पूर्वसर्गे राजा विलपन् मूर्च्छितः, कौसल्या च पुनः भयम् आपन्ना। अस्मिन् सर्गे तस्याः एव वचनम् आरभ्यते। सा भूतोपसृष्टा इव पुनः पुनः वेपमाना, धरण्यां गतसत्त्वा इव पतिता सती सूतम् अब्रवीत् — ‘यत्र काकुत्स्थः, यत्र च सीता लक्ष्मणः च, तत्र मां नय; तान् विना अद्य क्षणम् अपि जीवितुं न उत्सहे। शीघ्रं रथं निवर्तय, मामपि दण्डकान् नय। अथ यदि अहं तान् न अनुगच्छामि, तर्हि यमक्षयं गमिष्यामि।’ अत्र मातुः शोकः राज्ञः शोकात् भिन्नरूपः — राजा विलपति, सा तु क्रियाम् एव इच्छति; सा न रामम् आह्वातुम् इच्छति, अपि तु स्वयं गन्तुम्। ‘धरण्यां गतसत्त्वा इव’ इति पदेन तस्याः शरीरस्य दशा, ‘वेपमाना’ इति च चित्तस्य दशा सूचिता। दुःखस्य आतिशय्यं तत्र, यत्र मरणम् एव विकल्पः इति सा मन्यते। ‘निवर्तय रथम्’ इति आज्ञा अपि मननीया — यः रथः रामं वनं नीतवान्, सः एव तां नयतु इति तस्याः इच्छा; अतः रथः अत्र शोकस्य साधनम् अपि प्रतीकारस्य साधनम् अपि।

बाष्पवेगोपहतया सज्जमानया च वाचा प्राञ्जलिः सूतः देवीम् आश्वासयन् इदम् अब्रवीत् — ‘शोकं मोहं दुःखजं सम्भ्रमं च त्यज; संतापं व्यवधूय राघवः वने वत्स्यति।’ ‘व्यवधूय’ इति पदम् अत्र कुशलम् — रामः संतापं न वहति, अपि तु तं झटिति अपसार्य एव वनवासं स्वीकरोति। ‘लक्ष्मणः अपि वने रामस्य पादौ परिचरन्, धर्मज्ञः जितेन्द्रियः सन्, परलोकम् आराधयति।’ सूतः न मिथ्यां कथयति; सः केवलं दुःखस्य स्थाने धर्मम् एव दर्शयति — यत् मातुः दृष्टौ वनवासः दण्डः, तत् एव पुत्रयोः दृष्टौ तपः। ‘परलोकम् आराधयति’ इति वचनेन लक्ष्मणस्य सेवा केवलं भ्रातृस्नेहः न, अपि तु पारलौकिकं साधनम् इति स्थापितम्। ‘प्राञ्जलिः’ इति पदेन सूतस्य विनयः सूचितः — सः राज्ञीं न उपदिशति, अपि तु प्रार्थयते एव।

ततः सूतः सीतायाः विषये विस्तरेण वदति, यतः मातुः चिन्ता तस्याम् एव अधिका। ‘विजने अपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेषु इव विस्रम्भं लभते; अभीता सा रामे विन्यस्तमानसा। अस्याः सुसूक्ष्मम् अपि किंचित् दैन्यं कृतं न लक्ष्यते; वैदेही मे प्रवासानाम् उचिता इव प्रतिभाति। यथा पुरा नगरोपवनं गत्वा सा रमते स्म, तथा एव निर्जनेषु वनेषु अपि रमते। बालचन्द्रनिभानना सा बाला इव रमते; रामे अदीनात्मा रामा सती विजने अपि वने तिष्ठति। यस्याः हृदयं तद्गतम्, जीवितं च तदधीनम्, तस्याः रामहीना अयोध्या अपि वनम् एव भवेत्।’ एकादशः श्लोकः सर्वस्य सारः — सीतायाः सुखं स्थानेन न निर्धार्यते, अपि तु रामसान्निध्येन एव। अतः वनं तस्याः कृते वनं न, अपि तु अयोध्या एव। ‘प्रवासानाम् उचिता इव’ इति उपमा विशेषेण सान्त्वनकरी — या कदापि गृहात् न निर्गता, सा एव अभ्यस्ता इव प्रतीयते इति।

‘वैदेही मार्गे ग्रामान् नगराणि च परिपृच्छति; नदीनां गतिं विविधान् पादपान् च दृष्ट्वा तेषाम् अपि परिचयं याचते। रामं लक्ष्मणं वा दृष्ट्वा जानकी एवं जानाति, यथा सा विहारार्थम् अयोध्यायाः क्रोशमात्रे एव साश्रिता।’ एतेन सूतः दर्शयति — सीतायाः चित्ते वनवासः यात्रा इव, न निर्वासनम् इव। ततः सः अनवधानेन किमपि वक्तुम् आरभते — ‘इदम् एव अस्याः स्मरामि, यत् सहसा एव उपजल्पितम्; कैकेयीसंश्रितं तं जल्पं तु इदानीं मां न प्रतिभाति।’ अत्र कविः सूतस्य सङ्कटम् एव दर्शयति — सीतया कैकेयीं प्रति किमपि कटु उक्तम् आसीत्, तत् च कौसल्यायाः पुरतः वक्तुम् अनुचितम्। अतः प्रमादात् पर्युपस्थितं तत् वाक्यं ध्वंसयित्वा सूतः देव्यै ह्लादनं मधुरं वचनम् अब्रवीत्। सारथेः एषा विवेकपूर्णा वाक्संयमशक्तिः अत्र प्रशंसनीया। ‘प्रमादात्’ इति पदेन कविः स्पष्टं करोति यत् तत् वचनम् अनिच्छया निर्गतम्; ‘ध्वंसयित्वा’ इति च तस्य तत्क्षणं संवरणम्।

सूतः पुनः सीतायाः शारीरिकां दशां वर्णयति, यतः माता तत् एव श्रोतुम् इच्छति। ‘अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेण आतपेन च वैदेह्याः चन्द्रांशुसदृशी प्रभा न विगच्छति। शतपत्रस्य सदृशं पूर्णचन्द्रोपमप्रभं तस्याः वदान्यायाः वदनं न विकम्पते। अलक्तरसवर्जितौ अपि अलक्तरसरक्ताभौ तस्याः चरणौ अद्यापि पद्मकोशसमप्रभौ। तद्रागात् न्यस्तभूषणा इदानीम् अपि वैदेही नूपुरोत्कृष्टलीला इव खेलं गच्छति। वनम् आश्रिता सा गजं सिंहं व्याघ्रं वा वीक्ष्य संत्रासं न आहारयति, यतः रामस्य बाहू संश्रिता।’ अष्टादशे श्लोके विरोधाभासः रमणीयः — अलक्तकं विना अपि चरणौ अलक्तकवत् रक्तौ; एकोनविंशे च भूषणानि त्यक्तानि अपि गतिः नूपुरध्वनियुक्ता इव लीलामयी। अलङ्कारः न किमपि क्षीणं करोति — एषः सूतस्य सन्देशः। ‘रामस्य बाहू संश्रिता’ इति पदेन तस्याः अभयस्य मूलं निर्दिष्टम् — न तस्याः स्वं शौर्यम्, अपि तु पत्युः आश्रयः एव।

