॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ४९

अयोध्याकाण्डम् — एकोनपञ्चाशः सर्गः

नदीत्रयतरणम्

ग्रामवासिनां शोकवचनश्रवणम्, कोसलदेशातिक्रमणम्, वेदश्रुति-गोमती-स्यन्दिकानदीनां तरणम्, सूतेन सह मृगयासंलापः

अस्मिन् सर्गे रामः अयोध्यायाः दूरं गच्छति। रात्रेः शिष्टेन भागेन सः महत् अन्तरं गत्वा, प्रभाते संध्याम् उपास्य, विकृष्टसीमान्तान् ग्रामान् पुष्पितानि वनानि च पश्यन् उत्तमैः हयैः अग्रे याति। मार्गे ग्रामवासिनां वचांसि सः शृणोति — ते कामवशं गतं दशरथं धिक्कुर्वन्ति, संभिन्नमर्यादां कैकेयीं गर्हन्ते, सुखोचितायाः सीतायाः दुःखं च चिन्तयन्ति। तानि वचांसि शृण्वन् अपि सः न प्रतिवदति, अपि तु पितुराज्ञाम् अनुस्मरन् एव कोसलान् अतिक्रामति। ततः सः शिववारिवहां वेदश्रुतिं नदीम् उत्तीर्य अगस्त्याध्युषितां दिशम् अभिमुखः याति, शीतवहां गोयुतानूपां सागरङ्गमां गोमतीम् अतरति, मयूरहंसाभिरुतां स्यन्दिकां च ततरति। अनन्तरं सः वैदेह्यै तां महीं दर्शयति, या पुरा मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता आसीत्। अन्ते सः सारथिं पुनःपुनः ‘सूत’ इति आभाष्य मधुरस्वरेण पृच्छति — ‘कदा अहं पुनः आगत्य मातापितृभ्यां संगतः सरय्वाः पुष्पिते वने मृगयां पर्यटिष्यामि?’ एवं राजर्षिसम्मतायाः मृगयायाः कथया सूतस्य शोकम् अपनयन् सः अध्वानं ययौ।

१रात्रिशेषे प्रयाणम्, ग्रामाणां वनानां च दर्शनम्

१रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।
जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्॥

२तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।
उपास्य तु शिवां संध्यां विषयानत्यगाहत॥

३ग्रामान्विकृष्टसीमान्तान्पुष्पितानि वनानि च।
पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः॥

पूर्वसर्गे अयोध्यायाः स्त्रियः रामनिमित्तम् आर्ताः रुरुदुः, नगरी च निर्घोषा जाता। अत्र कविः पुनः मार्गस्थं रामम् अनुसरति। रामः अपि रात्रेः शिष्टेन भागेन तेन एव मार्गेण महत् अन्तरं जगाम; पुरुषव्याघ्रः सः पितुः आज्ञाम् अनुस्मरन् एव अगच्छत्। पितृवचनम् एव तस्य रथस्य चोदकम्, न तु कस्यचित् भयम्। तथा गच्छतः तस्य सा शिवा रजनी व्यपगता; ततः सः शिवां संध्याम् उपास्य जनपदान् अत्यगाहत। विकृष्टसीमान्तान् ग्रामान् पुष्पितानि वनानि च पश्यन् सः उत्तमैः हयैः शीघ्रं गच्छन् अपि शनैः इव अतिययौ। अत्र ‘शनैरिव’ इति पदं मननीयम् — वेगः तु महान्, किन्तु मार्गशोभायां तन्मयस्य द्रष्टुः सः वेगः मन्दः इव प्रतिभाति। एतेन कविः सूचयति यत् रामस्य दृष्टिः प्रवासदुःखेन न मलिना, अपि तु देशस्य सौन्दर्यं ग्रहीतुं समर्था एव। ‘विषयान्’ इति पदेन जनपदाः उच्यन्ते; अयोध्यायाः बहिः यः प्रथमः प्रदेशः, तम् एव सः अधुना प्रविशति।

