पूर्वस्मिन् सर्गे सुमन्त्रः कौसल्यां बहुभिः वचनैः सान्त्वयितुम् अयतत, किन्तु सा विलापात् न विरराम। अस्मिन् सर्गे सा सूतं विहाय पतिम् एव उपालभते। धर्मरतः रामः, रमयतां वरः, वनं गतः; तस्मिन् गते कौसल्या रुदती आर्ता च भर्तारं दशरथम् इदम् अब्रवीत्। सा उपालम्भं न सहसा आरभते, अपि तु राज्ञः यशः एव प्रथमं स्मारयति — ‘त्रिषु लोकेषु ते महत् यशः प्रथितम्; राघवः सानुक्रोशः वदान्यः प्रियवादी च इति सर्वे जनाः वदन्ति।’ अत्र ‘राघवः’ इति पदेन दशरथः एव उच्यते, यतः सः अपि रघुकुलजातः। ‘यद्यपि’ इति पदम् एव उपालम्भस्य सूचकम् — कीर्तिः एकत्र, कृतं कर्म च अन्यत्र इति सा ध्वनति। अत्र च कविः कौसल्यायाः द्वे अवस्थे एकत्र दर्शयति — ‘रुदती’ इति बाह्यं शोकचिह्नम्, ‘आर्ता’ इति आन्तरा पीडा।

ततः सा प्रश्नपरम्परां प्रवर्तयति। ‘नरवरश्रेष्ठ, सुखे संवृद्धौ तौ पुत्रौ सीतया सह वने दुःखं कथं सहिष्येते?’ इति। अनन्तरं तस्याः चिन्ता विशेषतः वध्वां निविशते। सीता तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता च; सा उष्णं शीतं च कथं विसहिष्यते? विशालाक्षी या सूपदंशान्वितं शुभम् अशनं भुक्तवती, सा वन्यं नैवारम् आहारं कथम् उपभोक्ष्यते? या गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा वर्धिता, सा क्रव्यादसिंहानाम् अशोभनं शब्दं कथं श्रोष्यति? एतैः प्रश्नैः कविः न केवलं कौसल्यायाः शोकम्, अपि तु सीतायाः सौकुमार्यं च वनस्य कठोरतां च युगपत् दर्शयति। प्रश्नाः सर्वे ‘कथम्’ इति पदेन आरब्धाः — उत्तरं न अस्ति, अत एव ते उपालम्भाः। ‘सुखसंवृद्धौ दुःखितौ’ इति विरोधालङ्कारेण कविः तयोः दशां संक्षेपेण दर्शयति।

अनन्तरं माता पुत्रम् एव स्मरति। महेन्द्रध्वजसंकाशः सः महाभुजः क्व शेते? परिघसंकाशं स्वबाहुम् एव उपधाय महाबलः भूमौ शयीत इति चिन्तयन्ती सा कम्पते। ततः तस्य मुखम् एव ध्यायति — पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासम् उत्तमं पुष्करेक्षणं वदनं कदा द्रक्ष्यामि इति। अन्ते सा आत्मानम् एव निन्दति — ‘मम हृदयं निश्चयेन वज्रसारमयम्, अत्र संशयः नास्ति; यतः तम् अपश्यन्त्या मे इदं हृदयं सहस्रधा न फलति।’ एषा उक्तिः अयोध्याकाण्डे पुनः पुनः आवर्तते, किन्तु अत्र सा प्रश्नानाम् अनन्तरं स्थापिता, तेन तस्याः वेदना गभीरतरा प्रतिभाति। ‘क्व नु शेते’ इति प्रश्नः मातुः रात्रिजागरणम् एव सूचयति।

ततः सा साक्षात् अभियोगं करोति — ‘त्वया करुणं कर्म कृतम्; विचारं व्यपोह्य मम बान्धवाः निरस्ताः; ते सुखार्हाः सन्तः अपि कृपणाः भूत्वा वने परिधावन्ति।’ अत्र ‘बान्धवाः’ इति बहुवचनेन रामः लक्ष्मणः सीता च गृह्यन्ते। अनन्तरं सा भविष्यत्कालविषयकं संशयम् उत्थापयति — ‘यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनः आगमिष्यति, तदा भरतः राज्यं कोशं च त्यक्ष्यति इति न लक्ष्यते।’ एतेन सा दर्शयति यत् चतुर्दशवर्षाणाम् अन्ते अपि समस्या न शाम्यति। इतः परं सा राज्यस्वीकारस्य अयोग्यतां दृष्टान्तैः साधयितुम् आरभते। अत्र ‘करुणम्’ इति पदं कर्मणः निर्दयतां द्योतयति, न तु दयाम्।

प्रथमः दृष्टान्तः श्राद्धात् गृहीतः। केचित् श्राद्धे प्रथमं स्वान् एव बान्धवान् भोजयन्ति, ततः कृतकार्याः सन्तः पश्चात् द्विजोत्तमान् समीक्षन्ते। किन्तु तत्र ये गुणवन्तः विद्वांसः च सुरोपमाः द्विजातयः, ते पश्चात् आहूताः सन्तः अमृतम् अपि न अभिमन्यन्ते। ब्राह्मणेषु एव पूर्वं भुक्तवत्सु अपि प्राज्ञाः द्विजोत्तमाः भुक्तशेषम् उपेतुं न अलम्, यथा वृषभाः शृङ्गच्छेदं न सहन्ते। अत्र उपमा अतीव तीक्ष्णा — अपमानः शृङ्गच्छेदः इव। कौसल्यायाः तात्पर्यम् — रामाय अर्पितव्यं राज्यं पूर्वं भरताय दत्तम्, अतः तत् भुक्तशेषम् इव जातम्। ‘सुधाम् अपि न अभिमन्यन्ते’ इति अतिशयोक्त्या मानस्य महत्त्वं स्थाप्यते।

दृष्टान्तं निगमयन्ती सा वदति — ‘विशाम्पते, एवमेव कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं ज्येष्ठः वरिष्ठः च भ्राता किमर्थं न अवमन्यते?’ ततः अन्ये दृष्टान्ताः क्रमेण उपन्यस्यन्ते। व्याघ्रः परेण आहृतं भक्ष्यं खादितुं न इच्छति; एवमेव नरव्याघ्रः रामः परलीढं न मंस्यते। हविः, आज्यम्, पुरोडाशाः, कुशाः, खादिराः यूपाः — एतानि एकस्मिन् अध्वरे उपयुक्तानि यातयामानि भवन्ति, पुनः अध्वरे न प्रयुज्यन्ते। तथा एव गृहीतम् इदं राज्यं हतसारा सुरा इव, नष्टसोमः अध्वरः इव; तत् रामः अभिमन्तुं न अलम्। एवंविधम् असत्कारं राघवः न मर्षयिष्यति, यथा बलवान् शार्दूलः वालधेः अभिमर्शनं न सहते। एते चत्वारः दृष्टान्ताः क्रमेण पशुलोकात्, यज्ञलोकात्, लोकव्यवहारात् च गृहीताः।

अनन्तरं सा पुत्रस्य बलम् एव वर्णयति — सर्वे लोकाः सहिताः अपि महामृधे तस्मै भयं न कुर्युः; तथापि सः धर्मात्मा अधर्मं परिहरति, यतः सः स्वयं लोकं धर्मेण योजयति। ननु असौ महावीर्यः महाभुजः काञ्चनबाणैः सागरान् अपि निर्दहेत्, यथा युगान्तः भूतानि दहति। तादृशः सिंहबलः वृषभाक्षः नरर्षभः पुत्रः पित्रा एव स्वयं हतः — यथा जलजेन एव तस्य आत्मजः भक्ष्यते। एषा उपमा सर्वासु तीव्रतमा; मत्स्यः स्वम् एव अपत्यं ग्रसति इति लोकप्रसिद्धिम् आश्रित्य कविः पितुः कर्म निर्दयतमं दर्शयति। ‘स्वयमेव’ इति पदेन पितुः एव कर्तृत्वं निश्चीयते।

ततः सा धर्मम् एव प्रश्नविषयं करोति — द्विजातिभिः चरितः, सनातनैः ऋषिभिः शास्त्रे दृष्टः यः धर्मः, सः किं ते सत्यः, यदि धर्मनिरते पुत्रे त्वया विवासिते? अनन्तरं सा स्वदशां गणयति — नार्याः एका गतिः पतिः, द्वितीया गतिः आत्मजः, तृतीया ज्ञातयः; चतुर्थी गतिः न विद्यते। ‘तत्र त्वं मम न एव असि, रामः च वनम् आहितः; वनं गन्तुम् अहं न इच्छामि; अतः सर्वथा त्वया हता अस्मि।’ एतेन त्रयः अपि आश्रयाः लुप्ताः इति सिद्धम्। ‘वनमाहितः’ इति मुद्रितः पाठः; समीक्षितसंस्करणे ‘वनमाश्रितः’ इति पठ्यते। त्रिष्वपि आश्रयेषु लुप्तेषु शोकस्य निरवधिकता सिध्यति।

अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ, तेन च वाचः वेगः वर्धते। ‘त्वया इदं राष्ट्रं सराज्यं हतम्; वयं सर्वाः मन्त्रिभिः सह हताः; अहं सपुत्रा हता, पौराः च हताः; केवलं तव सुतः भार्या च प्रहृष्टौ’ इति सा वदति। अत्र ‘हत’ इति पदम् अनेकशः आवर्त्यते — एतत् शापवत् प्रतिभाति। तां दारुणशब्दसंहितां गिरं निशम्य दुःखितः राजा ‘राम’ इति उक्त्वा मुमोह; ततः सः शोकं प्रविवेश, स्वदुष्कृतं च पुनः तदा अस्मरत्। एतेन अन्तिमपदेन कविः आगामिनोः सर्गयोः बीजम् उप्तवान् — तत् पुरातनं दुष्कृतम् एव त्रिषष्टितमे सर्गे विस्तरेण कथ्यते। मूर्च्छायाः अनन्तरं स्मृतिः, स्मृत्याः अनन्तरं कथा — एषा एव सर्गत्रयस्य सन्धिः।

గత సర్గలో సుమంత్రుడు ఎన్నో మాటలతో కౌసల్యను ఊరడించడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ ఆమె విలాపం ఆపలేదు. ఈ సర్గలో ఆమె సారథిని విడిచి భర్తనే నిందిస్తుంది. ధర్మంలో నిరతుడూ, ఆనందం కలిగించేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన రాముడు వనానికి వెళ్ళాడు; అతడు వెళ్ళిన తరువాత కౌసల్య ఏడుస్తూ, ఆర్తురాలై భర్త దశరథునితో ఇలా అంది. ఆమె నిష్ఠూరాన్ని ఒక్కసారిగా మొదలుపెట్టదు, ముందుగా రాజు కీర్తినే గుర్తుచేస్తుంది — ‘మూడు లోకాలలో నీ గొప్ప కీర్తి ప్రసిద్ధమైంది; రాఘవుడు దయగలవాడు, ఉదారుడు, ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు అని జనులందరూ అంటారు.’ ఇక్కడ ‘రాఘవః’ అనే పదం దశరథునినే చెబుతుంది, ఎందుకంటే అతడు కూడా రఘుకులంలో పుట్టినవాడే. ‘యద్యపి’ (అయినప్పటికీ) అనే పదమే నిష్ఠూరానికి సూచన — కీర్తి ఒకచోట, చేసిన పని మరొకచోట అని ఆమె ధ్వనిస్తుంది. ఇక్కడ కవి కౌసల్య రెండు అవస్థలను ఒకేచోట చూపిస్తున్నాడు — ‘రుదతీ’ (ఏడుస్తూ) అనేది బయటి శోకచిహ్నం, ‘ఆర్తా’ (ఆర్తురాలు) అనేది లోపలి పీడ.

ఆ తరువాత ఆమె ప్రశ్నల పరంపరను ప్రారంభిస్తుంది. ‘నరశ్రేష్ఠులలో శ్రేష్ఠుడా, సుఖంలో పెరిగిన ఆ ఇద్దరు కుమారులూ సీతతో కలిసి వనంలో దుఃఖాన్ని ఎలా సహిస్తారు?’ అని. తరువాత ఆమె చింత ముఖ్యంగా కోడలిపై నిలుస్తుంది. సీత యువతి, శ్యామ (నిండు యౌవనంలో ఉన్నది), సుకుమారి, సుఖానికి అలవాటుపడినది; ఆమె వేడినీ చలినీ ఎలా సహిస్తుంది? రుచికరమైన కూరలతో కూడిన శుభమైన భోజనం తిన్న విశాలాక్షి వనంలో దొరికే నివ్వరి ధాన్యపు ఆహారాన్ని ఎలా తింటుంది? గీతవాద్యాల ధ్వని వింటూ పెరిగినది మాంసాహారులైన సింహాల అశుభమైన గర్జనను ఎలా వింటుంది? ఈ ప్రశ్నలతో కవి కౌసల్య శోకాన్ని మాత్రమే కాక, సీత సుకుమారత్వాన్నీ వనపు కాఠిన్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తున్నాడు. ప్రశ్నలన్నీ ‘ఎలా’ అనే పదంతో మొదలవుతాయి — సమాధానం లేదు, అందుకే అవి నిష్ఠూరాలు. ‘సుఖసంవృద్ధౌ దుఃఖితౌ’ (సుఖంలో పెరిగినవారు, దుఃఖితులు) అనే విరోధాలంకారంతో కవి వారి దశను సంక్షేపంగా చూపిస్తున్నాడు.

ఆ తరువాత తల్లి కుమారునే తలచుకుంటుంది. మహేంద్రధ్వజం వంటి ఆ మహాభుజుడు ఎక్కడ పడుకుంటాడు? పరిఘాయుధం వంటి తన బాహువునే తలగడగా చేసుకొని మహాబలుడు నేలమీద పడుకుంటాడేమో అని ఆలోచిస్తూ ఆమె వణికిపోతుంది. ఆ తరువాత అతని ముఖాన్నే ధ్యానిస్తుంది — తామర రంగు గలదీ, అందమైన ముంగురులు గలదీ, తామర సువాసన వంటి శ్వాస గలదీ, ఉత్తమమైనదీ, తామరకన్నులు గలదీ అయిన ఆ ముఖాన్ని ఎప్పుడు చూస్తాను అని. చివరకు ఆమె తనను తానే నిందించుకుంటుంది — ‘నా హృదయం నిశ్చయంగా వజ్రసారంతో చేయబడినది, ఇందులో సందేహం లేదు; ఎందుకంటే అతనిని చూడలేకపోతున్నా నా ఈ హృదయం వెయ్యి ముక్కలు కావడం లేదు.’ ఈ ఉక్తి అయోధ్యాకాండలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, కానీ ఇక్కడ ప్రశ్నల తరువాత ఉంచబడింది, దానితో ఆమె వేదన మరింత గాఢంగా అనిపిస్తుంది. ‘క్వ ను శేతే’ (ఎక్కడ పడుకుంటాడు) అనే ప్రశ్న తల్లి రాత్రంతా మేలుకొని ఉండటాన్నే సూచిస్తుంది.

ఆ తరువాత ఆమె నేరుగా ఆరోపణ చేస్తుంది — ‘నువ్వు కరుణలేని పని చేశావు; ఆలోచన లేకుండా నా బంధువులను వెళ్ళగొట్టావు; సుఖానికి అర్హులై ఉండీ వారు దీనులై వనంలో తిరుగుతున్నారు.’ ఇక్కడ ‘బాంధవాః’ (బంధువులు) అనే బహువచనంతో రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత గ్రహించబడతారు. ఆ తరువాత ఆమె భవిష్యత్తును గురించి ఒక సందేహాన్ని లేవనెత్తుతుంది — ‘పదిహేనవ సంవత్సరంలో రాఘవుడు తిరిగి వచ్చినప్పుడు భరతుడు రాజ్యాన్నీ కోశాన్నీ విడిచిపెడతాడని అనిపించడం లేదు.’ దీనితో పద్నాలుగు సంవత్సరాల చివర కూడా సమస్య తీరదని ఆమె చూపిస్తుంది. ఇక్కడి నుండి ఆమె (అలాంటి) రాజ్యాన్ని స్వీకరించడం తగదని దృష్టాంతాలతో నిరూపించడం మొదలుపెడుతుంది. ఇక్కడ ‘కరుణం’ అనే పదం కర్మలోని నిర్దయత్వాన్ని ద్యోతకం చేస్తుంది, దయను కాదు.

