॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ५१

अयोध्याकाण्डम् — एकपञ्चाशः सर्गः

लक्ष्मणस्य विलापः

गुहेन शय्यानिवेदनम् तथा जागरणप्रतिज्ञा, लक्ष्मणस्य निद्रानिषेधः, दशरथकौसल्यायोध्यानां विषये शोकवचनानि, गुहस्य बाष्पमोक्षः

अयं सर्गः शृङ्गवेरपुरे गङ्गातीरे प्रथमायाः वनवासरात्रेः कथाम् अनुवर्तते। भ्रातुः अर्थाय अदम्भेन जाग्रतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा निषादराजः गुहः संतप्तः सन् तं शय्यायां विश्रमितुं प्रार्थयते — ‘अयं जनः क्लेशोचितः, त्वं तु सुखोचितः; वयं काकुत्स्थस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः।’ सः शपथपूर्वकं वदति यत् भुवि रामात् प्रियतमः कश्चन नास्ति, तत्प्रसादात् एव यशः धर्मः अर्थकामौ च आशास्यन्ते; अतः धनुष्पाणिः सन् ज्ञातिभिः सह सः रामं रक्षिष्यति, वनज्ञानबलेन च चतुरङ्गम् अपि बलं संतरिष्यति। लक्ष्मणः प्रत्युत्तरं ददाति — ‘त्वया रक्ष्यमाणाः वयं न भीताः; किन्तु दाशरथौ भूमौ शयाने सति मम निद्रा कथं सम्भवेत्?’ ततः सः विलपति — मन्त्रतपसा लब्धे एकस्मिन् पुत्रे प्रव्रजिते राजा चिरं न जीविष्यति, मेदिनी च विधवा भविष्यति; अन्तःपुरं निर्घोषम्, कौसल्या राजा जननी च सन्दिग्धजीविताः; मनोरथम् अनवाप्य राज्ये रामम् अनिक्षिप्य एव पिता विनङ्क्ष्यति। पितुः रमणीयां राजधानीं स्मृत्वा सः वदति — ‘तत्र ये विचरिष्यन्ति ते एव सुखिनः। अपि दशरथः जीवेत्, अपि वयं वनवासनिवृत्तौ सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिनः अयोध्यां प्रविशेम?’ एवं परिदेवयमानस्य तस्य सा शर्वरी व्यतीता; गुहः च गुरुसौहृदात् ज्वरातुरः नागः इव बाष्पं मुमोच।

१गुहेन लक्ष्मणाय शय्यानिवेदनम्, जागरणप्रतिज्ञा

१तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम्।
गुहः संतापसंतप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत्॥

२इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।
प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम्॥

३उचितोऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः।
गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम्॥

पूर्वसर्गान्ते रामः सीतया सह भूमौ शयितः, लक्ष्मणः च वृक्षम् उपाश्रित्य जाग्रत् स्थितः। अत्र सः एव प्रसङ्गः अनुवर्तते। भ्रातुः अर्थाय अदम्भेन जाग्रतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा संतापसंतप्तः गुहः राघवं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘तात राजपुत्र, इयं सुखा शय्या त्वदर्थम् उपकल्पिता; अस्यां यथासुखं साधु प्रत्याश्वसिहि। अयं सर्वः जनः क्लेशानाम् उचितः, त्वं तु सुखोचितः; वयं काकुत्स्थस्य गुप्त्यर्थं निशां जागरिष्यामः।’ अत्र ‘अदम्भेन’ इति पदं मननीयम् — लक्ष्मणस्य जागरणं न प्रदर्शनार्थम्, अपि तु शुद्धेन स्नेहेन एव। गुहस्य वचने च विनयः दृश्यते — सः स्वजनं क्लेशयोग्यम्, अतिथिं च सुखयोग्यम् इति भेदं स्वयम् एव स्वीकरोति। ‘गुप्त्यर्थम्’ इति पदेन रक्षणस्य एव प्रयोजनं स्पष्टम्; निषादाः हि धनुर्धराः, वनस्य च स्वामिनः।