In the previous sarga the women of Ayodhyā had wept for Rāma and the city had fallen silent; here the poet follows Rāma on his road again. In what was left of the night Rāma covered a great distance along that same road; the tiger among men went on remembering his father's command, and it was his father's word, not fear of anyone, that drove his chariot on. As he travelled the auspicious night came to an end, and having worshipped at the holy twilight he passed on into the settled country beyond Ayodhyā. Looking at villages whose ploughed fields stretched far to their borders and at woods in flower, he went quickly behind his fine horses, and yet it seemed he was going slowly. That word "slowly" deserves thought: the speed was great, but to one absorbed in the beauty of the road it seemed slow. The poet suggests that Rāma's eyes were not clouded by the sorrow of exile but could still take in the loveliness of the land.

२ग्रामवासिनां शोकवचनानि — दशरथकैकेय्योः निन्दा

४शृण्वन्वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमास्थितम्॥

५हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।
तीक्ष्णा संभिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते॥

६या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।
वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्॥

मार्गे ग्रामसंवासवासिनां मनुष्याणां वचांसि रामस्य कर्णयोः पतन्ति। ते वदन्ति — ‘कामस्य वशम् आस्थितं दशरथं राजानं धिक्। हा, अद्य नृशंसा पापा पापानुबन्धिनी कैकेयी तीक्ष्णा संभिन्नमर्यादा च सती तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते। यतः सा राज्ञः एतादृशं धार्मिकं महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियं च पुत्रं वनवासे प्रवासयति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ग्रामीणजनः न राजद्रोहेण वदति, अपि तु धर्मस्य उल्लङ्घनेन पीडितः सन् वदति। रामस्य गुणाः एव तेषां शोकस्य कारणम्; यः सानुक्रोशः जितेन्द्रियः च, सः एव वनं प्रेष्यते इति अन्यायः तान् दहति। अपि च ‘संभिन्नमर्यादा’ इति पदेन कैकेय्याः दोषः स्पष्टीक्रियते — न सा केवलं स्वार्थिनी, अपि तु कुलधर्मस्य सीमां भिन्नवती। ‘तीक्ष्णा तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते’ इति पुनरुक्तिः अपि सप्रयोजना — स्वभावेन तीक्ष्णा या, सा एव अधुना तीक्ष्णे कर्मणि प्रवृत्ता इति अर्थः।

On the road the talk of the people living in the villages reached his ears. Shame on King Daśaratha, they said, who has fallen into the power of desire! Alas, cruel Kaikeyī, wicked and bound to wickedness, harsh and a breaker of all bounds, is bent today on a harsh deed, sending into forest exile such a son of the king, a man of dharma, wise, compassionate and master of his senses. Note that the country people spoke not out of disloyalty to the king but out of pain at the violation of dharma. Rāma's very virtues were the cause of their grief: the injustice of sending a compassionate and self-controlled man to the forest burned them. "Breaker of all bounds" makes Kaikeyī's fault plain: she was not merely selfish but had broken through the limits of the family's dharma. And the repetition "harsh, bent on a harsh deed" has a point: she who was harsh by nature was now engaged in a harsh act.

३सीतायाः दुःखचिन्ता, कोसलदेशातिक्रमणम्

७कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।
सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति॥

८अहो दशरथो राजा निःस्नेहः स्वसुतं प्रति।
प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति॥

९एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान्कोसलेश्वरः॥

जनाः पुनः वदन्ति — ‘सदा सुखेषु अभिरता महाभागा जनकनन्दिनी सीता कथं नाम दुःखानि अनुभविष्यति? अहो, दशरथः राजा स्वसुतं प्रति एवं निःस्नेहः जातः यत् प्रजानां प्रियम् अनघं रामम् इह परित्यक्तुम् इच्छति।’ एताः ग्रामवासिनां वाचः शृण्वन् एव वीरः कोसलेश्वरः कोसलान् अतिययौ। कविः अत्र सूचयति यत् रामस्य वियोगः न केवलम् अयोध्यायाः नागरिकाणाम्, अपि तु समग्रस्य जनपदस्य शोकः। अपि च रामः तानि वचांसि शृणोति, किन्तु न प्रतिवदति, न च रथं स्थापयति — पितुः आज्ञायाः पालनम् एव तस्य उत्तरम्। एषा एव अस्य काण्डस्य मूलभूता शिक्षा। ‘कोसलेश्वरः’ इति विशेषणम् अत्र मार्मिकम् — यः राज्यात् च्युतः, तम् एव कविः कोसलानाम् ईश्वरम् इति वदति।

