अयोध्याकाण्डम् — एकोनषष्टितमः सर्गः
अश्वानां निवृत्तिः, रामशोकेन जडचेतनयोः दुरवस्था, अयोध्यायाः वैधव्यम्, दशरथस्य आत्मनिन्दा शोकसागरविलापः मूर्च्छा च
अस्मिन् सर्गे सुमन्त्रः स्वस्य प्रतिनिवृत्तिं वर्णयति — रामे वनं गते तस्य अश्वाः मार्गे न प्रावर्तन्त, उष्णम् अश्रु च विमुञ्चन्ति स्म; सः गुहेन सह बहून् दिवसान् अतिष्ठत्, यदि रामः पुनः आह्वयेत् इति आशया। ततः सः जडचेतनयोः समानं शोकं दर्शयति — वृक्षाः परिम्लानाः, नद्यः उपतप्तोदकाः, वनं निष्कूजम्, पद्मिन्यः संतप्तपद्माः, पुष्पाणि अल्पगन्धीनि, उद्यानानि शून्यानि। अयोध्यायां प्रविशन्तं तं न कश्चित् अभिनन्दति; नागरिकाः निःश्वसन्ति, नार्यः हाहाकुर्वन्ति, सूतस्य च विवेकः एव लुप्तः। अन्ते सः उपमाम् आह — ‘रामप्रव्राजनातुरा इयं पुरी पुत्रहीना कौसल्या इव प्रतिभाति।’ एतत् श्रुत्वा राजा आत्मनिन्दां करोति — मन्त्रकुशलैः वृद्धैः सुहृद्भिः अमात्यैः नैगमैः च विना सम्मोहात् स्त्रीहेतोः एव मया इदं कृतम् इति। सः रामदर्शनं याचते, ‘न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्’ इति वदति, तथा स्वस्य शोकं विस्तृतेन सागररूपकेण वर्णयति — यत्र रामशोकः वेगः, कैकेयी वडवामुखम्, कुब्जावाक्यानि ग्राहाः, वरौ वेले, रामप्रव्राजनं च आयतः। अन्ते ‘सलक्ष्मणं राघवं दिदृक्षमाणः न लभे’ इति विलपन् सः मूर्च्छितः शयने पतति; तत् श्रुत्वा राममाता कौसल्या पुनः भयम् आपद्यते।
१मम त्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि।
उष्णमश्रु विमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्॥
२उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्।
प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्॥
३गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्।
आशया यदि मां रामः पुनः शब्दापयेदिति॥
पूर्वसर्गे सुमन्त्रः रामलक्ष्मणसीतानां दशां न्यवेदयत्; अस्मिन् सर्गे सः स्वस्य प्रतिनिवृत्तेः कथाम् आरभते। सः वदति — ‘रामे वनं सम्प्रस्थिते, निवृत्तस्य मम अश्वाः मार्गे न प्रावर्तन्त; ते उष्णम् अश्रु विमुञ्चन्तः अतिष्ठन्।’ अत्र कविः प्रथमं तिर्यग्योनिं साक्षिणं करोति — यत् मनुष्याः वदन्ति, तत् अश्वाः अपि अश्रुभिः एव वदन्ति। ‘उभाभ्यां राजपुत्राभ्याम् अञ्जलिं कृत्वा, तत् दुःखम् अपि हृदये धारयन्, रथम् आस्थाय अहं प्रस्थितः।’ ‘धारयन्’ इति पदेन सूचितं यत् सः दुःखं न त्यक्तवान्, अपि तु वहन् एव गतः। ‘आशया यदि रामः पुनः मां शब्दापयेत् इति, गुहेन सार्धं तत्र एव बहून् दिवसान् अहं स्थितः।’ गुहस्य नाम्नः स्मरणेन पूर्वसर्गाणां शृङ्गवेरपुरप्रसङ्गः पुनः संस्पृष्टः; सूतस्य विलम्बस्य कारणम् अपि एतेन स्पष्टीकृतम्। ‘बहून् दिवसान्’ इति पदेन सूच्यते यत् सूतः शीघ्रं न प्रत्यागतः; तस्य आशा एव तं तत्र अबध्नात्। अश्वानां प्रतिरोधः तु शकुनम् इव — ते अपि प्रत्यावर्तनम् इच्छन्ति स्म इति कविः सूचयति।
In the previous sarga Sumantra had told the king how Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā fared; in this one he begins the story of his own return. When Rāma set out for the forest, he said, and I turned back, my horses would not move forward along the road; they stood shedding hot tears. The poet first calls the animals as witnesses: what men say in words, the horses say with their tears. Their refusal to go was like an omen, as though they too longed to turn back. I folded my hands to the two princes, mounted the chariot and set out, carrying that grief in my heart; he did not put his sorrow down, but went on bearing it. I stayed there with Guha for many days, hoping Rāma might call me back once more. The mention of Guha touches again on the scenes at Śṛṅgaverapura and explains why the charioteer was so long in returning: it was his hope that held him there.
