಟೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಿಸಲಾಗದು. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸುಭಾಷಿತಗಳಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಶೋಕದ ವಿನಾಶಕತೆಯನ್ನು ಮೂರು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಿಂದ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಶೋಕದ ಅಸಹನೀಯತೆಯನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ — ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಹಾರ ಸಹನೀಯ, ಒಳಗಿನದಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಮನ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು ಎಣಿಕೆಯಾಗಿವೆ; ಶೋಕದಿಂದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನನಗೆ ಅವೇ ಐದು ವರ್ಷಗಳಂತಿವೆ. ಅವನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈ ಶೋಕವು ನದಿಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಜಲ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಮಂದವಾದವು, ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು. ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಗೊಂಡ, ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಆಕ್ರಮಿತನಾದ ರಾಜನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಹೆಚ್ಚು ಶಾಂತವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಶೋಕದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತನಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಎಚ್ಚರಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಂದರಶ್ಮಿಯಾದ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ — ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಂದವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಹ್ಲಾದಿತಃ’ (ಆಹ್ಲಾದಗೊಂಡ), ‘ಸಮಾಕ್ರಾಂತಃ’ (ಆಕ್ರಮಿತನಾದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿದ್ರೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲ, ಶೋಕದ ಕ್ಷಣಿಕ ವಿರಾಮ ಮಾತ್ರ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ കൗസല്യയുടെ ക്രൂരമായ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് മോഹാലസ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ അവസ്ഥതന്നെ വിസ്തരിക്കുന്നു. കോപവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ രാമമാതാവിനാൽ കഠിനമായ വാക്കു കേൾപ്പിക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം ദുഃഖിതനായി ചിന്തിച്ചു. ചിന്തിച്ചുചിന്തിച്ച് മോഹത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനായി; പിന്നെ ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ് ആ പരന്തപൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. ബോധം വന്ന ഉടനെ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, അരികിൽ നിൽക്കുന്ന കൗസല്യയെ കണ്ട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചിന്തയിലാണ്ടു. ഇവിടെ കവി ചിന്ത-മോഹം-ബോധം-ചിന്ത എന്നൊരു വൃത്തം കാണിക്കുന്നു — ദുഃഖത്തിൽനിന്നു മോഹാലസ്യം, മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്നു മടക്കം, വീണ്ടും ദുഃഖം. ഇവിടെ ‘പരുഷം വാക്യം ശ്രാവിതഃ’ (കഠിനമായ വാക്കു കേൾപ്പിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വം കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം മറുപടി പറയുന്നില്ല, കേൾക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘പരന്തപഃ’ (ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിരുദ്ധമായ വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്നു. കൗസല്യയുടെ കോപമാകട്ടെ സ്ഥായിയല്ല; വരുന്ന ശ്ലോകങ്ങളിൽ അതുതന്നെ ക്ഷമായാചനയായി പരിണമിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനവാക്കുകളുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു.

ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ശബ്ദം കേട്ട് ലക്ഷ്യം ഭേദിക്കുന്ന (ശബ്ദവേധിയായ) അദ്ദേഹം അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് മുമ്പു ചെയ്ത ദുഷ്കർമം അദ്ദേഹത്തിന് ഓർമ വന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി കഥയുടെ ഒരു പുതിയ ഇഴ തുറക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ വിസ്താരം അറുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിലുണ്ടാകും. ആ ദുഷ്കൃതത്തിന്റെ ദുഃഖംകൊണ്ടും രാമദുഃഖംകൊണ്ടും അദ്ദേഹം മനസ്സു തകർന്നവനായി; രണ്ടു ദുഃഖങ്ങളാലും മഹാരാജാവ് തപിക്കുന്നു. അവയാൽ ദഹിക്കപ്പെട്ട്, ദുഃഖിതനായി, വിറച്ചുകൊണ്ട്, കൈകൂപ്പി, മുഖം താഴ്ത്തി, പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി അദ്ദേഹം കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു. രാജാവായിരുന്നിട്ടും ഭാര്യയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പശ്ചാത്താപത്തിന്റെ അളവ്. ‘അജ്ഞാനാത്’ (അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — കർമം ആഗ്രഹിക്കാതെ ചെയ്തതായിരുന്നു, എന്നിട്ടും അതിന്റെ ഫലം വിട്ടുപോകുന്നില്ല എന്ന കർമസിദ്ധാന്തം ഇവിടെ സൂചിതമാകുന്നു. രണ്ടു ദുഃഖങ്ങളും വ്യത്യസ്തകാലങ്ങളിലേതാണ് — ഒന്നു പഴയത്, മറ്റേത് ഇപ്പോഴത്തേത്; രണ്ടും ഒരേ നിമിഷത്തിൽ രാജാവിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.