How, the people asked, will the noble Sītā, Janaka's daughter, who has always known only comfort, endure such hardships? Ah, how loveless King Daśaratha has become towards his own son, to want to cast off the blameless Rāma, the darling of his people. Hearing these words of the villagers, the hero, lord of Kosala, passed beyond the land of the Kosalas. The poet suggests that Rāma's parting was the grief not only of Ayodhyā's citizens but of the whole country. And Rāma heard those words but neither answered them nor stopped the chariot; keeping his father's command was his only reply, and that is the root teaching of this kāṇḍa. The title "lord of Kosala" is poignant here: the poet calls him lord of the Kosalas at the very moment he has lost the kingdom.

४वेदश्रुति-गोमती-स्यन्दिकानदीनां तरणम्, वैदेह्यै भूमिदर्शनम्

१०ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।
उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्॥

११गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतवहां नदीम्।
गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरंगमाम्॥

१२गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।
मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्॥

१३स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।
स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्॥

ततः सः शिववारिवहां वेदश्रुतिं नाम नदीम् उत्तीर्य अगस्त्येन अध्युषितां दिशम् अभिमुखः प्रायात्। सुचिरं कालं गत्वा शीतवहां गोयुतानूपां सागरङ्गमां गोमतीं नदीम् अतरत्। गोमतीम् अपि अतिक्रम्य शीघ्रगैः हयैः सः मयूरहंसाभिरुतां स्यन्दिकां नदीं ततार। तत्र सः वैदेहीं तां स्फीतां राष्ट्रावृतां महीं दर्शयति, या पुरा मनुना राज्ञा इक्ष्वाकवे दत्ता आसीत्। एतत् दर्शनं मननीयम् — वनं गच्छन् अपि रामः पितृपरम्परायाः स्मरणं न त्यजति, अपि तु पत्न्यै कुलस्य भूमिम् एव प्रथमं दर्शयति। यां भूमिं सः त्यजति, तस्याः एव माहात्म्यं सः सीतायै कथयति; एतेन तस्य त्यागः विरक्तेः न, अपि तु धर्मस्य फलम् इति ज्ञायते। तिस्रः अपि नद्यः दक्षिणदिशि गच्छतां क्रमेण एव उक्ताः — वेदश्रुतिः, गोमती, स्यन्दिका च; एषः मार्गः अयोध्यायाः दक्षिणपूर्वदिशि गङ्गातीरं यावत् नयति।

Then he crossed the river called Vedaśruti, whose waters are wholesome, and went on facing the south, the quarter where Agastya lives. After travelling a long while he crossed the cool Gomatī, with cattle grazing on its marshy banks, as it flows towards the sea. Crossing the Gomatī too, Rāghava went on behind his swift horses and crossed the river Syandikā, loud with peacocks and geese. There he pointed out to Vaidehī that rich land ringed with kingdoms which King Manu had long ago given to Ikṣvāku. This showing deserves thought: even on his way to the forest Rāma did not forget his ancestors, but showed his wife the land of his house first of all. He told Sītā of the greatness of the very land he was leaving, and so his renunciation appears not as indifference but as the fruit of dharma. The three rivers are named in the order met by travellers going south, Vedaśruti, Gomatī and Syandikā, along a road leading south-east of Ayodhyā to the bank of the Gaṅgā.

