॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ६०

अयोध्याकाण्डम् — षष्टितमः सर्गः

कौसल्याविलापः सुमन्त्रसान्त्वनं च

कौसल्यायाः दण्डकगमनयाचना, सुमन्त्रेण सीतायाः वननिवासवर्णनम्, ‘न शोच्यास्ते’ इति सान्त्वनम्, देव्याः अविरतं क्रन्दितम्

अस्मिन् सर्गे भूतोपसृष्टा इव वेपमाना कौसल्या सूतं याचते — ‘यत्र काकुत्स्थः सीता लक्ष्मणः च, तत्र मां नय; रथं निवर्तय, मामपि दण्डकान् नय; अन्यथा यमक्षयं गमिष्यामि।’ बाष्पवेगोपहतया वाचा प्राञ्जलिः सुमन्त्रः तां सान्त्वयति — ‘शोकं मोहं सम्भ्रमं च त्यज; संतापं व्यवधूय राघवः वने वत्स्यति, लक्ष्मणः च पादौ परिचरन् परलोकम् आराधयति।’ ततः सः सीतायाः दशां विस्तरेण वर्णयति — विजने अपि वने सा गृहेषु इव विस्रम्भं लभते, तस्याः सुसूक्ष्मम् अपि दैन्यं न लक्ष्यते, पुरा नगरोपवने यथा रमते स्म तथा एव अधुना वनेषु रमते; यस्याः हृदयं रामगतं जीवितं च तदधीनम्, तस्याः रामहीना अयोध्या अपि वनम् एव। मार्गे सा ग्रामान् नगराणि नदीः वृक्षान् च परिपृच्छति, रामं लक्ष्मणं वा दृष्ट्वा च अयोध्यायाः क्रोशमात्रे विहारम् इव मन्यते। अनन्तरं सूतः प्रमादात् कैकेयीविषयकं सीतायाः वचनम् उल्लिख्य तत् एव संवृणोति, ह्लादनं च मधुरं वचनं वदति — अध्वना वातवेगेन आतपेन च तस्याः चन्द्रांशुसदृशी प्रभा न विगच्छति, वदनं न विकम्पते, चरणौ अलक्तकं विना अपि रक्ताभौ, भूषणानि त्यक्तानि अपि गतिः लीलामयी, गजसिंहव्याघ्रान् दृष्ट्वा अपि सा न बिभेति। अन्ते ‘न शोच्यास्ते, न आत्मा ते, न अपि जनाधिपः; इदं चरितं लोके शाश्वतं प्रतिष्ठास्यति’ इति सः वदति, त्रयाणां च महर्षिमार्गानुसरणं प्रतिज्ञापालनं च वर्णयति। तथापि सुतशोककर्शिता देवी कूजितात् न विरराम।

१कौसल्यायाः याचना — ‘नय मां यत्र काकुत्स्थः’

१ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।
धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्॥

२नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः।
तान्विना क्षणमप्यद्य जीवितुं नोत्सहे ह्यहम्॥

३निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।
अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्॥

पूर्वसर्गे राजा विलपन् मूर्च्छितः, कौसल्या च पुनः भयम् आपन्ना। अस्मिन् सर्गे तस्याः एव वचनम् आरभ्यते। सा भूतोपसृष्टा इव पुनः पुनः वेपमाना, धरण्यां गतसत्त्वा इव पतिता सती सूतम् अब्रवीत् — ‘यत्र काकुत्स्थः, यत्र च सीता लक्ष्मणः च, तत्र मां नय; तान् विना अद्य क्षणम् अपि जीवितुं न उत्सहे। शीघ्रं रथं निवर्तय, मामपि दण्डकान् नय। अथ यदि अहं तान् न अनुगच्छामि, तर्हि यमक्षयं गमिष्यामि।’ अत्र मातुः शोकः राज्ञः शोकात् भिन्नरूपः — राजा विलपति, सा तु क्रियाम् एव इच्छति; सा न रामम् आह्वातुम् इच्छति, अपि तु स्वयं गन्तुम्। ‘धरण्यां गतसत्त्वा इव’ इति पदेन तस्याः शरीरस्य दशा, ‘वेपमाना’ इति च चित्तस्य दशा सूचिता। दुःखस्य आतिशय्यं तत्र, यत्र मरणम् एव विकल्पः इति सा मन्यते। ‘निवर्तय रथम्’ इति आज्ञा अपि मननीया — यः रथः रामं वनं नीतवान्, सः एव तां नयतु इति तस्याः इच्छा; अतः रथः अत्र शोकस्य साधनम् अपि प्रतीकारस्य साधनम् अपि।

