॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ५३

अयोध्याकाण्डम् — त्रिपञ्चाशः सर्गः

वनप्रथमरात्रौ रामस्य विलापः

वत्सदेशे वृक्षमूले प्रथमा वनरात्रिः, रामेण पितुः कैकेय्याः कौसल्यायाश्च चिन्तनम्, लक्ष्मणस्य प्रत्यागमनोपदेशः, लक्ष्मणस्य प्रत्याख्यानम्

अस्मिन् सर्गे वनवासस्य प्रथमा रात्रिः वर्ण्यते। गङ्गां तीर्त्वा वत्सदेशं प्राप्य रामः वनस्पतितले पश्चिमां सन्ध्याम् उपास्य लक्ष्मणम् आह — ‘इयं प्रथमा रात्रिः जनपदात् बहिः; अद्यप्रभृति आवाभ्यां जागर्तव्यम्, यतः सीतायाः योगक्षेमौ आवयोः एव।’ ततः भूमौ संविश्य सः दीर्घं विलपति — वृद्धः दशरथः कैकेय्याः वशं गतः, कामः एव अर्थधर्माभ्यां गरीयान्, भरतः एकः कोसलान् भोक्ष्यते इति। कैकेयी कौसल्यां सुमित्रां च बाधेत इति आशङ्क्य सः लक्ष्मणम् अयोध्यां प्रत्यागन्तुम् आदिशति। कौसल्यायाः दशां स्मृत्वा सः आत्मानम् एव निन्दति — ‘सारिका अपि मत्तः अधिकं प्रीतिविशिष्टा’ इति। अन्ते सः वदति — ‘क्रुद्धः अहम् इषुभिः अयोध्यां पृथिवीं च तरेयम्, किन्तु अधर्मभयात् परलोकभयात् च आत्मानं न अभिषेचये।’ लक्ष्मणः तु ‘त्वया विना सीता अहं च मुहूर्तम् अपि न जीवावः’ इति प्रत्याख्याति; रामः च तस्य वचनं स्वीकृत्य समस्ताः समाः वनवासं विदधाति।

१वृक्षमूले सन्ध्या, प्रथमा वनरात्रिः

१स तं वृक्षं समासाद्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम्।
रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्॥

२अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।
या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि॥

३जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।
योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः॥

४रात्रिं कथंचिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।
अपवर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमर्जितैः॥

५स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।
इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः॥

गङ्गां तीर्त्वा वत्सदेशं प्राप्य रामः तं वनस्पतिम् उपगत्य पश्चिमां सन्ध्याम् अन्वास्य लक्ष्मणम् उवाच — ‘अद्य इयं प्रथमा रात्रिः जनपदात् बहिः याता, या च सुमन्त्रेण रहिता; तां प्रति त्वम् उत्कण्ठितुं न अर्हसि। अद्यप्रभृति रात्रिषु आवाभ्याम् अतन्द्रिभ्यां जागर्तव्यम्, यतः सीतायाः योगक्षेमौ आवयोः एव वर्तेते। हे सौमित्रे, इमां रात्रिं कथंचित् एव वर्तयामहे; स्वयम् अर्जितैः तृणपर्णैः भूमौ आस्तीर्य अपवर्तामहे।’ ततः महार्हशयनोचितः सः मेदिन्यां संविश्य सौमित्रये इमाः शुभाः कथाः व्याजहार। अत्र कवेः कौशलं द्रष्टव्यम् — यः सुवर्णपर्यङ्के शयितुम् अर्हः, सः स्वहस्तसञ्चितेषु तृणेषु शेते; तथापि तस्य वचनं ‘शुभम्’ एव। ‘उत्कण्ठितुं न अर्हसि’ इति पदेन रामः लक्ष्मणस्य मनः पूर्वम् एव समाधत्ते, यतः सुमन्त्रस्य वियोगः सद्यः एव जातः। अपि च ‘कथंचित्’ इति पदेन कष्टस्य स्वीकारः सूचितः — सुखस्य अपेक्षा न, केवलं रात्रेः अतिवाहनम् एव अभीष्टम्।

