॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ५४

अयोध्याकाण्डम् — चतुःपञ्चाशः सर्गः

भरद्वाजाश्रमे आतिथ्यं चित्रकूटादेशश्च

प्रयागे गङ्गायमुनासङ्गमे भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः, मुनेः अतिथिसत्कारः, रामेण एकान्तस्थानयाचना, चित्रकूटस्य वर्णनम् आदेशश्च

अस्मिन् सर्गे रामः प्रयागे भरद्वाजाश्रमं प्राप्नोति। महावृक्षतले रात्रिम् उषित्वा प्रभाते ते त्रयः गङ्गायमुनयोः सङ्गमम् उद्दिश्य प्रस्थिताः। सायंकाले रामः धूमं दृष्ट्वा जलघोषं श्रुत्वा छिन्नदारूणि च अवलोक्य मुनेः सान्निध्यम् अनुमिनोति। आश्रमं प्राप्य दूरात् एव स्थित्वा अनुज्ञां गृहीत्वा ते प्रविशन्ति; रामः आत्मानं निवेदयति — ‘आवां दशरथपुत्रौ, इयं जनकात्मजा, पित्रा नियुक्ताः तपोवनं प्रवेक्ष्यामः’ इति। भरद्वाजः गाम् अर्घ्यम् उदकं वन्याहारं च दत्त्वा वासम् अपि कल्पयति, ‘अत्र एव वस’ इति च आमन्त्रयते। रामः तु पौरजानपदस्य सान्निध्यात् एकान्तं स्थानं याचते। ततः मुनिः दशक्रोशदूरे स्थितं चित्रकूटं वर्णयति — गोलाङ्गूलवानरर्क्षसेवितं, गन्धमादनसंनिभम्, ऋषिभिः स्वर्गप्राप्तिस्थानम्। रात्रिं तत्र उषित्वा प्रातः अनुज्ञां याचमानं रामं भरद्वाजः चित्रकूटं प्रति प्रेषयति, तस्य च शोभां पुनः विस्तरेण वर्णयति।

१महावृक्षात् प्रस्थानं, प्रयागाभिमुखं गमनम्

१ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शुभाम्।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे॥

२यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्॥

३ते भूमिभागान्विविधान्देशांश्चापि मनोहरान्।
अदृष्टपूर्वान्पश्यन्तस्तत्र तत्र यशस्विनः॥

४यथा क्षेमेण सम्पश्यन्पुष्पितान्विविधान्द्रुमान्।
निर्वृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत्॥

तस्मिन् महावृक्षे शुभां रजनीम् उषित्वा, विमले सूर्ये अभ्युदिते, ते त्रयः तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे। यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुना अभिप्रवर्तते, तं देशम् उद्दिश्य सुमहत् वनं विगाह्य ते जग्मुः। यशस्विनः ते तत्र तत्र विविधान् भूमिभागान् अदृष्टपूर्वान् मनोहरान् देशान् च पश्यन्तः अगच्छन्। ‘अदृष्टपूर्वान्’ इति पदेन वनवासस्य नूतनता सूचिता — येषां जीवनम् अयोध्यायाः प्रासादेषु व्यतीतम्, तेषां कृते एषा भूमिः सर्वथा अपूर्वा। यथाक्षेमं गच्छन्तः पुष्पितान् विविधान् द्रुमान् सम्पश्यन्तः, दिवसे प्रायः निर्वृत्तमात्रे, रामः सौमित्रिम् अब्रवीत्। ‘यथाक्षेमम्’ इति पदेन सूच्यते यत् गमनं न त्वरया, अपि तु सुखेन विश्रम्य विश्रम्य अभवत्; शोकस्य आवेगः शान्तः, अध्वा च रमणीयः। अत्र त्रयाणां गमनं न पलायनम्, अपि तु तीर्थयात्रा इव शान्तम्। भागीरथ्याः यमुनायाः च सङ्गमः प्रयागः इति प्रसिद्धः; तत्र एव भरद्वाजस्य आश्रमः। कविः प्रथमं मार्गस्य शोभां वर्णयति, ततः गन्तव्यं सूचयति — एषा एव अध्ववर्णनस्य रीतिः। ‘विगाह्य’ इति पदेन वनस्य गहनता सूचिता; ते न राजमार्गेण, अपि तु वनमध्येन एव गच्छन्ति। अयं सर्गः पूर्वसर्गस्य अनन्तरम् एव प्रवर्तते — तस्मिन् वनस्पतितले रात्रिः, अस्मिन् च तस्मात् प्रस्थानम्।

Having spent that auspicious night under the great tree, the three set out from there when the sun had risen clear. They plunged into the great forest and made for the place where the Yamunā flows into the Bhāgīrathī Gaṅgā. The renowned travellers went on, looking here and there at many kinds of country and at lovely regions they had never seen before; to those whose lives had been spent in the palaces of Ayodhyā, this land was wholly new. Going at their ease and gazing at flowering trees of many kinds, when the day was nearly over, Rāma spoke to Lakṣmaṇa. "At their ease" suggests they went without haste, resting now and then; the surge of grief had calmed and the road was pleasant, so that their journey was not a flight but calm as a pilgrimage. The meeting of the Bhāgīrathī and the Yamunā is famous as Prayāga, and there stood Bharadvāja's hermitage. The poet first describes the beauty of the road and then names the goal, which is his way with journeys. "Plunged into" conveys the depth of the forest: they went not by the highway but through the heart of the woods. This sarga follows straight on from the last: there the night beneath the tree, here the departure from it.