अन्ते सूतः शोकस्य एव मूलं प्रतिक्षिपति — ‘ते न शोच्याः, न च त्वम् आत्मानं शोच्यां मन्यस्व, न अपि जनाधिपः शोच्यः। इदं हि चरितं लोके शाश्वतं प्रतिष्ठास्यति।’ अर्थात् यत् अधुना व्यसनम् इव भाति, तत् एव कालान्तरे कीर्तिः भविष्यति। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ। ‘शोकं विधूय परिहृष्टमानसाः, महर्षिभिः याते पथि सुव्यवस्थिताः, वने रताः वन्यफलाशनाः च ते पितुः शुभां प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्ति।’ एतत् एव सर्गस्य निष्कर्षः — त्रयाणां वनवासः दण्डः न, अपि तु ऋषिमार्गस्य अनुसरणम्। किन्तु सान्त्वनं न सफलम् — सुयुक्तवादिना सूतेन निवार्यमाणा अपि सुतशोककर्शिता देवी कूजितात् न विरराम; ‘प्रिय’ इति ‘पुत्र’ इति ‘राघव’ इति च सा पुनः पुनः क्रन्दति। सर्गः सान्त्वनस्य निष्फलतया एव समाप्यते। ‘कूजितात् न विरराम’ इति पदेन कविः सान्त्वनस्य सीमाम् एव दर्शयति — युक्तिः शोकं न शमयति।

గత సర్గలో రాజు విలపిస్తూ మూర్ఛపోయాడు, కౌసల్య మళ్ళీ భయానికి లోనైంది. ఈ సర్గ ఆమె మాటతోనే మొదలవుతుంది. భూతం పట్టినదానిలా మళ్ళీ మళ్ళీ వణుకుతూ, ప్రాణం పోయినదానిలా నేలమీద పడి ఉన్న ఆమె సారథితో ఇలా అంది — ‘కాకుత్స్థుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో, సీతా లక్ష్మణుడూ ఎక్కడ ఉన్నారో, అక్కడికి నన్ను తీసుకువెళ్ళు; వారు లేకుండా ఈ రోజు ఒక్క క్షణమైనా జీవించలేను. త్వరగా రథాన్ని వెనుకకు మళ్ళించు, నన్ను కూడా దండకారణ్యానికి తీసుకువెళ్ళు. నేను వారిని అనుసరించకపోతే యమలోకానికి వెళ్తాను.’ ఇక్కడ తల్లి శోకం రాజు శోకానికి భిన్నమైనది — రాజు విలపిస్తాడు, ఆమె మాత్రం కార్యాన్నే కోరుతుంది; ఆమె రాముని పిలిపించాలని కాదు, తానే వెళ్ళాలని కోరుతుంది. ‘ధరణ్యాం గతసత్త్వా ఇవ’ (ప్రాణం పోయినదానిలా నేలమీద) అనే పదంతో ఆమె శరీరపు దశ, ‘వేపమానా’ (వణుకుతూ) అనే పదంతో మనస్సు దశ సూచించబడ్డాయి. మరణమే ప్రత్యామ్నాయమని ఆమె భావించడంలోనే దుఃఖపు అతిశయం ఉంది. ‘నివర్తయ రథం’ (రథాన్ని వెనుకకు మళ్ళించు) అనే ఆజ్ఞ కూడా మననీయం — రాముని వనానికి తీసుకువెళ్ళిన రథమే తనను కూడా తీసుకువెళ్ళాలని ఆమె కోరిక; కాబట్టి ఇక్కడ రథం శోకానికి సాధనమూ, ప్రతీకారానికి సాధనమూ కూడా.

కన్నీటి వేగంతో దెబ్బతిన్న, తడబడుతున్న గొంతుతో చేతులు జోడించిన సారథి దేవిని ఊరడిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘శోకాన్నీ, మోహాన్నీ, దుఃఖం వల్ల కలిగిన కలవరాన్నీ విడిచిపెట్టు; సంతాపాన్ని దులిపివేసుకొని రాఘవుడు వనంలో నివసిస్తాడు.’ ‘వ్యవధూయ’ (దులిపివేసుకొని) అనే పదం ఇక్కడ నేర్పుతో వాడబడింది — రాముడు సంతాపాన్ని మోయడు, దానిని వెంటనే తొలగించుకొని వనవాసాన్ని స్వీకరిస్తాడు. ‘లక్ష్మణుడు కూడా వనంలో రాముని పాదాలను సేవిస్తూ, ధర్మజ్ఞుడూ జితేంద్రియుడూ అయి, పరలోకాన్ని ఆరాధిస్తున్నాడు.’ సారథి అసత్యం చెప్పడం లేదు; దుఃఖం స్థానంలో ధర్మాన్నే చూపిస్తున్నాడు — తల్లి దృష్టిలో దండనగా ఉన్న వనవాసమే కుమారుల దృష్టిలో తపస్సు. ‘పరలోకమారాధయతి’ (పరలోకాన్ని ఆరాధిస్తున్నాడు) అనే మాటతో లక్ష్మణుని సేవ కేవలం సోదరప్రేమ కాదు, పారలౌకిక సాధనం అని స్థాపించబడింది. ‘ప్రాంజలిః’ (చేతులు జోడించి) అనే పదంతో సారథి వినయం సూచించబడింది — అతడు రాణికి ఉపదేశించడం లేదు, ప్రార్థిస్తున్నాడు మాత్రమే.

ఆ తరువాత సారథి సీత గురించి విస్తారంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే తల్లి చింత ఆమెపైనే ఎక్కువ. ‘నిర్జనమైన వనంలో నివాసం పొందినా సీత ఇంట్లో ఉన్నట్లే నిశ్చింతగా ఉంది; మనస్సును రామునిపై నిలిపిన ఆమె భయం లేకుండా ఉంది. ఆమెలో ఏ కొంచెం దైన్యమూ కనిపించడం లేదు; వైదేహి ప్రవాసాలకు అలవాటుపడినదానిలా నాకు తోస్తోంది. ఇంతకుముందు నగరోపవనాలకు వెళ్ళి ఎలా ఆనందించేదో, నిర్జనమైన వనాలలో కూడా అలాగే ఆనందిస్తోంది. బాలచంద్రుని వంటి ముఖం గల ఆమె బాలికలా ఆనందిస్తోంది; రామునిపై దైన్యం లేని మనస్సు గల ఆ రమణి నిర్జనవనంలో కూడా నిలిచి ఉంది. ఎవరి హృదయం అతనిలోనే ఉందో, ఎవరి జీవితం అతనికే అధీనమో, ఆమెకు రాముడు లేని అయోధ్య కూడా వనమే అవుతుంది.’ పదకొండవ శ్లోకం అన్నిటి సారం — సీత సుఖం స్థలాన్ని బట్టి నిర్ణయించబడదు, రాముని సాన్నిధ్యంతోనే. కాబట్టి ఆమెకు వనం వనం కాదు, అయోధ్యే. ‘ప్రవాసానాముచితా ఇవ’ (ప్రవాసాలకు అలవాటుపడినదానిలా) అనే ఉపమ విశేషంగా ఊరడింపునిస్తుంది — ఎన్నడూ ఇల్లు దాటనిది అలవాటుపడినదానిలా కనిపిస్తోంది అని.