మొదటి దృష్టాంతం శ్రాద్ధం నుండి గ్రహించబడింది. కొందరు శ్రాద్ధంలో ముందుగా తమ బంధువులనే భోజనం చేయిస్తారు, ఆ పని ముగిశాక తరువాత ఉత్తమ బ్రాహ్మణుల వైపు చూస్తారు. కానీ అక్కడ గుణవంతులూ విద్వాంసులూ దేవతుల్యులూ అయిన బ్రాహ్మణులు తరువాత పిలువబడితే అమృతాన్ని కూడా స్వీకరించరు. ముందు బ్రాహ్మణులే భోజనం చేసినా సరే, ప్రాజ్ఞులైన ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు వారి ఎంగిలి భోజనాన్ని స్వీకరించలేరు — ఎద్దులు కొమ్ములు నరకడాన్ని సహించనట్లు. ఇక్కడ ఉపమ ఎంతో తీక్ష్ణమైనది — అవమానం కొమ్ములు నరకడం వంటిది. కౌసల్య తాత్పర్యం — రామునికి అర్పించవలసిన రాజ్యం ముందుగా భరతునికి ఇవ్వబడింది, కాబట్టి అది ఎంగిలిలాంటిదైంది. ‘సుధామపి న అభిమన్యంతే’ (అమృతాన్ని కూడా స్వీకరించరు) అనే అతిశయోక్తితో మానానికి ఉన్న గొప్పతనం స్థాపించబడుతుంది.

దృష్టాంతాన్ని ముగిస్తూ ఆమె ఇలా అంటుంది — ‘ప్రజాపతీ, అలాగే చిన్న తమ్ముడు అనుభవించిన రాజ్యాన్ని పెద్దవాడూ శ్రేష్ఠుడూ అయిన అన్న ఎందుకు తిరస్కరించడు?’ ఆ తరువాత ఇతర దృష్టాంతాలు క్రమంగా ఉపన్యసించబడతాయి. పులి ఇతరులు తెచ్చిన ఆహారాన్ని తినడానికి ఇష్టపడదు; అలాగే నరవ్యాఘ్రుడైన రాముడు ఇతరులు నాకినదానిని అంగీకరించడు. హవిస్సు, నెయ్యి, పురోడాశాలు, దర్భలు, చండ్ర (ఖదిర) కొయ్యతో చేసిన యూపస్తంభాలు — ఇవి ఒక యజ్ఞంలో ఉపయోగించబడితే యాతయామాలు (నిస్సారాలు) అవుతాయి, మరొక యజ్ఞంలో వాడబడవు. అలాగే ఇతరులు గ్రహించిన ఈ రాజ్యం సారం పోయిన సురలా, సోమం నశించిన యజ్ఞంలా అయింది; దానిని రాముడు స్వీకరించలేడు. బలవంతుడైన పెద్దపులి తన తోకను ఎవరైనా తాకడాన్ని సహించనట్లు, ఇలాంటి అవమానాన్ని రాఘవుడు సహించడు. ఈ నాలుగు దృష్టాంతాలు క్రమంగా పశులోకం నుండి, యజ్ఞలోకం నుండి, లోకవ్యవహారం నుండి గ్రహించబడ్డాయి.

ఆ తరువాత ఆమె కుమారుని బలాన్నే వర్ణిస్తుంది — లోకాలన్నీ కలిసి వచ్చినా మహాయుద్ధంలో అతనికి భయం కలిగించలేవు; అయినా ఆ ధర్మాత్ముడు అధర్మాన్ని విడిచిపెడతాడు, ఎందుకంటే అతడే లోకాన్ని ధర్మంతో కలుపుతాడు. మహావీర్యుడూ మహాభుజుడూ అయిన అతడు ప్రళయకాలం ప్రాణులను దహించినట్లు బంగారు బాణాలతో సముద్రాలను కూడా దహించగలడు కదా. అలాంటి సింహబలుడూ, వృషభం వంటి కన్నులు గలవాడూ, నరశ్రేష్ఠుడూ అయిన కుమారుడు తండ్రిచేతనే స్వయంగా హతుడయ్యాడు — చేప తన పిల్లనే తానే తిన్నట్లు. ఈ ఉపమ అన్నిటికంటే తీవ్రమైనది; చేప తన సంతానాన్నే మింగుతుందనే లోకప్రసిద్ధిని ఆశ్రయించి కవి తండ్రి కర్మను అత్యంత నిర్దయమైనదిగా చూపిస్తున్నాడు. ‘స్వయమేవ’ (స్వయంగా) అనే పదంతో కర్తృత్వం తండ్రిదేనని నిశ్చయించబడింది.

ఆ తరువాత ఆమె ధర్మాన్నే ప్రశ్నిస్తుంది — బ్రాహ్మణులు ఆచరించిన, సనాతనులైన ఋషులు శాస్త్రంలో దర్శించిన ధర్మం, ధర్మనిరతుడైన కుమారుని నువ్వు వెళ్ళగొట్టినప్పుడు, నీకు సత్యమేనా? ఆ తరువాత ఆమె తన దశను లెక్కిస్తుంది — స్త్రీకి మొదటి గతి భర్త, రెండవ గతి కుమారుడు, మూడవ గతి జ్ఞాతులు; నాలుగవ గతి లేదు. ‘వాటిలో నువ్వు నాకు లేనే లేవు, రాముడు వనానికి పంపబడ్డాడు; వనానికి వెళ్ళడం నాకు ఇష్టం లేదు; కాబట్టి అన్నివిధాలా నీచేత నేను హతురాలినయ్యాను.’ దీనితో మూడు ఆశ్రయాలూ లోపించాయని సిద్ధమైంది. ‘వనమాహితః’ (వనానికి పంపబడ్డాడు) అనేది ముద్రిత పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వనమాశ్రితః’ (వనాన్ని ఆశ్రయించాడు) అని చదువుతారు. మూడు ఆశ్రయాలూ లోపించడంతో శోకానికి అంతులేకపోవడం సిద్ధిస్తుంది.

చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానితో మాటల వేగం పెరుగుతుంది. ‘నీచేత ఈ రాష్ట్రం రాజ్యంతో సహా హతమైంది; మంత్రులతో సహా మేమందరం హతులమయ్యాం; కుమారునితో సహా నేను హతురాలినయ్యాను, పౌరులు కూడా హతులయ్యారు; నీ కుమారుడూ భార్యా మాత్రమే సంతోషంగా ఉన్నారు’ అని ఆమె అంటుంది. ఇక్కడ ‘హత’ అనే పదం అనేకసార్లు పునరావృతమవుతుంది — ఇది శాపంలా అనిపిస్తుంది. దారుణమైన మాటలతో కూడిన ఆ వాక్కును విని దుఃఖితుడైన రాజు ‘రామా’ అని పలికి మూర్ఛపోయాడు; ఆ తరువాత శోకంలో మునిగిపోయాడు, అప్పుడు తాను పూర్వం చేసిన దుష్కర్మను మళ్ళీ స్మరించుకున్నాడు. ఈ చివరి పదంతో కవి రాబోయే రెండు సర్గలకు బీజం వేశాడు — ఆ పురాతన దుష్కర్మే అరవై మూడవ సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. మూర్ఛ తరువాత స్మృతి, స్మృతి తరువాత కథ — ఇదే ఈ మూడు సర్గల సంధి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சுமந்திரன் பல சொற்களால் கௌசல்யையைத் தேற்ற முயன்றான், ஆனால் அவள் புலம்புவதை நிறுத்தவில்லை. இந்தச் சர்க்கத்தில் அவள் தேரோட்டியை விட்டுவிட்டுக் கணவனையே கடிந்துகொள்கிறாள். தர்மத்தில் ஈடுபாடுடையவனும், மகிழ்விப்பவர்களில் சிறந்தவனுமான ராமன் காட்டுக்குச் சென்றுவிட்டான்; அவன் சென்றதும், அழுதவாறும் வருந்தியவாறும் கௌசல்யை கணவன் தசரதனிடம் இதைக் கூறினாள். அவள் கடிந்துரையைத் திடீரென்று தொடங்கவில்லை, முதலில் அரசனின் புகழையே நினைவூட்டுகிறாள்: ‘மூவுலகிலும் உம்முடைய பெரும் புகழ் பரவியுள்ளது; ராகவர் இரக்கமுடையவர், வள்ளல், இனிமையாகப் பேசுபவர் என்று எல்லா மக்களும் சொல்கின்றனர்.’ இங்கே ‘ராகவ:’ என்ற சொல்லால் தசரதனே குறிக்கப்படுகிறான், ஏனெனில் அவனும் ரகு குலத்தில் பிறந்தவன். ‘யத்யபி’ (ஆயினும்) என்ற சொல்லே கடிந்துரையின் அடையாளம் — புகழ் ஒருபுறம், செய்த செயல் மறுபுறம் என்று அவள் தொனிக்கச் செய்கிறாள். இங்கே கவிஞர் கௌசல்யையின் இரு நிலைகளையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார் — ‘ருததீ’ (அழுபவள்) என்பது புறத்தே தெரியும் துயரத்தின் அடையாளம், ‘ஆர்தா’ (வருந்தியவள்) என்பது அகத்தே உள்ள வேதனை.

