॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ५०

अयोध्याकाण्डम् — पञ्चाशः सर्गः

गुहेन रामस्य सत्कारः

अयोध्यायाः आपृच्छनम्, जनपदजनस्य विसर्जनम्, गङ्गायाः विस्तीर्णं वर्णनम्, शृङ्गवेरपुरे इङ्गुदीवृक्षमूले निवासः, निषादराजस्य गुहस्य आतिथ्यम्

अस्मिन् सर्गे रामः कोसलदेशं त्यक्त्वा गङ्गातीरं प्राप्नोति। विशालान् कोसलान् अतिक्रम्य सः अयोध्याम् उन्मुखः प्राञ्जलिः च भूत्वा तां नगरीं तत्र निवसन्तीः देवताः च आपृच्छते — ‘वनवासं निवर्त्य, जगतीपतेः अनृणः भूत्वा, मातापितृभ्यां संगतः पुनः त्वां द्रक्ष्यामि।’ ततः अश्रुपूर्णमुखः सः अनुगतं जानपदं जनं स्वकार्याय प्रतिनिवर्तयति; ते प्रदक्षिणं कृत्वा विलपन्तः तिष्ठन्ति, रामः च क्षणदामुखे अर्कः इव तेषाम् अचक्षुर्विषयं याति। धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् अकुतश्चिद्भयान् देशान् रथेन अतिक्रम्य सः त्रिपथगां गङ्गां पश्यति। तस्याः विस्तीर्णं वर्णनं कविः करोति — आश्रमैः अप्सरोभिः देवगन्धर्वैः च सेविताम्, आवर्तैः पुलिनैः कमलैः हंससारसैः गजैः च शोभिताम्, विष्णुपादच्युताम् अपापां पापनाशिनीं च। शृङ्गवेरपुरं प्राप्य सः इङ्गुदीवृक्षमूले निवासं वृणोति। तत्र रामस्य आत्मसमः सखा निषादराजः गुहः ज्ञातिभिः सह आगत्य तं परिष्वजते, स्वराज्यम् अन्नं शय्यां च निवेदयति। रामः तु प्रतिग्रहं निषिध्य, आत्मानं तापसं वनगोचरं च निवेदयन्, केवलम् अश्वानां खादनं याचते। अन्ते संध्याम् उपास्य जलमात्रं गृहीत्वा सः भूमौ शेते; लक्ष्मणः गुहः सुमन्त्रः च जाग्रतः तिष्ठन्ति, सुखोचितस्य च तस्य सा शर्वरी सुचिरेण व्यतीता।

१अयोध्यायाः आपृच्छनम्, जनपदजनस्य विसर्जनम्

१विशालान्कोसलान्रम्यान्यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः।
अयोध्यामुन्मुखो धीमान्प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्॥

२आपृच्छे त्वां पुरिश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते।
दैवतानि च यानि त्वां पालयन्त्यावसन्ति च॥

३निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः।
पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह संगतः॥

४ततो रुचिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम्।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम्॥

५अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः।
चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये॥

पूर्वसर्गे रामः कोसलजनपदस्य सीमाम् अतिक्रान्तवान्। अत्र विशालान् रम्यान् कोसलान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः धीमान् रामः अयोध्याम् उन्मुखः भूत्वा प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थैः परिपालिते पुरिश्रेष्ठे, त्वाम् आपृच्छे; यानि च दैवतानि त्वां पालयन्ति त्वयि च आवसन्ति, तानि अपि आपृच्छे। निवृत्तवनवासः सन्, जगतीपतेः अनृणः भूत्वा, मात्रा पित्रा च संगतः पुनः त्वां द्रक्ष्यामि।’ ततः रुचिरताम्राक्षः सः दक्षिणं भुजम् उद्यम्य, अश्रुपूर्णमुखः दीनः च सन् जानपदं जनम् अब्रवीत् — ‘मयि युष्माभिः यथार्हम् अनुक्रोशः दया च कृता। चिरं दुःखस्य वहनं पापीयः; अतः स्वस्य अर्थसिद्धये गम्यताम्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः नगरीम् अपि देवतावत् प्रणमति, न तु शोकेन तां गर्हते; अपि च स्वदुःखं विहाय अनुगतानां जनानां हितम् एव चिन्तयति। ‘आपृच्छे’ इति पदं सप्रयोजनम् — प्रस्थानात् पूर्वं गुरून् देवान् च आपृच्छ्य गन्तव्यम् इति शिष्टाचारः; तम् एव रामः नगर्याः प्रति आचरति। ‘अनृणः’ इति पदेन च तस्य दृष्टिः स्पष्टा — वनवासः न दण्डः, अपि तु पितुः वचनरूपस्य ऋणस्य परिशोधनम्। पुनर्दर्शनस्य आश्वासनं दत्त्वा एव सः जनान् विसृजति; एतेन तेषां शोकः किञ्चित् शाम्यति। ‘चिरं दुःखस्य पापीयः’ इति वचनेन कविः सूचयति यत् अतिदीर्घः शोकः स्वयम् एव अधर्मः, यतः सः कर्तव्यात् प्रच्यावयति।

In the previous sarga Rāma had crossed the border of the Kosala country. Now, having passed through the broad and lovely Kosala lands, Lakṣmaṇa's wise elder brother turned to face Ayodhyā and spoke with joined palms. Best of cities, guarded by the sons of Kakutstha, he said, I take my leave of you, and of the gods who protect you and dwell in you. When my forest exile is over and I am free of my debt to the lord of the earth, I will see you again, together with my mother and my father. Then, raising his right arm, his lovely coppery eyes brimming and his face wet with tears, he spoke sadly to the country people: You have shown me pity and kindness, as was fitting. But carrying sorrow for long is a wrong in itself; go now and see to your own affairs. Rāma bowed to the city as to a goddess and did not reproach it in his grief, and forgetting his own sorrow he thought only of the good of those who had followed him. Taking leave is itself good custom, for one should ask leave of elders and gods before setting out, and Rāma did as much for the city. The word "free of my debt" makes his view plain: exile was not a punishment but the paying off of a debt, his father's word. Only after promising to see them again did he send the people away, and that eased their grief a little. The poet also hints that grief carried too long is itself a wrong, since it draws one away from duty.