Having crossed the Gaṅgā and reached the Vatsa country, Rāma came to that great tree, sat through the western twilight, and said to Lakṣmaṇa: Tonight is the first night we have spent outside our own country, and the first without Sumantra; you must not let it trouble you. From tonight on the two of us must keep watch at night without growing drowsy, for Sītā's safety and welfare depend on us. Let us get through this night somehow, son of Sumitrā; we will spread on the ground the grass and leaves we have gathered ourselves and lie down on them. Then he who was used to costly beds lay down on the bare earth and spoke these good words to Lakṣmaṇa. Notice the poet's skill: the man fit to sleep on a golden couch lies on grass gathered with his own hands, and yet his words are "good". By telling Lakṣmaṇa not to be troubled, Rāma steadied his brother's mind in advance, for the parting from Sumantra had only just happened. And "somehow" acknowledges the hardship: he expected no comfort, only to get through the night.

२दशरथस्य दशायाः चिन्ता

६ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।
कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति॥

७सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।
अपि न च्यावयेत्प्राणान्दृष्ट्वा भरतमागतम्॥

८अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विना कृतः।
किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशमागतः॥

रामः वदति — ‘हे लक्ष्मण, ध्रुवम् अद्य महाराजः दुःखं स्वपिति; कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति। सा देवी कैकेयी राज्यकारणात् आगतं भरतं दृष्ट्वा महाराजं प्राणेभ्यः अपि च्यावयेत्। सः अनाथः वृद्धः च, मया च विना कृतः; कामात्मा कैकेय्याः वशम् आगतः सः किं करिष्यति?’ अत्र रामस्य करुणा द्रष्टव्या — स्वस्य वनवासं विहाय सः पितुः एव दशां चिन्तयति। ‘अनाथः’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — यः सर्वस्य कोसलस्य नाथः, सः पुत्रवियोगेन स्वयम् अनाथः जातः। ‘मया विना कृतः’ इति च कर्मणि प्रयोगेण सूच्यते यत् वियोगः न स्वेच्छया, अपि तु परैः कृतः। कैकेय्याः विषये रामस्य आशङ्का न द्वेषात्, अपि तु पितुः रक्षणचिन्तायाः एव उत्पन्ना। हिन्दीभाष्ये टिप्पणी अस्ति यत् षष्ठात् षड्विंशं यावत् रामस्य एतानि वचनानि लक्ष्मणस्य परीक्षार्थं तं च प्रत्यागमयितुम् एव उक्तानि, न तु तस्य वास्तविकः अभिप्रायः। ‘ध्रुवम्’ इति निश्चयवाचकेन पदेन रामः दूरस्थस्य पितुः दशां प्रत्यक्षम् इव पश्यति।

Surely, Lakṣmaṇa, Rāma said, the great king is sleeping in sorrow tonight, while Kaikeyī, having got what she wanted, has reason to be content. When Queen Kaikeyī sees Bharata arrive, she may even drive the life out of the great king for the sake of the kingdom. He is without a protector, he is old, and he has been deprived of me; what will he do, ruled by desire and fallen into Kaikeyī's power? Rāma's compassion is to be seen here: setting aside his own exile, he thought only of his father's plight. "Without a protector" is poignant: the protector of all Kosala had himself become unprotected by the loss of his son. And "deprived of me" implies the parting was not of their own choosing but brought about by another. Rāma's fear about Kaikeyī came not from hatred but from anxiety to protect his father. With the word "surely" he sees his distant father's state as if it were before his eyes.

३कामस्य प्राबल्यं, भरतस्य सौभाग्यम्

९इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।
काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः॥

१०को ह्यविद्वानपि पुमान्प्रमदायाः कृते त्यजेत्।
छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण॥

११सुखी बत सुभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।
मुदितान्कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्॥

१२स हि राज्यस्य सर्वस्य सुखमेकं भविष्यति।
ताते तु वयसातीते मयि चारण्यमाश्रिते॥

१३अर्थधर्मौ परित्यज्य यः काममनुवर्तते।
एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा॥

१४मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।
कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च॥