२धूमदर्शनं, सङ्गमानुमानम्, आश्रमप्राप्तिः

५प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुत्तमम्।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः॥

६नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम्।
तथाहि श्रूयते शब्दो वारिणोर्वारिघर्षजः॥

७दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः।
छिन्नाश्चाप्याश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः॥

८धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे।
गङ्गायमुनयोः संधौ प्रापतुर्निलयं मुनेः॥

रामः वदति — ‘हे सौमित्रे, प्रयागम् अभितः उत्तमं धूमं पश्य। तम् अहं भगवतः अग्नेः केतुं मन्ये; अतः मुनिः संनिहितः इति ज्ञायते। नूनं वयं गङ्गायमुनयोः सम्भेदं प्राप्ताः स्मः, यतः वारिणोः परस्परघर्षणात् जायमानः शब्दः श्रूयते। वनजैः उपजीविभिः परिभिन्नानि दारूणि दृश्यन्ते; आश्रमे च छिन्नाः विविधाः द्रुमाः एते दृश्यन्ते।’ अत्र रामः त्रिभिः लिङ्गैः आश्रमस्य सान्निध्यम् अनुमिनोति — धूमेन, जलघोषेण, छिन्नकाष्ठैः च; एषा अनुमानपद्धतिः कवेः वास्तवदर्शितां सूचयति। ततः तौ धन्विनौ सुखं गत्वा, दिवाकरे लम्बमाने, गङ्गायमुनयोः संधौ मुनेः निलयं प्रापतुः। ‘लम्बमाने दिवाकरे’ इति पदाभ्यां सायंकालः सूचितः — अतिथेः आगमनाय उचितः एव कालः। ‘केतुम्’ इति पदेन धूमः अग्नेः ध्वजरूपेण उपचरितः — यथा ध्वजेन राजा ज्ञायते, तथा धूमेन अग्निहोत्री ऋषिः। ‘उपजीविभिः’ इति पदेन वनोत्पन्नैः जीविकां वहन्तः तापसाः ग्रामीणाः वा उच्यन्ते; तेषां छिन्नानि काष्ठानि मनुष्यवासस्य चिह्नानि। एवं रामः वनमध्ये अपि लक्षणैः एव दिशं निश्चिनोति। ‘सुखं गत्वा’ इति पदाभ्यां मार्गस्य क्लेशाभावः सूचितः।

Look, son of Sumitrā, Rāma said, at the fine smoke rising over Prayāga; I take it for the banner of the blessed fire god, which tells us a sage is close by. Surely we have reached the meeting of the Gaṅgā and the Yamunā, for we can hear the sound of water grinding against water. Here is wood split by those who live off the forest, and here by the hermitage are trees of many kinds that have been felled. Rāma inferred the nearness of the hermitage from three signs, the smoke, the roar of the waters and the cut wood, a way of reasoning that shows the poet's eye for reality. As a king is known by his banner, so a sage who tends the sacred fire is known by its smoke. And the cut timber of those who live off the forest, ascetics or villagers, was a sign of human dwelling. So even in the middle of the forest Rāma found his way by signs. Then the two bowmen went on pleasantly, without hardship, and as the sun was sinking they reached the sage's dwelling at the confluence of the Gaṅgā and the Yamunā; evening was the right time for a guest to arrive.

३भरद्वाजदर्शनम्, अभिवादनम्

९रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत्॥

१०ततस्त्वाश्रममासाद्य मुनेर्दर्शनकांक्षिणौ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः॥

११स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्॥

१२हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागः कृताञ्जलिः।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत्॥

