॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ५२

अयोध्याकाण्डम् — द्विपञ्चाशः सर्गः

गङ्गातरणं सुमन्त्रनिवर्तनं च

गुहेन नौकानयनम्, सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनाज्ञा तेन सह संवादः, जटाधारणम्, सीतायाः गङ्गाप्रार्थना, दक्षिणतीरे वत्सदेशप्रवेशः

अस्मिन् सर्गे रामः गङ्गां तरति। प्रभाते रामः लक्ष्मणं गङ्गातरणाय प्रेरयति; गुहः सचिवान् आदिश्य नावम् उपस्थापयति। ततः रामः सुमन्त्रं पुनः अयोध्यां प्रेषयितुम् इच्छति, तेन च सह दीर्घः संवादः प्रवर्तते — सुमन्त्रः वनवासानुगमनं याचते, रथेन सह अग्निप्रवेशम् अपि प्रतिजानीते; रामः तु कैकेय्याः प्रत्ययार्थं पितुः सत्यवादित्वरक्षणार्थं च तं निवर्तयति, राज्ञे मातृभ्यः भरताय च सन्देशं ददाति। अनन्तरं रामः न्यग्रोधक्षीरेण जटाः कृत्वा वैखानसं मार्गम् आश्रयति, गुहाय राज्यरक्षणम् उपदिशति। ततः त्रयः नावम् आरुह्य गङ्गां तरन्ति; मध्यधारायां सीता गङ्गां प्रार्थयते — ‘चतुर्दशवर्षान्ते सकुशलं प्रत्यागतायां मयि त्वां यक्ष्ये’ इति। दक्षिणतीरं प्राप्य रामः लक्ष्मणम् अग्रे, सीतां मध्ये, स्वयं च पृष्ठे इति क्रमं विदधाति। अन्ते सुमन्त्रः दूरगतं रामं दृष्ट्वा बाष्पं मुञ्चति, रामः च वत्सदेशं प्राप्य वनस्पतितले वासाय तिष्ठति।

१प्रभाते रामस्य लक्ष्मणं प्रति वचनम्

१प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्॥

२भास्करोदयकालोऽसौ गता भगवती निशा।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति॥

३बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने।
तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम्॥

४विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।
गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः॥

पूर्वसर्गे शृङ्गवेरपुरे गुहेन सह रात्रिः उषिता; लक्ष्मणः तु सर्वां रात्रिं जागरं कृत्वा भ्रातुः रक्षणम् अकरोत्। अस्मिन् सर्गे शर्वर्यां प्रभातायां पृथुवक्षाः महायशाः रामः शुभलक्षणं सौमित्रिं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हे तात, भास्करोदयकालः अयम्; भगवती निशा गता। असौ सुकृष्णः विहगः कोकिलः कूजति; वने नदतां बर्हिणानां निर्घोषः अपि श्रूयते। अतः हे सौम्य, शीघ्रगां सागरङ्गमां जाह्नवीं तराम।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न शोकेन प्रस्थानं विलम्बयति, न च रात्रिजागरणस्य ग्लानिं वदति; अपि तु कोकिलस्य मयूराणां च शब्देन एव कालं ज्ञात्वा गमनम् आरभते। एषा एव तस्य धैर्यस्य रीतिः — यत् कर्तव्यं तत् काले एव आरभ्यते। मित्राणां नन्दनः सौमित्रिः रामस्य वचः विज्ञाय गुहं सुमन्त्रं च आमन्त्र्य भ्रातुः अग्रतः अतिष्ठत्। ‘विज्ञाय’ इति पदेन सूच्यते यत् लक्ष्मणः न केवलं शब्दं शृणोति, अपि तु आशयम् अपि गृह्णाति; अतः पृथक् आज्ञां न अपेक्षते। एवम् अयं सर्गः गङ्गातरणस्य कथाम् आरभते। गङ्गायाः दक्षिणे तीरे कोसलजनपदस्य सीमा समाप्यते; अतः गङ्गातरणम् एव वनवासस्य वास्तविकः प्रारम्भः इति कविः सूचयति। अपि च ‘पृथुवक्षाः’ इति विशेषणेन रामस्य क्षात्रं रूपं स्मार्यते, ‘शुभलक्षणम्’ इति च लक्ष्मणस्य; उभयोः अपि तापसवेषेण राजलक्षणानि न नश्यन्ति इति कविः सूचयति। गङ्गा अत्र त्रिभिः नामभिः निर्दिष्टा — जाह्नवी, शीघ्रगा, सागरङ्गमा; एतैः क्रमेण तस्याः पुराणसम्बन्धः, वेगः, गन्तव्यं च सूचितम्। सुमन्त्रस्य आह्वानम् अपि अत्र एव सूचितम्, येन अग्रिमः संवादः सज्जीक्रियते। कोकिलस्य ‘सुकृष्णः’ इति विशेषणं प्रत्यक्षदर्शनस्य साक्षी; मयूराणां केका च वर्षाकालस्य न, अपि तु प्रातःकालस्य सूचिका अत्र गृहीता।

In the previous sarga the night at Śṛṅgaverapura had been spent with Guha, while Lakṣmaṇa kept awake all night guarding his brother. Now, when the night had turned to dawn, the broad-chested Rāma of great renown said to Lakṣmaṇa, son of Sumitrā, who bore every auspicious mark: My dear brother, this is the hour of sunrise; the blessed night is over. There the jet-black cuckoo is calling, and the cry of peacocks can be heard in the forest. So, gentle one, let us cross the Jāhnavī, swift-flowing on her way to the sea. Notice that Rāma did not delay setting out in his grief, nor did he complain of a sleepless night; he read the hour from the calls of the cuckoo and the peacocks and began the journey. That is his way of steadiness: what must be done is begun in its proper time. Lakṣmaṇa, the joy of his friends, understood what Rāma meant, called Guha and Sumantra, and took his stand before his brother; "understood" suggests that he grasped not only the words but their intent, and needed no separate order. So the sarga begins the story of the crossing of the Gaṅgā. On the southern bank of the Gaṅgā the Kosala country ends, so the poet presents the crossing as the true beginning of the exile. "Broad-chested" recalls Rāma's warrior form and "auspicious marks" Lakṣmaṇa's; even in ascetic dress their royal marks were not lost. The river is named three ways, as Jāhnavī, as swift and as bound for the sea, pointing in turn to her ancient story, her speed and her goal. The summoning of Sumantra here also prepares for the conversation that follows.

२गुहस्य नौकानयनम्

५स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च।
स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्॥

६अस्यवाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्।
सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर॥

७तं निशम्य गुहादेशं गुहामात्यो गतो महान्।
उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत्॥

८ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत्।
उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते॥

९तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगामिनीम्।
नौरियं पुरुषव्याघ्र शीघ्रमारोह सुव्रत॥

१०अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति॥

स्थपतिः गुहः रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च तूर्णं सचिवान् आहूय अब्रवीत् — ‘अस्यवाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभां सुप्रतारां दृढां नावं तीर्थे शीघ्रम् उपाहर।’ अत्र नौकायाः चत्वारि लक्षणानि उक्तानि — अरित्रैः क्षेपणसाधनैः युक्तत्वम्, कर्णधारेण अधिष्ठितत्वम्, दार्ढ्यम्, सुखेन तरणीयत्वं च। यः स्वयं निषादराजः नौकानां स्वामी, सः एव सर्वोत्तमां नावं परीक्ष्य प्रेषयति — इति आतिथ्यस्य पूर्णता। तं गुहादेशं निशम्य महान् गुहामात्यः गत्वा रुचिरां नावम् उपोह्य गुहाय प्रत्यवेदयत्। ततः गुहः प्राञ्जलिः भूत्वा राघवम् अब्रवीत् — ‘हे देव, इयं नौः उपस्थिता; भूयः किं ते करवाणि? हे अमरसुतप्रख्य, सागरगामिनीं तर्तुम् इयं नौः; हे पुरुषव्याघ्र सुव्रत, शीघ्रम् आरोह।’ गुहस्य ‘भूयः किं करवाणि’ इति प्रश्नः तस्य भक्तेः असन्तोषं सूचयति — कृतम् अपि सर्वं तस्य अल्पम् एव भाति। तदा महातेजाः रामः गुहम् इदं वचः उवाच — ‘भवता कृतकामः अस्मि; शीघ्रम् आरोप्यताम्।’ एते षट् श्लोकाः वुल्गेटमात्राः, समीक्षितसंस्करणे न विद्यन्ते; तत्र नौकायाः कथा अतीव संक्षिप्ता। गीताप्रेस-पाठे तु गुहस्य आतिथ्यं विस्तरेण वर्णितम्, यतः एषः एव निषादस्य भक्तेः शिखरः। अत्र ‘तीर्थे’ इति पदेन नद्याः अवतरणस्थानम् उच्यते, यत्र नौकाः बध्यन्ते। ‘सुव्रत’ इति गुहस्य सम्बोधनं रामस्य नूतनं तापसव्रतम् एव लक्षयति। ‘कृतकामोऽस्मि भवता’ इति रामस्य वचनं गुहस्य सर्वम् आतिथ्यम् एकपदेन एव स्वीकरोति — अधिकं किमपि न याचते, यतः तापसस्य अल्पेन एव पर्याप्तम्। एवं मैत्री निर्वहणेन समाप्यते।