At the end of the previous sarga Rāma lay on the ground with Sītā while Lakṣmaṇa stood awake leaning against a tree, and the scene continues here. Seeing Lakṣmaṇa keeping watch for his brother's sake without any show, Guha, himself burning with grief, said to him: Dear prince, here is a comfortable bed made ready for you; lie down and rest as you please. All my people are used to hardship, but you are used to comfort; we will stay awake through the night to guard Kākutstha. The word "without any show" deserves notice: Lakṣmaṇa's vigil was not for display but came from pure affection. Guha's words show his humility, for he himself draws the line between his own people, fit for hardship, and his guest, fit for comfort. And "to guard" makes the purpose plain; the niṣādas were bowmen and masters of the forest.

२गुहस्य स्नेहप्रतिज्ञा — धनुर्धरः सन् रक्षिष्यामि

४न हि रामात्प्रियतमो ममास्ते भुवि कश्चन।
ब्रवीम्येव च ते सत्यं सत्येनैव च ते शपे॥

५अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन्सुमहद्यशः।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च पुष्कलौ॥

६सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया।
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वथा ज्ञातिभिः सह॥

७न मेऽस्त्यविदितं किंचिद्वनेऽस्मिंश्चरतः सदा।
चतुरङ्गं ह्यतिबलं सुमहत्संतरेमहि॥

गुहः पुनः अवदत् — ‘भुवि रामात् प्रियतमः मम कश्चन नास्ति; एतत् अहं सत्यम् एव ब्रवीमि, सत्येन एव च ते शपे। अस्य प्रसादात् एव अस्मिन् लोके सुमहत् यशः, विपुलां धर्मावाप्तिम्, पुष्कलौ अर्थकामौ च आशंसे। सः अहं सीतया सह शयानं प्रियसखं रामं धनुष्पाणिः सन् ज्ञातिभिः सह सर्वथा रक्षिष्यामि। अस्मिन् वने सदा चरतः मम किंचित् अपि अविदितं नास्ति; अतः अतिबलं सुमहत् चतुरङ्गम् अपि बलं वयं संतरेम।’ एतैः वचनैः गुहस्य त्रिविधं बलं प्रकटीभवति — स्नेहः, धर्मनिष्ठा, देशज्ञानं च। यः वने जातः वर्धितः च, तस्य वनज्ञानम् एव सेना। ‘सत्येन एव ते शपे’ इति शपथः अत्र मननीयः — गुहः न देवान् न धनं प्रमाणीकरोति, अपि तु सत्यम् एव; एषा एव रामस्य सङ्गतेः प्रभावः। ‘अस्य प्रसादात्’ इति च वदन् सः स्वस्य सर्वं भाग्यं रामाधीनम् इति मन्यते।

There is no one on earth dearer to me than Rāma, Guha went on; I tell you this truly, and I swear it to you by truth itself. It is by his favour that I hope to win great fame in this world, a rich harvest of dharma, and wealth and pleasure in full measure. So I will stand bow in hand with my kinsmen and guard my dear friend Rāma in every way as he sleeps beside Sītā. I range this forest always and there is nothing in it I do not know; we could hold off even a great and mighty army of all four divisions. These words show Guha's threefold strength: love, devotion to dharma and knowledge of the land, for to one born and raised in the forest, knowing the forest is itself an army. His oath is worth noting: he calls to witness neither gods nor wealth but truth alone, which shows the influence of Rāma's company. And by saying "by his favour" he counts all his good fortune as depending on Rāma.