रामः आश्रमम् आसाद्य मृगपक्षिणः त्रासयन् मुहूर्तम् अध्वानं गत्वा भरद्वाजम् उपागमत्। धनुर्धरवेषेण आश्रमस्य शान्ताः मृगाः पक्षिणः च त्रस्ताः इति सूक्ष्मम् अवलोकनम्। ततः आश्रमम् आसाद्य मुनेः दर्शनकांक्षिणौ सीतया अनुगतौ तौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः — अनुज्ञां विना आश्रमे प्रवेशः न कार्यः इति शिष्टाचारः। ततः सः प्रविश्य शिष्यगणैः वृतं संशितव्रतम् एकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषं महात्मानम् ऋषिं दृष्टवान्। ‘तपसा लब्धचक्षुषम्’ इति पदेन दिव्यदृष्टिः उक्ता, यया सः त्रिकालवृत्तं जानाति। हुताग्निहोत्रं तं दृष्ट्वा एव महाभागः रामः कृताञ्जलिः सौमित्रिणा सार्धं सीतया च अभ्यवादयत्। अग्निहोत्रानन्तरम् एव दर्शनम् — अयम् अपि कालनियमः शास्त्रसम्मतः। ‘दूरात् एव अवतस्थतुः’ इति पदैः अतिथिधर्मः प्रकाशितः — आश्रमस्य सीमायां स्थित्वा शिष्यद्वारा निवेदनं कृत्वा एव प्रवेशः। हिन्दीभाष्यम् अपि एतत् एव व्याचष्टे। ‘शिष्यगणैः वृतम्’ इति पदेन भरद्वाजस्य आचार्यत्वं सूचितम्; प्रयागस्य आश्रमः तदानीं महती विद्यापीठी आसीत् इति परम्परा। ‘मुहूर्तम् अध्वानम्’ इति पदेन आश्रमसीमायाः पर्णशालां यावत् अल्पम् अन्तरम् उक्तम्।

Coming up to the hermitage, Rāma startled its beasts and birds, and after a short stretch of road reached Bharadvāja. It is a fine observation that the peaceful animals and birds of the hermitage were frightened by men dressed as bowmen. Having reached the hermitage and wishing to see the sage, the two heroes, with Sītā following, stopped some way off, for good custom forbids entering a hermitage without leave; one halts at its edge and sends word through a pupil. Then Rāma went in and saw the great-souled sage surrounded by his pupils, a man of strict vows and single-minded, who had won through austerity the divine sight by which he knew past, present and future. Seeing that he had just made his fire offering, for it was proper to approach him only after the rite, the fortunate Rāma joined his palms and saluted him together with Lakṣmaṇa and Sītā. "Surrounded by his pupils" marks Bharadvāja as a teacher; tradition holds that his hermitage at Prayāga was then a great seat of learning.

४आत्मनिवेदनम्, मुनेः आतिथ्यम्

१३न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन्रामलक्ष्मणौ॥

१४भार्या ममेयं कल्याणी वैदेही जनकात्मजा।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता॥

१५पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुजः प्रियः।
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव धृतव्रतः॥

१६पित्रा नियुक्ता भगवन्प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम्।
धर्ममेवाचरिष्यामस्तत्र मूलफलाशनाः॥

१७तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः॥

१८नानाविधानन्नरसान्वन्यमूलफलाश्रयान्।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत्॥

लक्ष्मणपूर्वजः आत्मानं न्यवेदयत — ‘हे भगवन्, आवां दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ। इयं मम भार्या कल्याणी वैदेही जनकात्मजा, अनिन्दिता, या मां विजनं तपोवनम् अनुयाता। पित्रा प्रव्राज्यमानं मां धृतव्रतः अयं प्रियः अनुजः सौमित्रिः भ्राता वनम् एव अन्वगमत्। हे भगवन्, पित्रा नियुक्ताः वयं तपोवनं प्रवेक्ष्यामः; तत्र मूलफलाशनाः सन्तः धर्मम् एव आचरिष्यामः।’ अत्र रामः न शोकं न कैकेय्याः दोषं वदति — केवलं ‘पित्रा नियुक्ताः’ इति एव कारणं निवेदयति; एषा एव तस्य मर्यादा। धीमतः राजपुत्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा मुनिः गाम् अर्घ्यम् उदकं च उपानयत्। तप्ततपाः सः तेभ्यः नानाविधान् अन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ददौ, वासं च अभ्यकल्पयत् — मधुपर्कविधिना पूर्णम् आतिथ्यम् एतत्। ‘गाम् अर्घ्यम् उदकम्’ इति त्रयं मधुपर्कविधेः अङ्गम् — अतिथये गौः, पाद्यम्, अर्घ्यम् इति। मुनिः न केवलं वचनेन, अपि तु विधिना एव सत्कारं करोति। ‘वासं चैव अभ्यकल्पयत्’ इति पदेन रात्रिवासस्य व्यवस्था अपि कृता इति सूच्यते; अतिथेः भोजनं शयनं च उभयम् एव आतिथ्यम्। ‘अनिन्दिता’ इति सीतायाः विशेषणं मुनेः पुरतः अपि तस्याः शीलं स्थापयति।

Lakṣmaṇa's elder brother then told him who they were: Blessed one, we two are the sons of Daśaratha, Rāma and Lakṣmaṇa. This is my good wife Vaidehī, daughter of Janaka, blameless, who has followed me into this lonely penance grove. And when my father sent me into exile, this dear younger brother of mine, Lakṣmaṇa, firm in his vow, followed me into the forest. Sent by our father, blessed one, we shall enter the penance grove and live there on roots and fruit, following dharma alone. Rāma spoke of no grief and no fault of Kaikeyī's; he gave only one reason, that their father had sent them, and that was his restraint. Calling Sītā blameless established her character before the sage too. Hearing the wise prince's words, the righteous sage brought him a cow, the guest offering and water, the parts of the honey-offering rite with which a guest is received. Then the sage, ripe in austerity, gave them many kinds of food and drinks made from wild roots and fruits, and arranged a lodging for them. So he honoured them not only in words but according to the rule; for hospitality means both food and shelter for the guest.

