अयोध्याकाण्डम् — षट्पञ्चाशः सर्गः
प्रभाते प्रस्थानम्, मार्गे वनशोभावर्णनम्, चित्रकूटप्राप्तिः, वाल्मीकिदर्शनम्, लक्ष्मणेन पर्णशालानिर्माणम्, वास्तुशमनम्, कुटीप्रवेशः
अस्मिन् सर्गे रामादीनां चित्रकूटप्राप्तिः निवासस्थापना च वर्ण्यते। रात्र्यन्ते रामः लक्ष्मणं शनैः प्रबोधयति; ते नद्याः जलं स्पृष्ट्वा ऋषिजुष्टं चित्रकूटमार्गम् आरोहन्ति। मार्गे रामः सीतायै वनशोभां दर्शयति — वसन्ते पुष्पिताः किंशुकाः, नरैः अनुपसेविताः भल्लातकबिल्वाः, वृक्षे वृक्षे द्रोणप्रमाणानि मधूनि, नत्यूहशिखिनोः प्रत्युत्तरम्, मातङ्गयूथानुसृतः प्रवृद्धशिखरः चित्रकूटः च। पादचारेण ते तं शैलम् आसाद्य तस्य बहुमूलफलत्वं सरसोदकत्वं मुनिनिवासं च दृष्ट्वा तत्रैव वस्तुं निश्चिन्वन्ति। ततः कृताञ्जलयः ते वाल्मीकेः आश्रमं गत्वा तम् अभिवादयन्ति; महर्षिः च प्रमुदितः तान् सत्करोति। रामस्य आज्ञया लक्ष्मणः दृढानि दारूणि आनीय बद्धकटां पर्णशालां रचयति। ततः वास्तुशमनार्थं मृगः हतः पक्वः च; रामः स्नात्वा सत्रावसानिकान् मन्त्रान् जपित्वा देवगणान् इष्ट्वा वैश्वदेवरौद्रवैष्णवबलीन् दत्त्वा मङ्गलानि प्रवर्तयति, आश्रमानुरूपाणि वेदिस्थलचैत्यायतनानि च स्थापयति। अन्ते सर्वे सुधर्मासभाम् इव तां निवातां शालां प्रविशन्ति; चित्रकूटं माल्यवतीं च प्राप्य रामः पुरविप्रवासदुःखं जहाति।
१अथ रात्र्यां व्यातीतायामवसुप्तमनन्तरम्।
प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुपुङ्गवः॥
२सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्।
सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप॥
३प्रसुप्तस्तु ततो भ्रात्रा समये प्रतिबोधितः।
जहौ निद्रां च तन्द्रां च प्रसक्तं च परिश्रमम्॥
४तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम्।
पन्थानमृषिभिर्जुष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः॥
पूर्वसर्गे रामादयः यमुनातीरे निवासम् आजग्मुः; अत्र तेषां चित्रकूटप्राप्तिः वर्ण्यते। रात्र्यां व्यतीतायां रघुपुङ्गवः रामः अनन्तरम् अवसुप्तं लक्ष्मणं शनैः प्रबोधयामास — ‘सौमित्रे, वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनं शृणु; परन्तप, सम्प्रतिष्ठामहे, प्रस्थानस्य कालः अयम्।’ भ्रात्रा समये प्रतिबोधितः प्रसुप्तः लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां प्रसक्तं परिश्रमं च जहौ। ततः ते सर्वे उत्थाय नद्याः शिवं जलं स्पृष्ट्वा ऋषिभिः जुष्टं चित्रकूटस्य तं पन्थानं ययुः। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः भ्रातरं न आदिशति, अपि तु शनैः प्रबोधयति, वनस्य पक्षिस्वनं च दर्शयति; आज्ञा अपि तस्य मधुरा। ‘समये प्रतिबोधितः’ इति पदेन च लक्ष्मणस्य शीघ्रम् उत्थानं ख्याप्यते — सः न विलम्बते, न प्रतिवदति। ‘नद्याः शिवं जलं स्पृष्ट्वा’ इति पदेन प्रातःकृत्यं सङ्क्षेपेण उच्यते; वने अपि आह्निकं न त्यज्यते। ‘ऋषिभिः जुष्टं पन्थानम्’ इति च भरद्वाजोक्तः एव मार्गः, यः पूर्वसर्गे निर्दिष्टः; एवं कथायाः सन्धिः अविच्छिन्नः रक्ष्यते।