३लक्ष्मणस्य उत्तरम् — न भयम्, किन्तु निद्रा असम्भवा

८लक्ष्मणस्तु तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ।
नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता॥

९कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया।
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा॥

१०यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि।
तं पश्य सुखसंसुप्तं तृणेषु सह सीतया॥

तदा लक्ष्मणः उवाच — ‘अनघ, धर्मम् एव अनुपश्यता त्वया रक्ष्यमाणाः वयं सर्वे अत्र न भीताः। किन्तु दाशरथौ सीतया सह भूमौ शयाने सति मया कथं निद्रा लब्धुं शक्या, कथं वा जीवितं सुखानि वा? यः सर्वैः देवासुरैः अपि युधि प्रसहितुं न शक्यः, तं पश्य — सः सीतया सह तृणेषु सुखसंसुप्तः।’ अत्र लक्ष्मणस्य उत्तरं द्विविधम् — प्रथमं गुहस्य शङ्कापनयनम् (न वयं भीताः), ततः स्वस्य अशक्तिनिवेदनम् (न मे निद्रा सम्भवति)। ‘देवासुरैः अपि अप्रसह्यः’ इति च रामस्य माहात्म्यं स्मृत्वा तस्य तृणशय्यायां शयनं दृष्ट्वा तस्य शोकः द्विगुणितः। अत्र विरोधाभासः एव अलङ्कारः — यस्य बलं त्रैलोक्यम् अपि न सहते, सः एव तृणेषु शेते।

Then Lakṣmaṇa said: Blameless man, guarded by you who look only to dharma, none of us here feels any fear. But while the son of Daśaratha lies on the ground with Sītā, how could I sleep, or live, or know any comfort? Look at him: the man whom all the gods and asuras together could not withstand in battle lies sleeping soundly on grass beside Sītā. His answer had two parts: first he set aside Guha's concern, saying they were not afraid, and then he confessed that sleep was impossible for him. Remembering Rāma's greatness, unconquerable even by gods and asuras, and seeing him asleep on a bed of grass, his grief was doubled. The contrast itself is the figure of speech: he whose strength the three worlds could not withstand sleeps on grass.

४दशरथस्य जीवितसन्देहः, पृथिव्याः वैधव्यशङ्का

११यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराक्रमैः।
एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः॥

१२अस्मिन्प्रव्रजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति॥

लक्ष्मणः पुनः अवदत् — ‘यः मन्त्रतपसा विविधैः पराक्रमैः च लब्धः, सः एव एकः दशरथस्य सदृशलक्षणः पुत्रः। अस्मिन् प्रव्रजिते सति राजा चिरं न वर्तयिष्यति; नूनं क्षिप्रम् एव मेदिनी विधवा भविष्यति।’ ‘विधवा मेदिनी’ इति उपमा तीव्रा — राजा हि पृथिव्याः पतिः; तस्मिन् मृते सा विधवा इव अनाथा भवति। ‘मन्त्रतपसा लब्धः’ इति पदेन च पुत्रकामेष्टियज्ञः स्मार्यते, यत्र बहुकालं यत्नेन एव रामः प्राप्तः। यत् इत्थं दुर्लभं लब्धम्, तत् एव अधुना वनं प्रेषितम् — एषः एव लक्ष्मणस्य शोकस्य हेतुः। ‘एकः’ इति पदम् अपि सूचकम् — चत्वारः पुत्राः सन्ति, किन्तु राज्यधुरां वोढुं समर्थः लक्षणसम्पन्नः च एकः एव।

The one son of Daśaratha who bears all the marks worthy of him, Lakṣmaṇa said, was won by our father through mantras and austerity and all kinds of striving. Now that he has gone into exile the king will not live long, and surely the earth will soon be a widow. The image is fierce: the king is the husband of the earth, and when he dies she is left unprotected like a widow. "Won by mantras and austerity" recalls the sacrifice for sons, by which Rāma was obtained only after long effort. What had been gained with such difficulty had now been sent to the forest, and that was the cause of Lakṣmaṇa's grief. The word "one" is pointed too: there were four sons, but only one bore the marks and had the strength to carry the burden of the kingdom.