‘इदं व्यसनं राज्ञः मतिविभ्रमं च आलोक्य मम इयं मतिः — कामः एव अर्थधर्माभ्यां गरीयान्। अविद्वान् अपि कः पुमान् प्रमदायाः कृते छन्दानुवर्तिनं पुत्रं त्यजेत्, यथा तातः मां त्यक्तवान्? केकयीसुतः भरतः एव सुखी सुभार्यः च, यः एकः अधिराजवत् मुदितान् कोसलान् भोक्ष्यति। ताते वयसा अतीते मयि च अरण्यम् आश्रिते सः एव सर्वस्य राज्यस्य एकं सुखं भविष्यति। यः अर्थधर्मौ परित्यज्य कामम् अनुवर्तते, सः दशरथः राजा इव क्षिप्रम् आपद्यते। हे सौम्य, मन्ये कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम प्रव्राजनाय, भरतस्य च राज्याय एव सम्प्राप्ता।’ अत्र त्रिवर्गस्य विवेचनम् — धर्मः अर्थः कामः इति त्रिषु कामः एव अधमः, तथापि सः एव बलवान् इति रामः अनुभवेन वदति। ‘छन्दानुवर्तिनम्’ इति पदेन रामः स्वस्य आज्ञाकारित्वम् एव स्मारयति — यः कदापि पितुः वचनं न अतिक्रान्तवान्, सः एव त्यक्तः। ‘आलोक्य’ इति पदेन रामः स्वानुभवात् एव इदं सिद्धान्तयति, न शास्त्रवचनात्।

Looking at this disaster and at the confusion of the king's mind, Rāma said, I think desire weighs more than gain or duty. For what man, however ignorant, would abandon an obedient son for a woman's sake, as our father has abandoned me? Bharata, Kaikeyī's son, is the happy one, and with a good wife; he alone will rule the glad people of Kosala like an emperor. Now that our father is far gone in years and I have gone to the forest, he will be the one source of happiness for the whole kingdom. A man who abandons gain and duty and follows desire soon comes to grief, as King Daśaratha has. I think, gentle brother, that Kaikeyī came into our house for Daśaratha's end, for my banishment and for Bharata's kingship. Here the three aims of life are weighed: of duty, gain and pleasure, desire is the lowest, yet, as Rāma says from experience, the strongest. By calling himself an obedient son he recalls his own obedience: he who never went against his father's word was the one cast off. And "looking at" shows he drew this conclusion from what he had seen, not from the books.

४कैकेय्याः शङ्का, लक्ष्मणं प्रति प्रत्यागमनोपदेशः

१५अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।
कौसल्यां च सुमित्रां च सा प्रबाधेत मत्कृते॥

१६मातास्मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।
अयोध्यामित एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण॥

१७अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।
अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि॥

१८क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषादन्यायमाचरेत्।
परिदद्याद्धि धर्मज्ञ गरं ते मम मातरम्॥

‘इदानीम् अपि सौभाग्यमदमोहिता कैकेयी मत्कृते कौसल्यां सुमित्रां च प्रबाधेत। अस्मत्कारणात् देवी सुमित्रा माता दुःखम् आवसेत्; अतः हे लक्ष्मण, त्वम् इतः एव काले अयोध्यां प्रविश। अहम् एकः सीतया सह दण्डकान् गमिष्यामि; त्वम् अनाथायाः कौसल्यायाः नाथः भविष्यसि। क्षुद्रकर्मा कैकेयी द्वेषात् अन्यायम् आचरेत्; हे धर्मज्ञ, सा ते मम च मातरं गरं परिदद्यात् अपि।’ अत्र रामस्य युक्तिः द्विविधा — एकतः सुमित्रायाः दुःखम्, अन्यतः कौसल्यायाः रक्षणम्; उभाभ्यां सः लक्ष्मणं निवर्तयितुम् इच्छति। ‘गरं परिदद्यात्’ इति आशङ्का अतीव तीव्रा; किन्तु सा रामस्य वास्तविकं मतं न, अपि तु लक्ष्मणस्य निश्चयपरीक्षणार्थम् उक्तम् इति सर्वे व्याख्याकाराः वदन्ति। ‘अनाथायाः नाथः’ इति च पदयुग्मेन कौसल्यायाः दीनता प्रकाशिता — पतिः शोकमग्नः, पुत्रः वनगतः, अतः सा वस्तुतः अनाथा एव। ‘काले’ इति पदेन प्रातःकालः अभिप्रेतः; रात्रौ एकाकिनः गमनं न युक्तम् इति रामस्य सावधानता।