२जनानां प्रदक्षिणविलापौ, समृद्धजनपदेषु गमनम्

६तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठंश्च क्वचित्क्वचित्॥

७तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः।
अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे॥

८ततो धान्यधनोपेतान्दानशीलजनाञ्छिवान्।
अकुतश्चिद्भयान्रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्॥

९उद्यानाम्रवणोपेतान्सम्पन्नसलिलाशयान्।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान्गोकुलाकुलसेवितान्॥

१०रक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत॥

११मध्येन मुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम्।
राज्यं भोज्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः॥

ते जनाः महात्मानं रामम् अभिवाद्य प्रदक्षिणं च कृत्वा, घोरं विलपन्तः क्वचित्क्वचित् व्यतिष्ठन्। तथा विलपतां तेषाम् अतृप्तानां च पश्यताम् एव राघवः अचक्षुर्विषयं प्रायात् — यथा क्षणदामुखे अर्कः अदृश्यः भवति। अत्र उपमा मार्मिका — रामः जनानां सूर्यः; तस्य अदर्शनम् एव तेषां रात्रेः आरम्भः। ततः सः धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् अकुतश्चिद्भयान् रम्यान् चैत्ययूपसमावृतान्, उद्यानाम्रवणोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्, नरेन्द्राणां रक्षणीयान् ब्रह्मघोषाभिनादितान् च देशान् रथेन अत्यवर्तत। एवं धृतिमतां वरः सः मुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलं नरेन्द्राणां भोज्यं राज्यं मध्येन गतवान्। एतेन वर्णनेन कविः सूचयति यत् रामः यत् राज्यं त्यजति, तत् केवलम् अयोध्या न, अपि तु एतादृशः समृद्धः विशालः जनपदः अपि। जनपदस्य विशेषणानि च मननीयानि — दानशीलः जनः, कुतश्चित् अपि अभयम्, चैत्यवृक्षाः यज्ञयूपाः च, आम्रवणानि जलाशयाः गोकुलानि च, वेदघोषः च। एतैः पदैः कविः सुशासितस्य देशस्य लक्षणानि एव गणयति — धर्मः, अभयम्, कृषिः, गोरक्षा, वेदाध्ययनं च। यः एतादृशं राष्ट्रं पालयितुं समर्थः, सः एव अधुना वनं गच्छति; अत्र एव अस्य प्रसङ्गस्य करुणा निहिता।

The people saluted the great-souled Rāma, walked round him in reverence, and stopped here and there, wailing terribly. While they wept, never tired of looking at him, Rāghava passed out of their sight as the sun disappears at nightfall; the image is piercing, for Rāma was the people's sun, and losing sight of him was the beginning of their night. Then in his chariot he passed through lands rich in grain and wealth, where people loved to give, auspicious lovely lands with nothing to fear from any side, full of sacred trees and sacrificial posts, of gardens and mango groves and full reservoirs, thronged with contented, well-fed people and crowded with herds of cattle, lands worth a king's protecting and ringing with the chant of the Veda. So the best of steadfast men went along the highway through that happy, prosperous realm full of lovely gardens, a kingdom fit for kings to enjoy. With this description the poet shows that what Rāma was giving up was not only Ayodhyā but a great and flourishing country. The details amount to the marks of a well-governed land: dharma, safety, farming, the care of cattle and the study of the Veda. The man able to protect such a realm was now going to the forest, and therein lies the pathos of the passage.

३गङ्गायाः प्रथमदर्शनम्, तीरवर्णनम्

१२तत्र त्रिपथगां दिव्यां शीततोयामशैवलाम्।
ददर्श राघवो गङ्गां रम्यामृषिनिषेविताम्॥

१३आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिः समलंकृताम्।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभिः सेविताम्भोहृदां शिवाम्॥

१४देवदानवगन्धर्वैः किंनरैरुपशोभिताम्।
नागगन्धर्वपत्नीभिः सेवितां सततं शिवाम्॥

१५देवाक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानयुतां नदीम्।
देवार्थमाकाशगतां विख्यातां देवपद्मिनीम्॥

१६जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम्।
क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम्॥

१७क्वचित्स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगसमाकुलाम्।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिःस्वनाम्॥

१८देवसंघाप्लुतजलां निर्मलोत्पलसंकुलाम्।
क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम्॥

तत्र राघवः त्रिपथगां दिव्यां शीततोयाम् अशैवलां रम्याम् ऋषिनिषेवितां गङ्गां ददर्श। सा अविदूरस्थैः श्रीमद्भिः आश्रमैः समलंकृता, काले हृष्टाभिः अप्सरोभिः सेविताम्भोहृदा च शिवा। देवैः दानवैः गन्धर्वैः किंनरैः च सा उपशोभिता; नागगन्धर्वपत्नीभिः सततं सेविता। सा देवाक्रीडशतैः आकीर्णा, देवोद्यानयुता, देवानाम् अर्थम् आकाशगता, तत्र च ‘देवपद्मिनी’ इति विख्याता — एतेन गङ्गायाः त्रिपथगामित्वम् एव स्पष्टीक्रियते। जलाघातेन अट्टहास इव उग्रा, फेनेन निर्मलं हसन्ती इव, क्वचित् वेणीकृतजला क्वचित् च आवर्तशोभिता। क्वचित् स्तिमितगम्भीरा, क्वचित् वेगसमाकुला; क्वचित् गम्भीरनिर्घोषा, क्वचित् भैरवनिःस्वना। देवसंघैः आप्लुतजला, निर्मलोत्पलसंकुला, क्वचित् आभोगपुलिना, क्वचित् च निर्मलवालुका। एतत् सर्वं वुल्गेटपरम्परायाः विस्तीर्णं गङ्गास्तोत्रम् एव; समीक्षितसंस्करणे एतावान् विस्तरः न विद्यते। वर्णनस्य क्रमः अपि कविसम्मतः — प्रथमं नद्याः स्वरूपम् (त्रिपथगा, शीततोया, अशैवला), ततः तटस्थाः आश्रमाः, ततः दिव्याः सेविनः, ततः त्रिषु लोकेषु तस्याः गतिः, अन्ते च जलस्य एव नानाविधाः अवस्थाः। ‘क्वचित्’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगेण कविः दर्शयति यत् एका एव नदी स्थाने स्थाने भिन्नरूपा भवति — क्वचित् शान्ता, क्वचित् वेगवती, क्वचित् गम्भीरनिनादा, क्वचित् भैरवध्वना।