५अन्तःपुरस्य निःशब्दता, कौसल्यादीनां विषये शङ्का

१३विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः।
निर्घोषोपरतं तात मन्ये राजनिवेशनम्॥

१४कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम।
नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम्॥

१५जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया।
तद्दुःखं यदि कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति॥

१६अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा।
राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति॥

‘तात, स्त्रियः सुमहान्तं नादं विनद्य श्रमेण उपरताः भविष्यन्ति; अतः राजनिवेशनं निर्घोषोपरतम् इति मन्ये। कौसल्या, राजा, तथैव मम जननी च — एते सर्वे इमां शर्वरीं जीवन्ति इति न आशंसे। शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया मम माता जीवेत् अपि; किन्तु यदि वीरसूः कौसल्या विनशिष्यति, तत् दुःखम्। अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा सा पुरी राजव्यसनसंसृष्टा सती विनशिष्यति।’ अत्र लक्ष्मणस्य दृष्टिः क्रमेण विस्तीर्यते — प्रथमम् अन्तःपुरम्, ततः त्रयः जनाः, अन्ते समग्रा नगरी। ‘निर्घोषोपरतम्’ इति पदम् अतीव सूचकम् — यत्र पूर्वं मङ्गलवाद्यानि आसन्, तत्र अधुना रोदनम् अपि श्रमेण शान्तम्। ‘वीरसूः’ इति कौसल्यायाः विशेषणं च करुणम् — वीरं पुत्रं प्रसूतवती अपि सा तेन एव विरहिता।

The women, he said, must have raised one great wail and then fallen silent from exhaustion; I think, my friend, the king's palace is now hushed of every sound. Kausalyā, the king, and my own mother too: I have little hope that any of them will live through this night. My mother might live on to look after Śatrughna, but it will be a grief indeed if Kausalyā, mother of a hero, dies. That city, crowded with people devoted to Rāma, a city whose very sight brought happiness, will perish, struck by the king's misfortune. Lakṣmaṇa's view widens step by step: first the inner palace, then the three dearest to him, and finally the whole city. "Hushed of every sound" is telling: where once there had been auspicious music, now even the weeping had died down from weariness. And calling Kausalyā "mother of a hero" is moving, for though she bore a heroic son, she was parted from him.

६राज्ञः प्राणसन्देहः, प्रेतकार्याणां चिन्ता

१७कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठपुत्रमपश्यतः।
शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः॥

१८विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति।
अनन्तरं च मातापि मम नाशमुपैष्यति॥

१९अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्।
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति॥

२०सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते।
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति राघवम्॥

‘ज्येष्ठं पुत्रं महात्मानम् अपश्यतः महात्मनः राज्ञः प्राणाः शरीरं कथं धारयिष्यन्ति? नृपतौ विनष्टे पश्चात् कौसल्या विनशिष्यति, अनन्तरं च मम माता अपि नाशम् उपैष्यति। अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् इति वदन्, मनोरथम् अनवाप्य, राज्ये रामम् अनिक्षिप्य एव मम पिता विनशिष्यति। तस्मिन् काले उपस्थिते ये वृत्तं पितरं सर्वेषु प्रेतकार्येषु संस्करिष्यन्ति, ते सिद्धार्थाः।’ ‘अतिक्रान्तमतिक्रान्तम्’ इति पुनरुक्तं वचनं राज्ञः अन्तिमम् आक्रन्दनम् एव सूचयति — सर्वं हस्तात् गतम् इति। लक्ष्मणः स्वयं दूरे वने स्थास्यति इति ज्ञात्वा, पितुः अन्त्यसंस्कारे भागं लब्धुम् अपि न शक्नोति इति चिन्तयन् विलपति। ‘सिद्धार्थाः’ इति पदेन सः अन्येषां भाग्यं प्रशंसन् स्वस्य वञ्चनाम् एव सूचयति।

How, he asked, will the breath of that great-souled king stay in his body when he cannot see his great-souled eldest son? When the king dies, Kausalyā will die after him, and then my mother too will meet her end. Crying out "All is gone, all is gone!", without winning what he longed for, without setting Rāma on the throne, my father will die. Fortunate are those who, when that hour comes, will perform all the funeral rites for my dead father. The repeated cry "all is gone" suggests the king's final lament, that everything has slipped from his hands. Knowing that he himself would be far away in the forest, Lakṣmaṇa grieved that he could not even take part in his father's last rites, and by calling the others fortunate he spoke of how he himself was deprived.