Guha the chief heard Rāma's words, accepted them, and at once called his counsellors: Bring quickly to the landing a fine boat, fitted with oars and steered by a helmsman, sturdy and easy to cross in. Four qualities of the boat are named: oars to drive it, a helmsman at the tiller, strength and ease of crossing. The niṣāda king, master of boats himself, chose and sent the best of them, and so his hospitality was complete. Hearing Guha's order, his chief minister went, brought a handsome boat to the bank and reported to Guha. Then Guha joined his palms and said to Rāghava: My lord, the boat is here; what more can I do for you? Here is the boat to cross the river that runs to the sea, you who are like a son of the gods; board it quickly, tiger among men, keeper of noble vows. Guha's question "what more can I do?" shows that his devotion was never satisfied; everything he had done seemed too little to him. Addressing Rāma as "keeper of noble vows" marks his new ascetic vow. Then Rāma, in his great splendour, said to Guha: You have done all I wished; let us be taken aboard at once. With that single phrase Rāma accepted all of Guha's hospitality, asking nothing more, for an ascetic has enough with little. So the friendship reached its fulfilment.

३सुमन्त्रस्य निवर्तनाज्ञा

११ततः कलापान्संनह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ।
जग्मतुर्येन तां गङ्गां सीतया सह राघवौ॥

१२राममेवं तु धर्मज्ञमुपागत्य विनीतवत्।
किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥

१३ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन्करेणोत्तमदक्षिणेन।
सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः॥

१४निवर्तस्वेत्युवाचैनमेतावद्धि कृतं मम।
रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामो महावनम्॥

१५आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः।
सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्॥

ततः तौ धन्विनौ राघवौ कलापान् संनह्य खड्गौ बध्वा च सीतया सह येन गङ्गा तत्र जग्मतुः। ‘कलापान् संनह्य’ इति पदाभ्यां सूच्यते यत् तौ तापसवेषे अपि क्षत्रियधर्मं न त्यजतः — धनुः बाणाः खड्गः च तयोः नित्यसहचराः। धर्मज्ञं राममेव विनीतवत् उपगम्य सूतः सुमन्त्रः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘किम् अहं करवाणि?’ अयं प्रश्नः सुमन्त्रस्य आशाम् अपि सूचयति — सः इच्छति यत् रामः तं किमपि कार्यम् आदिशेत्, येन सः सह एव तिष्ठेत्। ततः दाशरथिः उत्तमेन दक्षिणेन करेण सुमन्त्रं स्पृशन् अब्रवीत् — ‘हे सुमन्त्र, शीघ्रं पुनरेव याहि; राज्ञः सकाशे भव, अप्रमत्तः च भव।’ करस्पर्शः अत्र वचनात् अपि अधिकं वदति — सः स्नेहस्य आश्वासनस्य च सूचकः। अयं त्रयोदशः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः; सर्गमध्ये वृत्तपरिवर्तनं भावस्य गाम्भीर्यं सूचयति। ‘निवर्तस्व’ इति उक्त्वा रामः आह — ‘एतावत् एव त्वया मम कृतम्; रथं विहाय पद्भ्याम् एव वयं महावनं गमिष्यामः।’ आत्मानम् अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः पुरुषव्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कथायाः महान् परिवर्तः — यावत् रथः आसीत् तावत् अयोध्यायाः सम्बन्धः अवशिष्टः आसीत्; रथत्यागेन सः अपि छिद्यते। ‘उत्तमदक्षिणेन करेण’ इति विशेषणद्वयं मननीयम् — दक्षिणः करः शुभः, उत्तमः च लक्षणसम्पन्नः; तेन स्पर्शः आशीर्वादतुल्यः भवति। ‘अप्रमत्तः भव’ इति च सुमन्त्राय अन्तिमः आदेशः — वृद्धस्य राज्ञः रक्षणं तस्य भारः इति सूच्यते। ‘पद्भ्यां गमिष्यामः’ इति वचनेन रामः राजोचितं यानं त्यक्त्वा तापसोचितं पादचारम् अङ्गीकरोति। ‘अवेक्ष्य’ इति पदेन सुमन्त्रः स्वस्य विसर्जनं स्वयम् एव अवगच्छति, न तु पृथक् उक्तिम् अपेक्षते; एतेन तस्य आर्तिः द्विगुणा भवति।

Then the two Rāghavas, both bowmen, strapped on their quivers, girded on their swords and went with Sītā to where the Gaṅgā lay. Even in ascetic dress they did not give up a warrior's duty: bow, arrows and sword were their constant companions. The charioteer Sumantra came humbly up to Rāma, who knew what was right, and with joined palms asked: What am I to do? The question also reveals Sumantra's hope that Rāma would give him some task that would let him stay. Then the son of Daśaratha touched Sumantra with his fine right hand and said: Go back at once, Sumantra; stay close to the king and be vigilant. The touch said more than the words, a sign of affection and reassurance; the right hand, auspicious and well marked, made it almost a blessing. And "be vigilant" was his last charge to Sumantra: the care of the old king was now his burden. Turn back, Rāma said; you have done this much for me. We shall leave the chariot and go into the great forest on foot. Seeing that he was dismissed, the charioteer was stricken, and he spoke to the tiger among men, the son of Ikṣvāku. Here the story takes a great turn: as long as the chariot was there, a tie to Ayodhyā remained, and in leaving it that tie too was cut. By choosing to go on foot Rāma gave up a prince's carriage for an ascetic's walking. And Sumantra understood his dismissal without being told outright, which doubled his pain.

४सुमन्त्रस्य प्रथमः विलापः

१६नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्।
तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने॥

१७न मन्ये ब्रह्मचर्ये वा स्वधीते वा फलोदयः।
मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम्॥

१८सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्।
त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रींल्लोकांस्तु जयन्निव॥

१९वयं खलु हता राम ये त्वया ह्युपवञ्चिताः।
कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः॥

सुमन्त्रः वदति — ‘लोके केनचित् पुरुषेण इदं न अतिक्रान्तम्, यत् तव सभ्रातृभार्यस्य प्राकृतवत् वने वासः। यदि त्वां व्यसनम् आगतम्, तर्हि ब्रह्मचर्ये वा स्वधीते वा मार्दवार्जवयोः वा फलोदयः अस्ति इति अहं न मन्ये।’ एतत् वचनं शोकस्य आवेगात् उत्पन्नम् — धर्मस्य फलं दृश्यम् इति लोकप्रसिद्धा श्रद्धा रामस्य दशां दृष्ट्वा चलिता। किन्तु अनन्तरम् एव सः स्वयम् आत्मानं समाधत्ते — ‘हे राघव, वैदेह्या भ्रात्रा च सह वने वसन् त्वं त्रीन् लोकान् जयन् इव परां गतिं प्राप्स्यसे।’ एवं सुमन्त्रस्य वचनं द्विधा विभक्तम् — एकतः धर्मस्य निष्फलता इति शङ्का, अन्यतः रामस्य गतिविषये निश्चयः; एषः एव शोकाभिभूतस्य भक्तस्य स्वभावः। अन्ते सः स्वस्य एव दुःखम् उद्घाटयति — ‘वयं तु हताः, ये तया उपवञ्चिताः; पापायाः कैकेय्याः वशं गत्वा दुःखभागिनः भविष्यामः।’ अत्र ‘हताः’ इति पदेन सः स्वस्य जीवनस्य निरर्थकताम् एव वदति। एवम् आत्मसमं रामं प्रति ब्रुवन् सारथिः दूरगतं रामं दृष्ट्वा दुःखार्तः चिरं रुरोद। ‘आत्मसमम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सुमन्त्रः रामं स्वामिमात्रं न मन्यते, अपि तु आत्मनः द्वितीयं रूपम् इव। ‘प्राकृतवत्’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — यः सर्वेषां राजा भवितुम् अर्हः, सः सामान्यजनवत् वने वसति इति एव सुमन्त्रस्य शोकस्य मूलम्। ‘त्रीन् लोकान् जयन् इव’ इति उपमया सः स्वयम् एव उत्तरं दत्तवान् — बाह्यः पराजयः अपि आन्तरं विजयम् एव सूचयति। एवं विलापः स्तुत्या समाप्यते।

No man in the world has ever suffered this, Sumantra said: that you should live in the forest like a common man, with your brother and your wife. If calamity can come upon you, I do not believe there is any fruit in chastity, or in study of the Veda, or in gentleness and honesty. These words sprang from the surge of grief: the common faith that dharma bears visible fruit was shaken by the sight of Rāma's plight. But at once he steadied himself: And yet, Rāghava, living in the forest with Vaidehī and your brother, you will win the highest state, as though you had conquered the three worlds. So his speech falls into two halves, doubt that dharma bears fruit, and certainty about Rāma's destiny, as is natural in a devoted man overwhelmed by grief. In the image of conquering the three worlds he answered his own doubt: an outward defeat points to an inner victory, and so the lament ends in praise. Finally he laid bare his own pain: It is we who are ruined, we whom she deceived; we shall fall into the power of the wicked Kaikeyī and have only sorrow. "Ruined" expresses how empty his own life now seemed. What grieved him most was that one fit to be king of all should live in the forest like an ordinary man.