५सूतेन सह मृगयाकथा, मधुरवचनैः अध्वगमनम्

१४सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।
हंसमत्तस्वरः श्रीमानुवाच पुरुषोत्तमः॥

१५कदाहं पुनरागम्य सरय्वाः पुष्पिते वने।
मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च संगतः॥

१६नात्यर्थमभिकांक्षामि मृगयां सरयूवने।
रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता॥

१७राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन्रत्यर्थं मृगया वने।
काले कृतां तां मनुजैर्धन्विनामभिकांक्षिताम्॥

१८स तमध्वानमैक्ष्वाकः सूतं मधुरया गिरा।
तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्॥

अनन्तरं सः श्रीमान् पुरुषोत्तमः सारथिं पुनःपुनः ‘सूत’ इति आभाष्य हंसमत्तस्वरेण उवाच — ‘कदा अहं पुनः आगम्य मात्रा पित्रा च संगतः सरय्वाः पुष्पिते वने मृगयां पर्यटिष्यामि? न च अहं मृगयाम् अत्यर्थम् अभिकांक्षामि; किन्तु सा लोके राजर्षिगणसम्मता अतुला रतिः।’ अस्मिन् लोके हि वने मृगया राजर्षीणां रत्यर्थं प्रवृत्ता; काले कृता सा मनुजैः धन्विभिः च अभिकांक्षिता। एवं तं तम् अर्थम् अभिप्रेत्य मधुरया गिरा वाक्यम् उदीरयन् ऐक्ष्वाकः तम् अध्वानं ययौ। सर्गान्ते रामस्य शान्तं मनः दृश्यते — सः न विलपति, न च कैकेयीं गर्हते; अपि तु प्रत्यागमनस्य आशां वहन् सूतेन सह मधुरं संलपति। जनाः विलपन्ति, रामः तु मृगयायाः स्मरणेन सूतस्य शोकम् अपनयति — एतत् एव धीरस्य लक्षणम्।