‘వైదేహి దారిలో గ్రామాలనూ నగరాలనూ గురించి అడుగుతుంది; నదుల ప్రవాహాన్నీ రకరకాల చెట్లనూ చూసి వాటి పరిచయాన్ని కూడా అడుగుతుంది. రాముని గానీ లక్ష్మణుని గానీ చూసి, విహారం కోసం అయోధ్యకు ఒక క్రోసు దూరంలోనే ఉన్నట్లు జానకి భావిస్తుంది.’ దీనితో సారథి చూపిస్తున్నాడు — సీత మనస్సులో వనవాసం ఒక యాత్రలా ఉంది, బహిష్కారంలా కాదు. ఆ తరువాత అతడు అజాగ్రత్తగా ఏదో చెప్పబోతాడు — ‘ఆమె అకస్మాత్తుగా అన్న ఈ మాటే నాకు గుర్తుంది; కైకేయికి సంబంధించిన ఆ మాట మాత్రం ఇప్పుడు నాకు గుర్తుకు రావడం లేదు.’ ఇక్కడ కవి సారథి సంకటాన్నే చూపిస్తున్నాడు — సీత కైకేయిని గురించి ఏదో కటువుగా అంది, అది కౌసల్య ఎదుట చెప్పడం తగదు. కాబట్టి పొరపాటున నోటికి వచ్చిన ఆ మాటను అణచివేసి, సారథి దేవికి ఆహ్లాదం కలిగించే మధురమైన మాట చెప్పాడు. సారథి యొక్క ఈ వివేకపూర్ణమైన వాక్సంయమం ఇక్కడ ప్రశంసనీయం. ‘ప్రమాదాత్’ (పొరపాటున) అనే పదంతో ఆ మాట అనిచ్ఛగా వెలువడిందని కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు; ‘ధ్వంసయిత్వా’ (అణచివేసి) అనే పదంతో దానిని వెంటనే సవరించుకోవడం సూచించబడింది.

సారథి మళ్ళీ సీత శారీరక దశను వర్ణిస్తాడు, ఎందుకంటే తల్లి అదే వినాలనుకుంటోంది. ‘ప్రయాణంతో, గాలి వేగంతో, కలవరంతో, ఎండతో కూడా వైదేహి యొక్క చంద్రకిరణాల వంటి కాంతి తగ్గడం లేదు. ఉదారురాలైన ఆమె ముఖం, నూరు రేకుల తామరలాంటిదీ, పూర్ణచంద్రుని కాంతి గలదీ, వాడిపోవడం లేదు. లత్తుక రసం లేకపోయినా లత్తుకతో ఎర్రబడినట్లున్న ఆమె పాదాలు ఇప్పటికీ తామరమొగ్గల కాంతితో ఉన్నాయి. అతనిపై (రామునిపై) అనురాగంతో ఆభరణాలను విడిచిపెట్టినా, ఇప్పుడు కూడా వైదేహి అందెల ధ్వనితో కూడిన విలాసంతో నడుస్తున్నట్లు ఆటలాడుతూ నడుస్తోంది. వనాన్ని ఆశ్రయించిన ఆమె ఏనుగును గానీ, సింహాన్ని గానీ, పులిని గానీ చూసి భయపడదు, ఎందుకంటే రాముని బాహువులను ఆశ్రయించి ఉంది.’ పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో విరోధాభాసం రమణీయం — లత్తుక లేకపోయినా పాదాలు లత్తుకతో ఎర్రబడినట్లున్నాయి; పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ఆభరణాలు విడిచిపెట్టినా నడక అందెల ధ్వనితో కూడినట్లు విలాసమయంగా ఉంది. అలంకారం లేకపోవడం ఏమీ తగ్గించదు — ఇదే సారథి సందేశం. ‘రామస్య బాహూ సంశ్రితా’ (రాముని బాహువులను ఆశ్రయించి) అనే పదంతో ఆమె నిర్భయత్వపు మూలం నిర్దేశించబడింది — అది ఆమె స్వంత శౌర్యం కాదు, భర్త ఆశ్రయమే.

చివరగా సారథి శోకపు మూలాన్నే ఖండిస్తాడు — ‘వారి గురించి శోకించనక్కర్లేదు, నిన్ను నువ్వు శోచనీయురాలిగా భావించుకోకు, జనాధిపతి కూడా శోచనీయుడు కాడు. ఈ చరిత్ర లోకంలో శాశ్వతంగా ప్రతిష్ఠ పొందుతుంది.’ అంటే ఇప్పుడు ఆపదలా కనిపిస్తున్నదే కాలాంతరంలో కీర్తి అవుతుంది. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి. ‘శోకాన్ని దులిపివేసుకొని, ఆనందభరితమైన మనస్సులతో, మహర్షులు నడిచిన మార్గంలో స్థిరంగా నిలిచి, వనంలో ఆనందిస్తూ, వనఫలాలు తింటూ వారు తండ్రి శుభప్రతిజ్ఞను పాలిస్తున్నారు.’ ఇదే సర్గ నిష్కర్షం — ఆ ముగ్గురి వనవాసం దండన కాదు, ఋషిమార్గాన్ని అనుసరించడం. కానీ ఊరడింపు సఫలం కాలేదు — చక్కని యుక్తులతో మాట్లాడే సారథి వారిస్తున్నా, కుమారుని శోకంతో కృశించిన దేవి విలపించడం ఆపలేదు; ‘ప్రియుడా’ అనీ, ‘కుమారా’ అనీ, ‘రాఘవా’ అనీ ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ ఆక్రోశిస్తోంది. ఊరడింపు నిష్ఫలం కావడంతోనే సర్గ ముగుస్తుంది. ‘కూజితాత్ న విరరామ’ (విలపించడం ఆపలేదు) అనే పదంతో కవి ఊరడింపుకున్న పరిమితినే చూపిస్తున్నాడు — యుక్తి శోకాన్ని శమింపజేయదు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அரசன் புலம்பியவாறு மயங்கினான், கௌசல்யை மீண்டும் அச்சமுற்றாள். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவளுடைய சொல்லே தொடங்குகிறது. பேய் பிடித்தவள் போல மீண்டும் மீண்டும் நடுங்கியவாறு, உயிரற்றவள் போலத் தரையில் விழுந்திருந்த அவள் தேரோட்டியிடம் கூறினாள்: ‘காகுத்ஸ்தன் எங்கே இருக்கிறானோ, சீதையும் லக்ஷ்மணனும் எங்கே இருக்கிறார்களோ, அங்கே என்னை அழைத்துச் செல்; அவர்களின்றி இன்று ஒரு கணமும் வாழ என்னால் இயலாது. விரைவில் தேரைத் திருப்பு, என்னையும் தண்டகக் காட்டுக்கு அழைத்துச் செல். அவர்களை நான் பின்தொடராவிட்டால் யமனுலகுக்குச் செல்வேன்.’ இங்கே தாயின் துயரம் அரசனின் துயரத்திலிருந்து வேறு வடிவுடையது — அரசன் புலம்புகிறான், அவளோ செயலையே விரும்புகிறாள்; ராமனை அழைக்க அவள் விரும்பவில்லை, தானே செல்ல விரும்புகிறாள். ‘உயிரற்றவள் போலத் தரையில்’ என்ற சொல்லால் அவளுடைய உடலின் நிலையும், ‘நடுங்கியவாறு’ என்பதால் மனத்தின் நிலையும் குறிக்கப்படுகின்றன. இறப்பே மாற்றுவழி என்று அவள் கருதுவதில் துயரத்தின் மிகுதி உள்ளது. ‘தேரைத் திருப்பு’ என்ற ஆணையும் சிந்திக்கத்தக்கது — ராமனைக் காட்டுக்குக் கொண்டு சென்ற அதே தேர் தன்னையும் கொண்டு செல்லட்டும் என்பது அவள் விருப்பம்; ஆகவே தேர் இங்கே துயரத்தின் கருவியும், அதற்கான தீர்வின் கருவியுமாகிறது.