५रामस्य सान्त्वनं राज्ञे च सन्देशः

२०इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा।
दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम्॥

२१ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्ट्वोदकं शुचिम्।
रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम्॥

२२इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये।
यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु॥

२३शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः।
कामभारावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते॥

२४यद्यथा ज्ञापयेत्किंचित्स महात्मा महीपतिः।
कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकांक्षया॥

२५एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नराधिपाः।
यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते॥

२६यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति।
न च ताम्यति शोकेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा॥

२७अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्।
ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः॥

२८न चाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च शोचति।
अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति वा॥

२९चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः।
लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे शीघ्रमागतान्॥

विगते बाष्पे शुचिम् उदकं स्पृष्ट्वा रामः सूतं मधुरं वाक्यं पुनः पुनः उवाच — ‘इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं न उपलक्षये। यथा दशरथः राजा मां न शोचेत् तथा कुरु।’ अयम् एव सर्गस्य केन्द्रभूतः उपदेशः — रामस्य चिन्ता न स्वस्य दुःखविषये, अपि तु पितुः शोकविषये। ‘सः जगतीपतिः शोकोपहतचेताः, वृद्धः, कामभारावसन्नः च; तस्मात् एतत् ते ब्रवीमि। सः महात्मा महीपतिः कैकेय्याः प्रियकामार्थं यत् यथा ज्ञापयेत्, तत् अविकांक्षया कार्यम्। एतदर्थम् एव हि नराधिपाः राज्यानि प्रशासति, यत् एषां सर्वकृत्येषु मनः न प्रतिहन्यते।’ अत्र रामः राजनीतेः सूत्रम् एव उपदिशति — राज्ञः सङ्कल्पस्य अप्रतिहतत्वम् एव राज्यस्य मूलम्; अतः पितुः आज्ञायां विचिकित्सा न कार्या। ‘अतः सुमन्त्र, यथा सः महाराजः नालीकं न अधिगच्छति, शोकेन च न ताम्यति, तथा कुरु। अदृष्टदुःखं वृद्धम् आर्यं जितेन्द्रियं राजानम् अभिवाद्य एव मम हेतोः इदं वचः ब्रूयाः — अहं न अनुशोचामि, लक्ष्मणः अपि न शोचति; न ‘अयोध्यायाः च्युताः’ इति, न च ‘वने वत्स्यामहे’ इति। चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु लक्ष्मणं मां सीतां च शीघ्रम् आगतान् द्रक्ष्यसे।’ एवं रामः पितुः शोकं न्यूनीकर्तुं स्वस्य शोकम् एव गोपयति। ‘शुचिम् उदकं स्पृष्ट्वा’ इति पदेन आचमनस्य शौचविधिः सूचितः — शोकेन अशुचिः भूत्वा पुनः शुद्धिं गत्वा एव सुमन्त्रः रामस्य वचनं श्रोतुम् अर्हः जातः। ‘पुनः पुनः’ इति च रामस्य धैर्यं दर्शयति; सः एकवारं न सन्तुष्यति, यावत् सारथेः मनः स्थिरं न भवति तावत् मधुरं वदति एव।

Speaking so to Rāma, who was as dear to him as his own self, the charioteer saw that Rāma was already far off, and weeping in his grief he wept a long time; "as his own self" suggests that Sumantra saw Rāma not merely as his master but as a second self. When his tears had passed and he had touched pure water, Rāma spoke sweet words to him again and again, repeating them until the charioteer's mind was steady. The sipping of water marks the rite of purification, after grief, by which Sumantra was fit again to receive Rāma's words. I see no friend of the Ikṣvākus to equal you, Rāma said. Act so that King Daśaratha does not grieve for me. This is the central teaching of the sarga: Rāma's concern was not for his own sorrow but for his father's. The lord of the earth is old, his mind is struck down by grief, and he is weighed down by desire; that is why I tell you this. Whatever that great-souled king may command to please Kaikeyī must be done without hesitation. For kings rule their kingdoms precisely so that their will may not be crossed in anything they undertake. Here Rāma teaches a maxim of statecraft: the unhindered will of the king is the root of the kingdom, so there must be no hesitation over his father's command. So act, Sumantra, that the great king does not meet with untruth and is not worn away by grief. Salute the old and noble king, who has mastered his senses and never known sorrow, and then give him this message from me: I do not grieve, nor does Lakṣmaṇa, either at being away from Ayodhyā or at having to live in the forest. When fourteen years are over, you will soon see Lakṣmaṇa, Sītā and me return. So Rāma hid his own grief to lessen his father's.

६मातृभ्यः सन्देशः, भरताय उपदेशः

३०एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।
अन्याश्च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः॥

३१आरोग्यं ब्रूहि कौसल्यामथ पादाभिवन्दनम्।
सीताया मम चार्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च॥

३२ब्रूयाश्चापि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय।
आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे॥

३३भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च।
अस्मत्संतापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति॥

३४भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः॥

३५यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः॥

३६तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमवेक्षता।
लोकयोरुभयोः शक्यं नित्यदा सुखमेधितुम्॥

३७निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः प्रतिबोधितः।
तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्॥

‘एवं राजानम् उक्त्वा, हे सुमन्त्र, मम मातरम् अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः एवम् एव वद। कौसल्याम् आरोग्यं ब्रूहि; सीतायाः मम आर्यस्य लक्ष्मणस्य च वचनात् पादाभिवन्दनं च निवेदय।’ अत्र ‘कैकेयीं च’ इति पदं मननीयम् — यया सः प्रव्राजितः, तां प्रति अपि सः कुशलप्रश्नं प्रेषयति; न तत्र विद्वेषस्य लेशः अपि। ‘महाराजं च ब्रूयाः — भरतं क्षिप्रम् आनय; आगतः भरतः नृपमते पदे स्थाप्यः। भरतं परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च अस्मत्संतापजं दुःखं त्वां न अभिभविष्यति। भरतः अपि वक्तव्यः — यथा त्वं राजनि वर्तसे तथा सर्वासु मातृषु अविशेषतः एव वर्तेथाः। यथा तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः, तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः। तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यम् अवेक्षता उभयोः लोकयोः नित्यदा सुखम् एधितुं शक्यम्।’ अत्र रामस्य औदार्यं पूर्णतया प्रकटम् — यस्याः कारणेन सः राज्यात् भ्रष्टः, तस्याः एव पुत्राय सः राज्यस्थैर्यम् उपदिशति; अधिकं च कौसल्यायाः विशेषसम्मानं याचते, न तु पक्षपातेन, अपि तु अनाथायाः वृद्धायाः रक्षणार्थम्। एवं रामेण निवर्त्यमानः प्रतिबोधितः सुमन्त्रः तत् सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत्। ‘नृपमते पदे’ इति पदेन रामः यौवराज्यस्य नाम न गृह्णाति, अपि तु ‘यत् पदं राजा मन्यते’ इति एव वदति — एतेन सः पितुः स्वातन्त्र्यम् अक्षुण्णं रक्षति। ‘सर्वास्वेव अविशेषतः’ इति च भरताय उपदेशे मातृणां समत्वम् एव धर्मः इति स्थापितम्; अनन्तरं कौसल्यायाः विशेषः अनाथत्वहेतुकः, न पक्षपातहेतुकः। ‘अस्मत्संतापजं दुःखम्’ इति समासेन रामः स्वस्य वनवासजनितं शोकम् एव पितुः रोगरूपेण चिन्तयति, तस्य च प्रतीकारं भरताभिषेकम् एव मन्यते।

When you have told the king this, Sumantra, Rāma went on, say the same again and again to my mother, to the other queens together, and to Kaikeyī. It is worth noting that he sent greetings even to Kaikeyī, who had caused his exile, without a trace of rancour. Tell Kausalyā that we are well, and give her the bows of Sītā, of myself and of my noble brother Lakṣmaṇa at her feet. And tell the great king: Have Bharata brought quickly, and when he comes, let him be set in the place the king thinks fit. Rāma did not name the office of heir but said only "the place the king thinks fit", leaving his father's freedom untouched. When you have embraced Bharata and consecrated him as heir, the grief born of sorrow for us will not overwhelm you; Rāma saw that grief as his father's sickness, and Bharata's consecration as its cure. And Bharata must be told: Treat all your mothers without distinction, just as you treat the king. As Kaikeyī and Sumitrā are to you without distinction, so, and even more, let Queen Kausalyā, my mother, be. If you please our father and look to the office of heir, you may always prosper in happiness, in this world and the next. Here Rāma's generosity is fully shown: to the son of the woman who had cost him the kingdom he gave counsel for keeping the kingdom steady. Equal treatment of the mothers is laid down as the rule, and the extra regard he asked for Kausalyā came not from partiality but from the need to protect an old woman left without support. Turned back and instructed in this way, Sumantra heard all Rāma's words and, out of love, answered Kākutstha.

