अयोध्याकाण्डम् — पञ्चपञ्चाशः सर्गः
भरद्वाजस्य स्वस्त्ययनम्, चित्रकूटमार्गोपदेशः, प्लवेन कालिन्दीतरणम्, सीतायाः नदीवटप्रार्थना, यमुनातटे निवासः
अस्मिन् सर्गे रामः लक्ष्मणः सीता च भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटं प्रति प्रस्थिताः। महर्षिः तेषां स्वस्त्ययनं कृत्वा मार्गम् उपदिशति — गङ्गायमुनयोः सङ्गमम् आसाद्य पश्चान्मुखीं कालिन्दीम् अनुगन्तव्या, तत्र प्रचरिते तीर्थे प्लवं कृत्वा अंशुमती तरितव्या, ततः श्यामः न्यग्रोधः प्राप्तव्यः, तस्मात् क्रोशमात्रे नीलं काननम्, सः एव च चित्रकूटस्य रम्यः मार्दवयुक्तः मार्गः। इति आदिश्य मुनिः निवर्तते; रामः च ‘कृतपुण्याः स्म’ इति कृतज्ञतां प्रकाशयति। ततः ते कालिन्दीम् आसाद्य काष्ठसंघाटेन महाप्लवं रचयन्ति, लक्ष्मणः च सीतायै सुखम् आसनं कल्पयति। सीताम् आरोप्य वसनभूषणानि खनित्रकाजं च निधाय तौ नदीं तरतः। मध्यधारायां सीता यमुनां वन्दते, पत्युः व्रतपारणं प्रार्थयते, प्रत्यागमने च गोसहस्रेण पूजां प्रतिजानाति। दक्षिणतीरम् उत्तीर्णाः ते श्यामवटं प्राप्नुवन्ति; तत्र सीता वटं वन्दित्वा श्वश्र्वोः दर्शनं याचित्वा परिक्रामति। रामः लक्ष्मणम् आदिशति — ‘सीताम् अग्रतः नय, यत् इच्छति तत् देहि’; सीता च नूतनान् पादपान् लताः च पृच्छति, लक्ष्मणः च कुसुमोत्करान् आनयति। अन्ते ते यमुनावने मृगान् हत्वा विहृत्य अदीनदर्शनाः नदीवप्रे निवासम् आजग्मुः।
१उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिंदमौ।
महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति॥
२तेषां स्वस्त्ययनं चैव महर्षिः स चकार ह।
प्रस्थितान्प्रेक्ष्य तांश्चैव पिता पुत्रानिवौरसान्॥
३ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः।
भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम्॥
४गङ्गायमुनयोः संधिमासाद्य मनुजर्षभौ।
कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामः लक्ष्मणः सीता च प्रयागे भरद्वाजस्य आश्रमम् उपगताः, तत्र च मुनिना सत्कृताः; अयं सर्गः तेषां चित्रकूटप्रस्थानं वर्णयति। तस्मिन् आश्रमे रजनीम् उषित्वा अरिंदमौ तौ राजपुत्रौ महर्षिम् अभिवाद्य तं गिरिं प्रति प्रस्थितौ। महर्षिः तेषां स्वस्त्ययनम् अकरोत्; प्रस्थितान् तान् प्रेक्ष्य सः पिता औरसान् पुत्रान् इव स्नेहेन अनुससार। ततः महातेजाः भरद्वाजः सत्यपराक्रमं रामं प्रति वक्तुं प्रचक्रमे — ‘हे मनुजर्षभौ, गङ्गायमुनयोः सन्धिम् आसाद्य पश्चान्मुखाश्रितां कालिन्दीं नदीम् अनुगच्छेतम्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः न केवलं पन्थानं कथयति, अपि तु मङ्गलम् आशास्ते; ‘पिता पुत्रान् इव’ इति उपमया च मुनेः स्नेहः जनकस्नेहतुल्यः इति सूच्यते।
In the previous sarga Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā had come to Bharadvāja's hermitage at Prayāga and been honoured by the sage; this sarga tells of their setting out for Citrakūṭa. Having spent the night in the hermitage, the two princes, tamers of their foes, saluted the great seer and set out for the mountain. The great seer performed the rite of blessing for them, and as he watched them go he followed them lovingly, as a father follows the sons of his own body. Then Bharadvāja, in his great splendour, began to speak to Rāma, whose valour was truth: Best of men, when you reach the meeting of the Gaṅgā and the Yamunā, follow the Kālindī river, which flows there facing west. Note that the sage did not only tell them the way but wished them well, and the comparison with a father shows that his love was a parent's love.