கண்ணீர்ப் பெருக்கால் தடைப்பட்டுத் தடுமாறும் குரலில், கைகூப்பியவாறு தேரோட்டி தேவியைத் தேற்றி இதைக் கூறினான்: ‘துயரத்தையும், மயக்கத்தையும், துன்பத்தால் எழும் கலக்கத்தையும் விடுங்கள்; வேதனையை உதறிவிட்டு ராகவன் காட்டில் வாழ்வான்.’ ‘வ்யவதூய’ (உதறிவிட்டு) என்ற சொல் இங்கே நயமானது — ராமன் வேதனையைச் சுமப்பதில்லை, அதை உடனே அகற்றிவிட்டே வனவாசத்தை ஏற்கிறான். ‘லக்ஷ்மணனும் காட்டில் ராமனின் திருவடிகளுக்குப் பணிவிடை செய்தவாறு, தர்மம் அறிந்தவனாகவும் புலன்களை வென்றவனாகவும், மறுமையை ஆராதிக்கிறான்.’ தேரோட்டி பொய் சொல்லவில்லை; துயரத்தின் இடத்தில் தர்மத்தையே காட்டுகிறான் — தாயின் பார்வையில் தண்டனையான வனவாசமே மகன்களின் பார்வையில் தவம். ‘பரலோகம் ஆராதயதி’ (மறுமையை ஆராதிக்கிறான்) என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் சேவை வெறும் சகோதர அன்பு அல்ல, மறுமைக்கான சாதனம் என்று நிலைநாட்டப்படுகிறது. ‘ப்ராஞ்சலி:’ (கைகூப்பியவன்) என்ற சொல்லால் தேரோட்டியின் பணிவு குறிக்கப்படுகிறது — அவன் அரசிக்கு அறிவுரை கூறவில்லை, வேண்டிக்கொள்கிறான் மட்டுமே.

பின்னர் தேரோட்டி சீதையைப் பற்றி விரிவாகப் பேசுகிறான், ஏனெனில் தாயின் கவலை அவளைப் பற்றியே மிகுதியாக உள்ளது. ‘ஆளரவமற்ற காட்டில் வாழ்ந்தாலும் சீதை வீட்டில் இருப்பது போல நம்பிக்கையோடு இருக்கிறாள்; ராமனிடம் மனத்தை வைத்த அவள் அச்சமற்றவள். அவளிடம் மிகச் சிறிதளவு இரக்கத்துக்குரிய நிலையும் தென்படவில்லை; வைதேகி வெளியூர் வாழ்க்கைக்குப் பழகியவள் போலவே எனக்குத் தோன்றுகிறாள். முன்பு நகரத்துச் சோலைக்குச் சென்று அவள் மகிழ்ந்தது போலவே, ஆளில்லாக் காடுகளிலும் மகிழ்கிறாள். இளம்பிறை போன்ற முகமுடைய அவள் சிறுமியைப் போல மகிழ்கிறாள்; ராமனிடம் சோர்வற்ற மனமுடைய அந்த அழகி ஆளில்லாக் காட்டிலும் நிலைத்திருக்கிறாள். எவளுடைய இதயம் அவனிடம் சென்றுவிட்டதோ, எவளுடைய வாழ்க்கை அவனைச் சார்ந்ததோ, அவளுக்கு ராமனில்லாத அயோத்தியே காடாகிவிடும்.’ பதினொன்றாம் சுலோகமே அனைத்தின் சாரம் — சீதையின் இன்பம் இடத்தால் தீர்மானிக்கப்படுவதில்லை, ராமனின் அருகாமையாலேயே. ஆகவே காடு அவளுக்குக் காடு அல்ல, அயோத்தியே. ‘ப்ரவாஸானாம் உசிதா இவ’ (வெளியூர் வாழ்க்கைக்குப் பழகியவள் போல) என்ற உவமை சிறப்பாக ஆறுதல் தருவது — வீட்டைவிட்டு ஒருபோதும் வெளியேறாதவளே பழகியவள் போலத் தோன்றுகிறாள் என்று.

‘வைதேகி வழியில் கிராமங்களையும் நகரங்களையும் பற்றிக் கேட்கிறாள்; ஆறுகளின் போக்கையும் பலவகை மரங்களையும் கண்டு அவற்றைப் பற்றியும் அறிய விரும்புகிறாள். ராமனையோ லக்ஷ்மணனையோ கண்டு, ஜானகி விளையாட்டுக்காக அயோத்தியிலிருந்து ஒரு குரோச தூரத்திலேயே தங்கியிருப்பது போல உணர்கிறாள்.’ இதனால் தேரோட்டி காட்டுவது — சீதையின் மனத்தில் வனவாசம் ஒரு சுற்றுலா போன்றது, நாடுகடத்தல் போன்றதல்ல. பின்னர் அவன் கவனக்குறைவால் எதையோ சொல்லத் தொடங்குகிறான்: ‘அவள் திடீரென்று பேசிய இதையே நான் நினைவுகூர்கிறேன்; கைகேயியைப் பற்றிய அந்தப் பேச்சோ இப்போது எனக்கு நினைவுக்கு வரவில்லை.’ இங்கே கவிஞர் தேரோட்டியின் சங்கடத்தையே காட்டுகிறார் — சீதை கைகேயியைப் பற்றி ஏதோ கடுமையாகச் சொல்லியிருந்தாள், அதைக் கௌசல்யையின் முன் சொல்வது தகாது. ஆகவே கவனக்குறைவால் வாய்க்கு வந்த அந்தச் சொல்லை அழித்துவிட்டு, தேரோட்டி தேவிக்கு மகிழ்ச்சி தரும் இனிய சொல்லைக் கூறினான். தேரோட்டியின் இந்த விவேகமான சொல்லடக்கம் இங்கே போற்றத்தக்கது. ‘ப்ரமாதாத்’ (கவனக்குறைவால்) என்ற சொல்லால், அந்தச் சொல் விருப்பமின்றி வெளிப்பட்டது என்று கவிஞர் தெளிவுபடுத்துகிறார்; ‘த்வம்ஸயித்வா’ (அழித்துவிட்டு) என்பதால் அவன் உடனே அதை அடக்கியது குறிக்கப்படுகிறது.