४विषये ते महाराज महाव्यसनकर्शिताः।
अपि वृक्षाः परिम्लानाः सपुष्पाङ्कुरकोरकाः॥
५उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च।
परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च॥
६न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रचरन्ति च।
रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्॥
७लीनपुष्करपत्राश्च नद्यश्च कलुषोदकाः।
संतप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहंगमाः॥
८जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च।
नातिभान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्॥
९अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगानि च।
न चाभिरामानारामान्पश्यामि मनुजर्षभ॥
ततः सुमन्त्रः जडचेतनयोः समानां शोकदशां वर्णयति। ‘हे महाराज, तव विषये महाव्यसनकर्शिताः वृक्षाः अपि सपुष्पाङ्कुरकोरकाः परिम्लानाः। नद्यः पल्वलानि सरांसि च उपतप्तोदकानि जातानि; वनानि उपवनानि च परिशुष्कपलाशानि। सत्त्वानि न सर्पन्ति, व्यालाः न प्रचरन्ति; रामशोकाभिभूतं तत् वनं निष्कूजम् अभवत्। पद्मिन्यः संतप्तपद्माः, तासां मीनाः विहंगमाः च लीनाः; नद्यः कलुषोदकाः, तासु पुष्करपत्राणि लीनानि। जलजानि स्थलजानि च पुष्पाणि माल्यानि च अल्पगन्धीनि सन्ति, अतः न अतिभान्ति; फलानि अपि यथापुरं न दृश्यन्ते। अत्र उद्यानानि शून्यानि, तेषां विहगाः प्रलीनाः; हे मनुजर्षभ, आरामान् अहम् अभिरामान् न पश्यामि।’ एषा वर्णना न केवलम् अलङ्कारः — कविः दर्शयति यत् रामस्य वियोगः राज्ञः एकस्य न, अपि तु समग्रस्य प्रकृतिलोकस्य व्यसनम्। ‘उपतप्तोदकाः’, ‘परिशुष्कपलाशानि’, ‘संतप्तपद्माः’ इति पदेषु जलस्य पत्रस्य पुष्पस्य च त्रयाणां शोषः क्रमेण वर्णितः, येन प्रकृतेः सर्वाः श्रियः क्षीणाः इति सूच्यते। ‘निष्कूजम्’ इति पदम् अत्र प्रधानम् — वनस्य जीवितं हि पक्षिणां शब्दः एव। ‘यथापुरम्’ इति पदेन पूर्वस्य ऐश्वर्यस्य साक्षात् तुलना क्रियते।
Then Sumantra described how grief had fallen alike on things with and without life. In your realm, great king, he said, even the trees are wasted by this great calamity; they droop, with their flowers, shoots and buds. The rivers, pools and lakes have grown hot, and the leaves of the woods and pleasure groves have withered. Small creatures do not stir and beasts of prey do not roam; overcome with grief for Rāma, the forest has fallen silent. The lotus ponds have scorched flowers and their fish and birds are hidden; the rivers run muddy and the lotus leaves have shrivelled. Flowers of water and land and their garlands have little scent and hardly shine, and the fruit is not what it used to be. The gardens here are empty and their birds have vanished; I no longer find the pleasure grounds pleasing, bull among men. This is not mere ornament: the poet shows that parting from Rāma was a calamity not for the king alone but for the whole world of nature. The water heated, the leaves withered, the lotuses scorched: in turn the drying of water, leaf and flower shows every grace of nature fading. The silence is the key, for the life of a forest is the sound of its birds, and "not what it used to be" compares the present directly with the plenty of the past.