५भरद्वाजस्य वचनम् — इह एव वस

१९मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनागतं मुनिः॥

२०प्रतिगृह्य तु तामर्चामुपविष्टं स राघवम्।
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा॥

२१चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्याम्यहमुपागतम्।
श्रुतं तव मया चैव विवासनमकारणम्॥

२२अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान्सुखम्॥

मृगपक्षिभिः मुनिभिः च समन्ततः आसीनः सः मुनिः आगतं राममभ्यर्च्य स्वागतेन तम् अभिनन्दितवान्। तां अर्चां प्रतिगृह्य उपविष्टं राघवं प्रति भरद्वाजः तदा इदं धर्मयुक्तं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे काकुत्स्थ, चिरस्य खलु त्वाम् उपागतं पश्यामि। तव अकारणं विवासनम् अपि मया श्रुतम्।’ ‘चिरस्य खलु’ इति पदाभ्यां मुनेः दीर्घा प्रतीक्षा सूचिता, ‘अकारणम्’ इति च तस्य निर्णयः — निर्दोषस्य निर्वासनम् इति। ‘महानद्योः समागमे अयम् अवकाशः विविक्तः, पुण्यः रमणीयः च; भवान् इह सुखं वसतु।’ मुनेः आमन्त्रणं न केवलं शिष्टाचारः, अपि तु वात्सल्यमूलकम्; सः रामं पुत्रवत् एव स्वसमीपे स्थापयितुम् इच्छति। ‘धर्मयुक्तम्’ इति वाक्यविशेषणेन सूच्यते यत् मुनेः वचनं न कौतूहलजनितम्, अपि तु धर्मानुसारि आमन्त्रणम्। ‘विविक्तः’ इति पदेन जनसम्पर्करहितता उक्ता, ‘पुण्यः’ इति तीर्थत्वम्, ‘रमणीयः’ इति च प्राकृतिकी शोभा — त्रिभिः विशेषणैः स्थानस्य पूर्णं वर्णनम्।

Seated among beasts and birds and surrounded by sages, the sage honoured Rāma, who had come as his guest, and welcomed him. When Rāghava had accepted the honour and sat down, Bharadvāja spoke these words in keeping with dharma: It is a long time, Kākutstha, since I last saw you come here. I have heard too of your banishment, for which there was no cause. "A long time" suggests the sage's long waiting, and "no cause" his judgement that an innocent man had been exiled. This place at the meeting of the two great rivers is secluded, holy and delightful, he said; live here in comfort. The sage's invitation was not mere courtesy but came from affection; he wished to keep Rāma near him like a son. "In keeping with dharma" suggests that his words were not born of curiosity but were an invitation in accordance with dharma. And the three words, secluded, holy and delightful, give a full picture of the place: free of crowds, a holy site, and naturally beautiful.

६रामस्य प्रत्युत्तरम् — एकान्तस्थानयाचना

२३एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः॥

२४भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः।
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्॥

२५आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये॥

२६एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम्।
रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा॥

भरद्वाजेन एवम् उक्तः सर्वहिते रतः राघवः रामः शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — ‘हे भगवन्, इतः पौरजानपदः जनः आसन्नः; अतः इह मां प्रेक्ष्य सुदर्शम् इति मन्ये। इमम् आश्रमं वैदेहीं मां च प्रेक्षकः जनः आगमिष्यति; अनेन कारणेन अहम् इह वासं न रोचये।’ रामस्य आशङ्का द्विविधा — एकतः तपोवनस्य शान्तिभङ्गः, अन्यतः वनवासस्य व्रतस्य शिथिलता; यदि पौराः सततम् आगच्छेयुः, तर्हि वनवासः नाममात्रः स्यात्। ‘हे भगवन्, एकान्ते उत्तमम् आश्रमस्थानं पश्य, यत्र सुखार्हा जनकात्मजा वैदेही रमते।’ अत्र रामः स्वस्य सुखं न याचते, अपि तु सीतायाः एव; सा सुखार्हा सती वने आगता इति तस्य नित्या चिन्ता। अत्र रामस्य विनयः द्रष्टव्यः — सः मुनेः आमन्त्रणं न प्रत्याख्याति, अपि तु कारणं निवेद्य अन्यत् स्थानं याचते। ‘सुदर्शम्’ इति भावे प्रयोगः — सुखेन दर्शनं भवेत् इति। एतेन च सूच्यते यत् रामः स्वस्य दर्शनार्थम् आगच्छतां जनानां भारं मुनेः आश्रमे न इच्छति। ‘सर्वहिते रतः’ इति रामस्य विशेषणेन तस्य प्रत्याख्यानम् अपि लोकहितमूलकम् इति सूच्यते।