There Rāghava saw the Gaṅgā, the river that goes by three paths, divine, cool, free of weed, lovely and frequented by sages. Fine hermitages stood not far from her banks; she was auspicious, and joyful apsarases, the heavenly nymphs, bathed in her pools in season. Gods, dānavas, gandharvas and kinnaras graced her, and the wives of the nāgas and gandharvas visited her constantly. She was strewn with a hundred playgrounds of the gods and bordered with their gardens, and for the gods' sake she flows through the sky too, where she is famed as the lotus pool of heaven; this is what her three paths mean. Roaring where her water strikes the rocks, she seemed to laugh loudly, and laughed bright with foam; in one place her waters were braided, in another adorned with whirlpools, here still and deep, there rushing, here booming low, there roaring fearfully. Hosts of gods bathed in her, she was thick with spotless lotuses, and here she had broad sandbanks, there clean white sand. The description follows an order: first the nature of the river, then the hermitages on her banks, then her divine visitors, then her course through the three worlds, and finally the many states of her water. By repeating "here" and "there" the poet shows how one and the same river takes different forms from place to place, calm, swift, deep-voiced, terrifying.

४गङ्गायाः पक्षि-कमल-गजादिवर्णनम्, पापनाशित्वम्

१९हंससारससंघुष्टां चक्रवाकोपशोभिताम्।
सदामत्तैश्च विहगैरभिपन्नामनिन्दिताम्॥

२०क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम्।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम्॥

२१क्वचित्कुमुदखण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम्।
नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित्॥

२२व्यपेतमलसंघातां मणिनिर्मलदर्शनाम्।
दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः॥

२३देवराजोपवाह्यैश्च संनादितवनान्तराम्।
प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः॥

२४फलपुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा।
विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्॥

सा हंससारससंघुष्टा चक्रवाकोपशोभिता, सदामत्तैः विहगैः अभिपन्ना, अनिन्दिता च। क्वचित् तीररुहैः वृक्षैः मालाभिः इव शोभिता, क्वचित् फुल्लोत्पलच्छन्ना, क्वचित् च पद्मवनाकुला। क्वचित् कुमुदखण्डैः कुड्मलैः च उपशोभिता, क्वचित् नानापुष्परजोध्वस्ता, समदा इव च दृश्यते। सा व्यपेतमलसंघाता, मणिवत् निर्मलदर्शना; दिशागजैः वनगजैः मत्तैः वरवारणैः देवराजोपवाह्यैः च तस्याः वनान्तराणि संनादितानि। फलपुष्पैः किसलयैः गुल्मैः द्विजैः च वृता सा भूषणोत्तमैः यत्नेन भूषिता प्रमदा इव भाति। अन्ते कविः तस्याः परमं माहात्म्यं वदति — सा विष्णुपादच्युता, दिव्या, अपापा, पापनाशिनी च। एवं लौकिकसौन्दर्यात् आरभ्य पारमार्थिकं पावनत्वं यावत् वर्णनं समापितम्। ‘प्रमदाम् इव भूषितां’ इति उपमया कविः समग्रं वर्णनम् एकत्र संगृह्णाति — पुष्पाणि पल्लवाः पक्षिणः च तस्याः आभरणानि, आवर्ताः च तस्याः विलासः। अन्ते ‘विष्णुपादच्युताम्’ इति पदेन नद्याः उत्पत्तिः स्मार्यते; ‘अपापां पापनाशिनीम्’ इति च तस्याः द्विविधं माहात्म्यम् — स्वयं निर्मला, परेषां च मलहारिणी। एषा एव भारतीयपरम्परायां गङ्गायाः प्रतिष्ठा। अत्र च सूचितम् — यः वनवासं गच्छति, सः प्रथमं पुण्यसलिलां गङ्गाम् एव आश्रयते।

She rang with the calls of geese and cranes and was graced by ruddy sheldrakes, visited by birds always in their mating season, a river beyond reproach. In places the trees on her banks adorned her like garlands; in places she was covered with open lotuses or crowded with lotus beds; in places set off by white water lilies and their buds, and elsewhere dusted with the pollen of many flowers so that she seemed flushed as if with wine. Free of all impurity, clear to the eye as a jewel, her woods echoed with the trumpeting of the elephants of the quarters, of wild elephants, of rutting tuskers fit for the king of the gods to ride. Covered with fruit and flowers, young shoots, thickets and birds, she shone like a young woman carefully decked in the finest ornaments. At the end the poet names her highest greatness: she is the divine river fallen from Viṣṇu's foot, sinless herself and the destroyer of sin. So the description runs from earthly beauty to spiritual purity. The image of the adorned woman gathers it all together: the flowers, shoots and birds are her ornaments, and the whirlpools her playfulness. "Fallen from Viṣṇu's foot" recalls her origin, and "sinless and destroying sin" names her twofold greatness, pure in herself and cleansing others, which is the place the Gaṅgā holds in Indian tradition. It is suggested too that one going into forest exile first takes refuge with the holy waters of the Gaṅgā.