७पितुः राजधान्याः स्मरणम् — ये तत्र विचरिष्यन्ति ते सुखिनः

२१रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।
हर्म्यप्रासादसम्पन्नां गणिकावरशोभिताम्॥

२२रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादनिनादिताम्।
सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्॥

२३आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम्।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम॥

‘रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथां हर्म्यप्रासादसम्पन्नां गणिकावरशोभिताम्, रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादनिनादितां सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्, आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीं च मम पितुः राजधानीं ये सुखिताः सन्तः विचरिष्यन्ति, ते एव धन्याः।’ अत्र त्रिभिः श्लोकैः अयोध्यायाः चित्रं पुनः उपस्थाप्यते — मार्गाः, प्रासादाः, वाहनानि, वाद्यानि, उद्यानानि, उत्सवाः च। किन्तु एतत् वर्णनं न हर्षाय, अपि तु विरहस्य तीव्रताम् एव वर्धयति; यतः लक्ष्मणः तां नगरीं स्मरन् एव वने वृक्षमूले जागर्ति। ‘सुखिताः विचरिष्यन्ति’ इति पदेन सः अन्येषां भाग्यम् एव प्रशंसति, न स्वस्य। एतत् वर्णनं च पूर्वसर्गेषु उक्तस्य अयोध्यावर्णनस्य प्रतिध्वनिः एव, किन्तु अत्र तत् शोकस्य पटे चित्रितम्।

Happy indeed, he said, are those who will walk at ease in my father's capital, with its lovely squares and broad, well-laid avenues, rich in mansions and palaces, graced by the finest courtesans, crowded with chariots, horses and elephants, ringing with the sound of trumpets, full of everything auspicious, thronged with prosperous, well-fed people, rich in groves and gardens and bright with festivals. In these three verses the picture of Ayodhyā is drawn again: streets, palaces, carriages, music, gardens, festivals. But the description brings no joy; it only sharpens the pain of separation, since Lakṣmaṇa recalls the city while he keeps watch at the foot of a tree in the forest. He praises the good fortune of others, not his own. The passage echoes the earlier descriptions of Ayodhyā, but here it is painted on a background of grief.

८प्रत्यागमनस्य आशा, रात्रेः व्यतिक्रमः

२४अपि जीवेद्दशरथो वनवासात्पुनर्वयम्।
प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्याम सुव्रतम्॥

२५अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम्।
निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि॥

२६परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः।
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत॥

‘अपि दशरथः जीवेत्? वनवासात् पुनः प्रत्यागम्य वयं तं सुव्रतं महात्मानम् अपि पश्येम? अस्मिन् वनवासे निवृत्ते सति सत्यप्रतिज्ञेन रामेण सार्धं कुशलिनः वयम् अयोध्यां प्रविशेम?’ एवं परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः तिष्ठतः राजपुत्रस्य सा शर्वरी अत्यवर्तत। अत्र ‘अपि’ इति पदस्य त्रिः प्रयोगेण कविः आशायाः क्षीणतां दर्शयति — निश्चयः न कोऽपि, केवलम् आशामात्रम्। ‘तिष्ठतः’ इति पदेन च ज्ञायते यत् लक्ष्मणः सर्वां रात्रिम् उपविष्टः अपि न, अपि तु स्थितः एव जागरितवान् — एषा एव तस्य सेवा। एवं पञ्चाशत्तमे सर्गे या रात्रिः रामस्य कृते सुचिरेण व्यतीता, सा एव अत्र लक्ष्मणस्य कृते विलापेन व्यतीता; कविः एकाम् एव रात्रिं द्वयोः दृष्ट्या वर्णयति।

Will Daśaratha live? he asked. Shall we come back from our exile and see that great-souled man of noble vows again? When this exile is over, shall we enter Ayodhyā safe and well with Rāma, whose promise is truth? So the night passed for that great-souled prince as he stood there lamenting, worn out with sorrow. Three questions in a row show how thin his hope had worn: there was no certainty, only hope. And "as he stood" tells us that Lakṣmaṇa did not so much as sit down all night but kept watch on his feet, and that was his service. The night that in the fiftieth sarga passed so slowly for Rāma passed here for Lakṣmaṇa in lament: the poet describes the one night through the eyes of both.