५अथासाद्य तु कालिन्दीं प्रतिस्रोतःसमागताम्।
तस्यास्तीर्थं प्रचरितं प्रकामं प्रेक्ष्य राघव।
तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम्॥
६ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।
परीतं बहुभिर्वृक्षैः श्यामं सिद्धोपसेवितम्॥
७तस्मिन्सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषां क्रियाम्।
समासाद्य च तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा॥
मुनिः अग्रे कथयति — ‘प्रतिस्रोतःसमागतां कालिन्दीम् आसाद्य तस्याः प्रचरितं प्रकामं तीर्थं दृष्ट्वा तत्र प्लवं कृत्वा अंशुमतीं नदीं तरत। ततः हरितच्छदं महान्तं न्यग्रोधम् आसादयिष्यथ, यः बहुभिः वृक्षैः परीतः श्यामः सिद्धैः च उपसेवितः। तस्मिन् वटे सीता अञ्जलिं कृत्वा आशिषां क्रियां प्रयुञ्जीत; तं वृक्षं समासाद्य तत्र वसेत, अतिक्रमेत वा।’ पञ्चमः श्लोकः अत्र षट्पादः — एकस्मिन् एव अङ्के त्रयः अर्धश्लोकाः निबद्धाः। ‘प्रचरितं तीर्थम्’ इति पदेन सूच्यते यत् जनैः गम्यमानम् अवतरणस्थानम् एव ग्राह्यम्, न तु यत्र कुत्रचित् प्रवेशः; नदीतरणे हि अपरीक्षितः घट्टः एव महद् भयम्। श्यामवटः च मार्गे प्रसिद्धं चिह्नम्, अतः मुनिः तम् एव लक्ष्यत्वेन निर्दिशति। ‘वसेत, अतिक्रमेत वा’ इति विकल्पेन मुनिः तेषां स्वातन्त्र्यं रक्षति — मार्गदर्शकः दिशं दर्शयति, न तु नियमयति। सीतायाः च वटवन्दनम् अत्र पूर्वम् एव आदिष्टम्, तत् च चतुर्विंशे श्लोके यथोक्तम् एव सम्पद्यते।
When you reach the Kālindī, the sage went on, where her current flows against the stream, look well for a crossing place that people use, and there make a raft and cross the Daughter of the Sun. Then you will come to a great banyan with green leaves, dark, ringed by many trees and frequented by perfected beings. There let Sītā fold her hands and ask for blessings; and when you reach the tree you may either stay there or pass on. "A crossing place that people use" means that only a landing known to travellers should be chosen, not any spot at all, for an untried ford is the great danger in crossing a river. The dark banyan was a well-known landmark on the road, so the sage gave it as their goal. By offering the choice of staying or going on, he left them free: a guide shows the way, he does not dictate. And Sītā's reverence to the banyan, directed here in advance, happens later exactly as he said.