१०प्रविशन्तमयोध्यायां न कश्चिदभिनन्दति।
नरा राममपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर्मुहुः॥
११देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्।
दूरादश्रुमुखः सर्वो राजमार्गे गतो जनः॥
१२हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्य रथमागतम्।
हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः॥
१३आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः॥
१४नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च।
अहमार्ततया कंचिद्विशेषं नोपलक्षये॥
वनात् नगरं प्रति दृष्टिं नयन् सूतः वदति — ‘अयोध्यां प्रविशन्तं मां न कश्चित् अभिनन्दति; रामम् अपश्यन्तः नराः मुहुर्मुहुः निःश्वसन्ति। हे देव, राममन्तरेण इह आगतं राजरथं दृष्ट्वा राजमार्गे स्थितः सर्वः जनः दूरात् एव अश्रुमुखः अभवत्। हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः च रथम् आगतम् अवेक्ष्य नार्यः हाहाकारं चक्रुः, रामादर्शनकर्शिताः सत्यः। आयतैः विमलैः नेत्रैः अश्रुवेगपरिप्लुतैः ताः आर्ततराः स्त्रियः अव्यक्तम् अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते।’ अन्ते सः स्वस्य अपि दशाम् आह — ‘अमित्राणां मित्राणाम् उदासीनजनस्य च कंचित् विशेषम् अहम् आर्ततया न उपलक्षये।’ अर्थात् शोकेन तस्य विवेकः एव लुप्तः — शत्रुः मित्रम् उदासीनः च सर्वे समानाः प्रतिभान्ति, यतः सर्वेषां मुखेषु एकम् एव दुःखम्। ‘अभिनन्दति’ इति पदं मननीयम् — सूतः राजसेवकः, तस्य प्रत्यागमनं प्रायः हर्षेण स्वीक्रियते स्म; अद्य तु सः रामं विना आगतः इति एव तस्य अपराधः इव गृहीतः। ‘दूरात् एव अश्रुमुखः’ इति पदेन नागरिकाणां प्रतिक्रियायाः शीघ्रता सूचिता — रथस्य शून्यता दूरात् एव ज्ञाता।
Turning from the forest to the city, the charioteer said: As I entered Ayodhyā, no one welcomed me; men who cannot see Rāma sigh again and again. My lord, seeing the royal chariot come back without Rāma, everyone on the royal road turned away in tears while still far off. From their mansions, balconies and palaces the women watched the chariot come and cried out in grief, worn thin by not seeing Rāma. With their long clear eyes swimming in tears, in deeper distress than ever, the women looked at one another without a word. Finally he spoke of his own state: in my distress I could see no difference between enemies, friends and those indifferent to us. That is, grief had robbed him of all discernment: enemy, friend and stranger all looked alike, for all their faces wore the same sorrow. A king's servant was usually welcomed on his return, but now his coming back without Rāma was taken almost as a crime. And the people wept "while still far off" because the emptiness of the chariot could be seen from a distance.
१५अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरंगमा।
आर्तस्वरपरिम्लाना विनिःश्वसितनिःस्वना॥
१६निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।
कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मे॥
नगरस्य वर्णनं सुमन्त्रः एकया उपमया समापयति। ‘अप्रहृष्टमनुष्या, दीननागतुरंगमा, आर्तस्वरपरिम्लाना, विनिःश्वसितनिःस्वना, निरानन्दा — हे महाराज, रामप्रव्राजनातुरा इयम् अयोध्या मे पुत्रहीना कौसल्या इव प्रतिभाति।’ अत्र पञ्चभिः बहुव्रीहिभिः नगरस्य सर्वाणि अङ्गानि गृहीतानि — मनुष्याः, नागाः तुरंगमाः, स्वरः, निःश्वासः, आनन्दः च। ‘विनिःश्वसितनिःस्वना’ इति पदम् अतीव सूक्ष्मम् — यस्याः नगर्याः शब्दः एव निःश्वासः, तस्याः जीवितं किम्। उपमानं च कौसल्या एव — सा हि राज्ञः समक्षम् एव स्थिता; अतः सूतस्य वचनं राज्ञे द्विगुणं दुःसहम्। एतेन उपमानेन सूतस्य निवेदनं समाप्तं भवति, अग्रे च राज्ञः प्रत्युत्तरम् आरभ्यते। ‘निरानन्दा’ इति पदं सर्वेषां विशेषणानां सारम् एव सङ्गृह्णाति। नगरस्य पुरुषरूपेण वर्णनम् अत्र स्त्रीरूपेण परिणमति, तेन उपमा सिद्धा भवति।
Sumantra ended his description of the city with a single image. Its people without joy, its elephants and horses wretched, faded with cries of pain, its only sound a sigh, joyless, great king, and stricken by Rāma's banishment, this Ayodhyā seems to me like Kausalyā bereft of her son. The piled-up descriptions take in every part of the city: its people, its elephants and horses, its voice, its breath and its joy. "Its only sound a sigh" is very subtle: what life has a city whose very voice is a sigh? And the image he chose was Kausalyā herself, who was standing right there before the king, so the charioteer's words were doubly hard for him to bear. With this image his report closes, and the king's reply begins.
