अयोध्याकाण्डम् — सप्तपञ्चाशः सर्गः
गुहस्य गृहगमनम्, सुमन्त्रस्य अयोध्याप्रत्यागमनम्, पौराणां विलापः, दशरथस्य कौसल्यायाश्च मूर्च्छा, अन्तःपुरे आर्तनादः
अस्मिन् सर्गे कथा चित्रकूटात् अयोध्यां प्रति परावर्तते। रामे गङ्गायाः दक्षिणकूलं गते गुहः सुमन्त्रेण सह चिरं कथयित्वा स्वगृहं गच्छति; शृङ्गवेरपुरस्थैः पुरुषैः च भरद्वाजाश्रमे रामस्य सत्कारः गिरिपर्यन्तं गमनं च तस्मै निवेद्यते। अनुज्ञातः सुमन्त्रः उत्तमान् हयान् योजयित्वा गाढदुर्मनाः सन् द्वितीयेऽह्नि सायाह्ने अयोध्यां प्राप्य तां निरानन्दां पश्यति। शून्याम् इव निःशब्दां पुरीं दृष्ट्वा सः शङ्कते — ‘कच्चित् सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा इयं पुरी शोकाग्निना दग्धा?’ नगरद्वारं प्रविष्टं तं शतशः सहस्रशः नराः ‘क्व रामः’ इति पृच्छन्तः परिवृण्वन्ति; ‘गङ्गायाम् अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि’ इति श्रुत्वा ते बाष्पपूर्णमुखाः ‘हा राम’ इति विक्रोशन्ति, दानयज्ञविवाहसमाजेषु पुनः रामदर्शनस्य अभावं च विलपन्ति। वातायनगतानां स्त्रीणां परिदेवनं शृण्वन् पिहिताननः सः राजगृहं गत्वा सप्त कक्ष्याः अतिक्रम्य अष्टम्यां पाण्डुरे गृहे पुत्रशोकपरिद्यूनं राजानं पश्यति, रामवचनं च यथोक्तं निवेदयति। तत् श्रुत्वा राजा मूर्च्छितः पतति; अन्तःपुरम् आक्रन्दति; सुमित्रया सहिता कौसल्या पतितं पतिम् उत्थाप्य ‘उत्तिष्ठ, कैकेयी इह न तिष्ठति, विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम्’ इति वदन्ती स्वयम् अपि भूमौ पतति। अन्ते सर्वाः स्त्रियः रुदन्ति, अन्तःपुरनादेन च समग्रं पुरं पुनः संकुलम् आसीत्।
१कथयित्वा तु दुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह।
रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः॥
२भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सभाजनम्।
आ गिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरभिलक्षितम्॥
पूर्वेषु सर्गेषु रामः चित्रकूटे निवासम् अकरोत्; अस्मिन् सर्गे कथा पुनः अयोध्यां प्रति परावर्तते। रामे गङ्गायाः दक्षिणकूलस्थे सति दुःखार्तः गुहः सुमन्त्रेण सह चिरं कथयित्वा स्वगृहं जगाम। शृङ्गवेरपुरस्थैः पुरुषैः च भरद्वाजस्य आश्रमे रामस्य अभिगमनं प्रयागे सभाजनं गिरिपर्यन्तं तेषां गमनं च अभिलक्षितम्, तत् सर्वं च गुहाय निवेदितम्। एवं कविः दर्शयति यत् निषादराजः रामस्य अनुरागात् न तूष्णीं स्थितः — यावत् ते सुरक्षिताः पर्वतं न प्राप्ताः, तावत् सः चारपुरुषैः वार्तां गृहीतवान्। ‘दुःखार्तः’ इति पदेन तस्य शोकः, ‘चिरं कथयित्वा’ इति च सुमन्त्रेण सह तस्य सौहार्दं सूच्यते।
In the preceding sargas Rāma had settled at Citrakūṭa; in this one the story turns back to Ayodhyā. When Rāma had reached the southern bank of the Gaṅgā, Guha, stricken with grief, talked for a long while with Sumantra and then went home. Men from Śṛṅgaverapura had watched everything, how Rāma went to Bharadvāja's hermitage, how he was honoured at Prayāga, and how the three travelled on as far as the mountain, and they reported it all to Guha. So the poet shows that the niṣāda king, out of love for Rāma, did not simply sit idle: until they had reached the mountain in safety, he kept track of them through his scouts. "Stricken with grief" tells of his sorrow, and "talked for a long while" of his friendship with Sumantra.
३अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।
अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः॥
४स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।
पश्यन्यत्तो ययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च॥
५ततः सायाह्नसमये द्वितीयेऽहनि सारथिः।
अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह॥
अनुज्ञातः सुमन्त्रः उत्तमान् हयान् योजयित्वा गाढदुर्मनाः सन् अयोध्याम् एव नगरीं प्रययौ। सः सुगन्धीनि वनानि सरितः सरांसि ग्रामान् नगराणि च पश्यन् यत्तः शीघ्रम् अतियायौ। ततः द्वितीयेऽहनि सायाह्नसमये सः सारथिः अयोध्यां समनुप्राप्य ताम् निरानन्दां ददर्श। अत्र यात्रायाः वर्णनं संक्षिप्तम् — यत् गच्छता दृष्टं तत् गणितमात्रम्, न तु वर्णितम्; यतः सारथेः मनः मार्गे न रमते, केवलं शीघ्रं गन्तुम् इच्छति। ‘निरानन्दाम्’ इति एकेन पदेन नगर्याः सम्पूर्णा दशा उक्ता — या पुरा उत्सवमयी आसीत्, सा अधुना आनन्दरहिता। ‘यत्तः’ इति च तस्य सावधानतां सूचयति।
Given leave to go, Sumantra yoked his fine horses and, deeply downcast, set out for the city of Ayodhyā. Looking at fragrant woods, rivers and lakes, villages and towns, he drove on quickly and carefully. On the evening of the second day the charioteer reached Ayodhyā and saw that she was joyless. The journey is told briefly: what he saw on the way is merely listed, not described, for his mind took no pleasure in the road and wanted only to arrive quickly. The single word "joyless" tells the city's whole condition: once full of festivals, it was now without delight.
६स शून्यामिव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः॥
७कच्चिन्न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा।
रामसंतापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी॥
८इति चिन्तापरः सूतो वाजिभिः शीघ्रयायिभिः।
नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह॥
ताम् निःशब्दां शून्याम् इव दृष्ट्वा परमदुर्मनाः सुमन्त्रः शोकवेगसमाहतः चिन्तयामास — ‘कच्चित् न रामसंतापदुःखेन सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा इयं पुरी शोकाग्निना दग्धा?’ इति चिन्तापरः सः सूतः शीघ्रयायिभिः वाजिभिः नगरद्वारम् आसाद्य त्वरितः प्रविवेश। अत्र सुमन्त्रस्य आशङ्का अत्युक्तिः इव प्रतिभाति, तथापि सा एव शोकस्य स्वरूपम् — यत् प्रियजनः वियुक्तः, तत्र सर्वनाशस्य एव कल्पना जायते। ‘सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा’ इति चतुष्टयेन नगरस्य समग्रता गृह्यते — हस्तिनः, अश्वाः, प्रजाः, राजा च। ‘शोकाग्निना दग्धा’ इति रूपकं च शोकम् अग्निवत् दाहकं दर्शयति।
Seeing the city silent and seemingly deserted, Sumantra grew wretched, and struck by a surge of grief he wondered: Can it be that this whole city, with its elephants and horses, its people and its king, has been burned up by the fire of sorrow, by the pain of grieving for Rāma? Lost in such thoughts, the charioteer drove his swift horses to the city gate and hurried in. His fear seems an exaggeration, yet that is the nature of grief: where a loved one has gone, one imagines utter ruin. The list of elephants, horses, people and king takes in the whole of the city, and the image of grief as fire shows it burning like flame.