Even now, Rāma said, Kaikeyī, drunk with the pride of her good fortune, may trouble Kausalyā and Sumitrā because of me. Because of us your mother, Queen Sumitrā, would live in sorrow; so go back to Ayodhyā from here, Lakṣmaṇa, at first light, for it would not be right to travel alone by night. I will go on alone with Sītā to the Daṇḍaka forest, and you will be the protector of Kausalyā, who has none. Kaikeyī is mean in her deeds and may act unjustly out of hatred; she may even give poison to your mother and mine, you who know what is right. Rāma's argument had two sides: Sumitrā's sorrow, and Kausalyā's need for protection, and with both he hoped to turn Lakṣmaṇa back. The fear of poison is very sharp, but it was not Rāma's real view: it was spoken to test Lakṣmaṇa's resolve, as the interpreters explain. And "protector of one who has none" shows Kausalyā's helplessness: her husband was sunk in grief and her son gone to the forest, so she truly had no one.

५कौसल्यायाः शोकः, रामस्य आत्मनिन्दा

१९नूनं जात्यन्तरे तात स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।
जनन्या मम सौमित्रे तदद्यैतदुपस्थितम्॥

२०मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च।
विप्रयुज्यत कौसल्या फलकाले धिगस्तु माम्॥

२१मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।
सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्॥

२२मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण सारिका।
यत्तस्याः श्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश॥

२३शोचन्त्याश्चाल्पभाग्याया न किंचिदुपकुर्वता।
पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिंदम॥

२४अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया।
शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे॥

‘हे तात सौमित्रे, नूनं जात्यन्तरे मम जनन्या स्त्रियः पुत्रैः वियोजिताः; तत् अद्य एतत् तस्याः उपस्थितम्। मया चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च सह फलकाले एव कौसल्या विप्रयुज्यत; माम् अस्तु धिक्। हे सौमित्रे, काचित् सीमन्तिनी मादृशं पुत्रं मा स्म जनयेत्, यः अहम् अम्बायाः अनन्तकं शोकं ददामि। मन्ये सा सारिका मत्तः अपि प्रीतिविशिष्टा, यस्याः तत् वाक्यं श्रूयते — ‘शुक, अरेः पादं दश’ इति। अल्पभाग्यायाः शोचन्त्याः अपुत्रायाः इव स्थितायाः मातुः किंचित् अपि न उपकुर्वता मया पुत्रेण किं कार्यम्, हे अरिंदम? मे माता कौसल्या मया रहिता अल्पभाग्या जाता, परमदुःखार्ता शोकसागरे पतिता शेते।’ सारिकायाः दृष्टान्तः अत्र अत्यन्तं हृद्यः — पक्षिणी अपि पालयित्र्याः शत्रुं प्रति क्रुद्धा भवति, अहं तु पुत्रः सन् अपि मातुः कृते किमपि कर्तुं न शक्नोमि इति रामस्य आत्मनिन्दा। ‘फलकाले’ इति पदेन वार्धक्यं सूचितम्, यत्र पुत्रात् सेवा अपेक्ष्यते। ‘अनन्तकम्’ इति विशेषणेन शोकस्य अपरिमितत्वम् उक्तम् — चतुर्दशवर्षाणाम् अपि अन्ते सः न शाम्यति इति भावः।

Surely, my dear brother, Rāma said, in some former birth my mother parted women from their sons, and that is why this has come upon her today. She nourished me so long and raised me through hardship, and just when the fruit was due Kausalyā has been parted from me; shame on me! Let no woman ever bear a son like me, who give my mother endless grief. I think even her pet myna is dearer to her than I am, for it is heard to say, "Parrot, bite the enemy's foot!" What use is a son like me, subduer of foes, who does nothing at all for his unlucky, grieving mother, left as if she had no son? Parted from me, my mother Kausalyā is ill-fated; she lies stricken with utter grief, fallen into an ocean of sorrow. The myna is a most touching example: even a bird turns angrily against its mistress's enemy, while he, her son, could do nothing for his mother; so Rāma reproached himself. "When the fruit was due" points to old age, the time when a mother looks to her son's care. And "endless" means that her grief was without measure and would not subside even when the fourteen years were over.