१७सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया।
बाष्पोपहतया सूतमिदं वचनमब्रवीत्॥
१८कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया।
मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैः सह समर्थितम्॥
१९न सुहृद्भिर्न चामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः।
मयायमर्थः सम्मोहात्स्त्रीहेतोः सहसा कृतः॥
२०भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्।
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया॥
२१सूत यद्यस्ति ते किंचिन्मयापि सुकृतं कृतम्।
त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम्॥
सूतस्य वचनं श्रुत्वा राजा परमदीनया बाष्पोपहतया च वाचा तम् इदम् अब्रवीत् — ‘पापाभिजनभावया कैकेय्या विनियुक्तेन मया मन्त्रकुशलैः वृद्धैः सह न समर्थितम्। न सुहृद्भिः, न अमात्यैः, न नैगमैः सह मन्त्रयित्वा — सम्मोहात्, स्त्रीहेतोः एव, सहसा मया अयम् अर्थः कृतः।’ अत्र राजा स्वस्य दोषं त्रिभिः निषेधैः गणयति — सुहृदः, अमात्याः, नैगमाः इति राज्ञः त्रीणि आलम्बनानि, तानि सर्वाणि तेन त्यक्तानि। ‘हे सूत, भवितव्यतया नूनम् इदं महत् व्यसनम् अस्य कुलस्य विनाशाय यदृच्छया प्राप्तम्।’ ततः सः याचते — ‘हे सूत, यदि मया अपि ते किंचित् सुकृतं कृतम् अस्ति, तर्हि त्वं मां शीघ्रं रामं प्रापय; प्राणाः मां संत्वरयन्ति।’ दोषस्वीकारः, दैववादः, याचना — त्रयाणां क्रमेण राज्ञः चित्तस्य विक्षेपः दर्शितः। ‘सम्मोहात्’ तथा ‘सहसा’ इति द्वे पदे राज्ञः दोषस्य स्वरूपं निर्दिशतः — बुद्धेः मोहः, कालस्य च त्वरा। ‘भवितव्यतया’ इति पदेन सः दोषं दैवे न्यस्यति, किन्तु तत्क्षणम् एव पुनः स्वम् एव दोषं स्मरति। ‘यदि मया अपि ते किंचित् सुकृतं कृतम्’ इति वचने राजा स्वामित्वं त्यक्त्वा याचकः जातः।
Hearing the charioteer's words, the king answered in a voice utterly wretched and choked with tears: Set on by Kaikeyī, whose family and whose mind are equally wicked, I did not put the matter to the old men skilled in counsel. Without consulting friends, ministers or townsmen, I did this thing suddenly, in blind folly, for a woman's sake. The king counts his fault with three denials: friends, ministers and citizens are a king's three supports, and he had set them all aside. "Blind folly" and "suddenly" name the nature of his fault, a clouded mind and a rash haste. Surely, Sūta, this great calamity has come by fate, arriving by chance for the ruin of this house. With "fate" he laid the blame on destiny, but at once remembered it was his own. Then he pleaded: Sūta, if I have ever done you the least kindness, take me to Rāma at once; my very life is urging me on. Admitting his fault, blaming fate, pleading: in these three turns the poet shows the king's mind in turmoil. In "if I have ever done you a kindness" the king has set aside his lordship and become a suppliant.