தாய் அதையே கேட்க விரும்புவதால், தேரோட்டி மீண்டும் சீதையின் உடல்நிலையை வருணிக்கிறான். ‘வழிநடையாலும், காற்றின் வேகத்தாலும், கலக்கத்தாலும், வெயிலாலும் வைதேகியின் நிலவொளி போன்ற ஒளி நீங்கவில்லை. நூறிதழ்த் தாமரைக்கு நிகரான, முழுநிலவு போன்ற ஒளியுடைய, வள்ளன்மையுடைய அவளுடைய முகம் சற்றும் நடுங்கவில்லை. செம்பஞ்சுக் குழம்பு இல்லாமலேயே செம்பஞ்சுக் குழம்பால் சிவந்தவை போலத் தோன்றும் அவளுடைய பாதங்கள் இன்னும் தாமரை மொட்டுக்கு நிகரான ஒளியுடையவை. அவனிடம் கொண்ட அன்பால் அணிகலன்களைக் களைந்த வைதேகி இப்போதும் சிலம்பொலியோடு கூடிய விளையாட்டு நடை போல ஒயிலாக நடக்கிறாள். காட்டைச் சார்ந்த அவள் யானையையோ சிங்கத்தையோ புலியையோ கண்டு அச்சம் கொள்வதில்லை, ஏனெனில் ராமனின் கைகளைச் சார்ந்திருக்கிறாள்.’ பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் முரண் தோற்றம் இனிமையானது — செம்பஞ்சுக் குழம்பு இல்லாமலேயே பாதங்கள் அதனால் சிவந்தவை போல; பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் அணிகலன்கள் களையப்பட்டும் நடை சிலம்பொலியோடு கூடியது போல ஒயிலானது. அலங்காரமின்மை எதையும் குறைக்கவில்லை — இதுவே தேரோட்டியின் செய்தி. ‘ராமனின் கைகளைச் சார்ந்திருக்கிறாள்’ என்ற சொல்லால் அவளுடைய அச்சமின்மையின் வேர் சுட்டப்படுகிறது — அது அவளுடைய சொந்த வீரம் அல்ல, கணவனின் அடைக்கலமே.

இறுதியில் தேரோட்டி துயரத்தின் வேரையே மறுக்கிறான்: ‘அவர்கள் வருந்தத்தக்கவர்கள் அல்லர்; நீங்களும் உங்களை வருந்தத்தக்கவளாகக் கருதாதீர்கள்; மக்கள் தலைவரான அரசரும் வருந்தத்தக்கவர் அல்லர். இந்த வரலாறு உலகில் என்றும் நிலைபெறும்.’ அதாவது இப்போது துன்பம் போலத் தோன்றுவதே காலப்போக்கில் புகழாகும். இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளன. ‘துயரை உதறி மகிழ்ந்த மனத்தோடு, மாமுனிவர்கள் சென்ற வழியில் நன்கு நிலைத்து, காட்டில் மகிழ்ந்து, காட்டுப் பழங்களை உண்டு, அவர்கள் தந்தையின் மங்கலமான உறுதிமொழியைக் காக்கின்றனர்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் முடிவுரை — மூவரின் வனவாசம் தண்டனை அல்ல, முனிவர்களின் வழியைப் பின்பற்றுதல். ஆனால் ஆறுதல் பயனளிக்கவில்லை — நன்கு பொருந்திய சொற்களைப் பேசும் தேரோட்டியால் தடுக்கப்பட்டும், மகனைப் பற்றிய துயரால் மெலிந்த தேவி கதறுவதை நிறுத்தவில்லை; ‘அன்பனே’, ‘மகனே’, ‘ராகவா’ என்று அவள் மீண்டும் மீண்டும் கதறுகிறாள். ஆறுதலின் பயனின்மையோடேயே சர்க்கம் முடிகிறது. ‘கூஜிதாத் ந விரராம’ (கதறுவதை நிறுத்தவில்லை) என்ற சொல்லால் கவிஞர் ஆறுதலின் எல்லையையே காட்டுகிறார் — நியாயம் துயரைத் தணிப்பதில்லை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತೆ ಭಯಗೊಂಡಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳದೇ ಮಾತು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭೂತಬಾಧೆಗೆ ಒಳಗಾದವಳಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ, ಪ್ರಾಣ ಹೋದವಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಅವಳು ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ, ಸೀತೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯು; ಅವರಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ. ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸು, ನನ್ನನ್ನೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು. ನಾನು ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಶೋಕ ರಾಜನ ಶೋಕಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನರೂಪದ್ದು — ರಾಜನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳಾದರೋ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರಾಣ ಹೋದವಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ದೇಹದ ಸ್ಥಿತಿಯೂ, ‘ನಡುಗುತ್ತಾ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಮರಣವೇ ವಿಕಲ್ಪ ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುವಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಿದೆ. ‘ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಮನನೀಯ — ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದ ರಥವೇ ಅವಳನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಇಚ್ಛೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಥವು ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಸಾಧನವೂ ಹೌದು, ಪರಿಹಾರದ ಸಾಧನವೂ ಹೌದು.

ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ, ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸೂತನು ದೇವಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಾಬರಿಯನ್ನೂ ತೊರೆ; ಸಂತಾಪವನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ರಾಘವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನು.’ ‘ವ್ಯವಧೂಯ’ (ಕೊಡವಿಹಾಕಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಕೌಶಲದಿಂದ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಮನು ಸಂತಾಪವನ್ನು ಹೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಾದಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆಗಿ ಪರಲೋಕವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಸೂತನು ಸುಳ್ಳನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ದುಃಖದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನಷ್ಟೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆಯಾದ ವನವಾಸ ಮಕ್ಕಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು. ‘ಪರಲೋಕವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆ ಕೇವಲ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವಲ್ಲ, ಪಾರಲೌಕಿಕ ಸಾಧನವೂ ಹೌದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂತನ ವಿನಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ರಾಣಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ.

ಅನಂತರ ಸೂತನು ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾಯಿಯ ಚಿಂತೆ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಹೆಚ್ಚು. ‘ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೀತೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದಿದ್ದಾಳೆ; ರಾಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟ ಅವಳು ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ದೈನ್ಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವೈದೇಹಿ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದೆ ನಗರದ ಉಪವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೇಗೆ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ಅವಳು ಬಾಲೆಯಂತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ ಆ ರಮಣಿ ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ಯಾರ ಹೃದಯ ಅವನಲ್ಲೇ ಇದೆಯೋ, ಜೀವನ ಅವನ ಅಧೀನವೋ, ಅವಳಿಗೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಕಾಡೇ ಆದೀತು.’ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಇದೆಲ್ಲದರ ಸಾರ — ಸೀತೆಯ ಸುಖ ಸ್ಥಳದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದಲೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ಅವಳಿಗೆ ಕಾಡಲ್ಲ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ. ‘ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಂತ್ವನಕಾರಿ — ಎಂದೂ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗದವಳೇ ಅಭ್ಯಾಸವಿದ್ದವಳಂತೆ ತೋರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು.