६क्रोधस्य निग्रहः, विलापोपरमः

२५एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।
तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्॥

२६अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।
तेन लक्ष्मण नाद्याहमात्मानमभिषेचये॥

२७एतदन्यच्च करुणं विलप्य विजने बहु।
अश्रुपूर्णमुखो दीनो निशि तूष्णीमुपाविशत्॥

२८विलापोपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।
समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः॥

‘हे लक्ष्मण, अहम् एकः एव क्रुद्धः सन् इषुभिः अयोध्यां पृथिवीं च तरेयम्; ननु वीर्यम् अकारणम्। किन्तु अधर्मात् परलोकस्य च भयभीतः अहम्, हे अनघ; तेन एव अद्य आत्मानं न अभिषेचये।’ अत्र सर्गस्य मूलभूतः विचारः प्रकटः — रामस्य शक्तिः पूर्णा एव, किन्तु सा धर्मेण नियन्त्रिता; अतः वनवासः न दौर्बल्यात्, अपि तु संयमात्। ‘वीर्यम् अकारणम्’ इति वाक्यस्य आशयः — पारलौकिकहितसाधने बलपराक्रमः कारणं न भवति; तत्र धर्मः एव साधनम्। एतत् अन्यत् च करुणं विजने बहु विलप्य अश्रुपूर्णमुखः दीनः सः निशि तूष्णीम् उपाविशत्। ‘विजने’ इति पदेन सूच्यते यत् रामः स्वस्य शोकं लोकसमक्षं न प्रकाशयति; केवलं भ्रातुः पुरतः एव। विलापोपरतं रामं गतार्चिषम् अनलम् इव निर्वेगं समुद्रम् इव च स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणः आश्वासयत्। उपमे द्वे अपि शान्ततायाः, न तु निर्वीर्यतायाः, वाचके। ‘तूष्णीम् उपाविशत्’ इति पदाभ्यां विलापस्य अन्तः न समाधानेन, अपि तु मौनेन एव जातः इति सूच्यते।

Were I angry, Lakṣmaṇa, Rāma said, I could by myself overrun Ayodhyā and the whole earth with my arrows; but strength is no reason for action. It is because I fear unrighteousness and the world to come, sinless one, that I do not have myself consecrated today. Here the ruling thought of the sarga comes out: Rāma's power was complete, but it was held in check by dharma, so his exile came not from weakness but from restraint. For securing one's good in the world to come, strength and valour are no means at all; dharma alone is. Having lamented much in this and other pitiful ways in that lonely place, his face full of tears and cast down, he sat in silence through the night. "Lonely place" suggests that Rāma did not show his grief before the world but only before his brother. And the lament ended not in resolution but simply in silence. Seeing Rāma, his lament over, like a fire whose flames have died and like an ocean without a wave, Lakṣmaṇa comforted him. Both images speak of calm, not of lost strength.

७लक्ष्मणस्य आश्वासनम्

२९ध्रुवमद्य पुरी राम अयोध्याऽऽयुधिनां वर।
निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी॥

३०नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे।
विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ॥

३१न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।
मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविवोद्धृतौ॥

३२नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप।
द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना॥

लक्ष्मणः वदति — ‘हे आयुधिनां वर राम, त्वयि निष्क्रान्ते अद्य अयोध्या पुरी गतचन्द्रा शर्वरी इव ध्रुवं निष्प्रभा जाता। हे पुरुषर्षभ, यत् इदं त्वं परितप्यसे तत् तव न औपयिकम्; एतेन त्वं सीतां मां च विषादयसि। हे राघव, त्वया हीना सीता अहं च मुहूर्तम् अपि न जीवावः, जलात् उद्धृतौ मत्स्यौ इव। हे परंतप, त्वया विना अद्य अहं न तातं, न शत्रुघ्नं, न सुमित्रां, न च स्वर्गम् अपि द्रष्टुम् इच्छेयम्।’ एवं लक्ष्मणः रामस्य प्रत्यागमनोपदेशम् अनुक्त्वा एव प्रत्याख्याति — सः न वादेन, अपि तु आत्मनः जीवनासम्भवकथनेन एव उत्तरं ददाति। मत्स्योपमा विशेषेण समुचिता — जलात् बहिः मत्स्यस्य मरणं तत्क्षणम् एव, न तु कालान्तरे। ‘स्वर्गम् अपि’ इति पदेन सः सर्वोत्कृष्टं फलम् अपि रामसन्निधेः न्यूनं मन्यते। ‘गतचन्द्रा शर्वरी’ इति उपमा द्विविधम् अर्थं वहति — नगर्याः शोभाहानिः, रात्रेः च अन्धकारः; उभयम् अपि रामवियोगस्य फलम्।