५शृङ्गवेरपुरे गङ्गातीरे इङ्गुदीवृक्षमूले निवासनिश्चयः

२५शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजंगैश्च समन्विताम्।
शंकरस्य जटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा॥

२६समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्।
आससाद महाबाहुः शृङ्गवेरपुरं प्रति॥

२७तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः।
सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे॥

२८अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान्।
सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे॥

सा शिंशुमारैः नक्रैः भुजंगैः च समन्विता, शंकरस्य जटाजूटात् सगरवंशस्य तपस्तेजसा भ्रष्टा, समुद्रस्य महिषी, सारसक्रौञ्चनादिता च। तां गङ्गां महाबाहुः रामः शृङ्गवेरपुरं प्रति आससाद। ऊर्मिभिः कलिलाः आवर्ताः यस्याः, ताम् अन्ववेक्ष्य महारथः सः सुमन्त्रं सूतम् अब्रवीत् — ‘अद्य इह एव वसामहे। सारथे, नद्याः अविदूरे अयं बहुपुष्पप्रवालवान् सुमहान् इङ्गुदीवृक्षः विद्यते; अत्र एव वसामः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न ग्रामं न प्रासादं याचते, अपि तु वृक्षमूलम् एव स्वनिवासं वृणोति; वनवासस्य प्रथमा रात्रिः एवम् एव आरब्धा। ‘शंकरस्य जटाजूटात् सागरतेजसा भ्रष्टाम्’ इति पदेन भगीरथस्य कथा संक्षेपेण स्मार्यते — सगरपुत्राणाम् उद्धारार्थं या अवतारिता, सा एव अधुना सगरवंश्यस्य रामस्य अग्रे प्रवहति। अतः गङ्गादर्शनम् अत्र केवलं मार्गप्रसङ्गः न, अपि तु कुलस्मृतिः अपि। इङ्गुदीवृक्षः च तापसानां प्रियः; तस्य मूले निवासः एव रामस्य नूतनजीवनस्य आरम्भम् उद्घोषयति। ‘वसामहे’ इति बहुवचनेन च सः सर्वान् सहचरान् आत्मना सह गणयति।

She was full of porpoises, crocodiles and serpents; she had fallen from Śaṅkara's matted locks through the power of Sagara's line, and she was the queen of the ocean, loud with cranes and curlews. To that Gaṅgā the mighty-armed Rāma came, near Śṛṅgaverapura. Looking at her whirlpools thick with waves, the great chariot warrior said to Sumantra, his charioteer: Today we will stay right here. Not far from the river, charioteer, is this great iṅgudī tree, full of flowers and young shoots; let us stay here. Rāma asked for no village or palace but chose the foot of a tree as his lodging, and so his life in the forest began. The mention of Śiva's locks and Sagara's line briefly recalls the story of Bhagīratha: the river brought down to save the sons of Sagara now flowed before Rāma, a descendant of Sagara. So the sight of the Gaṅgā is not just an incident of the road but a memory of his family. The iṅgudī tree is dear to ascetics, and lodging at its foot announced the beginning of Rāma's new life; and by saying "we will stay" he counted all his companions with himself.

६गङ्गादर्शनेच्छा, रथात् अवतरणम्

२९प्रेक्षामि सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम्।
देवमानवगन्धर्वमृगपन्नगपक्षिणाम्॥

३०लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम्।
उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः॥

३१रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः।
रथादवतरत्तस्मात्सभार्यः सहलक्ष्मणः॥

३२सुमन्त्रोऽप्यवतीर्याथ मोचयित्वा हयोत्तमान्।
वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः॥

रामः पुनः अवदत् — ‘देवानां मानवानां गन्धर्वाणां मृगाणां पन्नगानां पक्षिणां च सम्मान्यसलिलां शिवां सरितां श्रेष्ठाम् इमां गङ्गाम् अहं प्रेक्षामि।’ लक्ष्मणः सुमन्त्रः च राघवं ‘बाढम्’ इति उक्त्वा तदा हयैः तम् इङ्गुदीवृक्षम् उपययतुः। इक्ष्वाकुनन्दनः रामः तं रम्यं वृक्षम् अभियाय सभार्यः सहलक्ष्मणः च तस्मात् रथात् अवातरत्। सुमन्त्रः अपि अवतीर्य उत्तमान् हयान् मोचयित्वा, वृक्षमूलगतं रामं कृताञ्जलिः सन् उपतस्थे। एषु श्लोकेषु कविः सूक्ष्मं क्रमम् अनुसरति — प्रथमं राज्ञः अवतरणम्, ततः सारथेः अश्वमोचनम्, अन्ते च विनयेन उपस्थानम्। ‘प्रेक्षामि सरितां श्रेष्ठाम्’ इति रामस्य वचनं मननीयम् — सः न विश्रामार्थं, अपि तु गङ्गादर्शनार्थम् एव तत्र स्थातुम् इच्छति; तस्य दृष्टौ नदी तीर्थम् एव, न तु मार्गविघ्नः। ‘देवमानवगन्धर्वमृगपन्नगपक्षिणाम्’ इति दीर्घेण समासेन च कविः दर्शयति यत् गङ्गा न मनुष्याणाम् एव, अपि तु सर्वेषां प्राणिनां समादरणीया। लक्ष्मणसुमन्त्रयोः ‘बाढम्’ इति एकपदम् उत्तरम् अपि तयोः अनुवर्तित्वं सूचयति।

And here, Rāma said, I will gaze on this best of rivers, the auspicious Gaṅgā, whose water is honoured by gods and men, by gandharvas, beasts, serpents and birds. Lakṣmaṇa and Sumantra said "So be it" to Rāghava and drove the horses up to the iṅgudī tree. Reaching that lovely tree, Rāma, the joy of the Ikṣvākus, stepped down from the chariot with his wife and Lakṣmaṇa. Sumantra too got down, unyoked the fine horses, and stood with joined palms before Rāma, who was seated at the foot of the tree. The poet follows a careful order here: first the prince alights, then the charioteer frees the horses, and last he stands humbly in attendance. Rāma's words deserve thought: he wished to stay not to rest but to look at the Gaṅgā, for in his eyes the river was a holy place, not an obstacle on the road. The long list of those who honour her shows that the Gaṅgā is revered not by men alone but by all living things. And the one-word answer of Lakṣmaṇa and Sumantra shows how readily they followed him.