So addressed by Bharadvāja, Rāma, devoted to the good of all, gave a gentle answer. Blessed one, he said, the people of the city and the countryside are close to this place; I think they will find it easy to come and see me here. People will come to gaze at Vaidehī and at me, and that is why I do not wish to live here. His concern was twofold: the peace of the penance grove would be broken, and his vow of forest life would slacken, for if the citizens kept coming, his exile would be exile in name only. Nor did he wish to burden the sage's hermitage with the crowds who would come to see him. Look out for me, blessed one, some excellent site for a hermitage in a lonely place, where Vaidehī, daughter of Janaka, who deserves every comfort, may be happy. Here Rāma asked nothing for his own comfort but only for Sītā's; that she had come to the forest though she deserved comfort was his constant care. His courtesy is to be seen too: he did not refuse the sage's invitation outright, but gave his reason and asked for another place. "Devoted to the good of all" suggests that even his refusal was rooted in the good of others.

७चित्रकूटस्य वर्णनम्

२७एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः।
राघवस्य तु तद्वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत्॥

२८दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यस्मिन्निवत्स्यसि।
महर्षिसेवितः पुण्यः पर्वतः शुभदर्शनः॥

२९गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः।
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः॥

३०यावता चित्रकूटस्य नरः शृङ्गाण्यवेक्षते।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः॥

३१ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम्।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह॥

३२प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम्।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह॥

एतत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा महामुनिः भरद्वाजः राघवस्य अभिप्रायम् अर्थग्राहकं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे तात, इतः दशक्रोशे गिरिः अस्ति, यस्मिन् त्वं निवत्स्यसि; सः महर्षिसेवितः पुण्यः शुभदर्शनः पर्वतः। गोलाङ्गूलैः अनुचरितः, वानरैः ऋक्षैः च निषेवितः, गन्धमादनसंनिभः, चित्रकूटः इति ख्यातः। यावत् नरः चित्रकूटस्य शृङ्गाणि अवेक्षते, तावत् सः कल्याणानि समाधत्ते, पापे च मनः न कुरुते। तत्र बहवः ऋषयः शरदां शतं विहृत्य, कपालशिरसा सह, तपसा दिवम् आरूढाः। तं वासं तव प्रविविक्तं सुखं च मन्ये; अथवा वनवासाय इह एव मया सह वस।’ ‘कपालशिरसा सह’ इति पदेन वार्धक्येन शुक्लीभूताः कपालवत् श्वेताः केशाः उक्ताः; तेन तेषां दीर्घतपश्चर्या सूचिता। दशक्रोशपरिमाणविषये गीताप्रेस-टिप्पण्यां मतभेदः उल्लिखितः — केचित् ‘दश च दश च दश च’ इति व्युत्पत्त्या त्रिंशत् क्रोशान् मन्यन्ते। चित्रकूटस्य वर्णने चत्वारः अंशाः — भौगोलिकं परिमाणम् (दशक्रोशाः), जन्तुसम्पत् (गोलाङ्गूलाः वानराः ऋक्षाः), माहात्म्यं (दर्शनमात्रेण पापनिवृत्तिः), तपःसिद्धिः (ऋषयः दिवम् आरूढाः)। अन्ते मुनिः पुनः ‘इह एव वस’ इति विकल्पं ददाति — एतेन तस्य वात्सल्यं न शाम्यति इति सूच्यते।

Hearing these good words, the great sage Bharadvāja answered in a way that met Rāghava's purpose. Ten krośas from here, my son, is a mountain where you may live, a holy mountain, lovely to look on and frequented by great seers. Langurs range over it, monkeys and bears live there; it is famous as Citrakūṭa and is like Mount Gandhamādana. As long as a man looks on the peaks of Citrakūṭa he lays up good for himself and does not turn his mind to evil. Many seers have spent a hundred autumns there and risen to heaven by their austerities, their heads white as bare skulls, their hair bleached by age, which shows how long they had practised austerity. I think that place would be secluded and pleasant for you, or else stay here with me for your time in the forest. The description of Citrakūṭa has four parts: its distance, its animals, its holiness, since merely seeing it turns one from sin, and the success of the austerities practised there. At the end the sage again offered him the choice of staying, showing that his affection had not cooled.