Surely tonight, Rāma, best of bowmen, Lakṣmaṇa said, now that you have left, the city of Ayodhyā has lost her brightness like a night when the moon has gone, an image of the city's lost splendour and of darkness both, and both the fruit of Rāma's absence. It is not fitting for you to torment yourself so, bull among men; you are casting Sītā and me into despair. Neither Sītā nor I could live a moment without you, Rāghava, any more than two fish taken from the water. Without you, scorcher of foes, I would not wish to see my father, or Śatrughna, or Sumitrā, or even heaven itself. So Lakṣmaṇa rejected the advice to go home without even mentioning it: he answered not by argument but by saying he could not live without Rāma. The image of the fish is especially apt, for a fish out of water dies at once, not after a while. And with "even heaven" he counts the highest reward lower than being near Rāma.

८वटमूले शय्या, वनवासस्य स्वीकारः

३३ततस्तत्र समासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।
न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ॥

३४स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासमादरात्।
समाः समस्ता विदधे परंतपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः॥

३५ततस्तु तस्मिन्विजने महाबलौ महावने राघववंशवर्धनौ।
न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ॥

ततः तत्र समासीनौ धर्मवत्सलौ तौ नातिदूरे न्यग्रोधे लक्ष्मणेन सुकृतां शय्यां निरीक्ष्य ताम् एव भेजाते। लक्ष्मणस्य उत्तमं पुष्कलं वचः निशम्य परंतपः राघवः आदरात् वनवासं प्रपद्य, सुचिराय धर्मं प्रपद्य, समस्ताः समाः तथा एव विदधे — अर्थात् चतुर्दशवर्षाणि लक्ष्मणस्य सहवासं स्वीकृतवान्। ततः तस्मिन् विजने महावने राघववंशवर्धनौ महाबलौ तौ भयं सम्भ्रमं च न अभ्युपेयतुः, गिरिसानुगोचरौ सिंहौ इव। एतौ द्वौ श्लोकौ वंशस्थवृत्ते निबद्धौ, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। सिंहोपमया कविः सूचयति यत् वनं तयोः कृते न प्रवासः, अपि तु स्वभावसिद्धं स्थानम् एव। अनेन सर्गेण रामस्य प्रथमा वनरात्रिः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे तौ प्रयागं प्रति गत्वा भरद्वाजाश्रमं प्राप्नुतः। अत्र च लक्ष्मणस्य वनवासाधिकारः रामेण औपचारिकतया स्वीकृतः इति कथायाः महत्त्वपूर्णः निर्णयः। ‘सुकृताम्’ इति शय्यायाः विशेषणेन लक्ष्मणस्य श्रमः एव सूचितः, यतः सा तेन एव रचिता।