பின்னர் அவள் கேள்விகளின் தொடரைத் தொடங்குகிறாள். ‘மனிதரில் சிறந்தவரே, இன்பத்தில் வளர்ந்த அந்த இரு மகன்களும் சீதையோடு காட்டில் துன்பத்தை எப்படித் தாங்குவார்கள்?’ என்று. அதன்பின் அவளுடைய கவலை குறிப்பாக மருமகளின் மேல் படிகிறது. சீதை இளம்பெண், இளமை ததும்புபவள், மென்மையானவள், இன்பத்துக்குப் பழகியவள்; அவள் வெயிலையும் குளிரையும் எப்படித் தாங்குவாள்? நல்ல கறிவகைகளோடு கூடிய சிறந்த உணவை உண்ட அகன்ற கண்ணாள், காட்டில் விளையும் நீவார அரிசியை உணவாக எப்படி உண்பாள்? இசையும் வாத்திய முழக்கமும் கேட்டு வளர்ந்தவள், ஊனுண்ணும் விலங்குகளின், சிங்கங்களின் அச்சந்தரும் ஒலியை எப்படிக் கேட்பாள்? இந்தக் கேள்விகளால் கவிஞர் கௌசல்யையின் துயரத்தை மட்டுமல்ல, சீதையின் மென்மையையும் காட்டின் கடுமையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார். கேள்விகள் அனைத்தும் ‘எப்படி’ என்ற சொல்லால் தொடங்குகின்றன — விடை இல்லை, அதனாலேயே அவை கடிந்துரைகள். ‘இன்பத்தில் வளர்ந்தவர்கள் துன்புறுவது’ என்ற முரண் அணியால் கவிஞர் அவர்களுடைய நிலையைச் சுருக்கமாகக் காட்டுகிறார்.

அதன்பின் தாய் மகனையே நினைக்கிறாள். இந்திரனின் கொடிக்கம்பம் போன்ற அந்த நீண்ட கையன் எங்கே உறங்குகிறான்? இரும்புத் தண்டாயுதம் போன்ற தன் கையையே தலையணையாக வைத்து அந்தப் பெருவலிமையாளன் தரையில் உறங்குவானோ என்று எண்ணி அவள் நடுங்குகிறாள். பின்னர் அவனுடைய முகத்தையே தியானிக்கிறாள் — தாமரை நிறமுடைய, அழகிய முன்கூந்தல் உடைய, தாமரை மணம் கமழும் மூச்சுடைய, தாமரைக் கண்களுடைய அந்தச் சிறந்த முகத்தை எப்போது காண்பேன் என்று. இறுதியில் அவள் தன்னையே பழிக்கிறாள்: ‘என் இதயம் நிச்சயம் வைரத்தின் உறுதியால் ஆனது, இதில் ஐயமில்லை; ஏனெனில் அவனைக் காணாமலிருந்தும் என் இந்த இதயம் ஆயிரம் துண்டுகளாகப் பிளக்கவில்லை.’ இந்தக் கூற்று அயோத்தியா காண்டத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; ஆனால் இங்கே அது கேள்விகளுக்குப் பின் வைக்கப்பட்டுள்ளதால் அவளுடைய வேதனை மேலும் ஆழமாகத் தோன்றுகிறது. ‘க்வ நு சேதே’ (எங்கே உறங்குகிறான்) என்ற கேள்வி தாயின் இரவு விழிப்பையே குறிக்கிறது.

பின்னர் அவள் நேரடியாகக் குற்றம் சாட்டுகிறாள்: ‘நீர் கொடிய செயலைச் செய்தீர்; ஆராய்வதை விட்டுவிட்டு என் உறவினர்களை வெளியேற்றினீர்; இன்பத்துக்குத் தகுந்தவர்களாக இருந்தும் அவர்கள் இரங்கத்தக்கவர்களாகக் காட்டில் அலைகின்றனர்.’ இங்கே ‘பாந்தவா:’ (உறவினர்கள்) என்ற பன்மையால் ராமன், லக்ஷ்மணன், சீதை ஆகியோர் கொள்ளப்படுகின்றனர். அதன்பின் அவள் எதிர்காலத்தைப் பற்றிய ஐயத்தை எழுப்புகிறாள்: ‘பதினைந்தாம் ஆண்டில் ராகவன் மீண்டும் வந்தாலும், அப்போது பரதன் அரசையும் கருவூலத்தையும் விட்டுக்கொடுப்பான் என்று தோன்றவில்லை.’ இதனால் பதினான்கு ஆண்டுகள் முடிந்தாலும் சிக்கல் தீராது என்று அவள் காட்டுகிறாள். இதற்குப் பின் அரசை ஏற்பதன் தகாமையை எடுத்துக்காட்டுகளால் நிறுவத் தொடங்குகிறாள். இங்கே ‘கருணம்’ என்ற சொல் செயலின் கொடுமையைக் குறிக்கிறது, இரக்கத்தை அல்ல.

முதல் எடுத்துக்காட்டு சிராத்தத்திலிருந்து எடுக்கப்பட்டது. சிலர் சிராத்தத்தில் முதலில் தம் உறவினர்களையே உண்பிக்கின்றனர், பின்னர் அந்தக் காரியம் முடிந்த பிறகு சிறந்த பிராமணர்களைத் தேடுகின்றனர். ஆனால் அங்கே நற்குணமும் கல்வியும் உடைய, தேவர்களுக்கு நிகரான பிராமணர்கள் பின்னர் அழைக்கப்பட்டால் அமுதத்தைக்கூட ஏற்பதில்லை. பிராமணர்களே முன்பு உண்டிருந்தாலும், அறிவுமிக்க சிறந்த பிராமணர்கள் உண்டு எஞ்சியதை ஏற்கமாட்டார்கள் — காளைகள் கொம்பு வெட்டப்படுவதைத் தாங்காதது போல. இங்கே உவமை மிகக் கூர்மையானது — அவமானம் கொம்பு வெட்டப்படுவது போன்றது. கௌசல்யையின் கருத்து — ராமனுக்கு அளிக்கப்பட வேண்டிய அரசு முதலில் பரதனுக்குக் கொடுக்கப்பட்டது, ஆகவே அது உண்டு எஞ்சியது போலாகிவிட்டது. ‘சுதாம் அபி ந அபிமன்யந்தே’ (அமுதத்தைக்கூட ஏற்பதில்லை) என்ற உயர்வுநவிற்சியால் மானத்தின் பெருமை நிலைநாட்டப்படுகிறது.

எடுத்துக்காட்டை முடித்து வைத்து அவள் கூறுகிறாள்: ‘மக்கள் தலைவரே, அதுபோலவே இளைய சகோதரன் அனுபவித்த அரசை மூத்தவனும் சிறந்தவனுமான சகோதரன் ஏன் இகழமாட்டான்?’ பின்னர் வேறு எடுத்துக்காட்டுகள் வரிசையாக முன்வைக்கப்படுகின்றன. புலி பிறர் கொண்டுவந்த இரையை உண்ண விரும்புவதில்லை; அதுபோலவே மனிதரில் புலியான ராமன் பிறர் சுவைத்ததை ஏற்கமாட்டான். அவியுணவு, நெய், புரோடாசம், தர்ப்பை, கருங்காலி மரத்தாலான யூபத் தூண்கள் — இவை ஒரு வேள்வியில் பயன்படுத்தப்பட்டதும் பழையனவாகிவிடுகின்றன, மீண்டும் வேள்வியில் பயன்படுத்தப்படுவதில்லை. அதுபோலவே எடுத்துக்கொள்ளப்பட்ட இந்த அரசு, சாரம் நீக்கப்பட்ட சுரா போலவும், சோமம் அழிந்த வேள்வி போலவும் ஆகிவிட்டது; அதை ராமன் ஏற்க இயலாது. வலிமையான புலி வாலைத் தொடுவதைத் தாங்காதது போல, இத்தகைய அவமதிப்பை ராகவன் பொறுக்கமாட்டான். இந்த நான்கு எடுத்துக்காட்டுகளும் முறையே விலங்குலகிலிருந்தும், வேள்வி உலகிலிருந்தும், உலக வழக்கிலிருந்தும் எடுக்கப்பட்டவை.