७निषादराजस्य गुहस्य परिचयः, समागमः, आलिङ्गनम्

३३तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा।
निषादजात्यो बलवान्स्थपतिश्चेति विश्रुतः॥

३४स श्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम्।
वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैर्ज्ञातिभिश्चाप्युपागतः॥

३५ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम्।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद्गुहेन सः॥

३६तमार्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत्।
यथायोध्या तथेदं ते राम किं करवाणि ते॥

तत्र गुहः नाम राजा आसीत्, यः रामस्य आत्मसमः सखा, निषादजात्यः, बलवान्, ‘स्थपतिः’ इति विश्रुतः च। सः पुरुषव्याघ्रं रामं स्वविषयम् आगतं श्रुत्वा वृद्धैः अमात्यैः ज्ञातिभिः च परिवृतः सन् उपागतः। ततः दूरात् उपस्थितं निषादाधिपतिं दृष्ट्वा रामः सौमित्रिणा सह गुहेन समागच्छत्। रामस्य तापसवेषं दृष्ट्वा आर्तः गुहः तं सम्परिष्वज्य अब्रवीत् — ‘राम, यथा अयोध्या तथा इदम् अपि तव; किं ते करवाणि?’ अत्र मैत्र्याः लक्षणं दृश्यते — जातिभेदः वेषभेदः वा न तयोः स्नेहं बाधते, अपि तु आर्तः सखा स्वराज्यम् एव अर्पयति। ‘स्थपतिः’ इति गुहस्य पदवी; निषादानां सः अधिपतिः, बलवान् च। रामेण सह तस्य सख्यं पूर्वम् एव प्रसिद्धम्, तत् च ‘आत्मसमः सखा’ इति पदेन कविः सूचयति। दूरात् एव उपस्थितं तं दृष्ट्वा रामः स्वयम् अग्रे गच्छति — एतत् महतां लक्षणम्, यत् ते सम्माननार्थं प्रथमं पदं स्वयम् एव क्षिपन्ति। ‘यथायोध्या तथेदं ते’ इति गुहस्य वचने च मैत्र्याः परा काष्ठा दृश्यते — न सः किञ्चित् दातुम् इच्छति, अपि तु सर्वस्य स्वामित्वम् एव अर्पयति।

Now in that region there was a king named Guha, a friend as dear to Rāma as his own self, a niṣāda by birth, a strong man, known as the chief of his people. Hearing that the tiger among men had come into his territory, he came out surrounded by his elderly counsellors and his kinsmen. Seeing the lord of the niṣādas standing at a distance, Rāma went forward with Lakṣmaṇa to meet him. Pained to see Rāma in an ascetic's dress, Guha embraced him and said: Rāma, this land is yours as much as Ayodhyā is; what can I do for you? Here is the mark of true friendship: neither difference of birth nor difference of dress stood in the way of their affection, and the grieving friend offered his own kingdom. "As dear as his own self" tells us their friendship was already well known. Seeing Guha waiting at a distance, Rāma himself went forward, and it is the mark of the great that they take the first step to honour another. And in Guha's words friendship reaches its height: he did not wish to give some gift, but to hand over the lordship of everything he had.

८गुहस्य आतिथ्यनिवेदनम् — अन्नं शय्या राज्यं च

३७ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम्।
ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम्॥

३८अर्घ्यं चोपानयच्छीघ्रं वाक्यं चेदमुवाच ह।
स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही॥

३९वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः।
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चैतदुपस्थितम्।
शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते॥

गुहः पुनः अवदत् — ‘महाबाहो, ईदृशं प्रियम् अतिथिं कः प्राप्स्यति?’ ततः सः गुणवत् पृथग्विधम् अन्नाद्यम् उपादाय शीघ्रम् अर्घ्यम् उपानयत्, इदं च वाक्यम् उवाच — ‘महाबाहो, ते स्वागतम्; इयम् अखिला मही तव एव। वयं प्रेष्याः, भवान् भर्ता; साधु नः राज्यं प्रशाधि। एतत् भक्ष्यं भोज्यं पेयं लेह्यं च उपस्थितम्; मुख्यानि शयनानि, वाजिनां खादनं च ते सज्जम्।’ अयं श्लोकः (३९) षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। गुहस्य वाक्ये आतिथ्यस्य चत्वारि अङ्गानि क्रमेण उक्तानि — अर्घ्यम्, अन्नम्, शय्या, वाहनपोषणं च। एतत् एव शास्त्रोक्तस्य आतिथ्यस्य क्रमः। ‘वयं प्रेष्याः, भवान् भर्ता’ इति वचनेन गुहः स्वयं सेवकभावम् एव वृणोति; ‘साधु नः राज्यं प्रशाधि’ इति च राज्यार्पणं करोति। भक्ष्यभोज्यपेयलेह्यानाम् इयं चतुर्विधा गणना शास्त्रप्रसिद्धा — चर्व्यम्, अद्यम्, पेयम्, लेह्यं च। अन्ते वाजिनां खादनस्य उल्लेखः अपि सूचकः, यतः तत् एव रामः स्वीकरिष्यति।

For who, mighty-armed one, Guha went on, could ever have so dear a guest? Then he brought good food of many kinds, quickly offered the water of welcome, and said: Welcome, mighty-armed one; this whole land is yours. We are your servants and you are our master; rule our kingdom well. Here is food to chew and to eat, to drink and to savour; the best beds are ready, and fodder for your horses. Guha's words name the parts of hospitality in their proper order as the texts lay them down: water of welcome, food, a bed, and care of the guest's animals. By saying "we are your servants, you our master" Guha chose the part of a servant, and by "rule our kingdom well" he offered the kingdom itself. The fourfold list of foods is the familiar one from the texts. The mention of fodder for the horses at the end is significant, for that is the one thing Rāma would accept.

९रामस्य मधुरं प्रत्याख्यानम् — तापसधर्मनिवेदनम्

४०गुहमेवं ब्रुवाणं तु राघवः प्रत्युवाच ह।
अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वदा वयम्॥

४१पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसंदर्शनेन च।
भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत्॥

४२दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः।
अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च वनेषु च॥

४३यत्त्विदं भवता किंचित्प्रीत्या समुपकल्पितम्।
सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे॥

४४कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं च माम्।
विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम्॥