‘ವೈದೇಹಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಪಟ್ಟಣಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ನದಿಗಳ ಹರಿವನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವುಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನನ್ನಾಗಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡಾಗ ಜಾನಕಿ, ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ದೂರ ಮಾತ್ರ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ.’ ಇದರಿಂದ ಸೂತನು ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವನವಾಸ ಯಾತ್ರೆಯಂತೆ, ನಿರ್ವಾಸನದಂತಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆಡಿದ ಮಾತೊಂದು ಮಾತ್ರ ನನಗೆ ನೆನಪಿದೆ; ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆ ಮಾತು ಈಗ ನನಗೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂತನ ಸಂಕಟವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏನೋ ಕಟುವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು, ಅದನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದು ಅನುಚಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿ ಸೂತನು ದೇವಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ ಮಧುರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಸಾರಥಿಯ ಈ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣವಾದ ವಾಕ್ಸಂಯಮ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ‘ಪ್ರಮಾದಾತ್’ (ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಮಾತು ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೊರಬಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಧ್ವಂಸಯಿತ್ವಾ’ (ಅಳಿಸಿಹಾಕಿ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ತಡೆದುದು.

ಸೂತನು ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯ ದೈಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾಯಿ ಅದನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ದಾರಿಯ ಆಯಾಸದಿಂದಾಗಲಿ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದಾಗಲಿ, ಗಾಬರಿಯಿಂದಾಗಲಿ, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದಾಗಲಿ ವೈದೇಹಿಯ ಚಂದ್ರಕಿರಣದಂತಹ ಕಾಂತಿ ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾರಿಯಾದ ಅವಳ ಶತಪತ್ರಕಮಲದಂತಹ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮುಖ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿರುವ ಅವಳ ಪಾದಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗಿನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವು. ಅವನ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರೂ ವೈದೇಹಿ ಈಗಲೂ ಗೆಜ್ಜೆಯ ನಿನಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲೀಲೆಯಂತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅವಳು ಆನೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಸಿಂಹವನ್ನಾಗಲಿ ಹುಲಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ರಾಮನ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾಳೆ.’ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ — ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪಾದಗಳು ಅರಗಿನಂತೆ ಕೆಂಪು; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರೂ ನಡಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆಯ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ ಲೀಲಾಮಯ. ಅಲಂಕಾರದ ಅಭಾವ ಯಾವುದನ್ನೂ ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಸೂತನ ಸಂದೇಶ. ‘ರಾಮನ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ನಿರ್ಭಯತೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳದೇ ಶೌರ್ಯವಲ್ಲ, ಪತಿಯ ಆಶ್ರಯವೇ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಶೋಕದ ಮೂಲವನ್ನೇ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರು ಶೋಚನೀಯರಲ್ಲ, ನೀನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಶೋಚನೀಯಳೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ, ಜನಾಧಿಪನೂ ಶೋಚನೀಯನಲ್ಲ. ಈ ಚರಿತ್ರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.’ ಅಂದರೆ ಈಗ ವಿಪತ್ತಿನಂತೆ ಕಾಣುವುದೇ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಶೋಕವನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನವರಾಗಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಡೆದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಾ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವರು ತಂದೆಯ ಶುಭಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ನಿಷ್ಕರ್ಷ — ಮೂವರ ವನವಾಸ ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ಋಷಿಮಾರ್ಗದ ಅನುಸರಣೆ. ಆದರೆ ಸಾಂತ್ವನ ಸಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ — ಸಮುಚಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸೂತನು ತಡೆದರೂ ಮಗನ ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿದ ದೇವಿ ಗೋಳಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ; ‘ಪ್ರಿಯನೇ’, ‘ಮಗನೇ’, ‘ರಾಘವ’ ಎಂದು ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಸಾಂತ್ವನದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯಿಂದಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕೂಜಿತಾತ್ ನ ವಿರರಾಮ’ (ಗೋಳಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸಾಂತ್ವನದ ಸೀಮೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯುಕ್ತಿ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാജാവ് വിലപിച്ച് മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു, കൗസല്യ വീണ്ടും ഭയത്തിലായി. ഈ സർഗം അവളുടെതന്നെ വാക്കുകളോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ഭൂതബാധയേറ്റവളെപ്പോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിറച്ചുകൊണ്ട്, ജീവനറ്റവളെപ്പോലെ നിലത്തുവീണുകിടന്ന് അവൾ സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥൻ എവിടെയോ, സീതയും ലക്ഷ്മണനും എവിടെയോ, അവിടേക്ക് എന്നെ കൊണ്ടുപോവുക; അവരില്ലാതെ ഇന്ന് ഒരു നിമിഷംപോലും ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിവില്ല. വേഗം രഥം തിരിക്കുക, എന്നെയും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോവുക. ഞാൻ അവരെ പിന്തുടരുന്നില്ലെങ്കിൽ യമലോകത്തേക്കു പോകും.’ ഇവിടെ അമ്മയുടെ ദുഃഖം രാജാവിന്റെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തരൂപമാണ് — രാജാവ് വിലപിക്കുന്നു, അവളാകട്ടെ പ്രവൃത്തിതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാമനെ വിളിച്ചുവരുത്താനല്ല, സ്വയം അങ്ങോട്ടു പോകാനാണ് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘ജീവനറ്റവളെപ്പോലെ നിലത്ത്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥയും ‘വിറച്ചുകൊണ്ട്’ എന്നതുകൊണ്ട് മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയും സൂചിതമാകുന്നു. മരണംതന്നെയാണ് (ഏക) വികല്പമെന്ന് അവൾ കരുതുന്നിടത്താണ് ദുഃഖത്തിന്റെ അതിരുകടന്ന അവസ്ഥ. ‘രഥം തിരിക്കുക’ എന്ന ആജ്ഞയും ചിന്തനീയമാണ് — രാമനെ കാട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോയ രഥംതന്നെ തന്നെയും കൊണ്ടുപോകട്ടെ എന്നാണ് അവളുടെ ആഗ്രഹം; അതിനാൽ രഥം ഇവിടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഉപകരണവും പ്രതിവിധിയുടെ ഉപകരണവുമാണ്.

കണ്ണീരിന്റെ കുത്തൊഴുക്കിൽ ഇടറിയ, തടഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന വാക്കുകളോടെ, കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് സൂതൻ ദേവിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദുഃഖവും മോഹവും ദുഃഖത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന പരിഭ്രമവും ഉപേക്ഷിക്കുക; സന്താപം കുടഞ്ഞുകളഞ്ഞിട്ടാണ് രാഘവൻ കാട്ടിൽ വസിക്കുക.’ ‘വ്യവധൂയ’ (കുടഞ്ഞുകളഞ്ഞിട്ട്) എന്ന പദം ഇവിടെ സമർഥമായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — രാമൻ സന്താപം ചുമക്കുന്നില്ല, അതിനെ പെട്ടെന്നു തട്ടിമാറ്റിയാണ് വനവാസം സ്വീകരിക്കുന്നത്. ‘ലക്ഷ്മണനും കാട്ടിൽ രാമന്റെ പാദങ്ങളെ പരിചരിച്ചുകൊണ്ട്, ധർമജ്ഞനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായി, പരലോകത്തെ ആരാധിക്കുന്നു.’ സൂതൻ അസത്യം പറയുന്നില്ല; ദുഃഖത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ധർമത്തെ കാണിച്ചുകൊടുക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — അമ്മയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ശിക്ഷയായ വനവാസംതന്നെ മക്കളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ തപസ്സാണ്. ‘പരലോകത്തെ ആരാധിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനം വെറും സഹോദരസ്നേഹമല്ല, പാരലൗകികമായ സാധനയാണ് എന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘പ്രാഞ്ജലിഃ’ (കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂതന്റെ വിനയം സൂചിതമാകുന്നു — അദ്ദേഹം രാജ്ഞിയെ ഉപദേശിക്കുകയല്ല, അപേക്ഷിക്കുക മാത്രമാണ്.