८क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं प्रेक्ष्य च काननम्।
सल्लकीबदरीमिश्रं रम्यं वंशैश्च यामुनैः॥
९स पन्थाश्चित्रकूटस्य गतस्य बहुशो मया।
रम्यो मार्दवयुक्तश्च दावैश्चैव विवर्जितः॥
१०इति पन्थानमादिश्य महर्षिः संन्यवर्तत।
अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः॥
‘वटात् क्रोशमात्रं गत्वा नीलं काननं द्रक्ष्यथ, यत् सल्लकीबदरीमिश्रं यामुनैः वंशैः च रम्यम्। एषः एव चित्रकूटस्य पन्थाः, यः मया बहुशः गतः; सः रम्यः मार्दवयुक्तः दावाग्निभिः च विवर्जितः।’ इति पन्थानम् आदिश्य महर्षिः संन्यवर्तत; रामः तम् अभिवाद्य ‘तथा’ इति उक्त्वा तं विनिवर्तितवान्। अत्र मुनेः वर्णनं न केवलं दिङ्निर्देशः, अपि तु सान्त्वनम् अपि — ‘मार्दवयुक्तः’ इति पदेन सुकुमार्याः सीतायाः पादयोः क्लेशः न भविष्यति इति सूच्यते, ‘दावैः विवर्जितः’ इति च वनवासिनां प्रधानं भयं निवार्यते। स्वयम् अनुभूतं मार्गं निर्दिशन् मुनिः स्वस्य साक्षित्वेन एव तेषां विश्वासं जनयति। ‘क्रोशमात्रम्’ इति परिमाणनिर्देशेन च मार्गः सुगमः इति ज्ञाप्यते — दीर्घा यात्रा खण्डशः विभज्य कथ्यते, येन श्रोतुः मनसि क्लेशः न जायते।
A league beyond the banyan, he said, you will see a dark wood mixed with sallakī and jujube trees and lovely with the bamboos of the Yamunā. That is the road to Citrakūṭa, which I have often travelled; it is pleasant, the ground is soft, and it is free of forest fires. Having shown them the way, the great seer turned back, and Rāma saluted him, said "So be it", and let him go. The sage's description was not only directions but comfort too: "soft ground" meant that delicate Sītā's feet would not suffer, and "free of forest fires" removed the chief fear of forest dwellers. By describing a road he had walked himself, he won their trust through his own experience. And by measuring it out stage by stage, he made the long journey seem easy to the listener.
११उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
कृतपुण्याः स्म भद्रं ते मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते॥
१२इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ।
सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम्॥
उपावृत्ते तस्मिन् मुनौ रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘भद्रं ते; कृतपुण्याः खलु वयम्, यत् अयं मुनिः अस्मान् अनुकम्पते।’ एतत् वचनं रामस्य शीलं प्रकाशयति — सः न स्वस्य माहात्म्येन मुनेः अनुग्रहं मन्यते, अपि तु पूर्वकृतेन पुण्येन। एवं तौ मनस्विनौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा सीताम् एव अग्रतः कृत्वा कालिन्दीं नदीं जग्मतुः। ‘सीताम् अग्रतः कृत्वा’ इति पदं रक्षाविधानं सूचयति — पुरतः वधूः, पृष्ठतः च सायुधौ वीरौ; एषा एव वनमार्गे चर्यायाः विधिः, या अग्रे सप्तविंशे श्लोके स्पष्टम् उक्ता।
When the sage had gone back, Rāma said to Lakṣmaṇa: Blessings on you; we must have done good deeds in the past, for this sage to show us such kindness. These words reveal Rāma's character: he did not credit the sage's favour to his own greatness but to merit earned before. Then the two high-minded tigers among men, having talked it over, went down to the Kālindī with Sītā in front of them. Putting Sītā in front was an arrangement for her safety, the lady ahead and the two armed heroes behind, the order for travelling through the forest that is stated plainly later in the sarga.