एवं ब्रुवाणं गुहं राघवः प्रत्युवाच — ‘भवता वयं सर्वदा अर्चिताः हृष्टाः च।’ पद्भ्याम् अभिगमेन स्नेहसंदर्शनेन च सः तुष्टः सन् साधुवृत्ताभ्यां भुजाभ्यां तं पीडयन् अवदत् — ‘गुह, दिष्ट्या त्वां बान्धवैः सह अरोगं पश्यामि। अपि ते राष्ट्रे मित्रेषु वनेषु च कुशलम्? यत् तु इदं भवता प्रीत्या किंचित् समुपकल्पितम्, तत् सर्वम् अनुजानामि — न हि अहं प्रतिग्रहे वर्ते। मां कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं धर्मे प्रणिहितं वनगोचरं तापसं विद्धि।’ अत्र रामस्य सौजन्यं दृश्यते — सः न रूक्षं निषेधति, अपि तु प्रीतिं स्वीकृत्य वस्तु एव प्रत्याचष्टे; प्रतिग्रहनिषेधः च तापसधर्मस्य एव अङ्गम्। ‘अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च’ इति वचनेन सः गुहस्य आतिथ्यं पूर्णम् एव मन्यते — पादाभ्यां गमनम्, स्नेहप्रदर्शनं च एतावद् एव पूजा। तदनन्तरं सः बाहुभ्यां तं परिष्वजते; वाचा च कुशलप्रश्नं पृच्छति — राष्ट्रे मित्रेषु वनेषु च। एतेन रामः गुहं न केवलं सखायम्, अपि तु राजानम् अपि गणयति। अन्ते आत्मपरिचयः — ‘कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं धर्मे प्रणिहितं वनगोचरं तापसं मां विद्धि’ — एषा एव तस्य प्रतिज्ञा चतुर्दशवर्षाणि यावत् पालनीया।

Rāghava answered Guha: We have been honoured and gladdened by you in every way, by your coming to us on foot and by the affection you have shown. Pleased, he pressed Guha in his shapely arms and said: How fortunate that I find you well, Guha, with your kinsmen. Is all well in your realm, with your friends and in your forests? But all this that you have lovingly prepared, I give you leave to take back, for I do not now live by accepting gifts. Know me for an ascetic who lives in the forest, wearing kuśa grass, bark and deerskin, eating fruit and roots, and set firmly on dharma. Rāma's courtesy is plain here: he did not refuse harshly, but accepted the love while declining the gifts, and declining gifts is part of an ascetic's discipline. By saying they had been honoured and gladdened, he counted Guha's hospitality as complete; coming on foot and showing affection were honour enough. Then he embraced him and asked after his realm, friends and forests, treating Guha not only as a friend but as a king. And the closing description of himself as an ascetic was the vow he would keep for fourteen years.

१०अश्वानाम् एव खादनयाचनम्, गुहस्य आज्ञा

४५अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित्।
एतावतात्र भवता भविष्यामि सुपूजितः॥

४६एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे।
एतैः सुविहितैरश्वैर्भविष्याम्यहमर्चितः॥

४७अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात्।
गुहस्तत्रैव पुरुषांस्त्वरितं दीयतामिति॥

रामः पुनः अवदत् — ‘अहम् अश्वानां खादनेन एव अर्थी, न अन्येन केनचित्। एतावता एव अत्र भवता अहं सुपूजितः भविष्यामि। एते हि अश्वाः मम पितुः दशरथस्य राज्ञः दयिताः; एतैः सुविहितैः अश्वैः एव अहम् अर्चितः भविष्यामि।’ तत् श्रुत्वा गुहः तत्र एव पुरुषान् अश्वानां प्रतिपानं खादनं च त्वरितं दीयताम् इति अन्वशात्। अत्र मननीयम् — रामः स्वार्थं सर्वथा त्यजति, किन्तु पितुः प्रियान् अश्वान् न उपेक्षते; पितृभक्तिः एव तस्य एकम् अपवादस्थानम्। यत् स्वयं न गृह्णाति, तत् पितुः प्रियेभ्यः अश्वेभ्यः याचते; एतेन प्रतिग्रहनिषेधः अपि सस्नेहः भवति, न तु रूक्षः। ‘एतावता एव अहं सुपूजितः भविष्यामि’ इति वचनेन सः गुहस्य मनः परितोषयति — यतः आतिथ्यस्य निषेधः आतिथेयं व्यथयति, अतः किञ्चित् स्वीकृत्य एव सः तं सान्त्वयति। गुहः अपि विलम्बं न करोति, अपि तु तत्र एव पुरुषान् आज्ञापयति। एवं द्वयोः अपि औचित्यं रक्षितम्।

It is only fodder for the horses that I need, Rāma said, nothing else; with that much I shall have been well honoured by you. These horses are dear to my father, King Daśaratha, and if they are well cared for, I shall have been honoured. Hearing this, Guha at once ordered his men to bring water and fodder for the horses without delay. Note that Rāma gave up everything for himself but would not neglect his father's beloved horses; devotion to his father was his one exception. What he would not take for himself he asked for the horses his father loved, and so even his refusal of gifts was warm rather than cold. By saying that this alone would honour him, he satisfied Guha's heart, for refusing hospitality hurts the host, and by accepting something he consoled him. Guha did not delay but gave the order on the spot, and so what was fitting was preserved on both sides.

११संध्योपासनम्, जलमात्रभोजनम्, लक्ष्मणगुहयोः जागरणम्

४८ततश्चीरोत्तरासङ्गः संध्यामन्वास्य पश्चिमाम्।
जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं स्वयम्॥

४९तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः।
सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः॥

५०गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन्।
अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः॥

५१तथा शयानस्य ततो यशस्विनो मनस्विनो दाशरथेर्महात्मनः।
अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदा व्यतीता सुचिरेण शर्वरी॥

ततः चीरोत्तरासङ्गः रामः पश्चिमां संध्याम् अन्वास्य, लक्ष्मणेन आहृतं जलम् एव भोज्यत्वेन स्वयम् आददे। सभार्यस्य भूमौ शयानस्य तस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ततः अपसृत्य वृक्षम् उपाश्रितः तस्थौ। गुहः अपि सूतेन सह सौमित्रिम् अनुभाषयन् अप्रमत्तः धनुर्धरः सन् रामम् अन्वजाग्रत्। एवं शयानस्य यशस्विनः मनस्विनः महात्मनः दाशरथेः — अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य च — सा शर्वरी तदा सुचिरेण व्यतीता। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन चतुष्पादः, सर्गान्तस्य लक्षणम्। ‘अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य’ इति पदद्वयेन कविः रात्रेः दैर्घ्यस्य कारणं सूचयति — शय्या न कठिना, अपि तु अभ्यासः एव नूतनः। ‘जलमेवाददे भोज्यम्’ इति पदेन तस्य व्रतस्य कठोरता प्रकटीभवति — प्रथमायां रात्रौ एव सः अन्नं त्यजति। लक्ष्मणस्य पादप्रक्षालनं च भ्रातृभक्तेः निदर्शनम्; ततः सः स्वयं न शेते, अपि तु वृक्षम् उपाश्रित्य जागर्ति। गुहः अपि धनुर्धरः अप्रमत्तः च सन् सुमन्त्रेण सह जागरं करोति। एवं त्रयः जाग्रतः, एकः शयानः — एषा एव चित्रस्य रचना, यया कविः रामस्य रक्षणीयत्वं सर्वेषां च स्नेहम् एकत्र दर्शयति।