அதன்பின் அவள் மகனின் வலிமையையே வருணிக்கிறாள் — உலகங்கள் அனைத்தும் ஒன்றுசேர்ந்தாலும் பெரும்போரில் அவனுக்கு அச்சமூட்ட இயலாது; ஆயினும் தர்மாத்மாவான அவன் அதர்மத்தைத் தவிர்க்கிறான், ஏனெனில் அவனே உலகைத் தர்மத்தோடு இணைக்கிறான். பெரும் வீரமும் நீண்ட கைகளும் உடைய அவன், ஊழிக்காலம் உயிர்களை எரிப்பது போல, பொன்னம்புகளால் கடல்களையும் எரித்துவிடுவான் அன்றோ. அத்தகைய சிங்க வலிமையுடைய, காளைக் கண்ணுடைய, மனிதரில் சிறந்த மகன் தந்தையாலேயே தானே கொல்லப்பட்டான் — மீன் தன் குஞ்சையே தின்பது போல. இந்த உவமை அனைத்திலும் கடுமையானது; மீன் தன் குஞ்சையே விழுங்குகிறது என்ற உலகறிந்த வழக்கைச் சார்ந்து, கவிஞர் தந்தையின் செயலை மிகக் கொடியதாகக் காட்டுகிறார். ‘ஸ்வயமேவ’ (தானே) என்ற சொல்லால் தந்தையே செய்தவன் என்பது உறுதிசெய்யப்படுகிறது.

பின்னர் அவள் தர்மத்தையே கேள்விக்குள்ளாக்குகிறாள் — இருபிறப்பாளர்கள் கடைப்பிடித்ததும், தொன்மையான முனிவர்கள் சாஸ்திரத்தில் கண்டதுமான தர்மம், தர்மத்தில் ஈடுபாடுடைய மகனை நீர் நாடுகடத்தியபின், உமக்கு உண்மையானதுதானா? அதன்பின் அவள் தன் நிலையை எண்ணுகிறாள் — பெண்ணுக்கு முதல் புகல் கணவன், இரண்டாம் புகல் மகன், மூன்றாம் புகல் உறவினர்; நான்காம் புகல் இல்லை. ‘அவற்றுள் நீர் எனக்கு இல்லவே இல்லை, ராமனோ காட்டில் வைக்கப்பட்டான்; காட்டுக்குச் செல்ல நான் விரும்பவில்லை; ஆகவே எல்லா வகையிலும் உம்மால் கொல்லப்பட்டவள் ஆனேன்.’ இதனால் மூன்று புகல்களும் இழக்கப்பட்டன என்பது நிறுவப்படுகிறது. ‘வனமாஹித:’ (காட்டில் வைக்கப்பட்டான்) என்பது அச்சிட்ட பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வனமாஸ்ரித:’ (காட்டைச் சார்ந்தான்) என்று படிக்கப்படுகிறது. மூன்று புகல்களும் இழக்கப்பட்டதால் துயரத்துக்கு எல்லையின்மை நிறுவப்படுகிறது.

இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளன; அதனால் சொல்லின் வேகம் கூடுகிறது. ‘உம்மால் இந்த நாடு அரசோடு அழிக்கப்பட்டது; நாங்கள் அனைவரும் அமைச்சர்களோடு அழிக்கப்பட்டோம்; நான் மகனோடு அழிக்கப்பட்டேன், நகரத்தாரும் அழிக்கப்பட்டனர்; உம் மகனும் மனைவியும் மட்டுமே மகிழ்ந்திருக்கின்றனர்’ என்று அவள் கூறுகிறாள். இங்கே ‘ஹத’ (அழிக்கப்பட்ட) என்ற சொல் பலமுறை மீண்டும் வருகிறது — இது சாபம் போலத் தோன்றுகிறது. கொடிய சொற்கள் நிறைந்த அந்தப் பேச்சைக் கேட்டு, துயருற்ற அரசன் ‘ராமா’ என்று சொல்லி மயங்கினான்; பின்னர் துயரத்தில் மூழ்கினான், அப்போது தன் பழைய தீச்செயலையும் மீண்டும் நினைவுகூர்ந்தான். இந்த இறுதிச் சொல்லால் கவிஞர் வரவிருக்கும் இரண்டு சர்க்கங்களுக்கான விதையை ஊன்றியுள்ளார் — அந்தப் பழைய தீச்செயலே அறுபத்துமூன்றாம் சர்க்கத்தில் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. மயக்கத்துக்குப் பின் நினைவு, நினைவுக்குப் பின் கதை — இதுவே மூன்று சர்க்கங்களின் இணைப்பு.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವಳು ವಿಲಾಪವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸೂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪತಿಯನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಧರ್ಮನಿರತನಾದ, ಆನಂದಪಡಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು; ಅವನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅಳುತ್ತಾ ನೊಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪತಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳು ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಹಾಕೀರ್ತಿ ಹರಡಿದೆ; ರಾಘವನು ಕರುಣಾಳು, ಉದಾರಿ, ಪ್ರಿಯವಾದಿ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಶರಥನನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ರಘುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು. ‘ಯದ್ಯಪಿ’ (ಆದರೂ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಆಕ್ಷೇಪದ ಸೂಚಕ — ಕೀರ್ತಿ ಒಂದೆಡೆ, ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಎಂದು ಅವಳು ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರುದತೀ’ (ಅಳುತ್ತಾ) ಎಂಬುದು ಶೋಕದ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆ, ‘ಆರ್ತಾ’ (ನೊಂದವಳು) ಎಂಬುದು ಆಂತರಿಕ ಪೀಡೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಮಾಲೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವರು?’ ಅನಂತರ ಅವಳ ಚಿಂತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೊಸೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ತರುಣಿ, ಶ್ಯಾಮೆ, ಸುಕುಮಾರಿ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳು; ಅವಳು ಬಿಸಿಲನ್ನೂ ಚಳಿಯನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವಳು? ಒಳ್ಳೆಯ ವ್ಯಂಜನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶುಭವಾದ ಭೋಜನವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಕಾಡಿನ ನೀವಾರ ಧಾನ್ಯದ ಆಹಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಣ್ಣುವಳು? ಗೀತವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಬೆಳೆದವಳು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಸಿಂಹಗಳ ಅಶುಭವಾದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೇಳುವಳು? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ಕೇವಲ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶೋಕವನ್ನಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಸುಕುಮಾರತೆಯನ್ನೂ ಕಾಡಿನ ಕಠೋರತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ‘ಹೇಗೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ — ಉತ್ತರವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವು ಆಕ್ಷೇಪಗಳು. ‘ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವರು ದುಃಖಿತರು’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ತಾಯಿ ಮಗನನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮಹೇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತಿರುವ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಎಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ? ಅಗುಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ತನ್ನ ತೋಳನ್ನೇ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಮಹಾಬಲನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ನಡುಗುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಮುಖವನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕಮಲದ ಬಣ್ಣದ, ಸುಂದರವಾದ ಮುಂಗುರುಳಿನ, ಕಮಲದ ಸುಗಂಧದ ಉಸಿರಿನ, ಉತ್ತಮವಾದ, ಕಮಲನೇತ್ರಗಳ ಆ ಮುಖವನ್ನು ಎಂದು ಕಾಣುವೆನೋ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಜ್ರದ ಸತ್ವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯ ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಒಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಕ್ತಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಅನಂತರ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ವೇದನೆ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಎಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ತಾಯಿಯ ರಾತ್ರಿಯ ಜಾಗರಣೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ನೇರವಾಗಿ ಆರೋಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ನಿರ್ದಯವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ; ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದೆ; ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ದೀನರಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಂಧುಗಳು’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನೆತ್ತುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹದಿನೈದನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಬಂದರೂ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವನು ಎಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವಳು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರ ಅಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರುಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಕೃತ್ಯದ ನಿರ್ದಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ದಯೆಯನ್ನಲ್ಲ.