१३अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतस्विनीं नदीम्।
चिन्तामापेदिरे सद्यो नदीजलतितीर्षवः॥
१४तौ काष्ठसंघाटमथो चक्रतुः सुमहाप्लवम्।
शुष्कैर्वंशैः समाकीर्णमुशीरैश्च समावृतम्॥
१५ततो वैतसशाखाश्च जम्बुशाखाश्च वीर्यवान्।
चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीतायाः सुखमासनम्॥
शीघ्रस्रोतस्विनीं कालिन्दीं नदीम् आसाद्य ते सद्यः चिन्ताम् आपेदिरे, यतः नदीजलं तितीर्षवः आसन्। ततः तौ काष्ठसंघाटं कृत्वा सुमहान्तं प्लवं चक्रतुः, यः शुष्कैः वंशैः समाकीर्णः उशीरैः च समावृतः। अनन्तरं वीर्यवान् लक्ष्मणः वैतसशाखाः जम्बुशाखाः च छित्त्वा सीतायाः सुखम् आसनं चकार। अत्र काव्यस्य सूक्ष्मता द्रष्टव्या — प्लवः केवलं तरणसाधनम्, किन्तु लक्ष्मणः तत्र शुष्कवंशान् उशीराणि च आस्तीर्य आसनं च रचयति; राजपुत्र्याः सुकुमारत्वं स्मृत्वा वने अपि यथाशक्ति सुखं कल्प्यते। ‘चिन्ताम् आपेदिरे’ इति पदेन च कविः दर्शयति यत् एते न सिद्धाः न योगिनः, अपि तु मानुषाः — नदीम् अतीर्त्वा गन्तुं न शक्यम् इति ज्ञात्वा ते व्याकुलाः अभवन्, ततः च स्वयम् एव उपायं चिन्तयित्वा अकुर्वन्।
Reaching the swift-flowing Kālindī, they were at once troubled, for they wanted to cross the river. So the two of them bound timber together and made a large raft, covered with dry bamboo and spread with fragrant uśīra grass. Then valiant Lakṣmaṇa cut branches of cane and rose-apple and made a comfortable seat for Sītā. The poet's delicacy is to be seen here: a raft is only a means of crossing, but Lakṣmaṇa laid dry bamboo and uśīra on it and made a seat as well, remembering the princess's delicacy and providing what comfort he could even in the forest. And "they were troubled" shows that these were not perfected beings or yogis but human men: knowing they could not go on without crossing the river, they were anxious, and then worked out a way for themselves.
१६तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम्।
ईषत्सलज्जमानां तामध्यारोपयत प्लवम्॥
१७पार्श्वे तत्र च वैदेह्या वसने भूषणानि च।
प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे समाहितः॥
१८आरोप्य सीतां प्रथमं संघाटं परिगृह्य तौ।
ततः प्रतेरतुर्यत्तौ प्रीतौ दशरथात्मजौ॥
तत्र दाशरथिः रामः श्रियम् इव अचिन्त्यां प्रियां किञ्चित् लज्जमानां तां सीताम् अध्यारोपयत प्लवम्। वैदेह्याः पार्श्वे वसने भूषणानि च, प्लवे च कठिनकाजं समाहितः रामः न्यस्तवान्। ‘कठिनकाजम्’ इति पदेन खनित्रं चर्ममयी पेटिका च गृह्येते, ये वनवासिनाम् उपकरणानि। प्रथमं सीताम् आरोप्य संघाटं परिगृह्य प्रीतौ यत्तौ च तौ दशरथात्मजौ प्रतेरतुः। अत्र ‘यत्तौ’ इति पदं प्रयत्नं सावधानतां च सूचयति; ‘प्रीतौ’ इति च — भयम् अपहाय हर्षेण एव कर्म कुर्वन्तौ भ्रातरौ चित्रिताै। ‘श्रियम् इव’ इति उपमा सीतायाः देवीत्वं स्मारयति; सा हि न केवलं राजवधूः, अपि तु साक्षात् लक्ष्मीः इति कवेः अभिप्रायः। ‘समाहितः’ इति विशेषणं च सूचयति यत् रामः स्वयम् एव यत्नेन तानि न्यस्तवान्, यतः सेवकाः अपि राज्येन सह त्यक्ताः।
There Rāma, son of Daśaratha, helped his beloved Sītā onto the raft, she who was beyond imagining, like Śrī herself, and a little shy. The image of Śrī recalls Sītā's divinity: she was not only a royal bride but Lakṣmī, the goddess of fortune, in person. Beside Vaidehī Rāma carefully placed her clothes and ornaments, and on the raft he put the spade and the leather basket, the tools of forest dwellers. He did it himself with care, for their servants had been left behind with the kingdom. Having put Sītā on board first, the two sons of Daśaratha took hold of the raft and began to cross, glad and intent on their work; the poet paints the brothers setting aside fear and doing the task with joy and care.
