अयोध्याकाण्डम् — अष्टपञ्चाशः सर्गः
प्रत्यागतस्मृतेः दशरथस्य प्रश्नाः, रामस्य पितृमातृभरतसंदेशाः, लक्ष्मणस्य रोषः, सीतायाः निश्चेष्टता
अस्मिन् सर्गे मूर्च्छायाः प्रत्यागतः दशरथः सुमन्त्रम् आहूय रामस्य वृत्तान्तं पृच्छति — ‘क्व वत्स्यति, किम् अशिष्यति, भूमौ अनाथवत् कथं शेते, विजने वने कथं वर्तते, सुकुमार्या सीतया सह पद्भ्यां कथं गतः?’ ‘रामस्य आसितं शयितं भुक्तं च कीर्तय; एतेन एव अहं जीविष्यामि’ इति च याचते। सुमन्त्रः बाष्पपरिबद्धया वाचा रामस्य संदेशं निवेदयति — पित्रे प्रणामः, अन्तःपुराय यथार्हम् अभिवादनम्, कौसल्यायै धर्मनित्यत्वस्य अग्न्यगारपरत्वस्य च उपदेशः, मातृषु समवृत्तेः कैकेय्याः च सत्कारस्य निर्देशः, भरताय राजवत् वृत्तेः राजरक्षणस्य च आदेशः। ततः लक्ष्मणस्य तीव्रं रोषवचनम् उद्धरति — ‘रामस्य परित्यागे हेतुं न उपलक्षये; महाराजे पितृत्वं न पश्यामि; सर्वलोकविरोधेन सः कथं राजा भविष्यति?’ अन्ते सीतायाः दशा वर्ण्यते — सा भूतोपहतचित्ता इव विष्ठिता, किमपि न उक्तवती, केवलं प्रयान्तं सूतं दृष्ट्वा बाष्पं मुमोच। रामः कृताञ्जलिः अश्रुमुखः स्थितः, सीता च रथं सूतं च पुनः पुनः निरीक्षते — एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते।
१प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतस्मृतिः।
तदाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्॥
२तदा सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।
राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्॥
३वृद्धं परमसंतप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।
विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम्॥
४राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्।
अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे सुमन्त्रात् रामस्य सन्देशं श्रुत्वा दशरथः मूर्च्छाम् अगच्छत्, कौसल्यायाः उपालम्भानन्तरं च सर्वम् अन्तःपुरम् आर्तनादेन पूर्णम् आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः प्रत्याश्वस्तः प्रत्यागतस्मृतिः च भवति। चेतनां लब्ध्वा एव सः न भोजनं न विश्रामम् इच्छति, अपि तु रामवृत्तान्तकारणात् सूतं सुमन्त्रम् आह्वयति — तस्य शोकस्य एकम् एव औषधं पुत्रस्य वार्ता। सुमन्त्रः तदा कृताञ्जलिः सन् उपस्थितः, दुःखशोकसमन्वितं रामम् एव अनुशोचन्तं महाराजं पश्यति। कविः राज्ञः दशां द्वाभ्यां गजोपमाभ्यां दर्शयति — वृद्धः परमसंतप्तः च सः नवगृहीतः द्विपः इव, विनिःश्वसन् ध्यायन् च अस्वस्थः कुञ्जरः इव आसीत्। अनन्तरं राजा सूतम् अपि तादृशम् एव पश्यति — रजसा ध्वस्ताङ्गम्, अश्रुपूर्णमुखम्, दीनम्। उभयोः अपि समाना दशा — एकः पिता, अपरः सारथिः, किन्तु द्वौ अपि रजसा शोकेन च मलिनौ। तादृशं सूतं दृष्ट्वा राजा परमार्तवत् प्रष्टुम् आरभते। सूतः तु अद्यापि किमपि न वदति; केवलम् अञ्जलिं बद्ध्वा तिष्ठति, यतः यत् सः वक्ष्यति तत् राज्ञः शोकं वर्धयिष्यति एव। एषा एव सर्गस्य भूमिका — प्रश्नानां च उत्तराणां च दीर्घः संवादः इतः आरभ्यते। ‘रामवृत्तान्तकारणात्’ इति पदेन कविः सूचयति — राज्ञः सर्वा क्रिया अधुना एकम् एव लक्ष्यम् अनुसरति।
In the previous sarga Daśaratha had fallen senseless on hearing Rāma's message from Sumantra, and after Kausalyā's reproaches the whole inner palace had been filled with cries of pain. In this sarga he revives and his memory returns. As soon as he came to himself he wanted neither food nor rest but summoned the charioteer Sumantra to hear about Rāma, for news of his son was the only remedy for his grief. Sumantra came and stood before him with folded hands, and saw the great king full of pain and sorrow, grieving only for Rāma. The poet shows the king's state with two images of elephants: old and utterly consumed, he was like an elephant newly captured, and sighing and brooding he was like a sick bull elephant. The king in turn saw the charioteer in the same state, every limb grey with dust, his face full of tears, his look wretched. The two were alike, one a father and the other a charioteer, both soiled with dust and grief. Seeing him so, the king began to question him like a man in the last extremity of pain. The charioteer still said nothing, but stood with joined palms, for whatever he said would only deepen the king's grief. This sets the scene for the long exchange of questions and answers that follows; every act of the king now had a single aim.