८आतिथ्यं, रात्रिवासः, प्रातः अनुज्ञा

३३स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम्।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह हर्षयन्॥

३४तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः॥

३५सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम्॥

३६प्रभातायां तु शर्वर्यां भरद्वाजमुपागमत्।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम्॥

३७शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे।
उषिताः स्मोऽह वसतिमनुजानातु नो भवान्॥

३८रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम्।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह॥

भरद्वाजः सर्वकामैः प्रियातिथिं तं रामं सभार्यं भ्रात्रा सह च हर्षयन् प्रतिजग्राह। प्रयागे तं महर्षिम् उपेयुषः रामस्य चित्राः कथाः कथयतः सा पुण्या रजनी प्रपन्ना। सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिं सुखम् अवसत्। ‘सुखोचितः परिश्रान्तः’ इति विरोधाभासेन कविः रामस्य दशां सूचयति — यः सुखयोग्यः, सः अध्वश्रमेण क्लान्तः; तथापि मुनेः आश्रमे तस्य निद्रा सुखा एव। शर्वर्यां प्रभातायां सः भरद्वाजम् उपागमत्, ज्वलिततेजसं मुनिं नरशार्दूलः उवाच — ‘हे भगवन् सत्यशील, तव आश्रमे वयम् अद्य शर्वरीम् उषिताः स्मः; अस्माकं वसतिं भवान् अनुजानातु।’ तस्यां रात्र्यां व्युष्टायां भरद्वाजः इदम् अब्रवीत् — ‘मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रज।’ ‘चित्राः कथाः’ इति पदाभ्यां रात्रौ रामभरद्वाजयोः दीर्घः संलापः सूचितः; तस्य विषयः तु कविना न उक्तः। ‘सत्यशील’ इति मुनेः सम्बोधनेन रामः तस्य वचनस्य अमोघतां सूचयति — यत् सः वदति तत् भवति एव।

Then Bharadvāja received Rāma, his welcome guest, with every comfort, and with him his wife and brother, and made them glad. As Rāma sat with the great seer at Prayāga, telling many wonderful tales, the holy night came on; the poet hints at a long conversation between them but does not say what it was about. Kākutstha, used to comfort and now weary, with Sītā as the third of their party, spent that night happily in Bharadvāja's lovely hermitage. The poet points to Rāma's condition by the contrast of comfort and weariness: one made for comfort was worn out by the road, and yet in the sage's hermitage his sleep was sweet. When the night turned to dawn he went to Bharadvāja, and the tiger among men said to the sage of blazing splendour: Blessed one, whose nature is truth, we have spent the night in your hermitage; now give us leave for our dwelling place. By calling the sage one whose nature is truth, Rāma implied that what he said could not fail. When the night was over, Bharadvāja said: Go to Citrakūṭa, which is rich in honey, roots and fruit.

९चित्रकूटस्य पुनर्वर्णनम्, आश्रमवासादेशः

३९वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल।
नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः॥

४०मयूरनादाभिरतो गजराजनिषेवितः।
गम्यतां भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः॥

४१पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः।
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चैव हि॥

४२विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव।
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान्दरीकन्दरनिर्झरान्।
चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव॥

४३प्रहृष्टकोयष्टिभकोकिलस्वनैर्विनोदयन्तं च सुखं परं शिवम्।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम्॥

‘हे महाबल राम, तं वासं तव औपयिकं मन्ये। सः नानानगगणोपेतः, किन्नरोरगसेवितः, मयूरनादाभिरतः, गजराजनिषेवितः च। हे भवन्, सः विश्रुतः शैलः चित्रकूटः; तं गच्छ। सः पुण्यः रमणीयः बहुमूलफलायुतः च; तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि च वनान्तेषु विचरन्ति; तानि त्वं द्रक्ष्यसि, हे राघव। सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् च सीतया सार्धं चरतः तव मनः नन्दिष्यति। प्रहृष्टकोयष्टिभकोकिलस्वनैः विनोदयन्तं, सुखं परं शिवं, मत्तैः मृगैः बहुभिः कुञ्जरैः च उपेतं तं सुरम्यम् आसाद्य आश्रमे समावस।’ द्विचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि; त्रिचत्वारिंशः च वंशस्थवृत्ते, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। अनेन सर्गेण रामस्य गन्तव्यं निश्चितं भवति; अग्रिमे सर्गे यमुनातरणं चित्रकूटगमनं च वर्ण्यते। अन्तिमेषु श्लोकेषु भरद्वाजः चित्रकूटस्य शोभां पुनः विस्तरेण वर्णयति — नगगणाः, किन्नराः, उरगाः, मयूराः, गजराजाः, कुञ्जरयूथानि, मृगयूथानि, सरितः, प्रस्रवणानि, प्रस्थाः, दर्यः, कन्दराः, निर्झराः इति। एतेन सः रामस्य मनः तत्र प्रवर्तयितुम् इच्छति; ‘नन्दिष्यति मनस्तव’ इति पदैः तस्य आशयः स्पष्टः। एवं वुल्गेटे चित्रकूटवर्णनं द्विः निबद्धम् — एकवारं अष्टाविंशात् एकत्रिंशं यावत्, द्वितीयवारं च एकोनचत्वारिंशात् त्रिचत्वारिंशं यावत्।