९सुमन्त्रमभिधावन्तः शतशोऽथ सहस्रशः।
क्व राम इति पृच्छन्तः सूतमभ्यद्रवन्नराः॥
१०तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।
अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मना॥
११ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा नराः।
अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति विचुक्रुशुः॥
शतशः अथ सहस्रशः नराः सुमन्त्रम् अभिधावन्तः ‘क्व रामः?’ इति पृच्छन्तः तं सूतम् अभ्यद्रवन्। सः तेभ्यः शशंस — ‘गङ्गायाम् अहं राघवम् आपृच्छ्य तेन धार्मिकेण महात्मना अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि।’ ते तीर्णाः इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखाः नराः ‘अहो धिक्’ इति निःश्वस्य ‘हा राम’ इति विचुक्रुशुः। अत्र जनानां प्रश्नः एकः एव — ‘क्व रामः’; न ते राजानं पृच्छन्ति, न राज्यम्। सुमन्त्रस्य उत्तरे च ‘आपृच्छ्य’ ‘अनुज्ञातः’ इति पदाभ्यां स्पष्टं यत् सः स्वेच्छया न निवृत्तः, अपि तु रामेण एव प्रेषितः; एतेन सः आत्मानं दोषात् मोचयति। ‘तीर्णाः’ इति श्रुत्वा एव तेषां आशा छिन्ना — यावत् इयं पारं न गताः, तावत् प्रत्यावर्तनस्य सम्भावना आसीत्।
Then men by the hundred and by the thousand came running to Sumantra and pressed around him, asking: Where is Rāma? He told them: I took leave of Rāghava at the Gaṅgā, and that righteous, great-souled man gave me permission, and I came back. When they understood that the three had crossed the river, the men's faces filled with tears; they sighed, "Alas, shame!" and cried out, "O Rāma!" The people had only one question, where Rāma was; they asked neither about the king nor about the kingdom. And by saying he had taken leave and been permitted to go, Sumantra made it clear that he had not turned back of his own will but had been sent by Rāma, and so cleared himself of blame. On hearing that they had crossed, their hope was cut off, for as long as the three had not reached the far bank, there had been a chance they might turn back.
१२शुश्राव च वचस्तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम्।
हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्॥
१३दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।
न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा॥
१४किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।
इति रामेण नगरं पित्रेव परिपालितम्॥
वृन्दं वृन्दं तिष्ठतां तेषां वचः सः शुश्राव — ‘हताः स्म खलु वयम्, ये इह राघवं न पश्यामः। दानेषु यज्ञेषु विवाहेषु महत्सु समाजेषु च धार्मिकं रामम् अन्तरा पुनः जातु न द्रक्ष्यामः। अस्य जनस्य किं समर्थम्, किं प्रियम्, किं सुखावहम् — इति चिन्तयता रामेण इदं नगरं पित्रा इव परिपालितम्।’ अत्र पौराणां शोकस्य कारणं स्पष्टीक्रियते — न ते राजपुत्रस्य वैभवं स्मरन्ति, अपि तु तस्य दैनन्दिनीं करुणाम्। ‘पित्रा इव परिपालितम्’ इति उपमा रामस्य शासनस्य स्वरूपम् एव कथयति; पिता हि न भयेन, अपि तु स्नेहेन पालयति। ‘समाजेषु महत्सु’ इति च — यत्र यत्र जनाः मिलन्ति, तत्र तत्र रामस्य अभावः अनुभूयते।
He heard what they said as they stood in groups: We are undone, since we shall not see Rāghava here. At our almsgivings, sacrifices and weddings, and at our great gatherings, we shall never again see righteous Rāma among us. Thinking always what would serve these people, what would please them and what would make them happy, Rāma cared for this city like a father. The reason for the citizens' grief is made clear: they remembered not the prince's splendour but his everyday kindness. "Like a father" describes the very nature of his rule, for a father protects not by fear but by love. And wherever people gathered, there Rāma's absence would be felt.