७सुमन्त्रस्य प्रत्युत्तरम् — पुरीं गन्तुम् अशक्तिः

३८यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लवम्।
भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि॥

३९कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम्।
तव तात वियोगेन पुत्रशोकातुरामिव॥

४०सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः।
विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी॥

४१दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम्।
सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाहवे॥

४२दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम्।
चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः॥

४३दृष्टं तद्वै त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने।
प्रजानां संकुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्॥

४४आर्तनादो हि यः पौरैरुन्मुक्तस्त्वत्प्रवासने।
सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः॥

सुमन्त्रः वदति — ‘यत् अहं स्नेहात् अविक्लवम् अनुपचारेण ब्रूयाम्, तत् ‘भक्तिमान् अयम्’ इति मत्वा त्वं क्षन्तुम् अर्हसि।’ एवं पूर्वम् एव क्षमां याचित्वा सः स्वस्य हृदयं विवृणोति — ‘त्वद्विहीनः अहं तां पुरीं कथं प्रतियास्यामि? तव वियोगेन सा पुरी पुत्रशोकातुरा नारी इव भविष्यति। सरामम् अपि रथं दृष्ट्वा तदा जनः यादृशः आसीत्, विना रामं रथं दृष्ट्वा सा पुरी विदीर्येत अपि। शून्यम् इमं रथं दृष्ट्वा नगरी दैन्यं गच्छेत्, आहवे हतवीरं सूतावशेषं सैन्यम् इव।’ एषा उपमा अतीव मार्मिका — यथा रणे नायके हते केवलः सारथिः रथेन प्रत्यागच्छति, तथा एव सः एकाकी प्रत्यागमिष्यति; नगरस्य च शोकः तादृशः एव भविष्यति। ‘दूरे अपि निवसन्तं त्वां मानसेन अग्रतः स्थितं चिन्तयन्तः प्रजाः अद्य नूनं निराहाराः कृताः। त्वत्प्रवासने प्रजानां यादृशं संकुलं वृत्तं तत् त्वया एव दृष्टम्; तेषां चेतांसि त्वच्छोकेन क्लान्तानि। पौरैः यः आर्तनादः उन्मुक्तः, सरथं माम् एव निशाम्य ततः शतगुणं कुर्युः।’ एवं सुमन्त्रः न स्वस्य दुःखमात्रं वदति, अपि तु समग्रस्य नगरस्य दशाम् एव चित्रयति। ‘नोपचारेण’ इति पदेन सुमन्त्रः सूचयति यत् सः राजसभायाः शिष्टाचारं त्यक्त्वा हृदयस्य भाषया वदति। ‘पुत्रशोकातुराम् इव’ इति नगर्याः उपमा नारीरूपेण; तत्र पुरी माता, रामः च पुत्रः। ‘शतगुणम्’ इति च संख्यावाचकेन आर्तनादस्य वृद्धिः दर्शिता — प्रथमः नादः प्रस्थाने, द्वितीयः च रिक्तरथदर्शने।

If out of love I speak without ceremony and without holding back, Sumantra said, forgive me, knowing it comes from devotion. Having asked pardon first, he laid bare his heart, speaking not in the courtly manner but in the language of the heart. How can I go back to that city without you? Parted from you, the city will be like a woman stricken with grief for her son; the city is the mother, and Rāma her son. If the people could hardly bear the sight of the chariot with Rāma in it, the city will break apart when it sees the chariot without Rāma. Seeing this empty chariot, the city will fall into despair like an army whose hero has been killed in battle and only the driver is left. The image cuts deep: as when the commander falls in battle and only the charioteer returns with the chariot, so Sumantra would return alone, and the city's grief would be the same. Even now, surely, the people are going without food, thinking of you, who live far away yet stand before them in their minds. You saw for yourself the turmoil among the people when you were exiled, their minds worn out with grief for you. The cry of pain the citizens raised at your banishment they will raise a hundredfold when they see me with the chariot: the first cry at his going, the second at the sight of the empty chariot. So Sumantra spoke not only of his own grief but painted the state of the whole city.

८सुमन्त्रस्य याचना — वनवासानुगमनम्

४५अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया।
नीतोऽसौ मातुलकुलं संतापं मा कृथा इति॥

४६असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम्।
कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः॥

४७मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः।
कथं रथं त्वया हीनं प्रवाहन्ति हयोत्तमाः॥

४८तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि॥

४९यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि।
सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया॥

५०भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सर्वाणि राघव॥

५१त्वत्कृतेन मया प्राप्तं रथचर्याकृतं सुखम्।
आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम्॥

‘देवीं कौसल्यां च किं वक्ष्यामि? ‘तव सुतः मया मातुलकुलं नीतः, संतापं मा कृथाः’ इति किम्? असत्यम् अपि नैव अहम् ईदृशं वचनं ब्रूयाम्; अप्रियम् एव च इदं सत्यं वचः कथं ब्रूयाम्?’ अत्र सुमन्त्रस्य धर्मसङ्कटं स्पष्टम् — असत्यं वक्तुं न शक्नोति, सत्यं च वक्तुं न सहते। ‘मम नियोगस्थाः त्वद्बन्धुजनवाहिनः हयोत्तमाः त्वया हीनं रथं कथं प्रवाहन्ति? तत् अहं त्वदृते अयोध्यां गन्तुं न शक्ष्यामि; हे अनघ, वनवासानुयानाय माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि। यदि याचमानस्य मम त्यागम् एव करिष्यसि, तर्हि त्वया त्यक्तमात्रः इह सरथः अग्निं प्रवेक्ष्यामि।’ एषा प्रतिज्ञा भृत्यभक्तेः चरमा सीमा। ‘वने यानि तपोविघ्नकराणि ते भविष्यन्ति, तानि सर्वाणि रथेन प्रतिबाधिष्ये, हे राघव। त्वत्कृतेन मया रथचर्याकृतं सुखं प्राप्तम्; त्वत्कृतेन एव वनवासकृतं सुखम् आशंसे।’ अत्र सुमन्त्रः न वेतनं न पदं याचते, अपि तु सेवाम् एव; तस्य मते सेवा एव फलम्, न तु फलस्य साधनम्। अश्वानाम् अपि सः उल्लेखं करोति, यतः ते अपि रामस्य बन्धुजनं वहन्ति स्म; अतः तेषाम् अपि सम्बन्धः रामेण सह विद्यते। ‘सरथः अग्निं प्रवेक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञायां रथः अपि सहगामी — यतः सारथेः रथेन सह एव अस्तित्वम्। ‘तपोविघ्नकराणि’ इति पदेन वने ये उपद्रवाः, तान् सः रथेन निवारयितुं प्रतिजानीते; एतेन तस्य सेवायाः व्यावहारिकं मूल्यम् अपि सूचितम्। किन्तु रामः जानाति यत् रथः वने तापसस्य न उपयुज्यते। ‘त्वद्बन्धुजनवाहिनः’ इति अश्वानां विशेषणेन सूच्यते यत् ते एव अश्वाः रामस्य कुटुम्बं वहन्ति स्म, अतः तेषाम् अपि वियोगः दुःसहः।

And what shall I say to Queen Kausalyā, he asked: "I have taken your son to his uncle's house; do not grieve"? I could not say such a thing even as a lie; and how can I say the truth, which is nothing but cruel? Sumantra's dilemma is plain: he could not lie, and he could not bear to tell the truth. These fine horses of mine, trained to obey and used to carrying your kinsfolk, how will they draw the chariot without you? He mentioned the horses because they too had carried Rāma's family and so were bound to him, and parting from him was hard for them as well. So I cannot go to Ayodhyā without you, sinless one; give me leave to follow you into exile. If you cast me off though I beg you, the moment you abandon me I will enter the fire here, chariot and all. That vow is the utmost limit of a servant's devotion, and the chariot goes with him because a charioteer exists only with his chariot. Whatever hindrances to your austerities arise in the forest, Rāghava, I will drive them all away with the chariot. Through you I have known the joy of driving a chariot, and through you I hope for the joy of living in the forest. Sumantra asked neither pay nor position, only service; to him service was itself the reward, not a means to one. He even pointed to the practical worth of his service in warding off the forest's dangers, though Rāma knew that a chariot would be of no use to an ascetic in the forest.