Then Rāma, with bark for his upper garment, performed the evening twilight rite and took as his food only the water Lakṣmaṇa had fetched; even on this first night he gave up food, and his vow showed its strictness. When Rāma lay down on the ground with his wife, Lakṣmaṇa washed his feet, a mark of a brother's devotion, then drew back a little and stood leaning against a tree, not lying down himself but keeping awake. Guha too, talking with Lakṣmaṇa and the charioteer, kept watch over Rāma all night, alert, with his bow in his hand. So for that illustrious, high-minded, great-souled son of Daśaratha as he lay there, a man who had never known sorrow and was used only to comfort, the night passed very slowly. The last verse, in a longer metre, marks the close of the sarga. "Never known sorrow, used only to comfort" gives the reason the night was long: the bed was not the hardship so much as the new way of life. Three awake and one asleep: that is how the poet composes the scene, showing at once how Rāma needed guarding and how all of them loved him.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
पुरिश्रेष्ठ ५०.२ नगरीषु श्रेष्ठे — हे अयोध्ये
सन्धिः
पुरि + श्रेष्ठे — सप्तम्याः विभक्तेः अलुक्, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
पुरीषु श्रेष्ठा — सप्तमीतत्पुरुषः (अलुक्समासः)
विभक्तिः
सम्बोधने प्रथमा, एकवचनम् (अयोध्या सम्बोध्यते)
काकुत्स्थपरिपालित ५०.२ ककुत्स्थवंश्यैः राजभिः परिपालिते
सन्धिः
काकुत्स्थ + परिपालिते — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
काकुत्स्थैः परिपालिता — तृतीयातत्पुरुषः; ‘काकुत्स्थः’ इति ककुत्स्थस्य अपत्यम् इति तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
विभक्तिः
सम्बोधने प्रथमा, एकवचनम् (‘पुरिश्रेष्ठे’ इत्यस्य विशेषणम्)
पालयन्त्यावसन्ति ५०.२ रक्षन्ति च निवसन्ति च
सन्धिः
पालयन्ति + आवसन्ति → पालयन्त्यावसन्ति — यण्सन्धिः (इ + आ = या); अत्र सन्धिः एव क्रियापदद्वयस्य विभागं गोपयति, अतः सन्धिपदम् उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — क्रियापदद्वयम्
विभक्तिः
क्रियापदे, प्रथमपुरुषः बहुवचनम् (कर्ता ‘दैवतानि’)
अनृण ५०.३ ऋणमुक्तः — पितुः आज्ञापालनेन उऋणः
सन्धिः
न + ऋणः → अनृणः — नञ्समासे स्वरादौ परे नञः ‘अन्’ आदेशः
समासः
न विद्यते ऋणं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘द्रक्ष्यामि’ इत्यस्य कर्तुः विशेषणम्)
रुचिरताम्राक्ष ५०.४ सुन्दरारुणनेत्रः
सन्धिः
ताम्र + अक्षः → ताम्राक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रुचिरे ताम्रे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः (अक्षिशब्दस्य समासान्ते ‘अक्ष’ आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अब्रवीत्’ इत्यस्य कर्ता)
अश्रुपूर्णमुख ५०.४ बाष्पपूर्णवदनः
सन्धिः
अश्रु + पूर्ण + मुखः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अश्रुभिः पूर्णं मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः (मध्ये तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्तुः विशेषणम्)
गम्यताम् ५०.५ गन्तव्यम्, युष्माभिः प्रतिनिवर्तितव्यम्
सन्धिः
गम्यताम् + अर्थसिद्धये → गम्यतामर्थसिद्धये — मकारस्य स्वरे परे योगः; उत्तरपदे अर्थ + सिद्धये इति षष्ठीतत्पुरुषः
समासः
समासः नास्ति — गम् धातोः कर्मणि लोट्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (भावे लोट् — ‘गम्यताम्’ इति विधिः)
अचक्षुर्विषय ५०.७ दृष्टेः अगोचरम्, अदृश्यत्वम्
सन्धिः
न + चक्षुर्विषयम् → अचक्षुर्विषयम् — नञ्समासे व्यञ्जनादौ परे नञः ‘अ’ आदेशः; चक्षुस् + विषयः इति विसर्गस्य रेफः
समासः
चक्षुषः विषयः इति चक्षुर्विषयः, न चक्षुर्विषयः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रायात्’ इत्यस्य कर्मवत् गतिविषयः)
क्षणदामुख ५०.७ रात्रेः आरम्भे, सायंकाले
सन्धिः
क्षणदा + मुखे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षणदायाः मुखम् — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘क्षणं ददाति’ इति क्षणदा (रात्रिः) इति उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
अकुतश्चिद्भय ५०.८ येषु कुतोऽपि भयं नास्ति, निर्भयाः प्रदेशाः
सन्धिः
कुतश्चित् + भयान् → कुतश्चिद्भयान् — तकारस्य जश्त्वेन दकारः; पूर्वत्र नञः ‘अ’ आदेशः
समासः
न कुतश्चित् भयं येषु ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘देशान्’ इत्यर्थे विशेष्याध्याहारः)
चैत्ययूपसमावृत ५०.८ चैत्यवृक्षैः यज्ञयूपैः च व्याप्ताः
सन्धिः
रम्यान् + चैत्ययूपसमावृतान् → रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान् — नकारस्य अनुस्वारः, ततः श्चुत्वेन सकारस्य शकारः
समासः
चैत्यैः यूपैः च समावृताः — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
उद्यानाम्रवणोपेत ५०.९ उपवनैः आम्रवनैः च युक्ताः
सन्धिः
उद्यान + आम्रवण → उद्यानाम्रवण इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); पुनः आम्रवण + उपेतान् → आम्रवणोपेतान् इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उद्यानैः आम्रवणैः च उपेताः — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
ब्रह्मघोषाभिनादित ५०.१० वेदध्वनिना मुखरिताः
सन्धिः
ब्रह्मघोष + अभिनादितान् → ब्रह्मघोषाभिनादितान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
ब्रह्मघोषैः अभिनादिताः — तृतीयातत्पुरुषः (मध्ये ‘ब्रह्मणः घोषः’ इति षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