In the previous sarga the king had fainted in the midst of his lament, and Kausalyā had been seized by fear again; this sarga begins with her words. Trembling again and again as if possessed by a spirit, and lying on the ground as though her life had left her, she said to the charioteer: Take me where Kākutstha is, where Sītā and Lakṣmaṇa are; without them I cannot bear to live a moment longer. Turn the chariot round at once and take me too to the Daṇḍaka forest. If I cannot follow them, I shall go to Yama's realm. A mother's grief takes a different form from the king's: he lamented, but she wanted to act; she did not wish to call Rāma back but to go to him herself. "As though her life had left her" describes the state of her body, "trembling" the state of her mind, and her grief was so great that she saw death as the only other choice. Her order to turn the chariot round is worth noting: she wanted the very chariot that had taken Rāma to the forest to take her there too, so that it was both the instrument of her sorrow and the means of its remedy.

२सूतस्य सान्त्वनम् — रामः लक्ष्मणश्च वने सुखिनौ

४बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।
इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥

५त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।
व्यवधूय च संतापं वने वत्स्यति राघवः॥

६लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।
आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः॥

बाष्पवेगोपहतया सज्जमानया च वाचा प्राञ्जलिः सूतः देवीम् आश्वासयन् इदम् अब्रवीत् — ‘शोकं मोहं दुःखजं सम्भ्रमं च त्यज; संतापं व्यवधूय राघवः वने वत्स्यति।’ ‘व्यवधूय’ इति पदम् अत्र कुशलम् — रामः संतापं न वहति, अपि तु तं झटिति अपसार्य एव वनवासं स्वीकरोति। ‘लक्ष्मणः अपि वने रामस्य पादौ परिचरन्, धर्मज्ञः जितेन्द्रियः सन्, परलोकम् आराधयति।’ सूतः न मिथ्यां कथयति; सः केवलं दुःखस्य स्थाने धर्मम् एव दर्शयति — यत् मातुः दृष्टौ वनवासः दण्डः, तत् एव पुत्रयोः दृष्टौ तपः। ‘परलोकम् आराधयति’ इति वचनेन लक्ष्मणस्य सेवा केवलं भ्रातृस्नेहः न, अपि तु पारलौकिकं साधनम् इति स्थापितम्। ‘प्राञ्जलिः’ इति पदेन सूतस्य विनयः सूचितः — सः राज्ञीं न उपदिशति, अपि तु प्रार्थयते एव।

In a voice that caught in his throat and was broken by tears, the charioteer joined his palms and spoke to comfort the queen. Put away grief and confusion, he said, and the panic that sorrow brings; Rāghava will shake off his distress and live in the forest. "Shake off" is well chosen: Rāma did not carry his distress about but quickly cast it aside and accepted forest life. Lakṣmaṇa too, serving Rāma's feet in the forest, knowing his duty and master of his senses, is winning the world to come. The charioteer told no lies; he only showed dharma where she saw sorrow: what in the mother's eyes was punishment was, for her sons, austerity. And by saying that Lakṣmaṇa was winning the world to come, he made his service not merely a brother's love but a means to the highest good. "With joined palms" shows his humility: he did not lecture the queen but entreated her.