९गुहस्य बाष्पमोक्षः — सर्गसमाप्तिः

२७तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रसूनौ गुरुसौहृदाद्गुहः।
मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः॥

एवं प्रजाहिते नरेन्द्रसूनौ सत्यं ब्रुवति सति, गुरुसौहृदात् गुहः व्यसनाभिपीडितः सन् बाष्पं मुमोच — ज्वरातुरः नागः इव व्यथातुरः। अयम् अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन चतुष्पादः, सर्गान्तस्य लक्षणम्। उपमा च मार्मिका — यथा ज्वरपीडितः महागजः बलवान् अपि निश्चेष्टः रोदिति, तथा एव बलवान् निषादराजः स्नेहवशात् अश्रूणि मुञ्चति। एवं सर्गः लक्ष्मणस्य विलापेन आरभ्य गुहस्य अश्रुभिः समाप्यते; उभयोः अपि मूलं रामविषयकः स्नेहः एव। अत्र च सूचितम् — यः जात्या निषादः, सः अपि स्नेहेन क्षत्रियकुमारस्य समः; वाल्मीकेः दृष्टौ सौहार्दम् एव माननीयं मानदण्डः।

As the king's son, devoted to the good of the people, spoke these true words, Guha, out of deep friendship, was overwhelmed by distress and shed tears, racked with pain like an elephant in the grip of fever. This last verse is in a longer metre, marking the close of the sarga. The comparison is poignant: as a great elephant, strong as it is, lies helpless and weeping when fever grips it, so the mighty king of the niṣādas wept for love. So the sarga begins with Lakṣmaṇa's lament and ends with Guha's tears, and the root of both is love for Rāma. It suggests too that one who was a niṣāda by birth was, in love, the equal of a kṣatriya prince; in Vālmīki's eyes friendship is the measure that deserves honour.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
अदम्भ ५१.१ निष्कपटत्वेन, अकृत्रिमस्नेहेन
सन्धिः
जाग्रतम् + अदम्भेन → जाग्रतमदम्भेन — मकारस्य स्वरे परे योगः; ‘अदम्भ’ इति नञ्समासे व्यञ्जनादौ नञः ‘अ’ आदेशः
समासः
न दम्भः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (प्रकारे — निष्कपटभावेन)
भ्रातुरर्थाय ५१.१ भ्रातुः हिताय, भ्रातुः निमित्तम्
सन्धिः
भ्रातुः + अर्थाय → भ्रातुरर्थाय — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारात् परः विसर्गः स्वरे परे रेफः); अत्र सन्धिः एव पदविभागं गोपयति, अतः सन्धिपदम् उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — पदद्वयम्; ‘अर्थाय’ इति तादर्थ्ये चतुर्थी
विभक्तिः
‘भ्रातुः’ षष्ठी एकवचनम्, ‘अर्थाय’ चतुर्थी एकवचनम्
संतापसंतप्त ५१.१ शोकाग्निना दग्धः, अत्यन्तं व्यथितः
सन्धिः
सम् + ताप → संताप इति मकारस्य अनुस्वारः; एवमेव सम् + तप्तः → संतप्तः
समासः
संतापेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गुहः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रत्याश्वसिहि ५१.२ विश्रामं कुरु, आश्वस्तः भव
सन्धिः
प्रति + आश्वसिहि → प्रत्याश्वसिहि — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः
समासः नास्ति — प्रति + आ + श्वस् धातोः लोट्, मध्यमपुरुषः एकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, मध्यमपुरुषः एकवचनम् (विधौ लोट्)
गुप्त्यर्थम् ५१.३ रक्षणार्थम्, संरक्षणहेतोः
सन्धिः
गुप्ति + अर्थम् → गुप्त्यर्थम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
गुप्तेः अर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषः (तादर्थ्ये)
विभक्तिः
अव्ययीभूतम् (तादर्थ्यद्योतकम्)
प्रियतम ५१.४ अतिशयेन प्रियः, सर्वाधिकप्रियः
सन्धिः
रामात् + प्रियतमः → रामात्प्रियतमो — तकारस्य स्थितिः, ततः विसर्गस्य ओकारः
समासः
समासः नास्ति — प्रियशब्दात् अतिशये तमप्प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कश्चन’ इत्यस्य विशेषणम्)