५क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः।
सोऽत्यन्तसुखितः सूत किमशिष्यति राघवः॥
६दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः।
भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्॥
७यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः।
स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनमाश्रितः॥
८व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्।
कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनमुपाश्रितौ॥
९सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया।
राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ॥
१०सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ।
वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविव मन्दरम्॥
राज्ञः प्रश्नाः न वार्तामात्रविषयकाः, अपि तु सुखलालितस्य पुत्रस्य प्रतिक्षणदशाविषयकाः। सः पृच्छति — ‘धर्मात्मा राघवः वृक्षमूलम् उपाश्रित्य क्व नु वत्स्यति? अत्यन्तसुखितः सः किम् अशिष्यति? दुःखस्य अनुचितः, राजोचिते शयने शयनयोग्यः, भूमिपालात्मजः भूमौ अनाथवत् कथं शेते? यं यान्तं पदातयः रथाः कुञ्जराः च अनुयान्ति स्म, सः रामः विजनं वनम् आश्रितः कथं वत्स्यति?’ ततः सः वनस्य भयानकतां स्मरति — ‘व्यालैः मृगैः आचरितं कृष्णसर्पनिषेवितं तत् वनं वैदेह्या सार्धं कुमारौ कथम् उपाश्रितौ? सुकुमार्या तपस्विन्या सीतया सह राजपुत्रौ रथात् अवरुह्य पद्भ्याम् एव कथं गतौ?’ अन्ते तस्य स्वरः परिवर्तते — शोकात् ईर्ष्यां प्रति — ‘सिद्धार्थः खलु त्वम्, हे सूत, येन मन्दरं प्रविशन्तौ अश्विनौ इव वनान्तं प्रविशन्तौ मम आत्मजौ त्वया दृष्टौ।’ यत् पिता न लब्धवान्, तत् दर्शनं सारथिना लब्धम् इति एव अत्र राज्ञः वेदना। वस्तुतः एते षट् श्लोकाः प्रश्नरूपेण उक्ताः अपि वस्तुतः विलापः एव; प्रत्येकस्मिन् प्रश्ने पूर्वसुखस्य वर्तमानदुःखस्य च विरोधः एव स्थापितः — शयनोचितः भूमौ, रथारूढः पद्भ्याम्, सेनापरिवृतः विजने। ‘अश्विनौ इव मन्दरम्’ इति उपमया रामलक्ष्मणयोः सौन्दर्यं सहचारित्वं च सूचितम्, किन्तु उपमानस्थाने वनम् एव मन्दरपर्वतः इति करुणा अपि निहिता।
The king's questions were not about news in general but about every moment of the life of a son raised in comfort. Where will that righteous Rāghava live, he asked, sheltering at the foot of a tree? What will he eat, who has known nothing but the greatest comfort? Unused to hardship and fit for a royal bed, how does the son of a king lie down on the bare earth like an orphan? He whom foot soldiers, chariots and elephants followed wherever he went, how will he live now with only the empty forest around him? Then he remembered the terrors of the forest: How have the two princes and Vaidehī taken refuge in a wood roamed by beasts of prey and haunted by black serpents? How did the two princes, with delicate Sītā, now an ascetic, get down from the chariot and go on foot? At last his tone changed from grief to envy: You at least have had your wish, Sūta, for you saw my two sons entering the depths of the forest as the Aśvins enter Mount Mandara. His pain was that the charioteer had been granted the sight the father was denied. These questions are really a lament: each sets past comfort against present hardship, fit for a bed yet lying on the ground, used to the chariot yet walking, attended by an army yet alone. The image of the Aśvins speaks of the brothers' beauty and companionship, but there is pity in it too, for the forest stands in place of Mount Mandara.
११किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः।
सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली॥
१२आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय।
जीविष्याम्ययमेतेन ययातिरिव साधुषु॥
१३इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया।
उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया॥
राजा पुनः पृच्छति — ‘रामः किम् उवाच, लक्ष्मणः किम् उवाच, वनम् आसाद्य मैथिली किम् उवाच? हे सूत, रामस्य आसितं शयितं भुक्तं च कीर्तय; एतेन एव अहं जीविष्यामि, यथा स्वर्गात् पतितः ययातिः साधूनां सङ्गेन पुनः सुखम् अलभत।’ अत्र राज्ञः शोकस्य स्वरूपं स्पष्टं भवति — सः न उपदेशं याचते, न सान्त्वनम्, अपि तु पुत्रस्य दैनन्दिनव्यवहारस्य वार्ताम् एव; तावन्मात्रेण तस्य प्राणाः धार्यन्ते। नरेन्द्रेण एवं चोदितः सूतः सज्जमानया बाष्पपरिबद्धया वाचा राजानम् उवाच — यत् सः वक्तुम् उद्यतः, तत् स्वयम् अपि श्रोतुम् असह्यम् इति कविः वाचः एव विशेषणैः सूचयति। ‘आसितं शयितं भुक्तम्’ इति त्रीणि कृदन्तानि एव पितुः सर्वाः चिन्ताः सङ्गृह्णन्ति — उपवेशनम्, शयनम्, भोजनम् इति एतावत् एव सः ज्ञातुम् इच्छति। ‘सज्जमानया’ इति वाचः विशेषणं कण्ठस्य रोधं सूचयति, ‘बाष्पपरिबद्धया’ इति च अश्रुभिः बन्धनम्।
What did Rāma say? the king asked. What did Lakṣmaṇa say? And what did Maithilī say when she reached the forest? Tell me, Sūta, how Rāma sits, how he sleeps and what he eats. By that much I will stay alive, as Yayāti, fallen from heaven, found happiness again in the company of the good. Here the nature of the king's grief becomes clear: he asked for no advice or comfort, only for news of his son's daily life, and by that alone his life was held together. Sitting, sleeping, eating: these three words gather up all a father's cares. Urged on in this way by the lord of men, the charioteer answered the king in a voice that stuck in his throat and was choked with tears; by describing his very voice, the poet shows that what he was about to say was unbearable even for him to hear.
१४अब्रवीन्मे महाराज धर्ममेवानुपालयन्।
अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च॥
१५सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः॥
१६सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया।
आरोग्यमविशेषेण यथार्हमभिवादनम्॥
१७माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्।
अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः॥
१८धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव।
देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय॥
१९अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु।
अनुराजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय॥
सुमन्त्रः कथयति — ‘महाराज, तस्मिन् अपि क्षणे धर्मम् एव अनुपालयन् राघवः अञ्जलिं कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य माम् अब्रवीत् — “हे सूत, मम वचनात् विदितात्मनः शिरसा वन्दनीयस्य तस्य तातस्य महात्मनः पादौ वन्द्यौ।”’ अत्र द्रष्टव्यम् — यः पित्रा एव निर्वासितः, सः एव पितुः पादौ प्रथमं स्मरति; न कुत्रापि उपालम्भः, न प्रश्नः। ‘“सर्वम् अन्तःपुरं च मम वचनात् त्वया वाच्यम् — अविशेषेण आरोग्यं यथार्हम् अभिवादनं च”’ इति च आदिशति; ‘अविशेषेण’ इति पदेन सः कैकेयीम् अपि न पृथक् करोति। ततः मातुः विषये विशेषः — ‘“मम माता कौसल्या कुशलम् अभिवादनम् अप्रमादं च वक्तव्या; एनां च इदं वचः ब्रूयाः — ‘धर्मनित्या भव, यथाकालम् अग्न्यगारपरा भव; हे देवि, देवस्य पादौ देववत् परिपालय। अभिमानं मानं च त्यक्त्वा मातृषु समम् एव वर्तस्व; हे अम्ब, आर्यां कैकेयीम् अपि राजानम् अनुसृत्य एव सत्कुरु।’”’ पुत्रः मातरं शोकात् न निवारयति, अपि तु कर्तव्येषु नियोजयति — एषा एव रामस्य रीतिः। ‘विदितात्मा’ इति पितुः विशेषणम् अपि मननीयम् — यः आत्मानं जानाति, सः कथं प्रमाद्येत् इति व्यङ्ग्यः न अत्र अस्ति; रामः पितरं यथापूर्वं गौरवेण एव स्मरति। अत्र च रामः मातुः शोकनिवारणाय न किमपि वदति, अपि तु अग्निहोत्रं पतिसेवा च इति नित्यकर्मणि एव तां स्थापयति — कर्मणा एव शोकः तरणीयः इति आशयः।