I think it a fitting dwelling for you, mighty Rāma, said Bharadvāja. It is covered with trees of many kinds, and kinnaras and serpents live there; the cries of peacocks make it delightful, and great elephants roam it. Go, sir, to that famous mountain Citrakūṭa. It is holy and lovely and rich in roots and fruit, and herds of elephants and herds of deer wander its forest glades; you will see them, Rāghava. Its streams, springs and ridges, its caves, hollows and waterfalls will delight your heart as you wander there with Sītā. Go to that lovely mountain, which the calls of happy koyaṣṭi birds and cuckoos make gay, supremely pleasant and auspicious, full of rutting deer and many elephants, and settle in a hermitage there. The last verse is in a longer metre, as is the poet's way at the end of a sarga. In these final verses Bharadvāja describes the beauty of Citrakūṭa again at length, its trees, kinnaras, serpents, peacocks, elephants, herds of deer, streams, springs, ridges, caves and waterfalls, wishing to turn Rāma's heart towards it, and his aim is plain in the words "your heart will take delight". So Rāma's destination is settled by this sarga; the next describes the crossing of the Yamunā and the journey to Citrakūṭa.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
अभ्युदित ५४.१ उदितः, उद्गतः — अत्र निर्मलः उदितः सूर्यः
सन्धिः
अभि + उदित → अभ्युदित — यण्सन्धिः (इ + उ = य्)
समासः
समासः नास्ति — अभि-उद्-उपसर्गपूर्वकात् ‘इ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘सूर्ये’ इत्यनेन सह)
अदृष्टपूर्व ५४.३ पूर्वं कदापि न दृष्टाः, अपूर्वाः
सन्धिः
न + दृष्टपूर्व → अदृष्टपूर्व — नञः ‘अ’ इति आदेशः (व्यञ्जनात् पूर्वम्)
समासः
न दृष्टाः पूर्वम् इति — नञ्तत्पुरुषः (‘पूर्व’ इति उत्तरपदम्, दृष्टपूर्वः इति निपातनात्)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘देशान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
निर्वृत्तमात्र ५४.४ समाप्तप्रायः, अवसानम् उपगतः — अत्र दिवसस्य अन्तः
सन्धिः
निर् + वृत्त → निर्वृत्त — विसर्गस्य रेफः (‘निस्’ इत्यस्य रुत्वम्)
समासः
निर्वृत्तः मात्रम् (एव) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘दिवसे’ इत्यनेन सह)
सम्भेद ५४.६ सङ्गमः, द्वयोः नद्योः मिलनस्थानम्
सन्धिः
सम् + भेद → सम्भेद — मकारस्य परसवर्णः (अनुस्वारस्य मकारः)
समासः
समासः नास्ति — सम्-उपसर्गपूर्वकात् ‘भिद्’ धातोः घञ्प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्राप्ताः’ इत्यस्य कर्म)
वारिघर्षज ५४.६ जलयोः परस्परसंघर्षात् उत्पन्नः
सन्धिः
वारि + घर्ष — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारात् परं घकारः)
समासः
वारिणोः घर्षः, तस्मात् जातः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः (जन् धातोः डप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शब्दः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपजीवि ५४.७ आजीविकां कुर्वद्भिः — अत्र वनोत्पन्नैः जीविकां वहद्भिः
सन्धिः
उप + जीविन् — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं जकारः)
समासः
समासः नास्ति — उप-उपसर्गपूर्वकात् ‘जीव्’ धातोः णिनिप्रत्ययः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘परिभिन्नानि’ इत्यस्य कर्तरि तृतीया)
दर्शनकांक्षि ५४.१० दर्शनम् इच्छन्तौ
सन्धिः
मुनेः + दर्शनकांक्षिणौ → मुनेर्दर्शनकांक्षिणौ — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
दर्शनं कांक्षतः इति — उपपदतत्पुरुषः (कांक्ष् धातोः णिनिप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘वीरौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
संशितव्रत ५४.११ दृढव्रतः, तीक्ष्णनियमः
सन्धिः
सम् + शित → संशित — मकारस्य अनुस्वारः (शकारात् पूर्वम्)
समासः
संशितं (दृढीकृतं) व्रतं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ऋषिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
लब्धचक्षुष ५४.११ प्राप्तदिव्यदृष्टिः — तपसा त्रिकालदर्शनसामर्थ्यं लब्धवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
लब्धं चक्षुः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ऋषिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हुताग्निहोत्र ५४.१२ यः अग्निहोत्रं हुतवान्, कृताग्निकार्यः
सन्धिः
हुत + अग्निहोत्र → हुताग्निहोत्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
हुतम् अग्निहोत्रं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इति ऋषेः विशेषणम्)
न्यवेदयत ५४.१३ निवेदितवान्, परिचयं दत्तवान्
सन्धिः
नि + अवेदयत → न्यवेदयत — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — नि-उपसर्गपूर्वकात् ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रव्राज्यमान ५४.१५ वनं प्रति प्रेष्यमाणः, निर्वास्यमानः
सन्धिः
प्र + व्राज्यमान — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं वकारः)
समासः