सत्येनैव ५१.४ सत्येन एव, सत्यम् एव प्रमाणीकृत्य
सन्धिः
सत्येन + एव → सत्येनैव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘सत्येन’ इति तृतीया, ‘एव’ इति अव्ययम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (शपथस्य करणे)
धर्मावाप्ति ५१.५ धर्मस्य लाभः, पुण्यप्राप्तिः
सन्धिः
धर्म + अवाप्तिम् → धर्मावाप्तिम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
धर्मस्य अवाप्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आशंसे’ इत्यस्य कर्म)
धनुष्पाणि ५१.६ हस्ते धनुः धारयन्, सज्जधनुष्कः
सन्धिः
धनुः + पाणिः → धनुष्पाणिः — विसर्गस्य षत्वम् (उकारात् परस्य विसर्गस्य पकारे परे षकारः)
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रक्षिष्यामि’ इत्यस्य कर्तुः विशेषणम्)
चतुरङ्ग ५१.७ हस्त्यश्वरथपदातिरूपचतुरङ्गयुक्ता सेना
सन्धिः
चतुर् + अङ्गम् → चतुरङ्गम् — रेफस्य स्वरे परे योगः
समासः
चत्वारि अङ्गानि यस्य तत् — बहुव्रीहिः (द्विगुगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ह्यतिबल ५१.७ अत्यन्तबलवत्, महाशक्तिमत्
सन्धिः
हि + अतिबलम् → ह्यतिबलम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); पदे अन्तः अति + बलम् इति प्रादिसमासः
समासः
अतिशयितं बलं यस्य तत् — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनघ ५१.८ निष्पाप, निर्दोष
सन्धिः
त्वया + अनघ → त्वयानघ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ‘अनघ’ इति नञ्समासे स्वरादौ नञः ‘अन्’ आदेशः
समासः
न विद्यते अघं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधने प्रथमा, एकवचनम् (गुहः सम्बोध्यते)
प्रसहितुम् ५१.१० अभिभवितुम्, सोढुम्, पराजेतुम्
सन्धिः
शक्यः + प्रसहितुम् → शक्यः प्रसहितुं — विसर्गस्य स्थितिः
समासः
समासः नास्ति — प्र + सह् धातोः तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘शक्यः’ इत्यनेन योगः)
सुखसंसुप्त ५१.१० सुखेन निद्रां गतः, गाढं सुप्तः
सन्धिः
सुख + सम् + सुप्तम् → सुखसंसुप्तम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
सुखेन संसुप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मन्त्रतपस् ५१.११ मन्त्रजपेन तपसा च — पुत्रकामेष्टियज्ञः अत्र सूच्यते
सन्धिः
मन्त्र + तपसा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्त्रः च तपः च, ताभ्याम् — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘लब्धः’ इत्यस्य करणे)
सदृशलक्षण ५१.११ पित्रा तुल्यलक्षणः, योग्यलक्षणसम्पन्नः
सन्धिः
सदृश + लक्षणः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सदृशानि लक्षणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
निर्घोषोपरत ५१.१३ शब्दरहितम्, नीरवम्
सन्धिः
निर्घोष + उपरतम् → निर्घोषोपरतम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
निर्घोषात् उपरतम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजनिवेशनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अन्ववेक्षया ५१.१५ अपेक्षया, प्रतीक्षया — शत्रुघ्नं परिपालयितुम् इति भावः
सन्धिः
अनु + अवेक्षया → अन्ववेक्षया इति यण्सन्धिः (उ + अ = व्); पुनः शत्रुघ्नस्य + अन्ववेक्षया → शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — अनु + अव + ईक्ष् धातोः अप्रत्ययः, स्त्रियां टाप्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेतौ — शत्रुघ्नस्य अपेक्षया)
वीरसू ५१.१५ वीरं पुत्रं प्रसूतवती — वीरमाता
सन्धिः
वीरसूः + विनशिष्यति → वीरसूर्विनशिष्यति — विसर्गस्य रेफः
समासः