२२यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्।
न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्॥
२३अथवापि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।
मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय॥
२४वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः।
यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह॥
२५लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्।
रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्॥
२६अतो नु किं दुःखतरं योऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्।
इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्॥
२७हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि।
न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणमनाथवत्॥
राजा पुनः आज्ञां स्मरति — ‘यदि अद्यापि मम एव आज्ञा प्रवर्तते, तर्हि सा राघवं निवर्तयतु; रामं विना मुहूर्तम् अपि जीवितुं न शक्ष्यामि। अथवा यदि महाबाहुः दूरं गतः भविष्यति, तर्हि माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।’ ततः प्रश्नः — ‘वृत्तदंष्ट्रः महेष्वासः लक्ष्मणपूर्वजः असौ क्व? यदि जीवामि, तर्हि साधु एनं सीतया सह पश्येयम्। लोहिताक्षं महाबाहुम् आमुक्तमणिकुण्डलं रामं यदि न पश्येयम्, तर्हि यमक्षयं गमिष्यामि।’ अन्ते आत्मनिन्दा पुनः — ‘अतः किं नु दुःखतरम्, यत् अहम् इमाम् अवस्थाम् आपन्नः अपि इक्ष्वाकुनन्दनं राघवम् इह न पश्यामि? हा राम, हा रामानुज, हा हा तपस्विनि वैदेहि — यूयं न जानीथ यत् अहम् अनाथवत् दुःखेन म्रियमाणः अस्मि।’ त्रयाणाम् अपि नामग्रहणेन विलापः पूर्णतां गच्छति। ‘मम एव आज्ञा’ इति वचनं करुणम् — यः सम्राट् त्रिषु लोकेषु प्रथितः, सः स्वस्य एव आज्ञायाः प्रवृत्तौ सन्दिग्धः जातः। ‘यमक्षयं गमिष्यामि’ इति च तस्य निश्चयः, यः अग्रिमेषु सर्गेषु सत्यः भविष्यति। ‘हा हा’ इति द्विरुक्तेन विलापस्य तीव्रता सूचिता।
Then the king remembered his authority: If my command still counts for anything today, let it bring Rāghava back; I cannot live without Rāma for even an hour. Or if the mighty-armed one has already gone far, put me in the chariot and quickly let me see Rāma. Then he asked: Where is he, with his rounded teeth, the great archer, Lakṣmaṇa's elder brother? If I am to live, let me see him properly, and Sītā with him. If I do not see Rāma, red-eyed and mighty-armed, wearing his jewelled earrings, I shall go to Yama's realm. Finally he reproached himself again: What could be more bitter than that, brought to this state, I cannot see Rāghava, the joy of the Ikṣvākus, here before me? Alas Rāma, alas Rāma's younger brother, alas, alas, poor Vaidehī, you do not know that I am dying of grief like a man with no one to protect him. With the names of all three his lament reaches its fullness. "If my command still counts" is pitiful: the emperor famed through the three worlds had come to doubt whether his own orders would be obeyed. "I shall go to Yama's realm" is a resolve that will come true in the sargas that follow, and the doubled "alas" shows how sharp his lament was.