പിന്നെ സൂതൻ സീതയെപ്പറ്റി വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു, കാരണം അമ്മയുടെ ചിന്ത അവളെപ്പറ്റിയാണ് കൂടുതൽ. ‘ജനശൂന്യമായ കാട്ടിൽ താമസമാക്കിയിട്ടും സീത വീട്ടിലെന്നപോലെ നിർഭയയായിരിക്കുന്നു; രാമനിൽ മനസ്സർപ്പിച്ച അവൾ ഭയമില്ലാത്തവളാണ്. ഇവളിൽ അല്പംപോലും ദൈന്യം കാണുന്നില്ല; പ്രവാസങ്ങൾക്കു ശീലിച്ചവളെപ്പോലെ വൈദേഹി എനിക്കു തോന്നുന്നു. മുമ്പ് നഗരത്തിലെ ഉപവനത്തിൽ ചെന്ന് അവൾ എങ്ങനെ രമിച്ചിരുന്നുവോ, അങ്ങനെതന്നെ ജനശൂന്യമായ കാടുകളിലും രമിക്കുന്നു. ബാലചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള അവൾ ഒരു ബാലികയെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു; രാമനിൽ (മനസ്സർപ്പിച്ച്) ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സോടെ ആ സുന്ദരി ജനശൂന്യമായ കാട്ടിലും കഴിയുന്നു. ആരുടെ ഹൃദയം അദ്ദേഹത്തിലാണോ, ജീവിതം അദ്ദേഹത്തെ ആശ്രയിച്ചാണോ, അവൾക്ക് രാമനില്ലാത്ത അയോധ്യപോലും കാടായിരിക്കും.’ പതിനൊന്നാം ശ്ലോകമാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും സാരം — സീതയുടെ സുഖം സ്ഥലത്തെ ആശ്രയിച്ചല്ല, രാമസാന്നിധ്യത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ അവൾക്കു കാട് കാടല്ല, അയോധ്യതന്നെയാണ്. ‘പ്രവാസങ്ങൾക്കു ശീലിച്ചവളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ വിശേഷിച്ചും സാന്ത്വനകരമാണ് — ഒരിക്കലും വീടുവിട്ടിറങ്ങിയിട്ടില്ലാത്തവൾതന്നെ (അതിനു) ശീലിച്ചവളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു എന്ന്.

‘വൈദേഹി വഴിയിൽ ഗ്രാമങ്ങളെയും നഗരങ്ങളെയും പറ്റി ചോദിക്കുന്നു; നദികളുടെ ഒഴുക്കും പലതരം മരങ്ങളും കണ്ട് അവയെപ്പറ്റിയും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമനെയോ ലക്ഷ്മണനെയോ കാണുമ്പോൾ, വിനോദത്തിനായി അയോധ്യയിൽനിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം അകലെ വന്നിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ് ജാനകി കരുതുന്നത്.’ ഇതിലൂടെ സൂതൻ കാണിക്കുന്നു — സീതയുടെ മനസ്സിൽ വനവാസം ഒരു യാത്രപോലെയാണ്, നാടുകടത്തൽപോലെയല്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം അശ്രദ്ധയോടെ എന്തോ പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു: ‘ഇവൾ പെട്ടെന്ന് പറഞ്ഞുപോയ ഒരു കാര്യം ഞാൻ ഓർക്കുന്നു; കൈകേയിയെ സംബന്ധിച്ച ആ സംസാരം പക്ഷേ ഇപ്പോൾ എനിക്ക് ഓർമ വരുന്നില്ല.’ ഇവിടെ കവി സൂതന്റെ സങ്കടംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — സീത കൈകേയിയെപ്പറ്റി എന്തോ കയ്പുള്ളതു പറഞ്ഞിരുന്നു, അതു കൗസല്യയുടെ മുന്നിൽ പറയുന്നത് അനുചിതമാണ്. അതിനാൽ അബദ്ധത്തിൽ നാവിൽവന്ന ആ വാക്ക് ഇല്ലാതാക്കി, സൂതൻ ദേവിക്ക് ആഹ്ലാദം നൽകുന്ന മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. സാരഥിയുടെ ഈ വിവേകപൂർണമായ വാക്സംയമം ഇവിടെ പ്രശംസനീയമാണ്. ‘പ്രമാദാത്’ (അബദ്ധത്തിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, ആ വാക്ക് ആഗ്രഹിക്കാതെ പുറത്തുവന്നതാണെന്നു കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു; ‘ധ്വംസയിത്വാ’ (ഇല്ലാതാക്കി) എന്നതുകൊണ്ട് അതിനെ ഉടൻതന്നെ അടക്കിയതും.

സൂതൻ വീണ്ടും സീതയുടെ ശാരീരികാവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു, കാരണം അമ്മ അതുതന്നെയാണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘വഴിനടപ്പുകൊണ്ടോ കാറ്റിന്റെ ശക്തികൊണ്ടോ പരിഭ്രമംകൊണ്ടോ വെയിൽകൊണ്ടോ വൈദേഹിയുടെ ചന്ദ്രകിരണംപോലുള്ള പ്രഭ മായുന്നില്ല. ഔദാര്യമുള്ള അവളുടെ, നൂറിതളുള്ള താമരപോലുള്ള, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രഭയുള്ള മുഖം വാടുന്നില്ല. ചെമ്പഞ്ഞിച്ചാറ് അണിഞ്ഞിട്ടില്ലെങ്കിലും ചെമ്പഞ്ഞിച്ചാറുകൊണ്ടെന്നപോലെ ചുവന്ന അവളുടെ പാദങ്ങൾ ഇപ്പോഴും താമരമൊട്ടുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തോടുള്ള (രാമനോടുള്ള) സ്നേഹംകൊണ്ട് ആഭരണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും, ഇപ്പോഴും വൈദേഹി ചിലമ്പൊലിയോടുകൂടിയെന്നപോലെ ലീലയോടെ കളിച്ചുനടക്കുന്നു. കാടിനെ ആശ്രയിച്ച അവൾ ആനയെയോ സിംഹത്തെയോ കടുവയെയോ കണ്ടാലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല, കാരണം അവൾ രാമന്റെ കരങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.’ പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ വിരോധാഭാസം രമണീയമാണ് — ചെമ്പഞ്ഞിച്ചാറില്ലാതെയും പാദങ്ങൾ ചെമ്പഞ്ഞിച്ചാറണിഞ്ഞതുപോലെ ചുവന്നിരിക്കുന്നു; പത്തൊമ്പതാമത്തേതിൽ, ആഭരണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും നടത്തം ചിലമ്പൊലിയുള്ളതുപോലെ ലീലാമയമാണ്. അലങ്കാരങ്ങളുടെ അഭാവം ഒന്നും കുറയ്ക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് സൂതന്റെ സന്ദേശം. ‘രാമന്റെ കരങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ നിർഭയതയുടെ മൂലം നിർദേശിക്കുന്നു — അവളുടെ സ്വന്തം ശൗര്യമല്ല, ഭർത്താവിന്റെ ആശ്രയമാണ് അത്.