In the previous sarga Rāma and his companions had made their camp on the bank of the Yamunā; here their arrival at Citrakūṭa is told. When the night had passed, Rāma, the bull of the Raghus, gently woke Lakṣmaṇa, who was still asleep: Son of Sumitrā, listen to the sweet calls of the forest creatures; let us set out, scorcher of foes, for it is time to go. Woken by his brother at the right moment, Lakṣmaṇa shook off sleep, drowsiness and the weariness of the road. Then they all rose, touched the auspicious water of the river, and took the road to Citrakūṭa that the seers travel. Rāma did not order his brother about but woke him gently and pointed out the birdsong; even his commands were sweet. "At the right moment" also tells of Lakṣmaṇa's quick rising: he neither lingered nor protested. Touching the river water sums up the morning rites, which were not given up even in the forest. And the road the seers travel is the very one Bharadvāja had described in the previous sarga, so the thread of the story is kept unbroken.
५ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह।
सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत्॥
६आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान्।
स्वैः पुष्पैः किंशुकान्पश्य मालिनः शिशिरात्यये॥
७पश्य भल्लातकान्बिल्वान्नरैरनुपसेवितान्।
फलपुष्पैरवनतान्नूनं शक्ष्याम जीवितुम्॥
८पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण।
मधूनि मधुकारीभिः सम्भृतानि नगे नगे॥
काले सम्प्रस्थितः रामः सौमित्रिणा सह गच्छन् कमलपत्राक्षीं सीताम् इदम् अब्रवीत् — ‘वैदेहि, शिशिरात्यये सर्वतः पुष्पितान् नगान् पश्य; स्वैः एव पुष्पैः मालिनः किंशुकाः आदीप्ताः इव भान्ति। पश्य भल्लातकान् बिल्वान् च नरैः अनुपसेवितान् फलपुष्पैः अवनतान् — नूनम् एतैः वयं जीवितुं शक्ष्यामः। लक्ष्मण, पश्य नगे नगे मधुकारीभिः सम्भृतानि द्रोणप्रमाणानि मधूनि लम्बमानानि।’ एतत् वर्णनं द्विविधं प्रयोजनं साधयति — सीतायाः मनः प्रसादयति, वनस्य च आजीविकां दर्शयति। ‘नरैः अनुपसेवितान्’ इति पदेन निर्जनता सूच्यते, सा एव च तत्र फलबाहुल्यस्य कारणम्। ‘शक्ष्याम जीवितुम्’ इति च रामस्य आश्वासनम् — वने अपि निर्वाहः सुलभः इति। अत्र रामः न स्वस्य दुःखं कथयति, न भरतं न कैकेयीं स्मरति; केवलं पुरतः यत् दृश्यते तत् एव सीतायै दर्शयति। ‘मालिनः किंशुकाः’ इति उपमया पुष्पभारेण नम्राः वृक्षाः मालाधारिणः पुरुषाः इव उत्प्रेक्ष्यन्ते।
Setting out in good time with Lakṣmaṇa, Rāma said to lotus-eyed Sītā: Vaidehī, look at the trees flowering everywhere now that the cold season is over; the kiṃśukas, garlanded with their own blossoms, seem to be ablaze. Look at the bhallātakas and the bilvas, untouched by men, bowed down with fruit and flowers; surely we shall be able to live on these. Look, Lakṣmaṇa, at the honeycombs hanging from tree after tree, each as big as a droṇa measure, filled by the bees. The description serves two purposes: it cheers Sītā, and it shows how the forest could support them. "Untouched by men" points to the loneliness of the place, which was the very reason fruit was so plentiful. And "we shall be able to live" was Rāma's reassurance that life in the forest would be easy to sustain. Rāma spoke of no grief of his own, and did not mention Bharata or Kaikeyī; he simply showed Sītā what lay before them. The trees bowed with flowers are imagined as men wearing garlands.
९एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति।
रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसंकटे॥
१०मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितम्।
चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्॥
११समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते।
पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने॥
‘एषः नत्यूहः क्रोशति, तं शिखी प्रतिकूजति — पुष्पसंस्तरसंकटे रमणीये वनोद्देशे। मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितं प्रवृद्धशिखरम् इमं चित्रकूटं गिरिं पश्य। समभूमितले बहुभिः द्रुमैः आवृते पुण्ये चित्रकूटस्य कानने वयं रंस्यामहे, तात।’ इति रामः लक्ष्मणं सीतां च मार्गे सान्त्वयन् गच्छति। ‘पुष्पसंस्तरसंकटे’ इति पदेन भूमिः पुष्पैः आस्तीर्णा इति उच्यते; ‘समभूमितले’ इति च निवासयोग्यता सूच्यते, यतः विषमे शैले पर्णशाला न स्थास्यति। एवं रामः पूर्वम् एव वासस्थानस्य गुणान् परीक्षते — एषा राजपुत्रस्य विवेकिता। ‘तात’ इति सम्बोधनं च स्नेहसूचकम्, यत् ज्येष्ठः कनिष्ठं प्रति प्रयुङ्क्ते। नत्यूहशिखिनोः प्रतिकूजनं श्रुत्वा रामः वनस्य जीवन्तं स्वरूपं दर्शयति; निर्जने अपि वने न एकाकित्वम्, अपि तु सहचराः पक्षिणः मृगाः च इति भावः।
Here the waterhen cries, Rāma said, and the peacock answers it, in this lovely stretch of forest carpeted with fallen flowers. Look at this mountain Citrakūṭa with its towering peak, followed by herds of elephants and echoing with flocks of birds. In the holy woods of Citrakūṭa, on level ground shaded by many trees, we shall live happily, my dear brother. So Rāma went along the road cheering Lakṣmaṇa and Sītā. The ground was strewn with flowers, and the word "level" hints at its fitness for a dwelling, for a leaf hut would not stand on uneven rock; so Rāma was already judging the merits of a place to live, with a prince's good sense. "Dear brother" is a term of affection an elder uses to a younger. By pointing to the waterhen and the peacock calling to each other, Rāma showed the living face of the forest: even in the wilderness they were not alone, but had the birds and beasts for companions.
१२ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया।
रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम्॥
१३तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्।
बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नसरसोदकम्॥
१४मनोज्ञोऽयं गिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायुतः।
बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे॥
१५मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मिञ्छिलोच्चये।
अयं वासो भवेत्तात वयमत्र वसेमहि॥
ततः तौ सीतया सह पादचारेण गच्छन्तौ रम्यं मनोरमं चित्रकूटं शैलम् आसेदतुः। नानापक्षिगणायुतं बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नसरसोदकं तं पर्वतम् आसाद्य रामः आह — ‘सौम्य, अयं गिरिः मनोज्ञः, नानाद्रुमलतायुतः, बहुमूलफलः रम्यः; मे प्रतिभाति यत् अत्र सुखेन आजीवः सिध्येत्। अस्मिन् शिलोच्चये महात्मानः मुनयः वसन्ति; तात, अयम् एव नः वासः भवेत्, वयम् अत्र वसेम।’ अत्र चत्वारः गुणाः गणिताः — जलम्, मूलफलम्, वृक्षच्छाया, सत्सङ्गः च; एतैः एव स्थानं वासयोग्यं भवति। विशेषतः ‘मुनयः वसन्ति’ इति अन्तिमः गुणः प्रधानः, यतः तपोवने सहवासिनः एव रक्षा। ‘प्रतिभाति मे’ इति पदेन रामः स्वं मतं विनयेन निवेदयति, न तु आज्ञापयति; ‘वयम् अत्र वसेम’ इति विधिलिङ्प्रयोगेण च सम्मतिं प्रार्थयते।
Then the two brothers, walking on foot with Sītā, reached the lovely, delightful mountain Citrakūṭa. Coming to that mountain, full of flocks of every kind of bird, rich in roots and fruit, beautiful, with plenty of clear water, Rāma said: Gentle brother, this mountain is delightful, covered with every kind of tree and creeper, rich in roots and fruit and lovely; it seems to me we could live well here. Great-souled sages live on this rocky height; let this be our home, dear brother, let us live here. Four qualities are counted here, water, roots and fruit, the shade of trees and good company, and it is these that make a place fit to live in. The last, that sages lived there, matters most, for in a penance grove one's neighbours are one's protection. "It seems to me" shows Rāma putting forward his view modestly rather than commanding, and "let us live here" asks for agreement.