१५वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।
राममेवाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनाम्॥
१६स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।
यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्॥
१७सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।
कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः॥
अन्तरापणे वातायनगतानां राममेव अभितप्तानां स्त्रीणां परिदेवनां सः शुश्राव। राजमार्गमध्येन पिहिताननः सुमन्त्रः यत्र राजा दशरथः तत् एव गृहम् उपययौ। रथात् शीघ्रम् अवतीर्य राजवेश्म प्रविश्य च सः महाजनसमाकुलाः सप्त कक्ष्याः अभिचक्राम। ‘पिहिताननः’ इति पदं सर्गस्य मार्मिकतमम् — सारथिः लज्जया शोकेन च वस्त्रेण मुखम् आच्छादयति, यतः रामं विना प्रत्यागतस्य तस्य मुखं द्रष्टुं कोऽपि न इच्छति, सः च कस्यापि मुखं द्रष्टुं न शक्नोति। ‘अन्तरापणम्’ इति आपणानां मध्यभागः, यत्र वातायनेषु स्थिताः नार्यः विलपन्ति। ‘सप्त कक्ष्याः’ इति राजप्रासादस्य सप्त प्राकारपरिवेषाः, अष्टमी च अन्तरतमा।
From the women at the windows along the market street, all tormented for Rāma, he heard the sound of lamenting. Sumantra went down the middle of the royal road with his face covered and came to the palace where King Daśaratha was. Quickly getting down from the chariot, he entered the palace and passed through the seven courtyards, all crowded with people. "With his face covered" is the most moving touch in the sarga: the charioteer hid his face in shame and grief, for no one wished to see the face of the man who had come back without Rāma, and he could not bear to look anyone in the face. The seven courtyards were the seven enclosures of the royal palace; the eighth was the innermost.
१८हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।
हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः॥
१९आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः॥
हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः च समागतं तम् अवेक्ष्य रामादर्शनकर्शिताः नार्यः हाहाकारम् अकुर्वन्। अश्रुवेगपरिप्लुतैः आयतैः विमलैः नेत्रैः अव्यक्तम् आर्ततराः ताः स्त्रियः अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते स्म। अत्र मौनस्य एव वर्णनं कृतम् — ताः न किमपि वदन्ति, केवलं परस्परं पश्यन्ति; यत् वक्तव्यं तत् सर्वं नेत्रैः एव उक्तम्। ‘विमलैः’ इति पदेन अञ्जनरहितानि नेत्राणि सूच्यन्ते, यतः शोके अलङ्कारः त्यज्यते। एतौ द्वौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे अन्यत्र (२.०५३.००९–०१०) सुमन्त्रस्य स्वमुखेन उक्तौ दृश्येते; वुल्गेटे तु कविः तौ स्वयं वर्णयति।
From the mansions, upper storeys and terraces the women saw him arrive, and wasted by not seeing Rāma they burst out wailing. With their long clear eyes swimming in a rush of tears, in deeper distress than ever, they looked at one another without a word. Here it is silence that is described: they said nothing but only looked at one another, and all there was to say was said with their eyes. "Clear" suggests eyes without collyrium, for ornament is laid aside in grief.
२०ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः।
रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्॥
२१सह रामेण निर्यातो विना राममिहागतः।
सूतः किं नाम कौसल्यां क्रोशन्तीं प्रतिवक्ष्यति॥
२२यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।
आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति॥
२३सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राजस्त्रीणां निशामयन्।
प्रदीप्त इव शोकेन विवेश सहसा गृहम्॥
ततः तत्र तत्र प्रासादेभ्यः रामशोकाभितप्तानां दशरथस्त्रीणां मन्दं जल्पितं सः शुश्राव — ‘रामेण सह निर्यातः अयं सूतः रामं विना इह आगतः; सः क्रोशन्तीं कौसल्यां किं नाम प्रतिवक्ष्यति? यथा च मन्ये, जीवितं दुर्जीवम्; एवं तस्य नाशः अपि न सुकरः ध्रुवम् — यतः अभिषेकम् आच्छिद्य पुत्रे निर्याते अपि कौसल्या यत्र जीवति।’ राजस्त्रीणां तत् सत्यरूपं वाक्यं निशामयन् शोकेन प्रदीप्तः इव सः सहसा गृहं विवेश। अन्तःपुरे या वार्ता गुप्ता भवितुम् अर्हति, सा एव अत्र सारथेः कर्णयोः पतति; एतेन नगरस्य समग्रः शोकः एकत्र संगृह्यते। ‘सत्यरूपं वाक्यम्’ इति कवेः एव अनुमोदनम् — यत् ताः अवदन्, तत् एव वस्तुतः सत्यम्।
Then from the apartments of Daśaratha's wives here and there, all burning with grief for Rāma, he heard their low talk: The charioteer who went out with Rāma has come back here without him. What will he say to Kausalyā as she cries out? As living is hard, so surely dying too is not easy, or how could Kausalyā still live, with the consecration snatched away and her son gone into exile? Hearing that the queens' words were true, and as if set on fire with grief, he went straight into the house. Talk that should have stayed within the inner palace reached the charioteer's ears, and so the grief of the whole city was gathered into one place. In calling their words true, the poet himself confirms what they said.