२८स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः।
अवगाढः सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्॥
२९रामशोकमहावेगः सीताविरहपारगः।
श्वसितोर्मिमहावर्तो बाष्पवेगजलाविलः॥
३०बाहुविक्षेपमीनोऽसौ विक्रन्दितमहास्वनः।
प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीवडवामुखः॥
३१ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।
वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः॥
३२यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।
दुस्तरो जीवता देवि मयायं शोकसागरः॥
तेन दुःखेन भृशम् अर्पितचेतनः राजा सुदुष्पारं शोकसागरम् अवगाढः सन् अब्रवीत्। अत्र कविः एकं विस्तृतं रूपकं रचयति — रामशोकः एव तस्य सागरस्य महावेगः, सीताविरहः एव पारः; श्वसितानि एव ऊर्मयः महावर्ताश्च, बाष्पवेगः एव आविलं जलम्; बाहुविक्षेपः एव मीनाः, विक्रन्दितम् एव महास्वनः; प्रकीर्णाः केशाः एव शैवालम्, कैकेयी एव वडवामुखम् (समुद्रान्तर्गतः अग्निः); ममाश्रुवेगः एव तस्य प्रभवः, कुब्जायाः (मन्थरायाः) वाक्यानि एव महान्तः ग्राहाः; नृशंसायाः कैकेय्याः वरौ एव द्वे वेले, रामप्रव्राजनम् एव तस्य आयतः विस्तारः। एतत् सर्वं गणयित्वा सः कौसल्याम् आमन्त्रयते — ‘हे कौसल्ये, यस्मिन् बत अहं राघवं विना निमग्नः, सः अयं शोकसागरः, हे देवि, जीवता मया दुस्तरः।’ रूपकस्य प्रत्येकम् अङ्गं कस्यचित् व्यक्तेः कस्यचित् वा कर्मणः प्रतिनिधिः — एतेन कविः राज्ञः दुःखस्य कारणपरम्परां क्रमेण गणयति। एतत् रूपकम् अष्टसु अर्धश्लोकेषु विस्तृतम् इति अस्य सर्गस्य विशेषः; समीक्षितसंस्करणे तु एतावान् विस्तारः नास्ति। ‘बत’ इति निपातेन राज्ञः असहायता प्रकाश्यते।
His mind utterly given over to that grief, the king, sunk in an ocean of sorrow almost impossible to cross, spoke again. Here the poet builds a long metaphor. Grief for Rāma was that ocean's great current, and separation from Sītā its far shore; his sighs were its waves and great whirlpools, the rush of his tears its muddy water; the flinging of his arms was its fish, his wailing its great roar; his scattered hair was its weed, and Kaikeyī the fire that burns beneath the sea. The flood of his tears was its source, the words of the hunchback Mantharā its great crocodiles; the two boons of that cruel woman were its two shores, and Rāma's banishment its whole wide expanse. Having counted all this, he addressed Kausalyā: Kausalyā, this ocean of grief in which I am sunk without Rāghava, my queen, I cannot cross while I live. Each part of the metaphor stands for some person or some deed, and so the poet lists one by one the chain of causes behind the king's grief. "Alas" shows his helplessness.
३३अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्।
इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने स मूर्च्छितः॥
३४इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः।
वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता॥
अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ, यत्र गद्यसदृशः विलापः पद्यसदृशं स्वरूपं प्राप्नोति। राजा वदति — ‘अशोभनम् इदं यत् अहम् इह अद्य सलक्ष्मणं राघवं दिदृक्षमाणः अपि तं न लभे।’ इति एव विलपन् महायशाः सः तूर्णं मूर्च्छितः शयने पपात। ततः कविः दृष्टिं कौसल्यायां नयति — एवं विलपति पार्थिवे प्रणष्टे, रामहेतोः करुणतरं द्विगुणं च तस्य वचनम् अनुनिशम्य राममाता देवी पुनः एव भयम् अगमत्। ‘द्विगुणम्’ इति पदेन सूच्यते — पुत्रस्य वियोगः एकं दुःखम्, पत्युः मूर्च्छा अपरम्; द्वयोः भारः एकस्याम् एव पतितः। एतेन भयेन अग्रिमस्य सर्गस्य कौसल्याविलापस्य भूमिका सिद्धा भवति। ‘अशोभनम्’ इति पदेन राजा स्वस्य दुर्भाग्यम् एव निर्दिशति, न तु कस्यचित् अन्यस्य दोषम्। ‘पुनः एव’ इति पदेन कौसल्यायाः भयस्य आवृत्तिः सूचिता — पूर्वम् अपि सा भीता आसीत्, अधुना च द्विगुणम्।
The last two verses are in a longer metre, lending the lament the shape of song. It is my misfortune, the king said, that today, longing to see Rāghava here with Lakṣmaṇa, I cannot have him; he blamed his own ill fortune, not another's fault. Lamenting in this way, the glorious king fell at once in a swoon upon his couch. Then the poet turns to Kausalyā: as the king lamented and lost his senses, the queen, Rāma's mother, hearing words made doubly pitiful because they were spoken for Rāma's sake, was seized by fear once more. "Doubly" suggests her two sorrows, her son's absence and her husband's swoon, both falling on her at once. "Once more" tells that her fear returned: she had been afraid before, and now it was twice as great. This fear prepares for Kausalyā's lament in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।