१६इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
अभिगम्याश्रमं सर्वे वाल्मीकिमभिवादयन्॥
१७तान्महर्षिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित्।
आस्यतामिति चोवाच स्वागतं तं निवेद्य च॥
१८ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।
संनिवेद्य यथान्यायमात्मानमृषये प्रभुः॥
इति निश्चित्य सीता रामः लक्ष्मणः च कृताञ्जलयः आश्रमम् अभिगम्य सर्वे वाल्मीकिम् अभिवादयन्। धर्मवित् महर्षिः प्रमुदितः तान् पूजयामास, स्वागतं निवेद्य ‘आस्यताम्’ इति च उवाच। ततः महाबाहुः लक्ष्मणाग्रजः प्रभुः ऋषये यथान्यायम् आत्मानं संनिवेद्य लक्ष्मणम् अब्रवीत्। एतत् स्थलं गीताप्रेस-पाठस्य विशेषः — समीक्षितसंस्करणे वाल्मीकेः दर्शनं नात्र विद्यते। कविः स्वयम् आदिकविः, तस्य च चित्रकूटे आश्रमः; अतः रामस्य तेन सह सङ्गमः परम्परायां प्रसिद्धः। ‘यथान्यायम् आत्मानं संनिवेद्य’ इति पदेन आश्रमप्रवेशस्य विधिः दर्श्यते — आगन्तुकः स्वं परिचयं स्वयम् एव निवेदयेत्, न तु महत्त्वेन प्रतीक्षेत। ‘आस्यताम्’ इति एकपदेन च मुनेः सत्कारः सम्पूर्णः — आसनम्, स्वागतवचनम्, पूजा च।
Having decided this, Sītā, Rāma and Lakṣmaṇa went with folded hands to the hermitage and all saluted Vālmīki. The great seer, who knew what was right, was delighted and honoured them, welcomed them and bade them be seated. Then the mighty-armed lord, Lakṣmaṇa's elder brother, introduced himself to the seer as was proper, and spoke to Lakṣmaṇa. The poet himself, the first of poets, had his hermitage at Citrakūṭa, and Rāma's meeting with him is well known in tradition. "Introduced himself as was proper" shows the rule for entering a hermitage: a newcomer should say who he is himself, not wait to be recognised for his greatness. And the sage's single word "be seated" completed his hospitality: a seat, a word of welcome and honour.