Then the glorious best of men, calling his charioteer "Sūta" again and again, spoke in a voice like a rutting gander's call. When would he come back, he asked, and, united once more with his mother and father, go hunting in the flowering woods along the Sarayū? It was not that he longed too much for the hunt, but it was a pleasure without equal in the world, approved by all the royal sages. For in this world the forest hunt was established for the delight of royal sages, and practised in its proper season it is prized by men and by bowmen alike. So, speaking in a sweet voice of one thing and another, the son of Ikṣvāku went on along that road. At the end of the sarga Rāma's mind is seen to be at peace: he did not lament or blame Kaikeyī, but carrying the hope of return he talked pleasantly with the charioteer. The people lamented, but Rāma lightened the charioteer's grief by recalling the hunt, and that is the mark of a steady man.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
रात्रिशेष ४९.१ रात्रेः अवशिष्टः भागः, पश्चिमयामः
सन्धिः
रात्रि + शेषः — उभयत्र व्यञ्जनसंयोगमात्रम्, स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रात्रेः शेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘जगाम’ इत्यस्य करणे — रात्रिशेषेण)
पुरुषव्याघ्र ४९.१ पुरुषेषु व्याघ्रवत् पराक्रमी, नरश्रेष्ठः
सन्धिः
पुरुष + व्याघ्रः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुरुषः व्याघ्रः इव — उपमितसमासः (व्याघ्रादिभिः उपमानैः समासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जगाम’ इत्यस्य कर्ता)
अनुस्मरन् ४९.१ पुनःपुनः स्मरन्, हृदये धारयन्
सन्धिः
आज्ञाम् + अनुस्मरन् → आज्ञामनुस्मरन् — मकारस्य परसवर्णयोगः; मुद्रणे पदद्वयम् एकीकृतम्
समासः
समासः नास्ति — अनु + स्मृ धातोः शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यपायाद्रजनी ४९.२ रात्रिः व्यतीता अभवत्, अपगता
सन्धिः
व्यपायात् + रजनी → व्यपायाद्रजनी — तकारस्य जश्त्वेन दकारः; अत्र सन्धिः एव पदविभागं गोपयति, अतः सन्धिपदम् एव उद्धृतम्। व्यपायात् इति पदे वि + अपायात् इति यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — वि + अप + इ धातोः लुङ्रूपम्
विभक्तिः
‘रजनी’ प्रथमा एकवचनम् (कर्ता), ‘व्यपायात्’ क्रियापदम्
अत्यगाहत ४९.२ अतिक्रम्य प्रविष्टवान्, लङ्घितवान्
सन्धिः
अति + अगाहत → अत्यगाहत — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — अति + गाह् धातोः लङ्रूपम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
विकृष्टसीमान्त ४९.३ येषां सीमाप्रदेशाः दूरं यावत् कृष्टाः, विस्तीर्णकृषिक्षेत्राः ग्रामाः
सन्धिः
वि + कृष्टः — सन्धिकार्यं नास्ति; सीमन् + अन्तः → सीमान्तः इति सवर्णदीर्घवत् योगः
समासः
विकृष्टाः (कृष्टाः, हलेन उप्ताः) सीमान्ताः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘ग्रामान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हयोत्तम ४९.३ श्रेष्ठैः अश्वैः
सन्धिः
हय + उत्तमैः → हयोत्तमैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
हयेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (करणे — उत्तमैः अश्वैः)
ग्रामसंवासवासिन् ४९.४ ग्रामेषु समूहरूपेण निवसन्तः जनाः
सन्धिः
ग्राम + संवास + वासिनाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ग्रामाणां संवासे वसन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः (वस् धातोः णिनिप्रत्ययः)
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘मनुष्याणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पापानुबन्धिन् ४९.५ पापम् अनुसृत्य वर्तमाना, पापपरम्पराकारिणी
सन्धिः
पाप + अनुबन्धिनी → पापानुबन्धिनी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पापम् अनुबध्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः (अनु + बन्ध् धातोः णिनिप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
नृशंसा ४९.५ क्रूरा, नृघातिनी
सन्धिः
नृशंसा + अद्य → नृशंसाद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
नॄन् शंसति (हिनस्ति) इति नृशंसः, तस्य स्त्री — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोधनार्थे प्रयुक्ता, ‘कैकेयी’ इत्यनेन सामानाधिकरण्यम्)
संभिन्नमर्याद ४९.५ धर्मस्य कुलस्य च सीमां भिन्नवती, मर्यादाभञ्जिनी
सन्धिः
सम् + भिन्ना → संभिन्ना — मकारस्य अनुस्वारः; भिन्ना + मर्यादा इति पदयोः योगमात्रम्
समासः
संभिन्ना मर्यादा यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
महाप्राज्ञ ४९.६ महाबुद्धिः, प्रकृष्टप्रज्ञः
सन्धिः
महत् + प्राज्ञम् → महाप्राज्ञम् — समासे महत्शब्दस्य ‘महा’ इति आदेशः
समासः
महान् प्राज्ञः — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सानुक्रोश ४९.६ दयालुः, करुणायुक्तः
सन्धिः
स + अनुक्रोशम् → सानुक्रोशम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अनुक्रोशेन सह वर्तते इति — सहार्थे बहुव्रीहिः (सहशब्दस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जितेन्द्रिय ४९.६ वशीकृतेन्द्रियः, संयतात्मा