१९कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत।
स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारयेन्मे पतिर्व्रतम्॥
२०यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च।
स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्॥
२१कालिन्दीमथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः।
तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणं वरवर्णिनी॥
कालिन्द्याः मध्यम् आयाता सीता ताम् एव नदीम् अवन्दत — ‘देवि, स्वस्ति; त्वां तरामि; मे पतिः व्रतं पारयेत्। स्वस्तिना रामे प्रत्यागते इक्ष्वाकुपालितां पुरीं प्राप्य गोसहस्रेण सुराघटशतेन च त्वां यक्ष्ये।’ एवं याचमाना कृताञ्जलिः वरवर्णिनी सीता दक्षिणं तीरम् अभिसम्प्राप्ता। अत्र सीतायाः चित्तं प्रकाशते — स्वस्य क्लेशः तया न स्मर्यते, केवलं पत्युः व्रतसमाप्तिः प्रार्थ्यते; प्रत्यागमनकाले च प्रतिश्रुता पूजा तस्याः आशाम् एव सूचयति। नदीनां देवतात्वेन वन्दनं वैदिकी रीतिः, यां सीता वनमार्गे अपि न त्यजति। किञ्च ‘इक्ष्वाकुपालितां पुरीम्’ इति पदेन सा अयोध्यायाः राजवंशम् एव स्मरति — निर्वासिता अपि सा तं वंशं स्वकीयम् एव मन्यते। गोसहस्रं सुराघटशतं च इति उपचारौ तत्कालीनायाः नदीपूजायाः विधिं दर्शयतः।
When she reached the middle of the Kālindī, Sītā bowed to the river: Goddess, bless me; I am crossing you; may my husband see his vow through to the end. If Rāma comes back safely, when we reach the city the Ikṣvākus rule, I will worship you with a thousand cows and a hundred jars of wine. So, hands folded, lovely Sītā made her prayer, and they reached the southern bank. Here Sītā's heart is revealed: she did not think of her own hardship but prayed only that her husband might complete his vow, and the worship she promised for their return shows her hope. Honouring rivers as goddesses is an ancient Vedic custom, which Sītā did not abandon even on the forest road. By speaking of "the city the Ikṣvākus rule" she remembered the royal house of Ayodhyā and, exiled though she was, counted it her own. The thousand cows and hundred jars show the manner of river worship in those days.
२२ततः प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम्।
तीरजैर्बहुभिर्वृक्षैः संतेरुर्यमुनां नदीम्॥
२३ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात्।
श्यामं न्यग्रोधमासेदुः शीतलं हरितच्छदम्॥
ततः ते प्लवेन शीघ्रगाम् ऊर्मिमालिनीं तीरजैः बहुभिः वृक्षैः शोभितां यमुनां नदीं संतेरुः। तीर्णाः च ते प्लवम् उत्सृज्य यमुनावनात् प्रस्थाय शीतलं हरितच्छदं श्यामं न्यग्रोधम् आसेदुः — तम् एव वटं यम् भरद्वाजः पूर्वम् उद्दिष्टवान्। एवं मुनेः वचनं यथोक्तं फलितम्; एतेन च पाठकस्य मनसि मुनेः वाक्ये प्रत्ययः दृढीभवति। ‘प्लवम् उत्सृज्य’ इति पदम् अपि सार्थकम् — यत् साधनं कृत्यं साधितवत्, तत् तत्रैव त्यज्यते; वनवासिनः किमपि अतिरिक्तं न वहन्ति। ‘शीतलम्’ इति विशेषणं च अध्वश्रान्तानां तेषाम् आश्वासनं सूचयति।
Then on the raft they crossed the swift Yamunā, garlanded with waves and adorned with the many trees that grow on her banks. Once across, they left the raft, walked on out of the Yamunā woods, and came to the cool dark banyan with its green leaves, the very tree Bharadvāja had described. So the sage's words came true exactly, and the reader's trust in them grows firm. Leaving the raft has its point too: a tool that has done its work is left where it is, for forest dwellers carry nothing extra. And "cool" suggests the relief the tree gave to travellers tired from the road.