ಮೊದಲ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಶ್ರಾದ್ಧದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರು ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳಿಗೇ ಊಟ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಗುಣವಂತರೂ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ದೇವಸಮಾನರೂ ಆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅನಂತರ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅಮೃತವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಮೊದಲು ಉಂಡಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಉಂಡು ಉಳಿದುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರರು — ಎತ್ತುಗಳು ಕೊಂಬು ಕತ್ತರಿಸುವುದನ್ನು ಸಹಿಸದಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಅವಮಾನವು ಕೊಂಬು ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕಾಗಿದ್ದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಉಂಡು ಉಳಿದುದರಂತಾಯಿತು. ‘ಅಮೃತವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ಹೀಗೆಯೇ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನು ಅನುಭವಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿರಿಯನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅಣ್ಣನು ಏಕೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ?’ ಅನಂತರ ಇತರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಲಿಯು ಬೇರೆಯವರು ತಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಬೇರೆಯವರು ನೆಕ್ಕಿದುದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಹವಿಸ್ಸು, ತುಪ್ಪ, ಪುರೋಡಾಶಗಳು, ದರ್ಭೆಗಳು, ಕಗ್ಗಲಿಯ ಯೂಪಸ್ತಂಭಗಳು — ಇವು ಒಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹಳಸಿದವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಜ್ಯವು ಸಾರ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸುರೆಯಂತೆ, ಸೋಮವಿಲ್ಲದ ಯಜ್ಞದಂತೆ; ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರ. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹುಲಿ ಬಾಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದನ್ನು ಸಹಿಸದಂತೆ, ಇಂತಹ ಅಸತ್ಕಾರವನ್ನು ರಾಘವನು ಸಹಿಸನು. ಈ ನಾಲ್ಕು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಲೋಕದಿಂದ, ಯಜ್ಞಲೋಕದಿಂದ, ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ಮಗನ ಬಲವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದರೂ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಾರವು; ಆದರೂ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಲೋಕವನ್ನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವವನು. ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಪ್ರಳಯವು ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಚಿನ್ನದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನೂ ಸುಡಬಲ್ಲನಲ್ಲವೇ. ಅಂತಹ ಸಿಂಹಬಲನಾದ, ಎತ್ತಿನಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಗನು ತಂದೆಯಿಂದಲೇ ಸ್ವತಃ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು — ಮೀನು ತನ್ನ ಮರಿಯನ್ನೇ ತಿನ್ನುವಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು; ಮೀನು ತನ್ನ ಮರಿಗಳನ್ನೇ ನುಂಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ತಂದೆಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ದಯವಾದುದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಯಮೇವ’ (ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯೇ ಕರ್ತನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದ್ವಿಜರು ಆಚರಿಸಿದ, ಸನಾತನ ಋಷಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಧರ್ಮ ನಿನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಸತ್ಯವೇ, ಧರ್ಮನಿರತನಾದ ಮಗನನ್ನು ನೀನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ? ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಮೊದಲ ಆಶ್ರಯ ಪತಿ, ಎರಡನೆಯ ಆಶ್ರಯ ಮಗ, ಮೂರನೆಯದು ಜ್ಞಾತಿಗಳು; ನಾಲ್ಕನೆಯ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ. ‘ಅವರಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನವನಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹತಳಾದೆ.’ ಇದರಿಂದ ಮೂರು ಆಶ್ರಯಗಳೂ ಲುಪ್ತವಾದವು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವನಮಾಹಿತಃ’ (ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವನಮಾಶ್ರಿತಃ’ (ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು) ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಆಶ್ರಯಗಳೂ ಲುಪ್ತವಾದಾಗ ಶೋಕದ ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಮಾತಿನ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ನಿನ್ನಿಂದ ಈ ರಾಷ್ಟ್ರವು ರಾಜ್ಯಸಹಿತವಾಗಿ ಹತವಾಯಿತು; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಹತರಾದೆವು; ನಾನು ಮಗನೊಡನೆ ಹತಳಾದೆ, ಪೌರರೂ ಹತರಾದರು; ನಿನ್ನ ಮಗನೂ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಮಾತ್ರ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹತ’ ಎಂಬ ಪದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಶಾಪದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ದಾರುಣ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಜನು ‘ರಾಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು; ಅನಂತರ ಅವನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು, ಆಗ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನೆದನು. ಈ ಕೊನೆಯ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಆ ಹಳೆಯ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನೇ ಅರವತ್ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರ್ಛೆಯ ಅನಂತರ ಸ್ಮೃತಿ, ಸ್ಮೃತಿಯ ಅನಂತರ ಕಥೆ — ಇದೇ ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ പല വാക്കുകളാൽ കൗസല്യയെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചു, എന്നാൽ അവൾ വിലാപം നിർത്തിയില്ല. ഈ സർഗത്തിൽ അവൾ സൂതനെ വിട്ട് ഭർത്താവിനെത്തന്നെ ഉപാലംഭിക്കുന്നു. ധർമനിഷ്ഠനും (ജനങ്ങളെ) ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോയി; അദ്ദേഹം പോയപ്പോൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ടും ദുഃഖാർത്തയായും കൗസല്യ ഭർത്താവായ ദശരഥനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അവൾ ഉപാലംഭം പെട്ടെന്നു തുടങ്ങുന്നില്ല, രാജാവിന്റെ യശസ്സിനെയാണ് ആദ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്: ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അങ്ങയുടെ വലിയ യശസ്സ് പ്രസിദ്ധമാണ്; രാഘവൻ കരുണയുള്ളവനും ഉദാരനും പ്രിയം പറയുന്നവനുമാണെന്ന് എല്ലാ ജനങ്ങളും പറയുന്നു.’ ഇവിടെ ‘രാഘവൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ദശരഥനെത്തന്നെയാണ് പറയുന്നത്, കാരണം അദ്ദേഹവും രഘുകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ്. ‘യദ്യപി’ (എങ്കിലും) എന്ന പദംതന്നെ ഉപാലംഭത്തിന്റെ സൂചകമാണ് — കീർത്തി ഒരിടത്ത്, ചെയ്ത കർമം മറ്റൊരിടത്ത് എന്ന് അവൾ ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി കൗസല്യയുടെ രണ്ട് അവസ്ഥകൾ ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു — ‘രുദതീ’ (കരയുന്നവൾ) എന്നത് പുറമേയുള്ള ദുഃഖചിഹ്നം, ‘ആർത്താ’ (ദുഃഖാർത്ത) എന്നത് ഉള്ളിലെ പീഡ.