२४स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।
पुत्रशोकपरिद्यूनमपश्यत्पाण्डुरे गृहे॥
२५अभिगम्य तमासीनं राजानमभिवाद्य च।
सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्॥
२६स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विद्रुतमानसः।
मूर्च्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः॥
अष्टमीं कक्ष्यां प्रविश्य सः पाण्डुरे गृहे दीनम् आतुरं पुत्रशोकपरिद्यूनं राजानम् अपश्यत्। तम् आसीनं राजानम् अभिगम्य अभिवाद्य च सुमन्त्रः यथोक्तं रामवचनं प्रत्यवेदयत्। तत् श्रुत्वा तूष्णीम् एव स्थितः विद्रुतमानसः राजा रामशोकाभिपीडितः मूर्च्छितः भूमौ न्यपतत्। अत्र त्रयः क्रमाः द्रष्टव्याः — प्रथमं मौनम्, ततः चित्तस्य द्रवणम्, अन्ते च मूर्च्छा। ‘यथोक्तम्’ इति पदेन सुमन्त्रस्य सत्यनिष्ठा ख्याप्यते — सः न किमपि मृदुतरं कृत्वा कथयति, यद्यपि तत् राज्ञे मारकम्। ‘पाण्डुरे गृहे’ इति शुक्लभवनम्, यत् राज्ञः शोकस्य पाण्डुरतया सह अनुरूपम्।
Entering the eighth courtyard, he saw the king in his white chamber, wretched and sick at heart, worn out with grief for his son; the white of the room matched the pallor of the king's grief. Going up to the king where he sat, Sumantra saluted him and reported Rāma's message exactly as it had been given. "Exactly" shows Sumantra's truthfulness: he softened nothing, though the words were deadly to the king. The king listened in silence; his mind gave way, and stricken with grief for Rāma he fainted and fell to the ground. Three stages are to be seen: first silence, then the melting of the mind, and last the swoon.
२७ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्च्छिते पृथिवीपतौ।
उच्छ्रित्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ॥
२८सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।
उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्॥
२९इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।
वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे॥
पृथिवीपतौ मूर्च्छिते सति आविद्धम् अन्तःपुरं बाहू उच्छ्रित्य चुक्रोश, नृपतौ क्षितौ पतिते। सुमित्रया सहिता कौसल्या पतितं पतिम् उत्थापयामास, इदं च वचनम् अब्रवीत् — ‘महाभाग, दुष्करकारिणः तस्य अयं दूतः वनवासात् अनुप्राप्तः; कस्मात् एनं न प्रतिभाषसे?’ अत्र कौसल्यायाः धैर्यं द्रष्टव्यम् — सा एव पुत्रवियोगेन दग्धा, तथापि पतिम् उत्थापयति, वचनं च वदति। ‘दुष्करकारिणः’ इति रामस्य विशेषणं गौरवसूचकम् — यत् केनापि कर्तुं न शक्यते, तत् तेन कृतम्। ‘दूतम्’ इति च सुमन्त्रः सम्बोध्यते; सः न केवलं सारथिः, अपि तु पुत्रस्य सन्देशवाहकः, अतः सत्कर्तव्यः।
When the lord of the earth fainted and fell to the ground, the inner palace was thrown into turmoil and cried out with arms raised. Kausalyā, with Sumitrā's help, lifted her fallen husband and said: Illustrious one, here is the messenger of him who has done so hard a thing, come back from the forest; why do you not answer him? Kausalyā's courage is to be seen here: burning herself with the loss of her son, she still lifted up her husband and spoke. Calling Rāma "doer of a hard deed" honours him, for he had done what no one else could. And she calls Sumantra a messenger: not just a charioteer but the bearer of her son's message, and so to be treated with respect.