समासः नास्ति — प्र-उपसर्गपूर्वकात् ‘व्रज्’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि शानच्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘माम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मूलफलाशन ५४.१६ कन्दमूलफलाहाराः
सन्धिः
मूलफल + अशन → मूलफलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मूलानि च फलानि च, तानि अशनं येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘वयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अर्घ्य ५४.१७ पूजार्थं दीयमानं जलादि, अतिथिसत्कारद्रव्यम्
सन्धिः
गाम् + अर्घ्यम् → गामर्घ्यम् — मकारस्य पूर्वरूपम्, पदयोः संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘अर्घ’ इत्यस्मात् यत्प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘उपानयत’ इत्यस्य कर्म)
तप्ततप ५४.१८ परिपक्वतपाः, चिरं तपः तप्तवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तप्त’ इत्यस्य अकारात् परं तकारः
समासः
तप्तं तपः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इति मुनेः विशेषणम्)
वन्यमूलफलाश्रय ५४.१८ वनोत्पन्नैः कन्दमूलफलैः निर्मिताः
सन्धिः
फल + आश्रय → फलाश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वन्यानि मूलफलानि आश्रयः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘अन्नरसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अर्थग्राहक ५४.२७ अभिप्रायसाधकम्, प्रयोजनं ग्राहयत् वचनम्
सन्धिः
अर्थ + ग्राहक — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं गकारः)
समासः
अर्थं ग्राहयति इति — उपपदतत्पुरुषः (ग्रह् धातोः णिजन्तात् ण्वुल्प्रत्ययः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दशक्रोश ५४.२८ दशक्रोशपरिमितम् अन्तरम्; गीताप्रेस-टिप्पण्यां केचित् त्रिंशत् क्रोशान् व्याचक्षते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दश’ इत्यस्य अकारात् परं ककारः
समासः
दश क्रोशाः यस्मिन् अन्तरे — द्विगुगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे — ‘दशक्रोशे अन्तरे’ इति)
गोलाङ्गूल ५४.२९ गोपुच्छसदृशपुच्छाः वानरविशेषाः, लङ्गूराः
सन्धिः
गो + लाङ्गूल — सन्धिकार्यं नास्ति (ओकारात् परं लकारः)
समासः
गोः इव लाङ्गूलं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘अनुचरितः’ इत्यस्य कर्तरि तृतीया)
वानरर्क्ष ५४.२९ वानरैः भल्लूकैः च
सन्धिः
वानर + ऋक्ष → वानरर्क्ष — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
वानराः च ऋक्षाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘निषेवितः’ इत्यस्य कर्तरि तृतीया)
गन्धमादनसंनिभ ५४.२९ गन्धमादनपर्वततुल्यः, तत्सदृशरमणीयः
सन्धिः
सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः (नकारात् पूर्वम्)
समासः
गन्धमादनेन संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘चित्रकूटः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कपालशिरस ५४.३१ वार्धक्येन कपालवत् शुक्लशिरस्केन देहेन सह — अर्थात् जीवच्छरीरेण एव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरयोः सन्निपातः नास्ति
समासः
कपालम् इव शिरः येषां तत् — बहुव्रीहिः (सहार्थे तृतीयायां प्रयुक्तम्)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘सह’ इत्यनेन योगे)
प्रियातिथि ५४.३३ इष्टः अतिथिः, अभीप्सितः आगन्ता
सन्धिः
प्रिय + अतिथि → प्रियातिथि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रियः अतिथिः — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सीतातृतीय ५४.३५ सीता यत्र तृतीया, तादृशः — रामः लक्ष्मणः सीता च इति त्रयः
सन्धिः
सीता + तृतीय — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारात् परं तकारः)
समासः
सीता तृतीया यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘काकुत्स्थः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वासमौपयिक ५४.३९ वासं योग्यम् उचितं मन्ये इति
सन्धिः
वासम् + औपयिकम् → वासमौपयिकम् — मकारस्य पूर्वरूपम्; पदयोः योगे स्वरसन्धिः न भवति, केवलं संयोगः। ‘औपयिक’ इत्यत्र तु उपाय + ठक् इति आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः
समासः नास्ति — पदद्वयम्; ‘औपयिक’ इति ‘उपाय’ शब्दात् तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मन्ये’ इत्यस्य कर्म)
नानानगगणोपेत ५४.३९ नानाविधवृक्षसमूहैः युक्तः
सन्धिः
नानानगगण + उपेत → नानानगगणोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
नाना नगानां गणाः, तैः उपेतः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘चित्रकूटः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मयूरनादाभिरत ५४.४० मयूराणां केकाभिः रमणीयः
सन्धिः
मयूरनाद + अभिरत → मयूरनादाभिरत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मयूराणां नादाः, तेषु अभिरतः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘चित्रकूटः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बहुमूलफलायुत ५४.४१ प्रचुरकन्दमूलफलसम्पन्नः
सन्धिः
बहुमूलफल + आयुत → बहुमूलफलायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
बहूनि मूलफलानि, तैः आयुतः — बहुव्रीहिगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शैलः’ इत्यस्य विशेषणम्)