अत्यवर्तत ५०.१० अतिक्रान्तवान्, लङ्घितवान्
सन्धिः
कोसलान् + अत्यवर्तत → कोसलानत्यवर्तत — नकारस्य स्वरे परे योगः; पदे अन्तः अति + अवर्तत इति यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — अति + वृत् धातोः लङ्रूपम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
सेविताम्भोहृदा ५०.१३ यस्याः जलकुण्डाः अप्सरोभिः सेविताः
सन्धिः
सेवित + अम्भोहृदाम् → सेविताम्भोहृदाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अम्भस् + हृदः इति विसर्गस्य उकारः, ततः गुणः (अः + ह = ओ)
समासः
सेविताः अम्भोहृदाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गङ्गाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जलाघाताट्टहासोग्रा ५०.१६ शिलासु जलस्य आघातेन जातेन महाशब्देन अट्टहासवत् भीषणा
सन्धिः
जलाघात + अट्टहास → जलाघाताट्टहास इति सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ); पुनः अट्टहास + उग्राम् → अट्टहासोग्राम् इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
जलस्य आघातेन जातः अट्टहासः इव उग्रा — मध्यमपदलोपी कर्मधारयगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गङ्गाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वेणीकृतजला ५०.१६ यस्याः जलं वेणीवत् त्रिधा गुम्फितम् इव प्रवहति
सन्धिः
क्वचित् + वेणीकृतजलाम् → क्वचिद्वेणीकृतजलाम् — तकारस्य जश्त्वेन दकारः
समासः
वेणीकृतं जलं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (अवेणी वेणी सम्पद्यमाना कृता इति च्व्यन्तः कृञ्योगः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
फुल्लोत्पलच्छन्ना ५०.२० विकसितैः नीलकमलैः आच्छादिता
सन्धिः
फुल्ल + उत्पल → फुल्लोत्पल इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उत्पल + छन्नाम् → उत्पलच्छन्नाम् इति छकारे परे तुक्आगमः
समासः
फुल्लैः उत्पलैः छन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नानापुष्परजोध्वस्ता ५०.२१ नानाविधकुसुमपरागैः आकीर्णा
सन्धिः
रजस् + ध्वस्ताम् → रजोध्वस्ताम् — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
नानापुष्पाणां रजोभिः ध्वस्ता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
व्यपेतमलसंघाता ५०.२२ यस्याः मलराशिः अपगतः, परमपवित्रा
सन्धिः
वि + अपेत → व्यपेत इति यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
व्यपेतः मलसंघातः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
देवराजोपवाह्य ५०.२३ इन्द्रस्य वाहनत्वेन योग्याः — ऐरावतादयः
सन्धिः
देवराज + उपवाह्यैः → देवराजोपवाह्यैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
देवराजेन उपवाह्याः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘वारणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विष्णुपादच्युता ५०.२४ विष्णोः चरणात् प्रसृता
सन्धिः
विष्णुपाद + च्युताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विष्णोः पादात् च्युता — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गङ्गाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ऊर्मिकलिलावर्ता ५०.२७ यस्याः भ्रमराः तरङ्गैः संकुलाः
सन्धिः
ताम् + ऊर्मिकलिलावर्ताम् → तामूर्मिकलिलावर्ताम् — मकारस्य स्वरे परे योगः; पदे अन्तः कलिल + आवर्ताम् इति सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
समासः
ऊर्मिभिः कलिलाः आवर्ताः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कृताञ्जलि ५०.३२ बद्धाञ्जलिः, विनयेन हस्तौ संयोज्य स्थितः
सन्धिः
कृत + अञ्जलिः → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘उपतस्थे’ इत्यस्य कर्तुः विशेषणम्)
आत्मसम ५०.३३ प्राणैः तुल्यः, आत्मवत् प्रियः
सन्धिः
रामस्य + आत्मसमः → रामस्यात्मसमः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
आत्मना समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सखा’ इत्यस्य विशेषणम्)
कुशचीराजिनधर ५०.४४ कुशवल्कलमृगचर्मधारिणम् — तापसवेषम्
सन्धिः
चीर + अजिन → चीराजिन इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कुशान् चीराणि अजिनानि च धारयति इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘माम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
चीरोत्तरासङ्ग ५०.४८ वल्कलम् एव उत्तरीयवस्त्रं यस्य, तादृशः
सन्धिः
चीर + उत्तरासङ्गः → चीरोत्तरासङ्गः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); पदे अन्तः उत्तर + आसङ्गः इति सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
समासः
चीरम् एव उत्तरासङ्गः यस्य सः — बहुव्रीहिः (मध्ये कर्मधारयः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
अन्वजाग्रत् ५०.५० अनुसृत्य जागरितवान्, रक्षार्थं जागरं कृतवान्
सन्धिः
अनु + अजाग्रत् → अन्वजाग्रत् — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
समासः
समासः नास्ति — अनु + जागृ धातोः लङ्रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
अदृष्टदुःख ५०.५१ येन पूर्वं दुःखं न दृष्टम्, दुःखानभिज्ञः
सन्धिः
न + दृष्ट → अदृष्ट इति नञ्समासे व्यञ्जनादौ नञः ‘अ’ आदेशः
समासः
अदृष्टं दुःखं येन सः — बहुव्रीहिः (मध्ये नञ्तत्पुरुषः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘दाशरथेः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुखोचित ५०.५१ सुखस्य एव योग्यः, सुखे एव संवर्धितः
सन्धिः
सुख + उचितस्य → सुखोचितस्य — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखाय उचितः — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘दाशरथेः’ इत्यस्य विशेषणम्)