३सीतायाः वननिवासः — गृहेषु इव विस्रम्भः

७विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।
विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे विन्यस्तमानसा॥

८नास्या दैन्यं कृतं किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।
उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मे॥

९नगरोपवनं गत्वा यथा स्म रमते पुरा।
तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि॥

१०बालेव रमते सीताबालचन्द्रनिभानना।
रामा रामे ह्यदीनात्मा विजनेऽपि वने सती॥

११तद्गतं हृदयं यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।
अयोध्या हि भवेदस्या रामहीना तथा वनम्॥

ततः सूतः सीतायाः विषये विस्तरेण वदति, यतः मातुः चिन्ता तस्याम् एव अधिका। ‘विजने अपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेषु इव विस्रम्भं लभते; अभीता सा रामे विन्यस्तमानसा। अस्याः सुसूक्ष्मम् अपि किंचित् दैन्यं कृतं न लक्ष्यते; वैदेही मे प्रवासानाम् उचिता इव प्रतिभाति। यथा पुरा नगरोपवनं गत्वा सा रमते स्म, तथा एव निर्जनेषु वनेषु अपि रमते। बालचन्द्रनिभानना सा बाला इव रमते; रामे अदीनात्मा रामा सती विजने अपि वने तिष्ठति। यस्याः हृदयं तद्गतम्, जीवितं च तदधीनम्, तस्याः रामहीना अयोध्या अपि वनम् एव भवेत्।’ एकादशः श्लोकः सर्वस्य सारः — सीतायाः सुखं स्थानेन न निर्धार्यते, अपि तु रामसान्निध्येन एव। अतः वनं तस्याः कृते वनं न, अपि तु अयोध्या एव। ‘प्रवासानाम् उचिता इव’ इति उपमा विशेषेण सान्त्वनकरी — या कदापि गृहात् न निर्गता, सा एव अभ्यस्ता इव प्रतीयते इति।

Then the charioteer spoke at length about Sītā, since the mother's worry was greatest for her. Even in the lonely forest, he said, Sītā has settled in as if she were at home; she trusts it and is unafraid, for her mind rests on Rāma. I cannot see the slightest sign of dejection in her; Vaidehī seems to me like someone long used to living away from home. Just as she used to enjoy going out to the city's gardens, so she enjoys even the lonely woods. With her face like the new moon, she takes delight like a child; devoted to Rāma and undaunted, she stays by him even in the empty forest. Her heart is set on him and her life depends on him; for her, Ayodhyā without Rāma would itself be a forest. This last thought sums everything up: Sītā's happiness depends not on the place but on being near Rāma, so that for her the forest is not a forest but Ayodhyā itself. The image of one used to living away from home is especially comforting: she who had never left her house seemed accustomed to it.

४मार्गे सीतायाः कौतूहलम्, सूतस्य वचनसंवरणम्

१२परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।
गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि॥

१३रामं वा लक्ष्मणं वापि दृष्ट्वा जानाति जानकी।
अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव साश्रिता॥

१४इदमेव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम्।
कैकेयीसंश्रितं जल्पं नेदानीं प्रतिभाति माम्॥

१५ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपस्थितम्।
ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्॥

‘वैदेही मार्गे ग्रामान् नगराणि च परिपृच्छति; नदीनां गतिं विविधान् पादपान् च दृष्ट्वा तेषाम् अपि परिचयं याचते। रामं लक्ष्मणं वा दृष्ट्वा जानकी एवं जानाति, यथा सा विहारार्थम् अयोध्यायाः क्रोशमात्रे एव साश्रिता।’ एतेन सूतः दर्शयति — सीतायाः चित्ते वनवासः यात्रा इव, न निर्वासनम् इव। ततः सः अनवधानेन किमपि वक्तुम् आरभते — ‘इदम् एव अस्याः स्मरामि, यत् सहसा एव उपजल्पितम्; कैकेयीसंश्रितं तं जल्पं तु इदानीं मां न प्रतिभाति।’ अत्र कविः सूतस्य सङ्कटम् एव दर्शयति — सीतया कैकेयीं प्रति किमपि कटु उक्तम् आसीत्, तत् च कौसल्यायाः पुरतः वक्तुम् अनुचितम्। अतः प्रमादात् पर्युपस्थितं तत् वाक्यं ध्वंसयित्वा सूतः देव्यै ह्लादनं मधुरं वचनम् अब्रवीत्। सारथेः एषा विवेकपूर्णा वाक्संयमशक्तिः अत्र प्रशंसनीया। ‘प्रमादात्’ इति पदेन कविः स्पष्टं करोति यत् तत् वचनम् अनिच्छया निर्गतम्; ‘ध्वंसयित्वा’ इति च तस्य तत्क्षणं संवरणम्।