१९लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च।
कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः॥
२०तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान्द्रुमान्।
आजहार ततश्चक्रे पर्णशालामरिंदमः॥
२१तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामः सुदर्शनाम्।
शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्॥
रामः आह — ‘लक्ष्मण, दृढानि वराणि च दारूणि आनय; सौम्य, आवसथं कुरुष्व — वासे मे मनः अभिरतम्।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा अरिंदमः सौमित्रिः विविधान् द्रुमान् आजहार, ततश्च पर्णशालां चकार। निष्ठितां बद्धकटां सुदर्शनां तां दृष्ट्वा रामः एकाग्रं शुश्रूषमाणं लक्ष्मणम् इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘बद्धकटाम्’ इति पदेन कटैः (वेणुनिर्मितैः फलकैः) बद्धा भित्तिः उच्यते, येन वर्षावातयोः निवारणं भवति। ‘वासे मे मनः अभिरतम्’ इति रामस्य वचनं च मननीयम् — चतुर्दशवर्षाणि अत्र स्थातव्यम् इति निश्चयेन एव सः स्थिरम् आवसथं कारयति, न तु तात्कालिकं शरणम्। ‘शुश्रूषमाणम् एकाग्रम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणद्वयं तस्य स्वभावम् एव वर्णयति — सः भ्रातुः वचनं श्रोतुम् एव सदा सज्जः। एकस्मिन् एव दिने वृक्षच्छेदनं, दारुसंग्रहः, भित्तिबन्धनम्, छादनं च — एतत् सर्वं तेन एकाकिना कृतम्।
Lakṣmaṇa, Rāma said, bring good strong timber and build us a dwelling, gentle brother; my heart is set on living here. Hearing his words, Lakṣmaṇa, tamer of foes, brought trees of various kinds and built a leaf hut. When it was finished, its walls bound with bamboo matting and handsome to look at, Rāma said to Lakṣmaṇa, who stood listening attentively. The matting walls kept out rain and wind. Rāma's words "my heart is set on living here" are worth noting: since they would stay fourteen years, he had a lasting dwelling built, not a passing shelter. "Listening attentively" describes Lakṣmaṇa's nature, always ready to hear his brother's word. Felling trees, gathering timber, binding the walls and thatching the roof, all in one day, Lakṣmaṇa did alone.
२२ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम्।
कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः॥
२३मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण।
कर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर॥
२४भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा।
चकार च यथोक्तं हि तं रामः पुनरब्रवीत्॥
२५ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम्।
त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसो ह्ययम्॥
‘सौमित्रे, ऐणेयं मांसम् आहृत्य शालां यक्ष्यामहे; चिरजीविभिः वास्तुशमनं कर्तव्यम्। लक्ष्मण शुभेक्षण, मृगं हत्वा क्षिप्रम् इह आनय; शास्त्रदृष्टः विधिः कर्तव्यः — धर्मम् अनुस्मर।’ भ्रातुः वचनम् आज्ञाय परवीरहा लक्ष्मणः यथोक्तं चकार; तं रामः पुनः अब्रवीत् — ‘एतत् श्रपयस्व, शालां यक्ष्यामहे; त्वर सौम्य, अयं मुहूर्तः ध्रुवश्च अयं दिवसः।’ गीताप्रेस-मुद्रणस्य टिप्पण्यां ‘ऐणेयं मांसम्’ इति पदस्य अर्थः गजकन्दस्य गूदा इति व्याख्यातः, न तु मृगमांसम्; तत्र च रामस्य ‘मूलफलाशनाः’ इति प्रतिज्ञा प्रमाणत्वेन उद्धृता। ‘ध्रुवः दिवसः’ इति च मुहूर्तशास्त्रस्य संज्ञा, यस्मिन् गृहशान्तिः प्रशस्ता; उत्तरात्रयं रोहिणी रविवासरः च ‘ध्रुव’ इति ‘स्थिर’ इति च संज्ञिताः। ‘चिरजीविभिः’ इति पदेन वास्तुशान्तेः फलम् एव उच्यते — दीर्घायुष्कामैः सा अवश्यं कर्तव्या। ‘शास्त्रदृष्टः विधिः’ इति च रामस्य आग्रहः; वने अपि सः शास्त्रम् एव प्रमाणीकरोति।
Son of Sumitrā, Rāma said, bring the flesh of an antelope and we will consecrate the hut; those who wish to live long must perform the rite for settling a house. Kill a deer and bring it here quickly, bright-eyed Lakṣmaṇa; the rite laid down in the texts must be performed; keep dharma in mind. The rite of settling a house, he meant, brings long life to those who perform it, and even in the forest Rāma held to the authority of the texts. Understanding his brother's command, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, did as he was told, and Rāma spoke to him again: Cook this, and we will consecrate the hut. Be quick, gentle brother; this is an auspicious hour, and the day is a "fixed" one. "Fixed" is a term from the lore of auspicious times for days on which rites for the peace of a house are recommended, such as those under the three Uttarā asterisms or Rohiṇī, or a Sunday, which are called fixed or stable.