२४न्यग्रोधं समुपागम्य वैदेही चाभ्यवन्दत।
नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम्॥
२५कौसल्यां चैव पश्येम सुमित्रां च यशस्विनीम्।
इति सीताञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छन्मनस्विनी॥
२६अवलोक्य ततः सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम्।
दयितां च विधेयां च रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥
न्यग्रोधं समुपागम्य वैदेही तम् अभ्यवन्दत — ‘महावृक्ष, नमः ते अस्तु; मे पतिः व्रतं पारयेत्। कौसल्यां यशस्विनीं सुमित्रां च पुनः पश्येम।’ इति अञ्जलिं कृत्वा मनस्विनी सा तं वनस्पतिं पर्यगच्छत्। अत्र सीतायाः प्रार्थनायां स्वार्थः न कोऽपि — पत्युः व्रतम्, श्वश्र्वोः दर्शनं च एव याच्येते। ततः आयाचन्तीम् अनिन्दितां दयितां विधेयां च तां सीताम् अवलोक्य रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत्। ‘विधेया’ इति पदेन तस्याः अनुकूलत्वम्, ‘अनिन्दिता’ इति च निर्दोषत्वं ख्याप्यते; एतत् दृष्ट्वा एव रामस्य हृदये तस्याः रक्षणविषये विशेषा चिन्ता जायते, या अनन्तरं लक्ष्मणं प्रति आज्ञारूपेण निर्गच्छति।
Coming up to the banyan, Vaidehī bowed to it: Homage to you, great tree; may my husband see his vow through to the end. And may we see glorious Kausalyā and Sumitrā again. Saying this, the high-minded woman folded her hands and walked around the tree. There was nothing selfish in her prayer: she asked only for her husband's vow and to see her mothers-in-law again. Then, seeing Sītā, blameless, beloved and devoted to him, making her prayer, Rāma spoke to Lakṣmaṇa. "Devoted" speaks of her loyalty and "blameless" of her innocence, and seeing this, a special concern for her protection arose in Rāma's heart, which he then gave to Lakṣmaṇa as an order.