On the road, he said, Vaidehī asks about the villages and towns, and when she sees the courses of rivers and the many kinds of trees, she asks about them too. When she looks at Rāma or at Lakṣmaṇa, Jānakī feels as if she had come out only a mile from Ayodhyā on a pleasure trip. So the charioteer showed that in Sītā's mind the exile was like a journey, not a banishment. Then he began, without thinking, to say something else: I remember this much of her, something she suddenly came out with, a remark about Kaikeyī; but it does not come back to me now. The poet shows the charioteer's predicament: Sītā had said something bitter about Kaikeyī, and it was not fit to repeat before Kausalyā. So, suppressing the words that had slipped out through carelessness, the charioteer spoke sweet, comforting words to the queen instead. His good sense and restraint of speech deserve praise here: the words had escaped against his will, and he checked them at once.

५सीतायाः अक्षतं सौन्दर्यं निर्भयता च

१६अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणातपेन च।
न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशुसदृशी प्रभा॥

१७सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।
वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते॥

१८अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।
अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ॥

१९नूपुरोत्कृष्टलीलेव खेलं गच्छति भामिनी।
इदानीमपि वैदेही तद्रागान्यस्तभूषणा॥

२०गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।
नाहारयति संत्रासं बाहू रामस्य संश्रिता॥

सूतः पुनः सीतायाः शारीरिकां दशां वर्णयति, यतः माता तत् एव श्रोतुम् इच्छति। ‘अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेण आतपेन च वैदेह्याः चन्द्रांशुसदृशी प्रभा न विगच्छति। शतपत्रस्य सदृशं पूर्णचन्द्रोपमप्रभं तस्याः वदान्यायाः वदनं न विकम्पते। अलक्तरसवर्जितौ अपि अलक्तरसरक्ताभौ तस्याः चरणौ अद्यापि पद्मकोशसमप्रभौ। तद्रागात् न्यस्तभूषणा इदानीम् अपि वैदेही नूपुरोत्कृष्टलीला इव खेलं गच्छति। वनम् आश्रिता सा गजं सिंहं व्याघ्रं वा वीक्ष्य संत्रासं न आहारयति, यतः रामस्य बाहू संश्रिता।’ अष्टादशे श्लोके विरोधाभासः रमणीयः — अलक्तकं विना अपि चरणौ अलक्तकवत् रक्तौ; एकोनविंशे च भूषणानि त्यक्तानि अपि गतिः नूपुरध्वनियुक्ता इव लीलामयी। अलङ्कारः न किमपि क्षीणं करोति — एषः सूतस्य सन्देशः। ‘रामस्य बाहू संश्रिता’ इति पदेन तस्याः अभयस्य मूलं निर्दिष्टम् — न तस्याः स्वं शौर्यम्, अपि तु पत्युः आश्रयः एव।

The charioteer went on to describe how Sītā looked, since that was what her mother-in-law wanted to hear. The road, the force of the wind, alarm and the heat of the sun have not taken from Vaidehī her radiance, which is like moonlight. The face of that gracious lady, like a hundred-petalled lotus and shining like the full moon, never falters. Though they have no lac on them, her feet are as red as if painted with lac, and still glow like lotus buds. Even now, though she has laid aside her ornaments out of love for Rāma, she walks with the same playful grace, as if anklets were ringing at her step. Living in the forest, she sees an elephant, a lion or a tiger and is not frightened, for she relies on Rāma's arms. The contrasts are lovely: without lac her feet are red as if with lac, and without ornaments her step is as graceful as if anklets rang. That was the charioteer's message: nothing had diminished her. And "she relies on Rāma's arms" names the source of her fearlessness, not her own courage but the shelter of her husband.