९अश्वानां परिचर्या, रथेन प्रत्यागमनाशा

५२प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः।
प्रीत्याभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः॥

५३इमेऽपि च हया वीर यदि ते वनवासिनः।
परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्॥

५४तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन्।
अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम्॥

५५नहि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना।
राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा॥

५६वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः।
यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः॥

५७चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने।
क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसंख्यानि चान्यथा॥

५८भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि।
भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्या न मा त्वं हातुमर्हसि॥

‘प्रसीद; अरण्ये ते प्रत्यनन्तरः भवितुम् इच्छामि; प्रीत्या अभिहितम् ‘मम प्रत्यनन्तरः भव’ इति वचनं श्रोतुम् इच्छामि। हे वीर, इमे हयाः अपि यदि ते वनवासिनः परिचर्यां करिष्यन्ति, तर्हि ते परमां गतिं प्राप्स्यन्ति।’ अत्र अश्वानाम् अपि मोक्षसाधनत्वम् उक्तम् — सत्सेवया तिर्यञ्चः अपि उत्तमां गतिं लभन्ते इति शास्त्रसम्मता दृष्टिः। ‘वने वसन् अहं मूर्ध्ना तव शुश्रूषणं करिष्यामि; अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहामि। त्वया विना मया सा अयोध्या प्रवेष्टुं न शक्या, यथा दुष्कृतकर्मणा महेन्द्रस्य राजधानी।’ एषा उपमा गम्भीरा — पापिनः यथा स्वर्गे प्रवेशः निषिद्धः, तथा रामरहिता अयोध्या तस्य कृते निषिद्धा। ‘वनवासे क्षयं प्राप्ते अनेन एव रथेन त्वां पुनः पुरीं वहेयम् — एषः एव मम मनोरथः। वने त्वया सहितस्य मम चतुर्दश वर्षाणि क्षणभूतानि यास्यन्ति; अन्यथा तु शतसंख्यानि इव। हे भृत्यवत्सल, भर्तृपुत्रगते पथि तिष्ठन्तं, स्थित्या स्थितं, भक्तं भृत्यं मां त्वं हातुं न अर्हसि।’ अन्तिमे वाक्ये सः धर्मशास्त्रस्य भाषाम् आश्रयते — यः भृत्यः स्वस्थाने स्थितः, तस्य त्यागः स्वामिनः धर्मः न भवति। ‘मूर्ध्ना शुश्रूषणम्’ इति पदेन शिरसा भारवहनम् इव अत्यन्तं नम्रा सेवा सूचिता। ‘क्षणभूतानि’ तथा ‘शतसंख्यानि’ इति च कालस्य आपेक्षिकता दर्शिता — प्रियसन्निधौ दीर्घः अपि कालः अल्पः, विरहे तु अल्पः अपि दीर्घः। एषा एव भक्तेः अनुभूतिः, न तु ज्योतिषगणना।

Be gracious, he said: I want to be by your side in the wilderness; I want to hear you say kindly, "Stay by my side." And these horses too, hero, if they serve you while you live in the forest, will reach the highest state. Here even horses are said to attain liberation, in keeping with the view that even animals reach a high state by serving the good. Living in the forest I will carry your service on my head, the humblest service of all; Ayodhyā, and heaven itself, I give up entirely. I can no more enter Ayodhyā without you than an evildoer can enter the capital of great Indra. The image is grave: as heaven is barred to sinners, so Ayodhyā without Rāma was barred to him. This is my one wish, that when your exile is over I may carry you back to the city in this very chariot. Fourteen years with you in the forest will pass like a moment; otherwise they will be like a hundred. Here time is relative, as a devoted heart feels it, not as astronomers count it: long time is short in the presence of one we love, and short time long in separation. You who love your servants, do not abandon me, a devoted servant standing where a servant should stand, who has set out on the road your master's son has taken. In this last plea he used the language of dharma: to cast off a servant who keeps his place is no part of a master's duty.

१०रामस्य हेतुकथनम् — कैकेय्याः प्रत्ययार्थम्

५९एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः।
रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत्॥

६०जानामि परमां भक्तिमहं ते भर्तृवत्सल।
शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः॥

६१नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी।
कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः॥

६२विपरीते तुष्टिहीना वनवासं गते मयि।
राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम्॥

६३एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी।
भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्स्यते॥

६४मम प्रियार्थं राज्ञश्च सुमन्त्र त्वं पुरीं व्रज।
संदिष्टश्चापि यानर्थांस्तांस्तान्ब्रूयास्तथा तथा॥

एवं बहुविधं दीनं पुनः पुनः याचमानं सुमन्त्रं प्रति भृत्यानुकम्पी रामः इदम् अब्रवीत् — ‘हे भर्तृवत्सल, तव परमां भक्तिम् अहं जानामि। यदर्थं त्वाम् इतः पुरीं प्रेषयामि, तत् शृणु।’ अत्र रामः न आज्ञया, अपि तु हेतुकथनेन एव सुमन्त्रं निवर्तयति; एषः एव उत्तमस्य स्वामिनः धर्मः। ‘नगरीं गतं त्वां दृष्ट्वा मम यवीयसी जननी कैकेयी ‘रामः वनं गतः’ इति प्रत्ययं गच्छेत्। विपरीते तु सा तुष्टिहीना स्यात्, मयि वनवासं गते अपि धार्मिकं राजानं ‘मिथ्यावादी’ इति अतिशङ्केत।’ इदम् एव रामस्य दूरदर्शित्वम् — सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनं केवलं विरहः न, अपि तु पितुः सत्यवादित्वस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। यदि सारथिः रथेन सह न प्रत्यागच्छेत्, तर्हि कैकेयी शङ्केत यत् राजा रामं गुप्तं कुत्रचित् स्थापितवान्। ‘एषः मे प्रथमः कल्पः — यत् मम यवीयसी अम्बा भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यम् अवाप्स्यते। अतः मम प्रियार्थं राज्ञः च प्रियार्थं, हे सुमन्त्र, त्वं पुरीं व्रज; संदिष्टान् यान् अर्थान् तान् तान् तथा तथा ब्रूयाः।’ एवं रामः कैकेय्याः मनोरथस्य पूर्तिम् एव स्वस्य प्रथमं कर्तव्यं मन्यते — एतत् एव तस्य अद्भुतम् औदार्यम्। ‘प्रथमः कल्पः’ इति पदेन शास्त्रीया परिभाषा गृहीता — कल्पः इति विधेः प्रकारः; येषु बहवः प्रकाराः सम्भवन्ति, तेषु यः श्रेष्ठः सः प्रथमकल्पः। रामस्य मते कैकेय्याः तुष्टिः एव प्रथमकल्पः, यतः तया एव पितुः सत्यं रक्ष्यते। ‘तथा तथा’ इति द्विरुक्त्या च प्रत्येकस्य सन्देशस्य यथायोग्यं निवेदनम् आदिष्टम्।

To Sumantra, pleading so piteously and in so many ways, again and again, Rāma, who was compassionate to servants, said: I know your great devotion, you who love your master. Hear why I am sending you back from here to the city. Rāma turned Sumantra back not by command but by giving his reason, as a good master should. When my younger mother Kaikeyī sees that you have returned to the city, she will be convinced that Rāma has gone to the forest. Otherwise she would not be satisfied, and though I had gone into exile she might suspect the righteous king of having lied. This shows Rāma's foresight: Sumantra's return was not merely a parting but visible proof that his father had kept his word; if the charioteer did not come back with the chariot, Kaikeyī might suspect the king of having hidden Rāma somewhere. This is my first concern, he said, that my younger mother should obtain for her son the rich kingdom under Bharata's guard. So for my sake and the king's, Sumantra, go to the city, and deliver each message I have given you just as it should be delivered. "First concern" borrows a term of the texts, where the first of several possible ways of doing a thing is the best; for Rāma, satisfying Kaikeyī came first, because through it his father's truth was kept. That he counted the fulfilment of Kaikeyī's wish his first duty is his wonderful generosity.