Great king, Sumantra said, even at that moment Rāghava kept to dharma; he joined his palms, bowed his head and said to me: Sūta, in my name bow at the feet of my great-souled father, who knows himself and is worthy of a bow of the head. Note that the son exiled by his own father thought first of his father's feet, with no reproach and no question anywhere. He still remembered his father with the same reverence as before. And he told me to give the whole inner palace, in his name and without distinction, his good wishes and the greetings due to each; "without distinction" means he did not leave out even Kaikeyī. Then came special words for his mother: Give my mother Kausalyā my greetings and good wishes and a word of care, and tell her: Be constant in dharma and attend the fire hall at the proper times. My lady, serve the king's feet as one serves a god. Put aside pride and the demand for honour, and live as an equal among the other mothers; and, mother, honour noble Kaikeyī just as the king does. The son did not try to argue his mother out of her grief but set her to her duties; that was Rāma's way. He said nothing to ease her sorrow but settled her in her daily tasks, the sacred fire and service to her husband, meaning that grief is to be crossed by doing one's work.
२०कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत्।
अप्यज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर॥
२१भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च।
सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु॥
२२वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः।
पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय॥
२३अतिक्रान्तवया राजा मा स्मैनं व्यपरोरुधः।
कुमारराज्ये जीवस्व तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात्॥
२४अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन्।
मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी॥
२५इत्येवं मां महाबाहुर्ब्रुवन्नेव महायशाः।
रामो राजीवपत्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्॥
रामः पुनः आह — ‘“कुमारे भरते राजवत् एव वृत्तिः वर्तितव्या; अज्येष्ठाः अपि राजानः राजानः एव — एतं राजधर्मम् अनुस्मर।”’ एतत् वचनं कौसल्यायै एव उक्तम्, यतः या माता पुत्रस्य राज्यहरणेन पीडिता, सा एव तं हर्तारं राजवत् मन्तव्या इति दुष्करः उपदेशः। ततः भरतं प्रति संदेशः — ‘“भरतः अपि मम वचनेन कुशलं वाच्यः — ‘सर्वासु एव मातृषु यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व। इक्ष्वाकुकुलनन्दनः महाबाहुः त्वं यौवराज्यस्थः सन् राज्यस्थं पितरम् अनुपालय। राजा अतिक्रान्तवयाः — एनं मा व्यपरुन्धाः; कुमारराज्ये एव जीवन् तस्य एव आज्ञाप्रवर्तनात् वर्तस्व।’”’ रामः भरतस्य राज्यं न प्रतिक्षिपति, अपि तु तस्य मर्यादाम् एव निर्दिशति — पिता जीवति, अतः पुत्रः युवराजः एव, न राजा। अन्ते सः भृशम् अश्रूणि वर्तयन् पुनः अवदत् — ‘“पुत्रगर्धिनी मम माता त्वया स्वमाता इव द्रष्टव्या।”’ एवं ब्रुवन् एव महायशाः राजीवपत्राक्षः रामः भृशम् अश्रूणि अवर्तयत् — वचनेषु धैर्यम्, नेत्रयोः तु शोकः। ‘अपि अज्येष्ठाः राजानः’ इति वचनेन रामः स्वस्य ज्येष्ठत्वजन्यम् अधिकारं स्वयम् एव अपनयति — राजधर्मः हि वयसा न बध्यते। ‘आज्ञाप्रवर्तनात्’ इति पञ्चम्या सूचितम् — भरतस्य जीवनम् अपि पितुः आज्ञायाः एव अनुवर्तनं स्यात्, न स्वतन्त्रं शासनम्।
And Rāma said further: Your conduct towards Prince Bharata must be as towards a king; even kings who are not the eldest are kings still; remember this law of kingship. This was said to Kausalyā herself, and it was hard counsel: a mother pained at her son's loss of the kingdom was to honour as king the one who had received it. By this Rāma himself set aside the claim that came from being the eldest, for the law of kingship is not bound to age. Then came his message for Bharata: Give Bharata my good wishes and tell him in my words: Behave rightly towards all your mothers alike. Tell the mighty-armed joy of the Ikṣvāku line: once you are installed as heir, protect your father while he holds the throne. The king is past his prime; do not push him aside. Live within the office of a prince and act only at his command. Rāma did not dispute Bharata's kingship but marked its limits: while the father lived, the son was only heir, not king, and even his life should be spent carrying out his father's will. At last, shedding many tears, he said again: My mother longs for her son; look after her as if she were your own mother. Saying only this much, the mighty-armed, glorious Rāma, with eyes like lotus petals, wept freely: there was courage in his words, but grief in his eyes.