६‘न शोच्यास्ते’ — पितुः प्रतिज्ञापालनम्, कौसल्यायाः अविरतं क्रन्दितम्

२१न शोच्यास्ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः।
इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्॥

२२विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः।
वने रता वन्यफलाशनाः पितुः शुभां प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्ति ते॥

२३तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।
न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च॥

अन्ते सूतः शोकस्य एव मूलं प्रतिक्षिपति — ‘ते न शोच्याः, न च त्वम् आत्मानं शोच्यां मन्यस्व, न अपि जनाधिपः शोच्यः। इदं हि चरितं लोके शाश्वतं प्रतिष्ठास्यति।’ अर्थात् यत् अधुना व्यसनम् इव भाति, तत् एव कालान्तरे कीर्तिः भविष्यति। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ। ‘शोकं विधूय परिहृष्टमानसाः, महर्षिभिः याते पथि सुव्यवस्थिताः, वने रताः वन्यफलाशनाः च ते पितुः शुभां प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्ति।’ एतत् एव सर्गस्य निष्कर्षः — त्रयाणां वनवासः दण्डः न, अपि तु ऋषिमार्गस्य अनुसरणम्। किन्तु सान्त्वनं न सफलम् — सुयुक्तवादिना सूतेन निवार्यमाणा अपि सुतशोककर्शिता देवी कूजितात् न विरराम; ‘प्रिय’ इति ‘पुत्र’ इति ‘राघव’ इति च सा पुनः पुनः क्रन्दति। सर्गः सान्त्वनस्य निष्फलतया एव समाप्यते। ‘कूजितात् न विरराम’ इति पदेन कविः सान्त्वनस्य सीमाम् एव दर्शयति — युक्तिः शोकं न शमयति।