പിന്നെ അവൾ ചോദ്യങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പരതന്നെ തുടങ്ങുന്നു. ‘നരവരശ്രേഷ്ഠാ, സുഖത്തിൽ വളർന്ന ആ രണ്ടു മക്കളും സീതയോടൊപ്പം കാട്ടിൽ ദുഃഖം എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ തുടർന്ന് അവളുടെ ചിന്ത വിശേഷിച്ചും മരുമകളിൽ ചെന്നുനിൽക്കുന്നു. സീത യുവതിയും ശ്യാമയും (യൗവനത്തിന്റെ നിറവുള്ളവളും) സുകുമാരിയും സുഖത്തിനു ശീലിച്ചവളുമാണ്; അവൾ ചൂടും തണുപ്പും എങ്ങനെ സഹിക്കും? കറികളോടുകൂടിയ ശുഭമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ചിരുന്ന ആ വിശാലാക്ഷി കാട്ടിലെ നീവാരം (കാട്ടുനെല്ല്) എങ്ങനെ ഭക്ഷിക്കും? പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും നാദം കേട്ടു വളർന്നവൾ മാംസഭോജികളായ സിംഹങ്ങളുടെ അശുഭമായ ശബ്ദം എങ്ങനെ കേൾക്കും? ഈ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ കവി കൗസല്യയുടെ ദുഃഖം മാത്രമല്ല, സീതയുടെ സൗകുമാര്യവും കാടിന്റെ കാഠിന്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ചോദ്യങ്ങളെല്ലാം ‘കഥം’ (എങ്ങനെ) എന്ന പദംകൊണ്ടാണ് തുടങ്ങുന്നത് — ഉത്തരമില്ല, അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവ ഉപാലംഭങ്ങളാണ്. ‘സുഖത്തിൽ വളർന്നവർ ദുഃഖിതരായി’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ കവി അവരുടെ അവസ്ഥ സംക്ഷേപിച്ചു കാണിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് അമ്മ മകനെത്തന്നെ ഓർക്കുന്നു. മഹേന്ദ്രന്റെ ധ്വജംപോലെ (ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന) ആ മഹാബാഹു എവിടെ കിടക്കുന്നു? ഇരുമ്പുഗദപോലുള്ള സ്വന്തം കൈ തലയണയാക്കി ആ മഹാബലൻ നിലത്തു കിടക്കുന്നുണ്ടാകും എന്നു ചിന്തിച്ച് അവൾ വിറയ്ക്കുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ മുഖംതന്നെ ധ്യാനിക്കുന്നു — താമരയുടെ നിറമുള്ളതും ഭംഗിയുള്ള മുടിയറ്റങ്ങളുള്ളതും താമരയുടെ സുഗന്ധമുള്ള ശ്വാസമുള്ളതും ഉത്തമവും താമരക്കണ്ണുകളുള്ളതുമായ ആ മുഖം എപ്പോൾ കാണും എന്ന്. ഒടുവിൽ അവൾ സ്വയംതന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു: ‘എന്റെ ഹൃദയം നിശ്ചയമായും വജ്രത്തിന്റെ സാരംകൊണ്ടു നിർമിച്ചതാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; കാരണം അവനെ കാണാതിരുന്നിട്ടും എന്റെ ഈ ഹൃദയം ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിത്തകരുന്നില്ലല്ലോ.’ ഈ ഉക്തി അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ഇവിടെ അതു ചോദ്യങ്ങൾക്കുശേഷമാണ് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അതിന്റെ വേദന കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതായി തോന്നുന്നു. ‘ക്വ നു ശേതേ’ (എവിടെ കിടക്കുന്നു) എന്ന ചോദ്യം അമ്മയുടെ ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികളെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ അവൾ നേരിട്ട് ആരോപണം ഉന്നയിക്കുന്നു: ‘അങ്ങ് കരുണയില്ലാത്ത ഒരു കർമം ചെയ്തു; ആലോചന കൂടാതെ എന്റെ ബന്ധുക്കളെ പുറത്താക്കി; സുഖത്തിനു യോഗ്യരായിരുന്നിട്ടും അവർ ദീനരായി കാട്ടിൽ അലഞ്ഞുനടക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ബാന്ധവാഃ’ (ബന്ധുക്കൾ) എന്ന ബഹുവചനത്തിൽ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും സീതയെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ ഭാവിയെപ്പറ്റിയുള്ള ഒരു സംശയം ഉന്നയിക്കുന്നു: ‘പതിനഞ്ചാം വർഷത്തിൽ രാഘവൻ വീണ്ടും വന്നാൽ, അപ്പോൾ ഭരതൻ രാജ്യവും ഖജനാവും ഉപേക്ഷിക്കുമെന്നു തോന്നുന്നില്ല.’ ഇതിലൂടെ, പതിനാലു വർഷം കഴിഞ്ഞാലും പ്രശ്നം തീരുന്നില്ല എന്ന് അവൾ കാണിക്കുന്നു. ഇതുമുതൽ, (മറ്റൊരാൾ അനുഭവിച്ച) രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതിലെ അയോഗ്യത ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിലൂടെ സ്ഥാപിക്കാൻ അവൾ തുടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ ‘കരുണം’ എന്ന പദം കർമത്തിന്റെ നിർദയതയെയാണ് ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നത്, ദയയെയല്ല.

ആദ്യത്തെ ദൃഷ്ടാന്തം ശ്രാദ്ധത്തിൽനിന്നെടുത്തതാണ്. ചിലർ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആദ്യം സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെത്തന്നെ ഊട്ടുന്നു, പിന്നെ കാര്യം കഴിഞ്ഞശേഷം ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരെ നോക്കുന്നു. എന്നാൽ അവിടെ ഗുണവാന്മാരും വിദ്വാന്മാരും ദേവതുല്യരുമായ ബ്രാഹ്മണർ, പിന്നീടു വിളിക്കപ്പെട്ടാൽ അമൃതംപോലും സ്വീകരിക്കില്ല. ബ്രാഹ്മണർതന്നെ മുമ്പു ഭക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, പ്രാജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഭക്ഷിച്ചതിന്റെ ബാക്കി സ്വീകരിക്കാൻ തയ്യാറാവില്ല — കാളകൾ കൊമ്പുമുറിക്കൽ സഹിക്കാത്തതുപോലെ. ഇവിടെ ഉപമ അതീവ മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — അപമാനം കൊമ്പുമുറിക്കൽപോലെയാണ്. കൗസല്യയുടെ താത്പര്യം ഇതാണ് — രാമന് അർപ്പിക്കേണ്ടിയിരുന്ന രാജ്യം ആദ്യം ഭരതനു നൽകി, അതിനാൽ അത് ഭുക്തശേഷംപോലെ (ഭക്ഷിച്ചതിന്റെ ബാക്കിപോലെ) ആയിത്തീർന്നു. ‘അമൃതംപോലും സ്വീകരിക്കില്ല’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ മാനത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ദൃഷ്ടാന്തം ഉപസംഹരിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ പറയുന്നു: ‘പ്രജാപതേ, ഇങ്ങനെതന്നെ, അനുജൻ അനുഭവിച്ച രാജ്യത്തെ ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ സഹോദരൻ എന്തുകൊണ്ട് അവജ്ഞയോടെ കാണാതിരിക്കും?’ പിന്നെ മറ്റു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. കടുവ മറ്റൊരാൾ കൊണ്ടുവന്ന ഇര തിന്നാൻ ആഗ്രഹിക്കില്ല; അതുപോലെ നരവ്യാഘ്രനായ രാമൻ മറ്റൊരാൾ രുചിച്ചതിനെ സ്വീകരിക്കില്ല. ഹവിസ്സ്, നെയ്യ്, പുരോഡാശങ്ങൾ, ദർഭ, കരിങ്ങാലിമരംകൊണ്ടുള്ള യൂപങ്ങൾ — ഇവ ഒരു യജ്ഞത്തിൽ ഉപയോഗിച്ചാൽ പഴകിയവയായിത്തീരുന്നു, മറ്റൊരു യജ്ഞത്തിൽ വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെതന്നെ (മറ്റൊരാൾ) സ്വീകരിച്ച ഈ രാജ്യം സാരം നഷ്ടപ്പെട്ട സുരപോലെയും സോമം നഷ്ടപ്പെട്ട യജ്ഞംപോലെയുമാണ്; രാമൻ അതു സ്വീകരിക്കാൻ തയ്യാറാവില്ല. ബലവാനായ കടുവ വാലിൽ തൊടുന്നതു സഹിക്കാത്തതുപോലെ, ഇത്തരം അനാദരം രാഘവൻ പൊറുക്കുകയില്ല. ഈ നാലു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളും ക്രമത്തിൽ മൃഗലോകത്തുനിന്നും യജ്ഞലോകത്തുനിന്നും ലോകവ്യവഹാരത്തിൽനിന്നുമാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത്.

തുടർന്ന് അവൾ മകന്റെ ബലംതന്നെ വർണിക്കുന്നു — എല്ലാ ലോകങ്ങളും ഒന്നിച്ചുചേർന്നാലും മഹായുദ്ധത്തിൽ അവനെ ഭയപ്പെടുത്താനാവില്ല; എന്നിട്ടും ആ ധർമാത്മാവ് അധർമം ഒഴിവാക്കുന്നു, കാരണം അവൻ സ്വയം ലോകത്തെ ധർമവുമായി ചേർക്കുന്നവനാണ്. യുഗാന്തം ഭൂതങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, മഹാവീര്യവാനും മഹാബാഹുവുമായ അവൻ സ്വർണബാണങ്ങൾകൊണ്ട് സമുദ്രങ്ങളെപ്പോലും ദഹിപ്പിച്ചേക്കും. സിംഹബലമുള്ളവനും കാളയുടേതുപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും നരർഷഭനുമായ അങ്ങനെയുള്ള മകൻ സ്വന്തം അച്ഛനാൽതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടു — മീൻ തന്റെ കുഞ്ഞിനെത്തന്നെ ഭക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ. ഈ ഉപമ എല്ലാറ്റിലും ഏറ്റവും തീവ്രമാണ്; മീൻ സ്വന്തം കുഞ്ഞുങ്ങളെ വിഴുങ്ങുന്നു എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച് കവി അച്ഛന്റെ കർമത്തെ ഏറ്റവും നിർദയമായി കാണിക്കുന്നു. ‘സ്വയമേവ’ (സ്വയംതന്നെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കർത്തൃത്വം അച്ഛന്റേതുതന്നെയെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ അവൾ ധർമത്തെത്തന്നെ ചോദ്യവിഷയമാക്കുന്നു — ദ്വിജന്മാർ ആചരിച്ചതും സനാതനരായ ഋഷിമാർ ശാസ്ത്രത്തിൽ കണ്ടതുമായ ധർമം, ധർമനിഷ്ഠനായ മകനെ അങ്ങു നാടുകടത്തിയെങ്കിൽ, അങ്ങേക്കു സത്യമാണോ? തുടർന്ന് അവൾ സ്വന്തം അവസ്ഥ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — സ്ത്രീക്ക് ഒന്നാമത്തെ ഗതി (ആശ്രയം) ഭർത്താവ്, രണ്ടാമത്തെ ഗതി മകൻ, മൂന്നാമത്തേത് ബന്ധുക്കൾ; നാലാമതൊരു ഗതിയില്ല. ‘അവയിൽ അങ്ങ് എന്റേതല്ലേയല്ല, രാമനെ കാട്ടിലേക്കു വിട്ടിരിക്കുന്നു; കാട്ടിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുമില്ല; അതിനാൽ എല്ലാ വിധത്തിലും അങ്ങ് എന്നെ നശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇതിലൂടെ മൂന്ന് ആശ്രയങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടു എന്നു സിദ്ധമാകുന്നു. ‘വനമാഹിതഃ’ (കാട്ടിലേക്കു വിടപ്പെട്ടു) എന്നത് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വനമാശ്രിതഃ’ (കാടിനെ ആശ്രയിച്ചു) എന്നാണ് വായിക്കുന്നത്. മൂന്ന് ആശ്രയങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടതോടെ ദുഃഖത്തിന് അതിരില്ലാതാകുന്നു.

അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്; അതുകൊണ്ട് വാക്കിന്റെ വേഗം വർധിക്കുന്നു. ‘അങ്ങ് ഈ രാഷ്ട്രത്തെ രാജ്യത്തോടുകൂടി നശിപ്പിച്ചു; മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഞങ്ങളെല്ലാം നശിച്ചു; ഞാൻ മകനോടൊപ്പം നശിച്ചു, പൗരന്മാരും നശിച്ചു; അങ്ങയുടെ മകനും ഭാര്യയും മാത്രം സന്തോഷിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. ഇവിടെ ‘ഹത’ (നശിച്ച) എന്ന പദം പലതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — അത് ഒരു ശാപംപോലെ തോന്നുന്നു. ക്രൂരമായ വാക്കുകൾ നിറഞ്ഞ ആ വചനം കേട്ട് ദുഃഖിതനായ രാജാവ് ‘രാമാ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബോധമറ്റു; പിന്നെ അദ്ദേഹം ദുഃഖത്തിൽ ആണ്ടു, തന്റെ പഴയ ദുഷ്കൃതം അപ്പോൾ വീണ്ടും ഓർക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ അവസാനപദത്തിലൂടെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന രണ്ടു സർഗങ്ങൾക്കുള്ള വിത്തു വിതച്ചിരിക്കുന്നു — ആ പഴയ ദുഷ്കൃതംതന്നെയാണ് അറുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നത്. മോഹാലസ്യത്തിനുശേഷം ഓർമ, ഓർമയ്ക്കുശേഷം കഥ — ഇതാണ് ഈ മൂന്നു സർഗങ്ങളുടെ സന്ധി.

In the previous sarga Sumantra had tried with many words to console Kausalyā, but she had not stopped lamenting. In this one she turns from the charioteer and reproaches her husband himself. Rāma, devoted to dharma and best of those who bring joy, had gone to the forest, and Kausalyā, weeping and sorely stricken, spoke to her husband Daśaratha. She did not begin her reproach abruptly but first reminded the king of his fame: Your great fame is spread through the three worlds, that Rāghava is compassionate, generous and kind of speech. Here "Rāghava" means Daśaratha himself, for he too was born in Raghu's line. The praise already implies the reproach: his fame lay in one place, his deed in another. The poet shows her in two states at once, weeping, the outward sign of grief, and stricken, the pain within.

Then she began a string of questions. How, best of men, will your two sons, brought up in comfort, bear the hardships of the forest together with Sītā? Then her thoughts turned especially to her daughter-in-law. Sītā was young, dark and lovely, delicate and used only to ease; how would she bear the heat and the cold? The large-eyed one who always ate fine food with savoury relishes, how would she now live on wild nīvāra grain? She who grew up amid everything auspicious, listening to song and music, how would she hear the hideous roaring of flesh-eating lions? With these questions the poet shows at once Kausalyā's grief, Sītā's delicacy and the harshness of the forest. Every question begins with "how", and since there is no answer, each is a reproach. The contrast of "raised in comfort" and "brought to grief" sums up their state.

Then the mother thought of her son. Where does he lie now, the mighty-armed one, tall as Indra's banner, that man of great strength with no pillow but his own arm, massive as an iron bar? The thought made her tremble. Then she thought of his face: When shall I see Rāma's face again, lotus-hued, with lovely hair at the temples, breath fragrant as a lotus, with eyes like lotuses? At last she blamed herself: Surely my heart is made of adamant, there is no doubt of it, for though I cannot see him, it does not burst into a thousand pieces. This cry recurs again and again in the Ayodhyā Kāṇḍa, but here, coming after her questions, its pain seems all the deeper. The question "where does he lie?" also suggests the mother's own sleepless nights.

Then she made her direct charge: It was a pitiless thing you did, thrusting all thought aside, when my own people were driven out; they deserved every comfort, and now they wander wretched in the forest. "My own people" means Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā, and "pitiless" marks the cruelty of the deed. Then she raised a doubt about the future: Even if Rāghava returns in the fifteenth year, it does not seem likely that Bharata will give up the kingdom and the treasury to him. So she showed that the trouble would not end even when the fourteen years were over. From here she began to prove, with examples, that Rāma could not accept the kingdom then.

The first example comes from the śrāddha, the rite for the ancestors. Some, she said, first feed their own kinsmen at a śrāddha, and only afterwards, their business done, look round for the best of the brāhmaṇas. But brāhmaṇas of virtue and learning, the equals of gods, will not accept what comes to them second, not even if it were nectar. Even if it is other brāhmaṇas who have eaten first, wise and excellent brāhmaṇas cannot bring themselves to take the leavings, just as bulls will not submit to having their horns cut. The image is very sharp: an insult is like the cutting of a horn. Kausalyā's meaning was that the kingdom that should have been Rāma's had been given first to Bharata, and so had become like leftovers. "Not even nectar" exaggerates to show how much honour matters.

Concluding her example, she said: In the same way, lord of the people, why should the elder and better brother not scorn a kingdom that his younger brother has already enjoyed? Then she offered further examples. A tiger will not eat prey another beast has brought; so this tiger among men will not accept what another has tasted. Oblations, ghee, the sacrificial cakes, kuśa grass and posts of khadira wood, once used in one sacrifice, are stale and are not used again in another. In the same way this kingdom, once taken and used, is like liquor gone flat, like a sacrifice from which the soma has been lost; Rāma cannot accept it. Rāghava will not bear such an insult, any more than a mighty tiger will bear a hand laid on its tail. These examples are drawn in turn from the animal world, from sacrifice and from ordinary life.

Then she described her son's power. All the worlds together could not make him afraid in a great battle; yet, righteous as he is, he avoids unrighteousness, for it is he who binds the world to dharma. Surely that mighty hero could burn up even the oceans with his golden arrows, as the fire at the world's end burns up all creatures. Yet such a son, with the strength of a lion and the eyes of a bull, a bull among men, has been struck down by his own father, as a fish devours its own young. This is the harshest image of all: drawing on the common belief that a fish swallows its own offspring, the poet shows the father's act as the most pitiless of all, and "his own father" fixes the blame on the father alone.

Then she made dharma itself her question: Is the eternal dharma that the twice-born practise, which the ancient seers saw in scripture, still true for you, now that you have banished a son devoted to dharma? Then she counted up her own state. A woman has one refuge in her husband, a second in her son, a third in her kinsmen; there is no fourth. Of these, you are not mine at all, and Rāma has been sent to the forest; and I do not wish to go to the forest. So in every way you have destroyed me. With all three refuges gone, her grief had no bounds.

The last two verses are in a longer metre, and the force of her speech rises. By you, she said, this realm and its kingship are destroyed; we are all destroyed, with the ministers; I and my son are destroyed, and the townspeople too; only your son and your wife are glad. The word "destroyed" returns again and again, like a curse. Hearing words so full of terrible things, the grieving king cried "Rāma!" and fainted. Then he sank into grief, and at that moment he remembered once more a wrong he had himself done long ago. With this last line the poet sows the seed of the sargas to come: that old wrong is told at length in the sixty-third sarga. Swoon, then memory, then the story: that is the thread joining these three sargas.