२६लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन्वाक्यमब्रवीत्।
केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः॥
२७राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु चाश्रुत्य शासनम्।
कृतं कार्यमकार्यं वा वयं येनाभिपीडिताः॥
२८यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्।
वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्॥
२९इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम्।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुमुपलक्षये॥
३०असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात्।
जनयिष्यति संक्रोशं राघवस्य विवासनम्॥
३१अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये।
भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः॥
३२सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्।
सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं चानेन कर्मणा॥
३३सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्रज्य धार्मिकम्।
सर्वलोकविरोधेन कथं राजा भविष्यति॥
रामस्य शान्तवचनानन्तरं लक्ष्मणस्य वचनं सर्वथा विपरीतम्। सुसंक्रुद्धः सः निःश्वसन् अवदत् — ‘केन अपराधेन अयं राजपुत्रः विवासितः? राज्ञा कैकेय्याः शासनं लघु एव आश्रुत्य प्रतिज्ञातम्; तत् कार्यम् अकार्यं वा, वयं तु तेन अभिपीडिताः एव। यदि लोभकारणात् वा वरदाननिमित्तात् वा रामः प्रव्राजितः, सर्वथा दुष्कृतम् एव कृतम्।’ ततः सः विचारस्य सूक्ष्मं भेदं करोति — ‘ईश्वरस्य कृते यथाकामम् इदं कृतम् इति तावत् अस्तु; रामस्य परित्यागे तु हेतुं न उपलक्षये।’ अर्थात् राजा स्वेच्छया किमपि कर्तुं शक्नोति, किन्तु रामत्यागस्य कारणं न किमपि विद्यते। ‘बुद्धिलाघवात् असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं च राघवस्य विवासनं संक्रोशम् एव जनयिष्यति। अहं तु महाराजे पितृत्वं न उपलक्षये; भ्राता भर्ता बन्धुः पिता च मम राघवः एव।’ अन्ते सः राजनीतेः दृष्ट्या पृच्छति — ‘सर्वलोकप्रियं सर्वलोकहिते रतं च त्यक्त्वा अनेन कर्मणा सर्वलोकः कथं नु अनुरज्येत? सर्वप्रजाभिरामं धार्मिकं रामं प्रव्राज्य सर्वलोकविरोधेन सः कथं राजा भविष्यति?’ राजा हि प्रजानुरागेण एव राजा, न केवलं पदेन इति भावः। अत्र लक्ष्मणस्य वचनानि सुमन्त्रमुखेन एव राज्ञः कर्णयोः पतन्ति, अतः तेषां तीक्ष्णता द्विगुणा भवति — पुत्रस्य उपालम्भः सारथिना उच्यमानः पितुः पुरतः स्थापितः। ‘संक्रोशम्’ इति पदेन लोकनिन्दा सूचिता, या राज्ञः यशसः विनाशं करिष्यति।
After Rāma's calm words, Lakṣmaṇa's were entirely the opposite. Beside himself with anger and breathing hard, he said: For what offence has the prince been driven out? The king heard Kaikeyī's order and promised too lightly; whether what he did was right or wrong, it is we who are crushed by it. Whether Rāma was banished out of greed or because of a boon once granted, either way a wicked thing has been done. Then he drew a fine distinction: let it pass that this was done as the master pleased; but for casting off Rāma I can see no reason at all. That is, a king may do what he wishes, but there was no cause whatever for abandoning Rāma. Undertaken without thought, from mere lightness of judgement, and against all right, the banishment of Rāghava will raise a public outcry, a reproach that will destroy the king's good name. For my part I no longer see a father in the great king; Rāghava is my brother, my lord, my kinsman and my father. Finally he asked from the standpoint of statecraft: Having cast off one dear to the whole world and devoted to the good of all, how can the world stay loyal to him after such a deed? Having banished righteous Rāma, the delight of all his subjects, and set himself against the whole world, how will he remain king? For a king is king by his people's love, not by his office alone. These words reached the king through Sumantra's mouth, and so their sting was doubled: the son's reproach, spoken by the charioteer, was set before the father himself.