Then the two brothers, who loved what is right, sitting there and seeing not far off the bed Lakṣmaṇa had made well for them under a banyan tree, went to it; "made well" speaks of Lakṣmaṇa's labour, since he had made it himself. Hearing Lakṣmaṇa's excellent and ample words, Rāghava, scorcher of foes, accepted forest life with respect, took up that duty for a long time to come, and settled the matter so for all the years; that is, he accepted Lakṣmaṇa's company for the whole fourteen years. And there in that lonely great forest the two mighty men who extend the line of Raghu knew neither fear nor alarm, like two lions ranging the mountain slopes. These closing verses are in a longer metre, as is the poet's way at a sarga's end. With the image of the lions the poet suggests that the forest was not exile for them but a place natural to them. So Rāma's first night in the forest ends; in the next sarga they go on towards Prayāga and reach Bharadvāja's hermitage. Here, too, an important decision in the story is made: Rāma formally accepted Lakṣmaṇa's right to share his exile.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
अन्वास्य ५३.१ उपासनं कृत्वा — अत्र पश्चिमसन्ध्यायाः उपासनम्
सन्धिः
अनु + आस्य → अन्वास्य — यण्सन्धिः (उ + आ = व्)
समासः
समासः नास्ति — अनु-उपसर्गपूर्वकात् ‘आस्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तं पूर्वकालक्रियावाचकम्)
उत्कण्ठितुम् ५३.२ औत्सुक्यं शोकं वा कर्तुम्, उद्विग्नः भवितुम्
सन्धिः
उद् + कण्ठितुम् → उत्कण्ठितुम् — चर्त्वविधिः (दकारस्य तकारः, खरि च)
समासः
समासः नास्ति — उद्-उपसर्गपूर्वकात् ‘कठि’ धातोः तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘अर्हसि’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
अतन्द्रि ५३.३ आलस्यरहिताभ्याम्, निद्रां त्यक्त्वा जागरूकाभ्याम्
सन्धिः
न + तन्द्रि → अतन्द्रि — नञः ‘अ’ इति आदेशः (व्यञ्जनात् पूर्वम्)
समासः
न विद्यते तन्द्रिः ययोः तौ — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम् (भावे कृत्यप्रयोगे कर्तरि तृतीया)
योगक्षेम ५३.३ अलब्धस्य प्राप्तिः (योगः), लब्धस्य रक्षणं (क्षेमः) — उभयम्
सन्धिः
योग + क्षेम — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं ककारः)
समासः
योगः च क्षेमः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘वर्तेते’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
अपवर्तामहे ५३.४ शयनं कुर्मः, निपतामः — भूमौ विश्रामं लभामहे
सन्धिः
अप + वर्तामहे — सन्धिकार्यं नास्ति; भूमौ + आस्तीर्य → भूमावास्तीर्य — आयादेशसन्धिः (औ + आ = आवा)
समासः
समासः नास्ति — अप-उपसर्गपूर्वकात् ‘वृत्’ धातोः लट् आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
महार्हशयनोचित ५३.५ बहुमूल्यशय्यायाः योग्यः — तथापि भूमौ शयितः इति विरोधः द्योत्यते
सन्धिः
महा + अर्ह → महार्ह (सवर्णदीर्घसन्धिः, आ + अ = आ); शयन + उचित → शयनोचित (गुणसन्धिः, अ + उ = ओ)
समासः
महार्हं शयनम्, तस्य उचितः — कर्मधारयगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्याजहार ५३.५ उक्तवान्, कथितवान्
सन्धिः
वि + आ + अजहार → व्याजहार — यण्सन्धिः (इ + आ = य्), ततः सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति — वि-आ-उपसर्गपूर्वकात् ‘हृ’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कृतकामा ५३.६ पूर्णमनोरथा, सिद्धाभिलाषा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृत’ इत्यस्य अकारात् परं ककारः
समासः
कृतः कामः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (स्त्रियां टाप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
च्यावयेत् ५३.७ च्यावयेत्, वियोजयेत् — अत्र प्राणेभ्यः वियोजनम्, मारयेत् इति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्राणान्’ + ‘दृष्ट्वा’ → प्राणान्दृष्ट्वा — पदान्तहलन्तस्य संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘च्यु’ धातोः णिजन्तात् विधिलिङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कामात्म ५३.८ कामपरवशः, अभिलाषप्रधानचित्तः
सन्धिः
काम + आत्मन् → कामात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कामः आत्मा (स्वभावः) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (राज्ञः विशेषणम्)
मतिविभ्रम ५३.९ बुद्धेः भ्रान्तिः, निश्चयस्य चाञ्चल्यम्
सन्धिः
मति + विभ्रम — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारात् परं वकारः)
समासः
मतेः विभ्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आलोक्य’ इत्यस्य कर्म)
छन्दानुवर्तिन् ५३.१० इच्छानुसारिणम्, आज्ञाकारिणम्
सन्धिः