वीरं सूते इति — उपपदतत्पुरुषः (सू धातोः क्विप्प्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कौसल्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुखालोकप्रियावहा ५१.१६ यस्याः दर्शनं सुखकरम्, प्रियम् आवहन्ती
सन्धिः
सुख + आलोक → सुखालोक इति सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ); पुनः प्रिय + आवहा → प्रियावहा इति सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
समासः
सुखस्य आलोकः यत्र, तत् प्रियम् आवहति इति — बहुव्रीहिगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पुरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
नाशमुपैष्यति ५१.१८ नाशं प्राप्स्यति, विनङ्क्ष्यति
सन्धिः
नाशम् + उपैष्यति → नाशमुपैष्यति — मकारस्य स्वरे परे योगः; पदे अन्तः उप + एष्यति इति वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — उप + इ धातोः लृट्रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम् (कर्ता ‘माता’)
अनवाप्य ५१.१९ अप्राप्य, न लब्ध्वा
सन्धिः
अतिक्रान्तम् + अनवाप्य → अतिक्रान्तमनवाप्य — मकारस्य स्वरे परे योगः; ‘अनवाप्य’ इति नञ्समासे स्वरादौ नञः ‘अन्’ आदेशः
समासः
न अवाप्य — नञ्तत्पुरुषः (अव + आप् धातोः ल्यबन्तम्)
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सिद्धार्थ ५१.२० पूर्णमनोरथाः, कृतकृत्याः
सन्धिः
सिद्ध + अर्थाः → सिद्धार्थाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सिद्धः अर्थः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (विधेयम्)
ह्युपस्थिते ५१.२० प्राप्ते सति, समागते सति
सन्धिः
हि + उपस्थिते → ह्युपस्थिते — यण्सन्धिः (इ + उ = यु)
समासः
समासः नास्ति — उप + स्था धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘तस्मिन् काले उपस्थिते सति’)
रथाश्वगजसम्बाधा ५१.२२ रथाश्वगजानां सञ्चारेण संकीर्णा
सन्धिः
रथ + अश्व → रथाश्व इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रथैः अश्वैः गजैः च सम्बाधा — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजधानीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुःखार्त ५१.२६ दुःखेन पीडितः, शोकाकुलः
सन्धिः
दुःख + आर्तस्य → दुःखार्तस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
दुःखेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘राजपुत्रस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
सात्यवर्तत ५१.२६ सा (रात्रिः) व्यतीता, अतिक्रान्ता
सन्धिः
सा + अत्यवर्तत → सात्यवर्तत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); पदे अन्तः अति + अवर्तत इति यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — ‘सा’ इति सर्वनाम, ‘अत्यवर्तत’ इति अति + वृत् धातोः लङ्रूपम्
विभक्तिः
‘सा’ प्रथमा एकवचनम् (शर्वरी), ‘अत्यवर्तत’ क्रियापदम्
गुरुसौहृद ५१.२७ गाढेन मैत्रीभावेन, महता सौहार्देन
सन्धिः
गुरुसौहृदात् + गुहः → गुरुसौहृदाद्गुहः — तकारस्य जश्त्वेन दकारः; ‘सौहृद’ इति सुहृद्शब्दात् तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
समासः
गुरु (महत्) सौहृदम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
व्यसनाभिपीडित ५१.२७ आपदा अत्यन्तं पीडितः
सन्धिः
व्यसन + अभिपीडितः → व्यसनाभिपीडितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
व्यसनेन अभिपीडितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गुहः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ज्वरातुर ५१.२७ ज्वरपीडितः — उपमानरूपेण गजः
सन्धिः
ज्वर + आतुरः → ज्वरातुरः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
ज्वरेण आतुरः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘नागः’ इत्यस्य विशेषणम्)