രാജാവ് മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലായി യാചിക്കുന്നു. ‘കൗസല്യേ, ഞാൻ നിന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പിയിരിക്കുന്നു. നീ മറ്റുള്ളവരോടുപോലും എന്നും വാത്സല്യവും ദയയുമുള്ളവളാണല്ലോ — എന്നോടുള്ള കാര്യം പറയാനുണ്ടോ!’ പിന്നെ ഒരു പൊതുവായ ധർമവചനം പറയുന്നു — ഗുണവാനായാലും ഗുണമില്ലാത്തവനായാലും, ധർമം ചിന്തിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവ് പ്രത്യക്ഷദൈവമാണ്. ഒടുവിൽ ആ നിയമംതന്നെ അവളിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു: ‘എന്നും ധർമനിഷ്ഠയും ലോകത്തിലെ ഉയർച്ചതാഴ്ചകൾ കണ്ടവളുമായ നീ, സ്വയം ദുഃഖിതയാണെങ്കിലും, അത്യന്തം ദുഃഖിതനായ ഒരുവനോട് അപ്രിയം പറയാൻ പാടില്ല.’ ഇവിടെ ‘അത്യന്തം ദുഃഖിതൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്. ഈ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം യാചന, പിന്നെ പൊതുവായ ധർമസിദ്ധാന്തം, ഒടുവിൽ അതിന്റെ പ്രയോഗം. ഇതുതന്നെയാണ് ശാസ്ത്രീയമായ വാദരീതി, എന്നാൽ ഇവിടെ അതു സ്നേഹത്താൽ മൃദുവാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ദീനനായ രാജാവിന്റെ ആ കരുണമായ വാക്കു കേട്ട് കൗസല്യ, ഓവുചാലിലൂടെ പുതുവെള്ളമെന്നപോലെ, കണ്ണീർ ഒഴുക്കി. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ താമരപോലുള്ള കൂപ്പുകൈകൾ സ്വന്തം ശിരസ്സിൽ ചേർത്തുപിടിച്ച്, പരിഭ്രമംകൊണ്ടു ഭയന്ന അവൾ തിടുക്കത്തിലുള്ള അക്ഷരങ്ങളോടെ പറഞ്ഞു: ‘പ്രസാദിച്ചാലും, ശിരസ്സുകൊണ്ടു ഞാൻ യാചിക്കുന്നു, ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ നിലത്തു വീണിരിക്കുന്നു. ദേവാ, അങ്ങ് എന്നോടു യാചിച്ചതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നശിച്ചിരിക്കുന്നു; അങ്ങ് എന്നോടു ക്ഷമിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്, എന്നെ (ഇങ്ങനെ) കൊല്ലുകയല്ല.’ ഇവിടെ ഭാവമാറ്റം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഉപാലംഭിച്ചവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ കാൽക്കൽ വീഴുന്നു; കോപം ദുഃഖത്തിൽനിന്നുണ്ടായതായിരുന്നു എന്നു വ്യക്തം. ‘പ്രണാലീവ നവോദകം’ (ഓവുചാലിലൂടെ പുതുവെള്ളമെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ വർഷകാലത്തുനിന്നെടുത്തതാണ് — ഇടവിടാത്ത ധാരാപ്രവാഹം എന്നാണ് ഭാവം. ‘ത്വരമാണാക്ഷരം’ (തിടുക്കത്തിലുള്ള അക്ഷരങ്ങളോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ വാക്കിന്റെ വേഗം വ്യക്തമാക്കുന്നു — വാക്കുകൾ പരസ്പരം കൂടിക്കലരുന്നതുപോലെ.