At last the charioteer struck at the root of her grief: They are not to be pitied, nor should you think yourself pitiable, nor is the king to be pitied. This conduct of theirs will stand for ever in the world. That is, what now looked like disaster would in time become glory. The last two verses are in a longer metre. Shaking off their grief, glad at heart, firmly set on the path the great sages have walked, happy in the forest and living on its fruit, they are keeping their father's noble promise. This is the conclusion of the sarga: the exile of the three was no punishment but the following of the sages' path. But the comfort did not succeed: though the charioteer reasoned so well and tried to calm her, the queen, worn thin by grief for her son, did not stop crying out, calling again and again, "My dear!", "My son!", "Rāghava!" So the sarga ends with the failure of consolation, and the poet shows its limits: reasoning does not quiet grief.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
भूतोपसृष्ट ६०.१ पिशाचेन आविष्टा इव, ग्रहगृहीता इव
सन्धिः
भूत + उपसृष्ट → भूतोपसृष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
भूतेन उपसृष्टा — तृतीयातत्पुरुषः; ‘उप + सृज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन योज्यम्)
गतसत्त्व ६०.१ निर्जीवा इव, गतप्राणा इव
सन्धिः
गत + सत्त्व — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति; मुद्रणे ‘गतसत्त्वेव’ इति, यत्र ‘गतसत्त्वा + इव’ → गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
गतं सत्त्वं (बलं चेतना वा) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नोत्सहे ६०.२ न शक्नोमि, न उत्साहं लभे
सन्धिः
न + उत्सहे → नोत्सहे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘न’ इति निपातः, ‘उत् + सह्’ इति धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
ह्यहम् ६०.२ अहं हि, यतः अहम्
सन्धिः
हि + अहम् → ह्यहम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)। अत्र सन्धिः एव पदच्छेदं गूहयति, अतः संहितरूपम् उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — निपातस्य सर्वनाम्ना सह सन्धिः
विभक्तिः
‘हि’ अव्ययम्; ‘अहम्’ प्रथमा एकवचनम्
यमक्षय ६०.३ यमस्य लोकः, मृत्युलोकः
सन्धिः
यम + क्षय — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यमस्य क्षयः (निवासः) — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘क्षि निवासगत्योः’ इति धातोः ‘क्षय’ इति गृहम् इत्यर्थः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
बाष्पवेगोपहत ६०.४ अश्रुप्रवाहेण अवरुद्धया
सन्धिः
वेग + उपहत → वेगोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
बाष्पस्य वेगेन उपहता — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्राञ्जलि ६०.४ बद्धाञ्जलिः, हस्तौ संयोज्य स्थितः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्यवधूय ६०.५ सम्यक् अपसार्य, दूरीकृत्य
सन्धिः
वि + अव + धूय → व्यवधूय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); उपसर्गयोगे ‘क्त्वा’ स्थाने ‘ल्यप्’
समासः
समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
जितेन्द्रिय ६०.६ वशीकृतेन्द्रियः, संयतः
सन्धिः
जित + इन्द्रिय → जितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
जितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
गृहेष्विव ६०.७ गृहेषु यथा, स्वभवने इव
सन्धिः
गृहेषु + इव → गृहेष्विव — यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
समासः
समासः नास्ति — सप्तम्यन्तस्य निपातेन सह सन्धिः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (‘गृहेषु’); ‘इव’ अव्ययम्
विन्यस्तमानसा ६०.७ यस्याः चित्तं रामे एव निहितम्
सन्धिः
वि + नि + अस्त → विन्यस्त — ‘नि + अस्त’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
रामे विन्यस्तं मानसं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विस्रम्भ ६०.७ विश्वासः, निःशङ्कता
सन्धिः
वि + स्रम्भ → विस्रम्भ — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं भावनाम
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वनेष्वपि ६०.९ वनेषु अपि, अरण्येषु अपि
सन्धिः
वनेषु + अपि → वनेष्वपि — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
समासः नास्ति — सप्तम्यन्तस्य निपातेन सह सन्धिः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (‘वनेषु’); ‘अपि’ अव्ययम्
बालचन्द्रनिभानना ६०.१० नवचन्द्रसदृशमुखी
सन्धिः
निभ + आनना → निभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
बालचन्द्रनिभम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः; ‘बालः चन्द्रः’ इति कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ह्यदीनात्मा ६०.१० अविषण्णचित्ता, अम्लानमनस्का
सन्धिः
हि + अदीनात्मा → ह्यदीनात्मा — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ‘अदीन + आत्मन्’ इत्यत्र च सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