२७सीतामादाय गच्छ त्वमग्रतो भरतानुज।
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सायुधो द्विपदां वर॥
२८यद्यत्फलं प्रार्थयते पुष्पं वा जनकात्मजा।
तत्तत्प्रयच्छ वैदेह्या यत्रास्या रमते मनः॥
२९एकैकं पादपं गुल्मं लतां वा पुष्पशालिनीम्।
अदृष्टरूपां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ साऽबला॥
३०रमणीयान्बहुविधान्पादपान्कुसुमोत्करान्।
सीतावचनसंरब्ध आनयामास लक्ष्मणः॥
रामः आह — ‘हे भरतानुज, द्विपदां वर, त्वं सीताम् आदाय अग्रतः गच्छ; अहं सायुधः पृष्ठतः अनुगमिष्यामि। जनकात्मजा यत् यत् फलं पुष्पं वा प्रार्थयते, यत्र च अस्याः मनः रमते, तत् तत् वैदेह्यै प्रयच्छ।’ सा अबला एकैकं पादपं गुल्मं पुष्पशालिनीं लतां च अदृष्टरूपां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ; सीतावचनसंरब्धः लक्ष्मणः च कुसुमोत्करान् रमणीयान् बहुविधान् पादपान् आनयामास। अत्र वनवासस्य कठोरता क्षणं विरमति — नूतनदर्शनेन सीतायाः बाल्यसदृशं कौतूहलं जायते, भ्रातरौ च तत् पूरयतः। रामस्य आज्ञायां च द्वे वस्तुनी — रक्षा प्रीतिः च; अग्रे लक्ष्मणः सीता च, पृष्ठतः सायुधः रामः, इति व्यूहः शत्रुभयं परिहरति, ‘यत्र अस्याः मनः रमते’ इति च वचनं तस्याः सन्तोषम् एव प्रधानं मन्यते।
Younger brother of Bharata, best of men, Rāma said, take Sītā and go in front; I will follow behind with my weapons. Whatever fruit or flower Janaka's daughter asks for, whatever delights her heart, give it to her. The delicate lady, seeing each tree, shrub and flowering creeper, all of them new to her, asked Rāma about them, and Lakṣmaṇa, eager at Sītā's words, brought her lovely branches of many kinds heavy with clusters of blossom. Here the hardness of forest life pauses for a moment: new sights awaken an almost childlike curiosity in Sītā, and the brothers satisfy it. Rāma's order holds two things, protection and love: Lakṣmaṇa and Sītā in front with Rāma armed behind was a formation to guard against enemies, and "whatever delights her heart" puts her happiness first.
३१विचित्रवालुकजलां हंससारसनादिताम्।
रेमे जनकराजस्य सुता प्रेक्ष्य तदा नदीम्॥
३२क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुनावने॥
३३विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वारणवानरायुते।
समं नदीवप्रमुपेत्य सत्वरं निवासमाजग्मुरदीनदर्शनाः॥
विचित्रवालुकजलां हंससारसनादितां तां नदीं तदा प्रेक्ष्य जनकराजस्य सुता रेमे। ततः क्रोशमात्रं गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ बहून् मेध्यान् मृगान् हत्वा यमुनावने चेरतुः। बर्हिणपूगनादिते वारणवानरायुते शुभे वने विहृत्य ते अदीनदर्शनाः समं नदीवप्रम् उपेत्य सत्वरं निवासम् आजग्मुः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः, येन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। ‘अदीनदर्शनाः’ इति पदं सर्गस्य सारम् एव वहति — राज्यात् भ्रष्टाः अपि ते न दीनाः; यत् प्राप्तं तेन एव सन्तुष्टाः वने रमन्ते। अनेन सर्गेण रामादीनां चित्रकूटयात्रायाः द्वितीयः पादः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे ते चित्रकूटम् एव प्राप्स्यन्ति, वाल्मीकिं च द्रक्ष्यन्ति। ‘मेध्यान् मृगान्’ इति पदेन यज्ञार्हाः पवित्राः पशवः गृह्यन्ते, न तु यत् किमपि; ‘समं नदीवप्रम्’ इति च समतलः तटः, यः शयनाय योग्यः।
Then Janaka's daughter gazed at the river, its water bright over many-coloured sands and loud with geese and cranes, and she was delighted. Going on a league from there, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa killed many beasts fit for sacrifice, pure animals, not just anything, and roamed the Yamunā woods. Having wandered in that lovely forest, loud with flocks of peacocks and full of elephants and monkeys, they came, with no trace of dejection, to a level stretch of the river bank suitable for sleeping and quickly made their camp there. The last verse is in a longer metre, marking the end of the sarga. "With no trace of dejection" carries the essence of the sarga: fallen from a kingdom, they were not downcast, but content with what they had, they found joy in the forest. With this sarga the second stage of the journey to Citrakūṭa ends; in the next they will reach Citrakūṭa itself and see Vālmīki.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।