അവൾ തന്റെ ദോഷം സ്വീകരിക്കുന്നു: ‘ബുദ്ധിമാനായ ഭർത്താവ് (അനുനയിച്ചു) പ്രസാദിപ്പിക്കേണ്ടിവരുന്ന സ്ത്രീ ഇഹത്തിലും പരത്തിലും പ്രശംസനീയയല്ല. ധർമജ്ഞാ, ഞാൻ ധർമം അറിയുന്നു, അങ്ങ് സത്യവാദിയാണെന്നും അറിയുന്നു; ഞാൻ എന്തെല്ലാം പറഞ്ഞുവോ അതു പുത്രദുഃഖത്താൽ ആർത്തയായി പറഞ്ഞതാണ്.’ പിന്നെ ദുഃഖത്തിന്റെ സ്വഭാവം വർണിക്കുന്നു — ദുഃഖം ധൈര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു, പഠിച്ചതിനെ നശിപ്പിക്കുന്നു, എല്ലാറ്റിനെയും നശിപ്പിക്കുന്നു; ദുഃഖത്തിനു തുല്യമായ ഒരു ശത്രുവില്ല. ശത്രുവിന്റെ കൈയിൽനിന്നു വീഴുന്ന പ്രഹരം സഹിക്കാനാകും, എന്നാൽ വന്നുവീഴുന്ന ദുഃഖം എത്ര സൂക്ഷ്മമായാലും സഹിക്കാനാവില്ല. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും സുഭാഷിതങ്ങളായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ആദ്യത്തേത് ദുഃഖത്തിന്റെ വിനാശകത്വം മൂന്നു ക്രിയാപദങ്ങളിലൂടെ ആവർത്തിച്ചുറപ്പിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ദുഃഖത്തിന്റെ അസഹ്യതയെ ആയുധപ്രഹരവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — പുറമേയുള്ള പ്രഹരം സഹിക്കാം, ഉള്ളിലേത് സഹിക്കാനാവില്ല.

തുടർന്ന് അവൾ കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം വർണിക്കുന്നു: ‘രാമൻ വനവാസത്തിനു പോയിട്ട് ഇവിടെ അഞ്ചു രാത്രികൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദുഃഖത്താൽ സന്തോഷം നശിച്ച എനിക്ക് അത് അഞ്ചു വർഷംപോലെയാണ്. അവനെ ചിന്തിക്കുന്ന എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഈ ദുഃഖം, നദികളുടെ ഒഴുക്കുകൊണ്ട് മഹാസമുദ്രത്തിലെ ജലം വർധിക്കുന്നതുപോലെ, വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ കൗസല്യ ഇങ്ങനെ ശുഭമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ മങ്ങി, രാത്രി വന്നെത്തി. പിന്നെ കൗസല്യാദേവിയുടെ വാക്കുകളാൽ ആഹ്ലാദിതനും, എന്നാൽ ദുഃഖത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനുമായ രാജാവ് ഉറക്കത്തിന്റെ വശത്തായി. ഇതോടെ സർഗം കൂടുതൽ ശാന്തമായ സ്വരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘ദുഃഖത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ഉണരലിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. ‘മന്ദരശ്മിയായ സൂര്യൻ’ എന്ന പ്രകൃതിവർണന ഇവിടെ മനോനിലയുടെ പ്രതിബിംബമാണ് — രാജാവിന്റെ തേജസ്സും അതുപോലെ മങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘പ്രഹ്ലാദിതഃ’ (ആഹ്ലാദിതൻ), ‘സമാക്രാന്തഃ’ (കീഴടക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്നീ രണ്ടു വിരുദ്ധാവസ്ഥകൾ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉറക്കം ഇവിടെ ശാന്തിയല്ല, ദുഃഖത്തിന്റെ ക്ഷണികമായ ഒരു ഇടവേള മാത്രമാണ്.