३०अद्येममनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।
उत्तिष्ठ सुकृतं तेऽस्तु शोके न स्यात्सहायता॥
३१देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।
नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम्॥
३२सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।
धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी॥
‘राघव, अद्य इमम् अनयं कृत्वा व्यपत्रपसि; उत्तिष्ठ, ते सुकृतम् अस्तु — शोके सहायता न स्यात्। देव, यस्याः भयात् त्वं सारथिं रामं न अनुपृच्छसि, सा कैकेयी इह न तिष्ठति; विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।’ एवं महाराजम् उक्त्वा शोकलालसा बाष्पविप्लुतभाषिणी कौसल्या आशु धरण्यां निपपात। कौसल्यायाः वचने त्रीणि — अनयस्य स्मारणम्, उत्थापनम्, अभयदानं च। ‘यस्याः भयात्’ इति पदेन राज्ञः दौर्बल्यं स्पष्टम् उच्यते; सः वरदानेन बद्धः कैकेय्याः सन्निधौ पुत्रस्य वार्ताम् अपि श्रोतुं न शक्नोति। ‘विश्रब्धम्’ इति अभयवचनं पत्न्याः पतिं प्रति करुणां दर्शयति — रोषः तु अस्ति, तथापि सः अनुकम्पया आच्छादितः।
Rāghava, she said, having done this wrong today, you are ashamed. Get up; may your good deeds bear fruit; grieving will be no help to you. My lord, Kaikeyī, for fear of whom you will not ask the charioteer about Rāma, is not here; speak without misgiving. Having said this to the great king, Kausalyā, overcome by grief, her words drowned in tears, suddenly fell to the ground. Her words did three things: they reminded him of the wrong, raised him up, and gave him reassurance. "For fear of whom" names the king's weakness plainly: bound by the boons, he could not even hear news of his son in Kaikeyī's presence. And her "without misgiving" shows a wife's pity for her husband: anger was there, but it was covered by compassion.
३३विलपन्तीं तथा दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।
पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः समन्ताद्रुरुदुः स्त्रियः॥
३४ततस्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः।
स्त्रियश्च सर्वा रुरुदुः समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव संकुलम्॥
तथा विलपन्तीं भुवि पतितां कौसल्यां दृष्ट्वा पतिं च अवेक्ष्य ताः सर्वाः स्त्रियः समन्तात् रुरुदुः। ततः उत्थितम् अन्तःपुरनादं समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः सर्वाः स्त्रियः च समन्ततः रुरुदुः; तत् पुरं तदा पुनः एव संकुलम् आसीत्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः, येन शोकस्य विस्तारः ध्वन्यते — यः नादः अन्तःपुरे उत्थितः, सः क्रमेण सर्वं नगरं व्याप्नोति। ‘पुनः एव’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — पूर्वं रामस्य प्रस्थानदिने अपि एवम् एव आसीत्, अद्य च सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनेन सः एव शोकः पुनः उद्दीप्तः। अनेन सर्गेण सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनकथा समाप्यते; अग्रिमे सर्गे राजा प्रत्याश्वस्य सुमन्त्रं रामवृत्तान्तं पृच्छति।
Seeing Kausalyā fallen on the ground and lamenting so, and looking at their husband, all the women wept on every side. Then, hearing the cry that rose from the inner palace, the men old and young and all the women everywhere wept, and the city was once again in uproar. The last verse is in a longer metre, and in it one can hear the grief spreading: the cry that rose in the inner palace gradually filled the whole city. "Once again" is important: it had been the same on the day Rāma left, and now with Sumantra's return the same grief blazed up anew. So the story of Sumantra's return ends; in the next sarga the king revives and asks Sumantra for news of Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।