११जटाधारणम्, गुहाय उपदेशः, प्रस्थानम्

६५इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः।
गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत्॥

६६नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने।
अवश्यमाश्रमे वासः कर्तव्यस्तदृतो विधिः॥

६७सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्विजनभूषणम्।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च॥

६८जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय।
तत्क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्॥

६९लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्॥

७०तौ तदा चीरसम्पन्नौ जटामण्डलधारिणौ।
अशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

७१ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सहलक्ष्मणः।
व्रतमादिष्टवान्रामः सहायं गुहमब्रवीत्॥

७२अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा।
भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्॥

७३ततस्तं समनुज्ञाप्य गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः।
जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सहलक्ष्मणः॥

इति उक्त्वा सूतं पुनः पुनः सान्त्वयित्वा अक्लीबः रामः गुहं हेतुमत् वचनम् अब्रवीत् — ‘हे गुह, सजने वने मम वासः इदानीं न योग्यः; आश्रमे वासः अवश्यं कर्तव्यः, सः एव विधिः।’ ‘सजने वने’ इति पदेन शृङ्गवेरपुरस्य समीपवर्ति वनम् उच्यते, यत्र जनानाम् आगमनं भवति; तापसस्य तु विजनम् एव योग्यम्। ‘अतः अहं तपस्विजनभूषणं नियमं गृहीत्वा, पितुः सीतायाः लक्ष्मणस्य च हितकामः, जटाः कृत्वा गमिष्यामि। न्यग्रोधक्षीरम् आनय।’ गुहः तत् क्षीरं राजपुत्राय क्षिप्रम् उपाहरत्। न्यग्रोधस्य क्षीरेण केशाः संहताः भूत्वा जटारूपं लभन्ते इति तापसानां प्रसिद्धा विधिः। तेन रामः लक्ष्मणस्य आत्मनः च जटाः अकरोत्; दीर्घबाहुः नरव्याघ्रः जटिलत्वम् अधारयत्। चीरसम्पन्नौ जटामण्डलधारिणौ तौ भ्रातरौ ऋषिसमौ अशोभेताम्। ततः सहलक्ष्मणः रामः वैखानसं मार्गम् आस्थितः व्रतम् आदिष्टवान्, सहायं गुहं च अब्रवीत् — ‘हे गुह, बले कोशे दुर्गे जनपदे च अप्रमत्तः भवेथाः; राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्।’ अत्र रामः स्वयं राज्यात् भ्रष्टः अपि मित्राय राज्यरक्षणम् उपदिशति; चतुर्णां राज्याङ्गानां निर्देशः अर्थशास्त्रस्य परिभाषाम् अनुसरति। ततः तं समनुज्ञाप्य इक्ष्वाकुनन्दनः सभार्यः सहलक्ष्मणः तूर्णम् अव्यग्रः जगाम। ‘अक्लीबः’ इति पदेन रामस्य अविषादः सूचितः — सुमन्त्रं विसृज्य अपि सः न शिथिलः। ‘तपस्विजनभूषणम्’ इति च जटानां वर्णनम्; याः राजपुत्रस्य कृते विकृतिः, ताः एव तापसस्य अलङ्कारः। ‘दुरारक्षतमम्’ इति अतिशयेन राज्यरक्षणस्य दौर्लभ्यम् उक्तम्; बलं कोशः दुर्गं जनपदः च — एतानि चत्वारि रक्ष्याणि इति निर्दिष्टानि। ‘अव्यग्रः’ इति पदेन रामस्य अनुद्विग्नता सूचिता — प्रस्थाने त्वरा अस्ति, किन्तु चित्ते चञ्चलता नास्ति।

Having said this and comforted the charioteer again and again, Rāma, unfaltering even after sending Sumantra away, spoke reasoned words to Guha: Guha, it is not right for me now to live in a forest where people come and go. I must live in a hermitage; that is the rule. The woods near Śṛṅgaverapura were visited by people, and for an ascetic only a lonely place was fitting. So, taking up the discipline that is the ornament of ascetics, for the good of my father, of Sītā and of Lakṣmaṇa, I will mat my hair and go. Bring me the milk of the banyan. Guha brought the milk to the prince at once; it is the well-known practice of ascetics that hair treated with banyan sap clings together into matted locks. With it Rāma matted Lakṣmaṇa's hair and his own, and the long-armed tiger among men now wore an ascetic's locks. What would be a disfigurement for a prince is an ornament for an ascetic. Dressed in bark and wearing coils of matted hair, the two brothers looked like sages. Then Rāma, with Lakṣmaṇa, took up the way of the forest hermits and its vow, and said to his friend Guha: Guha, be watchful over your army, your treasury, your strongholds and your country, for a kingdom is held to be the hardest of all things to guard. Though he had himself lost a kingdom, Rāma taught his friend how to keep one, naming four limbs of the state as the science of polity does. Then, taking leave of Guha, the joy of the Ikṣvākus went swiftly on with his wife and Lakṣmaṇa, in haste but without agitation.

१३सीतायाः गङ्गाप्रार्थना

८२मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता।
वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत्॥

८३पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।
निदेशं पालयत्वेनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः॥

८४चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति॥

८५ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।
यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी॥

८६त्वं हि त्रिपथगे देवि ब्रह्मलोकं समक्षसे।
भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन्सम्प्रदृश्यसे॥

८७सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।
प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते॥

८८गवां शतसहस्रं च वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया॥

८९सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च।
यक्ष्ये त्वां प्रीयतां देवि पुरीं पुनरुपागता॥

९०यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च॥

९१पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च संगतः।
अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे॥

भागीरथ्याः मध्यं समनुप्राप्य अनिन्दिता वैदेही प्राञ्जलिः भूत्वा तां नदीम् इदम् अब्रवीत् — ‘अयं धीमतः महाराजस्य दशरथस्य पुत्रः; त्वदभिरक्षितः एनं निदेशं पालयतु, हे गङ्गे। कानने समग्राणि चतुर्दश वर्षाणि उष्य भ्रात्रा मया च सह सः पुनः प्रत्यागमिष्यति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — सीता स्वस्य कृते किमपि न याचते; तस्याः सर्वा प्रार्थना पत्युः रक्षणार्था एव। ‘ततः हे सुभगे देवि, क्षेमेण पुनरागता अहं सर्वकामसमृद्धिनी प्रमुदिता त्वां यक्ष्ये। त्वं हि त्रिपथगा देवी, ब्रह्मलोकं समक्षसे, अस्मिन् लोके च उदधिराजस्य भार्या सम्प्रदृश्यसे। सा अहं त्वां नमस्यामि प्रशंसामि च, हे शोभने — नरव्याघ्रे प्राप्तराज्ये शिवेन पुनरागते। तव प्रियचिकीर्षया ब्राह्मणेभ्यः गवां शतसहस्रं वस्त्राणि पेशलम् अन्नं च प्रदास्यामि। सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च त्वां यक्ष्ये; प्रीयताम्। तव तीरवासीनि दैवतानि तीर्थानि आयतनानि च सर्वाणि यक्ष्यामि। हे अनघे, महाबाहुः अनघः मया भ्रात्रा च संगतः वनवासात् पुनः अयोध्यां प्रविशतु।’ अत्र सुराघटानां मांसौदनस्य च उल्लेखः प्राचीनस्य लोकाचारस्य साक्षी; गीताप्रेस-टिप्पणी तु ‘सुरेषु न घटन्ते’ इति व्युत्पत्त्या देवदुर्लभपदार्थान् इति अर्थम् अपि दर्शयति। ‘दक्षिणा’ इति सीतायाः विशेषणं द्व्यर्थम् — पत्युः अनुकूला, दक्षिणतीरं गच्छन्ती च। गङ्गायाः स्तुतौ त्रयः अंशाः — तस्याः त्रैलोक्यव्यापित्वम्, समुद्रपत्नीत्वम्, तीरस्थदेवतानां तीर्थानां च आश्रयत्वम्। यजनस्य प्रतिज्ञा च सशर्ता — ‘पुनरागता’ इति; एतेन सीतायाः आत्मविश्वासः प्रकटः यत् प्रत्यागमनं निश्चितम् एव। ‘पेशलम् अन्नम्’ इति च उत्तमसंस्कृतस्य भोज्यस्य निर्देशः; ब्राह्मणभोजनं गोदानं च तीर्थयजनस्य अङ्गभूतम् इति लोकरीतिः।

When they reached the middle of the Bhāgīrathī, the blameless Vaidehī joined her palms and said to the river: O Gaṅgā, this is the son of the wise great king Daśaratha; under your protection may he carry out this command. When he has lived out the full fourteen years in the forest, he will return with his brother and with me. Note that Sītā asked nothing for herself; her whole prayer was for her husband's protection. Then, blessed goddess, returned safely with all my wishes fulfilled, I will joyfully worship you. For you are the goddess who runs by three paths, you reach Brahmā's world, and in this world you are seen as the wife of the king of the ocean. So I bow to you and praise you, lovely one, for when the tiger among men has come home safely and regained his kingdom. To please you I will give brāhmaṇas a hundred thousand cows, garments and choice food. I will worship you with a thousand jars of spirits and with meat and rice; be pleased. I will worship all the deities who dwell on your banks, and all your fords and shrines. Sinless river, let the long-armed, sinless one enter Ayodhyā again from exile, together with me and his brother. The mention of jars of spirits and meat with rice bears witness to old popular custom. Her praise of the Gaṅgā has three parts: her reach through the three worlds, her being the ocean's wife, and her being the home of the deities and holy fords on her banks. Her vow of worship is conditional on "returned", which shows Sītā's confidence that the return was certain. Feeding brāhmaṇas and giving cows were, by custom, part of worship at a holy river.