छन्द + अनुवर्तिन् → छन्दानुवर्तिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
छन्दः (अभिप्रायम्) अनुवर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः (वृत् धातोः णिनिप्रत्ययः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अधिराजवत् ५३.११ सम्राट् इव, सार्वभौमराजवत्
सन्धिः
अधि + राजन् → अधिराज — सन्धिकार्यं नास्ति; वतिप्रत्ययः परतः नकारलोपः
समासः
अधिकः राजा इति अधिराजः (प्रादिसमासः); तस्य इव इति वतिप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (वतिप्रत्ययान्तं क्रियाविशेषणम्)
वयसातीत ५३.१२ वयसा अतिक्रान्तः, अतिवृद्धः
सन्धिः
वयसा + अतीते → वयसातीते — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
वयसा अतीतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘ताते’ इत्यनेन सह)
प्रव्राजन ५३.१४ वनं प्रति प्रेषणम्, निर्वासनम्
सन्धिः
प्र + व्राजन → प्रव्राजन — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं वकारः)
समासः
समासः नास्ति — प्र-उपसर्गपूर्वकात् ‘व्रज्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (तादर्थ्ये चतुर्थी)
सौभाग्यमदमोहिता ५३.१५ सौभाग्यजनितेन गर्वेण विमूढा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
सौभाग्यस्य मदः, तेन मोहिता — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
मत्कृते ५३.१५ मम निमित्तेन, मम कारणात्
सन्धिः
मद् + कृते → मत्कृते — चर्त्वविधिः (दकारस्य तकारः, खरि च)
समासः
मम कृते — षष्ठीतत्पुरुषः (‘कृते’ इति निपातवत् प्रयुक्तम्)
विभक्तिः
अव्ययीभूतः प्रयोगः (हेतौ)
क्षुद्रकर्म ५३.१८ नीचकर्मकारिणी, हीनाचरणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्षुद्र’ इत्यस्य अकारात् परं ककारः
समासः
क्षुद्राणि कर्माणि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
जात्यन्तर ५३.१९ अन्यस्मिन् जन्मनि, पूर्वजन्मनि
सन्धिः
जाति + अन्तर → जात्यन्तर — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
जातेः अन्तरम् (अन्या जातिः) — षष्ठीतत्पुरुषः अथवा कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
चिरपुष्ट ५३.२० दीर्घकालं पोषितः, चिरात् लालितः
सन्धिः
चिर + पुष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं पकारः)
समासः
चिरं पुष्टः — द्वितीयातत्पुरुषः (कालवाचिना समासः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
सीमन्तिनी ५३.२१ नारी, स्त्री — सीमन्तधारिणी इति व्युत्पत्त्या
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘काचित्’ + ‘जनयेत्’ → काचिज्जनयेत् — श्चुत्वसन्धिः (तकारस्य चकारः, ततः जकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘सीमन्त’ (केशविभाजनम्) अस्याः अस्ति इति इनिप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जनयेत्’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
सारिका ५३.२२ शारिका पक्षिणी, या मनुष्यवाचम् अनुकरोति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — रूढः शब्दः, ‘सारिका’ इति पक्षिविशेषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रीतिविशिष्टा’ इत्यस्य विशेष्यम्)
अरिंदम ५३.२३ शत्रुदमन, रिपुनिग्रहकुशल
सन्धिः
अरीन् + दम → अरिंदम — नकारस्य अनुस्वारः (मुम्आगमः)
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः (दम् धातोः खच्प्रत्ययः)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य सम्बोधनम्)
अल्पभाग्या ५३.२४ मन्दभाग्या, अल्पसौभाग्या
सन्धिः
अल्प + भाग्या — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं भकारः)
समासः
अल्पं भाग्यं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘माता’ इत्यस्य विशेषणम्)
औपयिक ५३.३० उचितम्, युक्तम्, उपायसङ्गतम्
सन्धिः
उपाय + ठक् → औपयिक — आदिवृद्धिः (उ → औ), ततः ‘इक’ इति प्रत्ययरूपम्
समासः
समासः नास्ति — ‘उपाय’ इत्यस्मात् तद्धितः (ठक्प्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘एतत्’ इत्यस्य विधेयम्)
उद्धृत ५३.३१ बहिः निष्कासितौ — जलात् उत्क्षिप्तौ मत्स्यौ
सन्धिः
उत् + हृत → उद्धृत — जश्त्वं ततः हकारस्य पूर्वसवर्णः (धकारः)
समासः
समासः नास्ति — उद्-उपसर्गपूर्वकात् ‘हृ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘मत्स्यौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
राघववंशवर्धन ५३.३५ रघुकुलस्य वृद्धिकरौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरयोः सन्निपातः नास्ति
समासः
राघवाणां वंशः, तं वर्धयतः इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘तौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
गिरिसानुगोचर ५३.३५ पर्वतशिखरेषु विचरन्तौ
सन्धिः
गिरिसानु + गोचर — सन्धिकार्यं नास्ति (उकारात् परं गकारः)
समासः
गिरेः सानवः, ते गोचराः येषां तौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘सिंहौ’ इत्यस्य विशेषणम्)