At the end of the previous sarga the king had fainted on hearing Kausalyā's terrible words, and here that moment is drawn out. Made to hear such harsh words from Rāma's mother in her anger and grief, the unhappy king fell to brooding. As he brooded, his senses were thrown into confusion by a swoon, and only after a long while did that scorcher of his foes come to himself. As soon as he recovered his senses, sighing long and hot, he saw Kausalyā at his side and sank into thought again. The poet shows a circle: brooding, swoon, recovery, brooding again, from grief to faint, from faint back to consciousness, and again to grief. "Made to hear" shows the king's passivity: he did not answer, he only listened. The epithet "scorcher of his foes" is pointed: he who used to scorch his enemies was now scorched by his own grief. Kausalyā's anger, though, would not last; in the verses to come it turns into a plea for forgiveness. So the sarga opens joined to the last words of the one before.

As he brooded, there came back to him an evil deed he had done long ago in ignorance, when he could shoot at a target by its sound alone. Here a new thread of the story is opened for the first time; it will be unfolded in the sixty-third sarga. Sick at heart from that old grief and from his grief for Rāma, the great king was scorched by both at once. "In ignorance" matters: the deed was done unintentionally, yet its fruit did not let him go, and here the law of action is hinted at. The two griefs belonged to different times, one old, one new, and both burned the king in the same moment. Burning with both, the stricken king, trembling, with folded hands and face bent low, spoke to Kausalyā to win her forgiveness. That a king should fold his hands before his wife shows the measure of his remorse.

The king pleaded in three verses. Kausalyā, I beg your pardon; see, I have folded my hands to you. You are always tender and never cruel, even to strangers, so how much more to me. Then he stated a general principle of dharma: for women who weigh what dharma is, a husband, whether he has virtues or none, is a god they can see. Finally he applied the rule to her: You have always been devoted to dharma and have seen the best and worst of the world; grieved as you are, you should not speak unkindly to one who grieves even more. By "one who grieves even more" he meant himself. His words have three parts, a plea, a general principle of dharma and its application, the method of formal argument, but softened here by love.

Hearing the king's pitiful words in his distress, Kausalyā shed tears as a gutter pours fresh rainwater, an image from the rainy season for a ceaseless stream. Weeping, she took the king's folded hands, lovely as a lotus, and placed them on her head, and in her alarm and agitation she spoke, her words tumbling over one another. Be gracious, she said; I beg you with bowed head; I have fallen at your feet. That you should plead with me, my lord, is my undoing; I am the one to be forgiven by you, not to be struck down like this. Note the change of mood: she who reproached him in the previous sarga now fell at his feet, which makes it plain that her anger had been born of grief.

She admitted her fault: a woman who has to be coaxed into good temper by her wise husband is not praised in either world. I know dharma, you who know dharma, and I know you speak the truth; whatever I said, I said in the pain of grief for my son. Then she described the nature of grief: grief destroys steadiness, grief destroys learning, grief destroys everything; there is no enemy like grief. A blow that falls from an enemy's hand can be borne, but grief, once it falls, cannot be borne, however slight. These two verses are famous as wise sayings. The first repeats three times that grief destroys, and the second compares grief with a weapon's blow: the outward blow can be borne, the inward one cannot.

Then she told how long the time had seemed: Five nights are counted here since Rāma went to the forest, and to me, whose joy grief has killed, they seem like five years. As I think of him, this grief swells in my heart as the great waters of the sea swell with the rush of the rivers. While Kausalyā was still speaking these good words, the sun's rays grew faint and night came on; the fading sun mirrors the king's own dimmed splendour. Then the king, comforted by Queen Kausalyā's words and yet overwhelmed by grief, fell asleep. Two opposite states, comforted and overwhelmed, are set in a single verse. The sarga ends on a quieter note, but "overwhelmed by grief" prepares for his waking in the next sarga, for this sleep was not peace but only a brief pause in his sorrow.