१४दक्षिणतीरप्राप्तिः, वनप्रवेशोपदेशः

९२तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता।
दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत्॥

९३तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परंतपः॥

९४अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम्।
भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा॥

९५अवश्यं रक्षणं कार्यं मद्विधैर्विजने वने।
अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु॥

९६पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सीतां त्वां चानुपालयन्।
अन्योन्यस्य हि नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ॥

९७न हि तावदतिक्रान्तासुकरा काचन क्रिया।
अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति॥

९८प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्।
विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति॥

९९श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः।
अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः॥

तथा सम्भाषमाणा अनिन्दिता पतिदेवता सीता क्षिप्रम् एव गङ्गायाः दक्षिणं तीरम् अभ्युपागमत्। तीरं समनुप्राप्य नावं हित्वा परंतपः नरर्षभः भ्रात्रा वैदेह्या च सह प्रातिष्ठत। ‘नावं हित्वा’ इति पदेन अयोध्यायाः सह अन्तिमः सम्बन्धः अपि त्यक्तः इति सूच्यते। अथ महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘सजने विजने वा सीतायाः संरक्षणार्थाय सावधानः भव। मद्विधैः विजने वने रक्षणम् अवश्यं कार्यम्। हे सौमित्रे, त्वम् अग्रतः गच्छ, सीता त्वाम् अनुगच्छतु; अहं पृष्ठतः सीतां त्वां च अनुपालयन् अनुगमिष्यामि। हे पुरुषर्षभ, नौ अन्योन्यस्य रक्षा कर्तव्या।’ अत्र यः क्रमः विहितः — अग्रे लक्ष्मणः, मध्ये सीता, पृष्ठे रामः — सः एव अग्रिमेषु सर्गेषु सर्वत्र अनुवर्तते; कविः अत्र तं प्रथमवारं स्थापयति। ‘तावत् दुष्करा काचन क्रिया न अतिक्रान्ता; अद्य तु वैदेही वनवासस्य दुःखं वेत्स्यति। अद्य सा प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितं विषमं प्रपातं च वनं प्रवेक्ष्यति।’ रामस्य एषा चिन्ता सीतायाः सुकुमारतां स्मृत्वा उत्पन्ना। तस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रतः प्रतस्थे, अनन्तरं सीता, तदनन्तरं च रघुनन्दनः राघवः। ‘न हि तावद् अतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया’ इति वाक्यस्य आशयः — अद्यपर्यन्तं यत् कृतं तत् सर्वं सुकरम् एव आसीत्, दुष्करं तु इतः आरभ्यते। ‘क्षेत्रारामविवर्जितम्’ इति पदेन कृषिक्षेत्राणाम् उद्यानानां च अभावः सूचितः, ‘विषमं प्रपातं च’ इति च भूमेः वैषम्यं गर्ताः च। ‘अन्योन्यस्य रक्षा’ इति वचनेन रामः लक्ष्मणं समानम् एव मन्यते, न तु केवलम् अनुचरम्।

Speaking so, Sītā, blameless and devoted to her husband as to a god, soon reached the southern bank of the Gaṅgā. On reaching the shore, the bull among men, scorcher of his foes, left the boat and set out with his brother and Vaidehī; in leaving the boat, even the last tie with Ayodhyā was left behind. Then the long-armed prince said to Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā: Be on guard to protect Sītā, whether there are people about or none. Men like us must keep watch in the empty forest. Go in front, son of Sumitrā, and let Sītā follow you; I will come behind, guarding both you and Sītā. We must protect each other, bull among men. The order set here, Lakṣmaṇa in front, Sītā in the middle and Rāma behind, is kept in all the sargas that follow; the poet establishes it here for the first time. And "protect each other" shows that Rāma treated Lakṣmaṇa as an equal, not merely a follower. Until now, Rāma said, nothing hard has had to be done; today Vaidehī will learn the hardship of forest life. Today she will enter a forest empty of people, without fields or gardens, rough ground broken with ravines. This concern arose from remembering Sītā's delicacy: all that had been done so far had been easy, and the hard part began now. Hearing Rāma's words, Lakṣmaṇa set out in front, Sītā after him, and behind her Rāghava, the joy of the Raghus.

१५सुमन्त्रस्य बाष्पः, वत्सदेशप्राप्तिः

१००गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः सततं निरीक्ष्य।
अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथितस्तपस्वी॥

१०१स लोकपालप्रतिमप्रभावस्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम्।
ततः समृद्धाञ्छुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान्मुदितानुपागमत्॥

१०२तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम्।
आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम्॥

गङ्गायाः परपारम् आशु गतं रामं सततं निरीक्ष्य, अध्वप्रकर्षात् विनिवृत्तदृष्टिः व्यथितः तपस्वी सुमन्त्रः बाष्पं मुमोच। यावत् दृष्टिः गच्छति तावत् सः पश्यति एव; यदा मार्गस्य दूरत्वेन रामः अदृश्यः जातः, तदा एव तस्य धैर्यं भग्नम्। एषः एव सुमन्त्रस्य रामदर्शनस्य अन्तः; तस्य शोकः अग्रिमेषु सर्गेषु अयोध्यायां पुनः उद्घाटिष्यते। लोकपालप्रतिमप्रभावः वरदः महात्मा रामः तु महानदीं तीर्त्वा क्रमेण समृद्धान् शुभसस्यमालिनः मुदितान् वत्सान् उपागमत् — वत्सदेशः प्रयागस्य समीपवर्ती जनपदः, धनधान्यसम्पन्नः, तस्य जनाः च हृष्टपुष्टाः। तत्र तौ भ्रातरौ वराहम् ऋश्यं पृषतं महारुरुं च चतुरः महामृगान् हत्वा, मेध्यम् आदाय, बुभुक्षितौ त्वरितौ काले वासाय वनस्पतिम् ययतुः। एते त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु (उपजाति-वंशस्थयोः) निबद्धाः, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। अनेन सर्गेण अयोध्याकाण्डस्य नूतनः खण्डः आरभ्यते — गङ्गायाः दक्षिणे तीरे रामः न राजपुत्रः, अपि तु जटावल्कलधारी वनवासी; अग्रिमे सर्गे तस्य प्रथमा वनरात्रिः वर्ण्यते। ‘तपस्वी’ इति सुमन्त्रस्य विशेषणम् अत्र करुणार्थकम् — बेचारः, शोचनीयः इति। ‘वरदः’ इति च रामस्य, यतः सः याचकेभ्यः अभीष्टं ददाति। ‘मेध्यम्’ इति पदेन यज्ञयोग्यं शुद्धं मांसम् उच्यते; तापसानाम् अपि वन्यमांसस्य ग्रहणं शास्त्रविहितम् आसीत् इति हिन्दीभाष्यं सूचयति।