२६स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं प्रतापवान्।
अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि॥
२७तत्तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्।
लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत्॥
२८अयं सर्वः समस्ताङ्गः शृतः कृष्णमृगो मया।
देवता देवसंकाश यजस्व कुशलो ह्यसि॥
प्रतापवान् सः लक्ष्मणः मेध्यं कृष्णमृगं हत्वा समिद्धे जातवेदसि चिक्षेप। तत् पक्वं निष्टप्तं छिन्नशोणितं च समाज्ञाय लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रं राघवम् अब्रवीत् — ‘अयं कृष्णमृगः मया सर्वः समस्ताङ्गः शृतः; देवसंकाश, देवताः यजस्व — त्वं हि कुशलः असि।’ ‘छिन्नशोणितम्’ इति पदं मुद्रणस्य टिप्पण्यां ‘छिन्नं शोणितं रक्तविकाररूपं रोगजातं येन सः’ इति व्युत्पाद्यते; एवं गजकन्दस्य औषधगुणः सूच्यते। ‘देवसंकाश’ इति सम्बोधनेन लक्ष्मणः भ्रातरं देवसदृशं मन्यते, ‘कुशलः हि असि’ इति च यज्ञविधौ रामस्य नैपुण्यं ख्यापयति। अत्र कर्मविभागः स्पष्टः — आहरणं पाकः च लक्ष्मणस्य, यजनं मन्त्रश्च रामस्य; उभौ च स्वं स्वं कर्म प्रीत्या कुरुतः।
The valorous Lakṣmaṇa killed a black antelope fit for sacrifice and put it in the blazing fire. When he knew it was cooked through, well roasted and free of blood, he said to Rāghava, the tiger among men: I have cooked this black antelope whole, with all its limbs; godlike one, make the offering to the gods, for you are skilled in it. By calling him godlike, Lakṣmaṇa showed he regarded his brother as divine, and by "you are skilled" he acknowledged Rāma's mastery of ritual. The division of labour is clear: fetching and cooking were Lakṣmaṇa's part, the offering and the mantras Rāma's, and each did his own part gladly.
२९रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ्जपकोविदः।
संग्रहेणाकरोत्सर्वान्मन्त्रान्सत्रावसानिकान्॥
३०इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशावसथं शुचिः।
बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः॥
३१वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवमेव च।
वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्॥
गुणवान् जपकोविदः रामः स्नात्वा नियतः सन् संग्रहेण सर्वान् सत्रावसानिकान् मन्त्रान् अकरोत्। सर्वान् देवगणान् इष्ट्वा शुचिः सः आवसथं विवेश; अमिततेजसः रामस्य मनसि आह्लादः बभूव। ततः वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवम् एव च यागं कृत्वा सः वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रावर्तयत्। अत्र गृहप्रवेशस्य पूर्णः विधिः क्रमेण दर्श्यते — स्नानम्, नियमः, मन्त्रजपः, देवयजनम्, वैश्वदेवबलिः, रुद्रविष्ण्वोः पूजा, मङ्गलपाठः च। राज्यात् प्रच्युतः अपि रामः गृह्यधर्मं न त्यजति; पर्णशाला अपि तस्य कृते गृहम् एव, अतः तत्र अपि सम्पूर्णा वास्तुशान्तिः विधीयते। ‘नियतः’ ‘शुचिः’ इति विशेषणाभ्यां बाह्यः आन्तरः च शौचः सूच्यते। ‘मनोह्लादः बभूव’ इति पदेन च सर्गस्य भावः परिवर्तते — इतः प्रभृति रामस्य शोकः शान्तः, वनवासः च व्रतरूपेण स्वीकृतः।
Then Rāma, a man of virtue and skilled in recitation, bathed and, with his mind controlled, recited in brief all the formulas that close a sacrificial session. Having worshipped all the hosts of gods, he entered the dwelling in a state of purity, and great gladness arose in the heart of Rāma of boundless splendour. Then he made the offering to the Viśvedevas and worship to Rudra and Viṣṇu, and performed the auspicious rites that set right whatever is amiss in a dwelling. The full rite of entering a house is shown here step by step: bathing, restraint, recitation, worship of the gods, the offering to the Viśvedevas, worship of Rudra and Viṣṇu, and auspicious recitations. Though he had fallen from a kingdom, Rāma did not give up a householder's rites; the leaf hut was a home to him, and so the full rite of consecration was done there. "Controlled" and "pure" suggest purity without and within. And with "great gladness arose" the mood of the sarga changes: from here Rāma's grief is at rest, and he accepts his forest life as a vow.