अदीनः आत्मा यस्याः सा — बहुव्रीहिः; ‘न दीनः’ इति नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तदधीन ६०.११ तस्य एव आश्रितम्, तत्परतन्त्रम्
सन्धिः
तत् + अधीन → तदधीन — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारादेशः स्वरे परे)
समासः
तस्मिन् अधीनम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसके ‘जीवितम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिपृच्छति ६०.१२ सर्वतः पृच्छति, विस्तरेण जिज्ञासते
सन्धिः
परि + पृच्छति — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्रियापदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
साश्रिता ६०.१३ समीपम् उपगता, आश्रयं प्राप्ता
सन्धिः
स + आश्रिता → साश्रिता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सह आश्रिता — प्रादिसमासः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सहसैवोपजल्पितम् ६०.१४ अकस्मात् एव उक्तम्, सहसा कथितम्
सन्धिः
सहसा + एव → सहसैव — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ); ततः एव + उपजल्पितम् → एवोपजल्पितम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)। द्वयोः सन्धिकार्ययोः संयोगात् पदच्छेदः दुर्बोधः, अतः संहितरूपम् उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + जल्प्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकम्)
नेदानीम् ६०.१४ न अधुना, इदानीं न
सन्धिः
न + इदानीम् → नेदानीम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — निपातद्वयस्य सन्धिः
विभक्तिः
अव्ययम्
पर्युपस्थित ६०.१५ समीपम् उपस्थितम्, मुखे आगतम्
सन्धिः
परि + उपस्थित → पर्युपस्थित — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ह्लादन ६०.१५ आह्लादकरम्, हर्षजनकम्
सन्धिः
‘ह्लाद्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट् → ह्लादनम् — स्वरसन्धेः अत्र अवकाशः नास्ति; मुद्रणे ‘ह्लादनं’ इति स्पष्टम् (९०० डी.पी.आई. मात्रया परीक्षितम्)
समासः
समासः नास्ति — ल्युडन्तं कृदन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सम्भ्रमेणातपेन ६०.१६ घबराहटेन सूर्यतापेन च
सन्धिः
सम्भ्रमेण + आतपेन → सम्भ्रमेणातपेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
‘सम् + भ्रम’ तथा ‘आ + तप’ इति उपसर्गपूर्वके नामनी; समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (उभयत्र)
वदान्या ६०.१७ उदारायाः, प्रियंवदायाः
सन्धिः
‘वद्’ धातोः आन्यप्रत्ययेन वदान्यः — स्वरसन्धेः अत्र अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — कृदन्तम् (आन्यप्रत्ययः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘वैदेह्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अलक्तरसरक्ताभ ६०.१८ महावररसेन रक्तौ इव कान्तिमन्तौ
सन्धिः
रक्त + आभ → रक्ताभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
अलक्तरसेन रक्ता इव आभा ययोः तौ — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘चरणौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
नूपुरोत्कृष्टलील ६०.१९ यस्याः विलासः नूपुरध्वनिना घोष्यते
सन्धिः
नूपुर + उत्कृष्ट → नूपुरोत्कृष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); मुद्रणे ‘नूपुरोत्कृष्टलीलेव’ इति, यत्र ‘लीला + इव’ → गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
नूपुरैः उत्कृष्टा (उद्घोषिता) लीला यस्याः सा — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन योज्यम्)
तद्रागान्यस्तभूषणा ६०.१९ रामानुरागात् आभरणानि त्यक्तवती
सन्धिः
तत् + राग → तद्राग — जश्त्वसन्धिः (त् → द्); राग + न्यस्त → रागान्यस्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘नि + अस्त’ इत्यत्र च यण्सन्धिः
समासः
तस्मिन् (रामे) रागात् न्यस्तानि भूषणानि यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नाहारयति ६०.२० न स्वीकरोति, न गृह्णाति (भयम्)
सन्धिः
न + आहारयति → नाहारयति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + हृ’ धातोः णिजन्तं क्रियापदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
जनाधिप ६०.२१ राजा, प्रजापतिः
सन्धिः
जन + अधिप → जनाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
जनानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महर्षियात ६०.२२ महर्षिभिः आचरिते (मार्गे)
सन्धिः
महा + ऋषि → महर्षि — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्)
समासः
महर्षिभिः यातः (सः पन्थाः) — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘पथि’ इत्यस्य विशेषणम्)
वन्यफलाशन ६०.२२ वनजातफलाहाराः
सन्धिः
फल + अशन → फलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वन्यानि फलानि अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सुतशोककर्शिता ६०.२३ पुत्रशोकेन कृशीकृता
सन्धिः
सुत + शोक, शोक + कर्शिता — उभयत्र व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
सुतस्य शोकेन कर्शिता — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कूजित ६०.२३ करुणक्रन्दनात्, आर्तस्वरात्
सन्धिः
‘कूज्’ धातोः क्तप्रत्ययेन कूजितम् — स्वरसन्धेः अत्र अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — भावे क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘विरराम’ इत्यस्य कर्म अपादाने)