ഒടുവിൽ സൂതൻ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലത്തെത്തന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു: ‘അവരെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല; അങ്ങ് സ്വയം ദുഃഖിക്കപ്പെടേണ്ടവളായി കരുതുകയും വേണ്ട; ജനാധിപനെച്ചൊല്ലിയും ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. ഈ ചരിതം ലോകത്തിൽ ശാശ്വതമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാകും.’ അതായത്, ഇപ്പോൾ വ്യസനമെന്നു തോന്നുന്നതുതന്നെ കാലാന്തരത്തിൽ കീർത്തിയായിത്തീരും. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്. ‘ദുഃഖം കുടഞ്ഞുകളഞ്ഞ്, സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി, മഹർഷിമാർ നടന്ന വഴിയിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, കാട്ടിൽ രമിച്ച്, കാട്ടുപഴങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ച്, അവർ അച്ഛന്റെ ശുഭമായ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നു.’ ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ നിഷ്കർഷം — മൂവരുടെയും വനവാസം ശിക്ഷയല്ല, ഋഷിമാർഗത്തിന്റെ അനുസരണമാണ്. എന്നാൽ സാന്ത്വനം ഫലിച്ചില്ല — യുക്തിയുക്തമായി സംസാരിക്കുന്ന സൂതൻ തടഞ്ഞിട്ടും, പുത്രദുഃഖത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ദേവി കരച്ചിൽ നിർത്തിയില്ല; ‘പ്രിയനേ’, ‘മകനേ’, ‘രാഘവാ’ എന്ന് അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിക്കുന്നു. സാന്ത്വനത്തിന്റെ നിഷ്ഫലതയോടെയാണ് സർഗം അവസാനിക്കുന്നത്. ‘കൂജിതാത് ന വിരരാമ’ (കരച്ചിൽ നിർത്തിയില്ല) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സാന്ത്വനത്തിന്റെ പരിധിതന്നെ കാണിക്കുന്നു — യുക്തി ദുഃഖത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്നില്ല.

In the previous sarga the king had fainted in the midst of his lament, and Kausalyā had been seized by fear again; this sarga begins with her words. Trembling again and again as if possessed by a spirit, and lying on the ground as though her life had left her, she said to the charioteer: Take me where Kākutstha is, where Sītā and Lakṣmaṇa are; without them I cannot bear to live a moment longer. Turn the chariot round at once and take me too to the Daṇḍaka forest. If I cannot follow them, I shall go to Yama's realm. A mother's grief takes a different form from the king's: he lamented, but she wanted to act; she did not wish to call Rāma back but to go to him herself. "As though her life had left her" describes the state of her body, "trembling" the state of her mind, and her grief was so great that she saw death as the only other choice. Her order to turn the chariot round is worth noting: she wanted the very chariot that had taken Rāma to the forest to take her there too, so that it was both the instrument of her sorrow and the means of its remedy.

In a voice that caught in his throat and was broken by tears, the charioteer joined his palms and spoke to comfort the queen. Put away grief and confusion, he said, and the panic that sorrow brings; Rāghava will shake off his distress and live in the forest. "Shake off" is well chosen: Rāma did not carry his distress about but quickly cast it aside and accepted forest life. Lakṣmaṇa too, serving Rāma's feet in the forest, knowing his duty and master of his senses, is winning the world to come. The charioteer told no lies; he only showed dharma where she saw sorrow: what in the mother's eyes was punishment was, for her sons, austerity. And by saying that Lakṣmaṇa was winning the world to come, he made his service not merely a brother's love but a means to the highest good. "With joined palms" shows his humility: he did not lecture the queen but entreated her.

Then the charioteer spoke at length about Sītā, since the mother's worry was greatest for her. Even in the lonely forest, he said, Sītā has settled in as if she were at home; she trusts it and is unafraid, for her mind rests on Rāma. I cannot see the slightest sign of dejection in her; Vaidehī seems to me like someone long used to living away from home. Just as she used to enjoy going out to the city's gardens, so she enjoys even the lonely woods. With her face like the new moon, she takes delight like a child; devoted to Rāma and undaunted, she stays by him even in the empty forest. Her heart is set on him and her life depends on him; for her, Ayodhyā without Rāma would itself be a forest. This last thought sums everything up: Sītā's happiness depends not on the place but on being near Rāma, so that for her the forest is not a forest but Ayodhyā itself. The image of one used to living away from home is especially comforting: she who had never left her house seemed accustomed to it.

On the road, he said, Vaidehī asks about the villages and towns, and when she sees the courses of rivers and the many kinds of trees, she asks about them too. When she looks at Rāma or at Lakṣmaṇa, Jānakī feels as if she had come out only a mile from Ayodhyā on a pleasure trip. So the charioteer showed that in Sītā's mind the exile was like a journey, not a banishment. Then he began, without thinking, to say something else: I remember this much of her, something she suddenly came out with, a remark about Kaikeyī; but it does not come back to me now. The poet shows the charioteer's predicament: Sītā had said something bitter about Kaikeyī, and it was not fit to repeat before Kausalyā. So, suppressing the words that had slipped out through carelessness, the charioteer spoke sweet, comforting words to the queen instead. His good sense and restraint of speech deserve praise here: the words had escaped against his will, and he checked them at once.

The charioteer went on to describe how Sītā looked, since that was what her mother-in-law wanted to hear. The road, the force of the wind, alarm and the heat of the sun have not taken from Vaidehī her radiance, which is like moonlight. The face of that gracious lady, like a hundred-petalled lotus and shining like the full moon, never falters. Though they have no lac on them, her feet are as red as if painted with lac, and still glow like lotus buds. Even now, though she has laid aside her ornaments out of love for Rāma, she walks with the same playful grace, as if anklets were ringing at her step. Living in the forest, she sees an elephant, a lion or a tiger and is not frightened, for she relies on Rāma's arms. The contrasts are lovely: without lac her feet are red as if with lac, and without ornaments her step is as graceful as if anklets rang. That was the charioteer's message: nothing had diminished her. And "she relies on Rāma's arms" names the source of her fearlessness, not her own courage but the shelter of her husband.

At last the charioteer struck at the root of her grief: They are not to be pitied, nor should you think yourself pitiable, nor is the king to be pitied. This conduct of theirs will stand for ever in the world. That is, what now looked like disaster would in time become glory. The last two verses are in a longer metre. Shaking off their grief, glad at heart, firmly set on the path the great sages have walked, happy in the forest and living on its fruit, they are keeping their father's noble promise. This is the conclusion of the sarga: the exile of the three was no punishment but the following of the sages' path. But the comfort did not succeed: though the charioteer reasoned so well and tried to calm her, the queen, worn thin by grief for her son, did not stop crying out, calling again and again, "My dear!", "My son!", "Rāghava!" So the sarga ends with the failure of consolation, and the poet shows its limits: reasoning does not quiet grief.