३२जपं च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।
पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम्॥
३३वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च।
आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः॥
न्यायतः जपं कृत्वा नद्यां यथाविधि स्नात्वा रामः पापसंशमनम् उत्तमं बलिम् अकरोत्। आश्रमस्य अनुरूपाणि वेदिस्थलविधानानि चैत्यानि आयतनानि च सः स्थापयामास। ‘आश्रमस्य अनुरूपाणि’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — यथा गृहं तथा एव देवस्थानानि; अल्पायां पर्णशालायाम् अल्पाः एव वेद्यः, न तु राजप्रासादस्य इव विस्तीर्णाः। हिन्दीभाष्ये वेदिस्थलानि दिक्पालबलेः स्थानानि, चैत्यानि गणेशादीनाम्, आयतनानि च विष्ण्वादीनां स्थानानि इति व्याख्यातानि। एवं वनवासस्य प्रथमम् एव अहः धर्मकर्मणा एव आरभ्यते। ‘पापसंशमनं बलिम्’ इति पदेन पञ्चसूनादोषाणां शान्तिः उच्यते, या गृहस्थस्य नित्यं कर्तव्या; एतेन च रामः वने अपि गृहस्थधर्मम् एव अनुवर्तते इति ख्याप्यते।
Having recited properly and bathed in the river according to the rule, Rāma made an excellent offering to remove all fault, the offering by which a householder daily makes amends for the unavoidable harms of household life; so it is shown that even in the forest Rāma followed a householder's dharma. And he laid out altar grounds, shrines and sanctuaries, all in proportion to the hermitage. "In proportion to the hermitage" is important: as the house, so the places of worship; a small leaf hut had small altars, not great ones like those of a royal palace. So the very first day of their forest life began with acts of dharma.
३४तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।
वासाय सर्वे विविशुः समेताः सभां यथा देवगणाः सुधर्माम्॥
३५सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम्।
ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात्॥
वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवातां तां शालां वासाय सर्वे समेताः विविशुः — यथा देवगणाः सुधर्मां सभां प्रविशन्ति। सुरम्यं चित्रकूटं सुतीर्थां तां माल्यवतीं नदीं च आसाद्य मृगपक्षिजुष्टां तां भूमिं दृष्ट्वा हृष्टः रामः ननन्द, पुरविप्रवासात् जातं दुःखं च जहौ। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ, येन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। ‘सुधर्मा सभा’ इति उपमया पर्णशाला देवसभातुल्या क्रियते — न हि गृहस्य महत्त्वं शिलया, अपि तु तन्निवासिभिः। ‘जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात्’ इति पदेन सर्गः सान्त्वनेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे कथा पुनः अयोध्यां प्रति परावर्तते, यत्र सुमन्त्रः शोकसमाचारं वहन् प्रत्यागच्छति।
Then they all went in together to live in that charming hut, thatched with leaves, well built in a fitting spot and sheltered from the wind, as the hosts of the gods enter their hall Sudharmā. Having come to lovely Citrakūṭa and to the river Mālyavatī with her good bathing places, and seeing that land alive with beasts and birds, Rāma rejoiced and was glad, and let go of the sorrow of exile from the city. These last two verses are in a longer metre, marking the end of the sarga. The image of Sudharmā makes the leaf hut the equal of the gods' own assembly hall, for a home's greatness lies not in its stone but in those who live in it. With Rāma letting go of his sorrow the sarga ends in consolation; in the next, the story turns back to Ayodhyā, where Sumantra returns bearing the news of grief.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।