Sumantra kept his eyes on Rāma as he quickly reached the far bank of the Gaṅgā, and when the length of the road took him out of sight, the poor man was stricken and shed tears. As long as his sight could reach, he watched; only when Rāma vanished in the distance did his composure break. That was Sumantra's last sight of Rāma, and his grief will be laid open again in Ayodhyā in the sargas to come. But Rāma, great-souled giver of boons, whose power was like that of the guardians of the world, crossed the great river and came in time to the land of the Vatsas, prosperous, glad and garlanded with fine crops. The Vatsa country lies near Prayāga, rich in wealth and grain, and its people were contented and well fed. There the two brothers killed four great deer, a boar, a ṛśya, a spotted antelope and a great ruru, and taking the pure meat fit for sacrifice, hungry and in haste, they went at evening to a great tree to lodge for the night. These last verses are in longer metres, as is the poet's way at a sarga's end. With this sarga a new part of the Ayodhyā Kāṇḍa begins: on the southern bank of the Gaṅgā, Rāma is no longer a prince but a forest dweller in matted hair and bark, and the next sarga describes his first night in the forest.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
पृथुवक्ष ५२.१ विशालवक्षाः, उरसा विस्तीर्णः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पृथु’ इत्यस्य उकारात् परं ‘वक्षस्’ इत्यस्य वकारः, अतः स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
पृथु वक्षः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
भास्करोदयकाल ५२.२ सूर्योदयस्य समयः, प्रातःकालः
सन्धिः
भास्कर + उदय → भास्करोदय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
भास्करस्य उदयः, तस्य कालः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘असौ’ इत्यनेन सह विधेयम्)
सागरङ्गम ५२.३ समुद्रगामिनी, सागरं प्रति प्रवहन्ती
सन्धिः
सागरम् + गम → सागरङ्गम — अनुस्वारस्य परसवर्णादेशः (मकारस्य ङकारः, कवर्गीयात् पूर्वम्)
समासः
सागरं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (गम् धातोः डप्रत्ययः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘जाह्नवीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मित्रनन्दन ५२.४ मित्राणाम् आनन्दकरः — लक्ष्मणस्य विशेषणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरव्यञ्जनयोः योगः न
समासः
मित्राणां नन्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः (नन्द् धातोः ल्युट्, णिजन्तात्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सौमित्रिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्थपति ५२.५ अधिपतिः, ग्रामाधिकारी; अत्र गुहस्य पदवी
सन्धिः
स्थपतिः + तूर्णम् → स्थपतिस्तूर्णम् — विसर्गस्य सकारादेशः (तवर्गात् पूर्वम्)। अत्र सन्धिः एव पदविभागं गोपयति
समासः
समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः सम्बन्धी रूढशब्दः, निषादराजस्य पदवीविशेषः (द्र. २.४४.९ समीक्षिते ‘निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम् — गुहः)
कर्णग्राहवती ५२.६ कर्णधारयुक्ता, नियामकेन सह वर्तमाना नौका
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कर्णं गृह्णाति इति कर्णग्राहः (उपपदतत्पुरुषः); सः अस्याम् अस्ति इति मतुप्प्रत्ययान्ता, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘नावम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुप्रतारा ५२.६ सुखेन पारं नेतुं शक्या, सुतरणीया
सन्धिः
सु + प्रतारा — सन्धिकार्यं नास्ति (सुकारात् परं प्रकारः)
समासः
सुखेन प्रतरणं यया सा — प्रादिसमासगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘नावम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गुहामात्य ५२.७ गुहस्य मन्त्री, सचिवः
सन्धिः
गुह + अमात्य → गुहामात्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गुहस्य अमात्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्)
उपोह्य ५२.७ समीपम् आनीय, उपसमानीय
सन्धिः
उप + ऊह्य → उपोह्य — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — उप-उपसर्गपूर्वकात् ‘ऊह्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तं पूर्वकालक्रियावाचकम्)
अमरसुतप्रख्य ५२.९ देवपुत्रतुल्य, अमरसन्ततिसदृश
सन्धिः
तव + अमरसुतप्रख्य → तवामरसुतप्रख्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अमराणां सुताः, तैः प्रख्यः (तुल्यः) — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (रामस्य सम्बोधनम्)
कृतकाम ५२.१० पूर्णमनोरथः, यस्य इच्छा सम्पादिता
सन्धिः
कृतकामः + अस्मि → कृतकामोऽस्मि — विसर्गस्य ओकारः, परस्य अकारस्य लोपः (अवग्रहेण सूचितः)
समासः
कृतः कामः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अस्मि’ इत्यस्य विधेयम्)
कलाप ५२.११ तूणीरः, इषुधिः — बाणानां समूहाधारः
सन्धिः
कलापान् + संनह्य — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे पदान्तहलन्तः संयुक्तः (‘कलापान्संनह्य’)
समासः
समासः नास्ति — रूढः शब्दः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘संनह्य’ इत्यस्य कर्म)
सभ्रातृभार्य ५२.१६ भ्रात्रा भार्यया च सहितः
सन्धिः
सह + भ्रातृ → सभ्रातृ — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः (बहुव्रीहौ सहस्य सः)
समासः
भ्राता च भार्या च, ताभ्यां सह वर्तते इति — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘तव’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
मार्दवार्जव ५२.१७ मृदुता च सरलता च, कोमलस्वभावः आर्जवं च
सन्धिः
मार्दव + आर्जव → मार्दवार्जव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मार्दवं च आर्जवं च — इतरेतरद्वन्द्वः (मृदु, ऋजु इत्याभ्यां भावार्थे अण्प्रत्ययः)
विभक्तिः
षष्ठी, द्विवचनम् (‘फलोदयः’ इत्यस्य सम्बन्धिनी)
उपवञ्चित ५२.१९ प्रतारिताः, छलेन वञ्चिताः
सन्धिः
ये + त्वया → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘हि’ + ‘उपवञ्चिताः’ → ह्युपवञ्चिताः — यण्सन्धिः (इ + उ = य्)
समासः
समासः नास्ति — उप-उपसर्गपूर्वकात् ‘वञ्च्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘ये’ इत्यस्य विधेयम्)
कामभारावसन्न ५२.२३ कामनायाः भारेण अवसीदन्, अभिलाषभारपीडितः
सन्धिः
कामभार + अवसन्न → कामभारावसन्न — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कामस्य भारः, तेन अवसन्नः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जगतीपतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
नालीक ५२.२६ असत्यम्, मिथ्यावचनम् — हिन्दीभाष्ये ‘झूठ’ इति
सन्धिः
नालीकम् + अधिगच्छति → नालीकमधिगच्छति — मकारस्य पूर्वरूपम्, पदयोः सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — रूढः शब्दः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अधिगच्छति’ इत्यस्य कर्म)
अदृष्टदुःख ५२.२७ येन कदापि दुःखं न अनुभूतम्, सुखैकभोगी
सन्धिः
न + दृष्टम् → अदृष्टम् — नञः ‘अ’ इति आदेशः (व्यञ्जनात् पूर्वम्)
समासः
न दृष्टं दुःखं येन सः — नञ्तत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अविक्लव ५२.३८ अविह्वलम्, निःसंकोचम्, संभ्रमरहितम्
सन्धिः
स्नेहात् + अविक्लवम् → स्नेहादविक्लवम् — तकारस्य दकारः (झलां जशोऽन्ते)
समासः
न विक्लवः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)
सूतावशेष ५२.४१ यस्मिन् सारथिमात्रः अवशिष्टः, तादृशं सैन्यम्
सन्धिः
सूत + अवशेष → सूतावशेष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सूतः अवशेषः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सैन्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रत्यनन्तर ५२.५२ अव्यवहितः सन्निधौ स्थितः, समीपवर्ती सेवकः
सन्धिः
प्रति + अनन्तर → प्रत्यनन्तर — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
न अन्तरं यस्मात् सः अनन्तरः; प्रतिगतः अनन्तरः — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भवितुम्’ इत्यस्य विधेयम्)
भृत्यवत्सल ५२.५८ सेवकेषु स्नेहवान्, भृत्यानुकम्पी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भृत्य’ इत्यस्य अकारात् परं वकारः
समासः
भृत्येषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (रामस्य सम्बोधनम्)
वैखानस ५२.७१ वानप्रस्थसम्बन्धी, वनवासिनाम् ऋषीणां विधिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वैखानसम्’ इत्यस्य मकारः ‘मार्गम्’ इत्यनेन सह उच्चार्यते
समासः
समासः नास्ति — ‘विखनस्’ इत्यस्मात् तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मार्गम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुरारक्षतम ५२.७२ रक्षितुम् अतिशयेन कठिनम्, दुष्परिपाल्यतमम्
सन्धिः
दुर् + आरक्ष → दुरारक्ष — रेफात् परं स्वरः, सन्धिकार्यं नास्ति; ‘दुस्’ इत्यस्य रेफादेशः
समासः
दुःखेन आरक्ष्यते इति दुरारक्षम्, तेषु अतिशयेन — तमप्प्रत्ययान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विधेयम्)
अन्वक्षम् ५२.७५ तत्क्षणम्, दृष्टिमात्रानन्तरम्, अविलम्बम्
सन्धिः
अनु + अक्षम् → अन्वक्षम् — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
समासः
अक्ष्णः पश्चात् इति — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
शुभस्फ्यवेग ५२.८१ सुन्दराणाम् अरित्राणां वेगः; तेन अभिहता नौका — हिन्दीभाष्ये ‘डाँड़ चलानेके कारण’ इति
सन्धिः
शुभ + स्फ्य → शुभस्फ्य — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं सकारः)
समासः
शुभाः स्फ्याः, तेषां वेगः — कर्मधारयगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘नौका’ इत्यस्य विशेषणे ‘अभिहता’ इत्यनेन सह)
त्रिपथग ५२.८६ स्वर्गे भूमौ पाताले च प्रवहन्ती — गङ्गायाः रूढं नाम
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘त्रिपथगे’ इति सम्बोधनरूपम्
समासः
त्रिषु पथसु गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (गम् धातोः डप्रत्ययः, स्त्रियां टाप्)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (गङ्गायाः सम्बोधनम्)
मांसभूतौदन ५२.८९ मांसमिश्रितम् ओदनम्; अथवा मांस-भू-वस्त्र-ओदनानां समाहारः
सन्धिः
मांसभूत + ओदन → मांसभूतौदन — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
मांसं भूतम् (मांसयुक्तम्) ओदनं यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः; गीताप्रेस-टिप्पण्यां ‘मांसं भूः वस्त्रम् ओदनं च एतेषां समाहारः’ इति अपि व्याख्यातम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘यक्ष्ये’ इत्यस्य करणम्)
प्रणष्टजनसम्बाध ५२.९८ यत्र जनानां सम्मर्दः नष्टः, निर्जनम्
सन्धिः
प्र + नष्ट → प्रणष्ट — णत्वविधिः (रेफात् परं नकारस्य णकारः)
समासः
प्रणष्टः जनसम्बाधः यस्मिन् तत् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अध्वप्रकर्ष ५२.१०० मार्गस्य आधिक्यं, दूरत्वम् — तेन दृष्टिः निवृत्ता
सन्धिः
अध्वप्रकर्षात् + विनिवृत्तदृष्टिः → अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिः — तकारस्य दकारः (झलां जशोऽन्ते)
समासः
अध्वनः प्रकर्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ पञ्चमी)