३४जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी।
भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्थिता॥
३५अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी।
तेन दुःखेन रुदती नैव मां किंचिदब्रवीत्॥
३६उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता।
मुमोच सहसा बाष्पं प्रयान्तमुपवीक्ष्य सा॥
३७तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽब्रवील्लक्ष्मणबाहुपालितः।
तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्॥
अन्ते सुमन्त्रः सीतायाः दशाम् आह — ‘हे महाराज, तपस्विनी जानकी तु केवलं निःश्वसन्ती भूतोपहतचित्ता इव विष्ठिता विस्मृता च स्थिता आसीत्। अदृष्टपूर्वव्यसना सा यशस्विनी राजपुत्री तेन दुःखेन रुदती मां किंचित् अपि न अब्रवीत्।’ रामः वचनैः, लक्ष्मणः रोषेण, सीता तु मौनेन एव स्वं शोकं प्रकाशयति — त्रयाणां त्रिविधा प्रतिक्रिया। ‘परिशुष्यता मुखेन भर्तारम् उद्वीक्षमाणा, मां प्रयान्तम् उपवीक्ष्य च सा सहसा बाष्पं मुमोच।’ अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन चित्रम् एव स्थापयति — ‘तथा एव अश्रुमुखः कृताञ्जलिः रामः लक्ष्मणबाहुपालितः स्थितः; तथा एव रुदती तपस्विनी सीता कदाचित् राजरथं कदाचित् च मां निरीक्षते।’ ‘तथैव’ इति पदस्य द्विरावृत्त्या कविः सूचयति — तत् दृश्यं सूतस्य नेत्रयोः अद्यापि स्थितम्, न गतम्। एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे सुमन्त्रः स्वस्य प्रतिनिवृत्तिं वर्णयिष्यति। ‘विष्ठिता विस्मृता स्थिता’ इति त्रिभिः पदैः कविः तस्याः निश्चेष्टतां क्रमेण दर्शयति — स्थितिः, स्मृतिलोपः, अवस्थानम् इति। सर्गस्य अन्ते सुमन्त्रस्य वचनं वर्तमानकाले (‘निरीक्षते’) प्रयुक्तम्, यद्यपि घटना अतीता — तेन स्मृतेः जीवन्तता सूच्यते।
Last Sumantra told of Sītā. Great king, he said, poor Jānakī only sighed; she stood motionless as if a spirit had seized her mind, lost to herself. That illustrious princess had never known misfortune before; she wept for the grief of it and said not a word to me. Rāma showed his grief in words, Lakṣmaṇa in anger, and Sītā in silence: three different responses from the three. She gazed up at her husband with a face parched by sorrow, and when she saw me setting off she suddenly burst into tears. The last verse, in a longer metre, fixes the picture: And there stood Rāma, his face wet with tears and his hands joined, sheltered by Lakṣmaṇa's arms; and there was poor Sītā, weeping, looking now at the royal chariot and now at me. By repeating "there" the poet suggests that the scene still stood before the charioteer's eyes and had not faded, and by telling it in the present tense, though it was past, Sumantra shows how alive the memory was. With this picture the sarga ends; in the next Sumantra will describe his own return.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।