सन्धिः
जित + इन्द्रियम् → जितेन्द्रियम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
जितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुखेष्वभिरता ४९.७ सुखेषु निरता, सुखोचिता
सन्धिः
सुखेषु + अभिरता → सुखेष्वभिरता — यण्सन्धिः (उ + अ = व्); अत्र सन्धिः एव पदविभागं गोपयति, अतः सन्धिपदम् उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — अभि + रम् धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सीता’ इत्यस्य विशेषणम्); ‘सुखेषु’ सप्तमी बहुवचनम्
निःस्नेह ४९.८ स्नेहरहितः, वात्सल्यहीनः
सन्धिः
निर् + स्नेहः → निःस्नेहः — विसर्गसन्धिः (रेफस्य विसर्गः, सकारादौ परे)
समासः
निर्गतः स्नेहः यस्मात् सः — नञर्थे बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘दशरथः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
अनघ ४९.८ निष्पापः, निर्दोषः
सन्धिः
न + अघः → अनघः — नञ्समासे स्वरादौ परे नञः ‘अन्’ इति आदेशः
समासः
न विद्यते अघं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परित्यक्तुम् ४९.८ त्यक्तुम्, विसर्जयितुम्
सन्धिः
परित्यक्तुम् + इह + इच्छति → परित्यक्तुमिहेच्छति — मकारस्य स्वरे परे योगः, ततः इह + इच्छति इति गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — परि + त्यज् धातोः तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘इच्छति’ इत्यस्य कर्म)
कोसलेश्वर ४९.९ कोसलदेशस्य स्वामी — अत्र रामः, यौवराज्याभिषेकात् पूर्वम् एव जनैः तथा गण्यते
सन्धिः
कोसल + ईश्वरः → कोसलेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
कोसलानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वीरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिववारिवहा ४९.१० मङ्गलमयं शीतलं जलं वहन्ती
सन्धिः
शिव + वारि + वहाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शिवं (कल्याणकरं) वारि वहति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘नदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अगस्त्याध्युषित ४९.१० अगस्त्यमुनिना अधिष्ठिता — दक्षिणा दिक्
सन्धिः
प्रायात् + अगस्त्याध्युषिताम् → प्रायादगस्त्याध्युषिताम् — तकारस्य जश्त्वेन दकारः; पदे अन्तः अगस्त्य + अधि + उषिताम् इति सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
समासः
अगस्त्येन अध्युषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गोयुतानूप ४९.११ यस्याः कच्छप्रदेशाः गोभिः सेविताः, तादृशी
सन्धिः
गोयुत + अनूपाम् → गोयुतानूपाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गोभिः युताः अनूपाः (जलप्रायाः तटप्रदेशाः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गोमतीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सागरङ्गमा ४९.११ समुद्रगामिनी
सन्धिः
सागरम् + गमा → सागरङ्गमा — मुम्आगमस्य परसवर्णः (मकारस्य ङकारः, गकारे परे)
समासः
सागरं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (गम् धातोः खच्प्रत्ययः, मुम्आगमः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गोमतीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मयूरहंसाभिरुत ४९.१२ मयूराणां हंसानां च कलरवेण मुखरिता
सन्धिः
मयूरहंस + अभिरुताम् → मयूरहंसाभिरुताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मयूरैः हंसैः च अभिरुता — तृतीयातत्पुरुषगर्भः द्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘स्यन्दिकाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
राष्ट्रावृत ४९.१३ अनेकैः जनपदैः परिवृता
सन्धिः
राष्ट्र + आवृताम् → राष्ट्रावृताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
राष्ट्रैः आवृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हंसमत्तस्वर ४९.१४ मदमत्तहंसवत् मधुरगम्भीरस्वरः
सन्धिः
हंस + मत्त + स्वरः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मत्तस्य हंसस्य इव स्वरः यस्य सः — बहुव्रीहिः (मध्ये कर्मधारयः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पुरुषोत्तमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पर्यटिष्यामि ४९.१५ परिभ्रमिष्यामि, विचरिष्यामि
सन्धिः
परि + अटिष्यामि → पर्यटिष्यामि — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — परि + अट् धातोः लृट्रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, उत्तमपुरुषः एकवचनम्
राजर्षिगणसम्मता ४९.१६ राजर्षिसमूहेन अनुमोदिता, मान्या
सन्धिः
राजन् + ऋषि → राजर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्), नकारलोपश्च
समासः
राजर्षीणां गणेन सम्मता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ऐक्ष्वाक ४९.१८ इक्ष्वाकुवंशजः — रामः
सन्धिः
तम् + अध्वानम् + ऐक्ष्वाकः → तमध्वानमैक्ष्वाकः — मकारयोः स्वरे परे योगः, ततः अ + ऐ = ऐ इति वृद्धिसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — इक्ष्वाकोः अपत्यम् इति तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘ययौ’ इत्यस्य कर्ता)
उदीरयन् ४९.१८ उच्चारयन्, वदन्
सन्धिः
वाक्यम् + उदीरयन् → वाक्यमुदीरयन् — मकारस्य स्वरे परे योगः; पदे अन्तः उत् + ईरयन् इति सवर्णदीर्घः (उ + ई = ऊ इति न, अपि तु उत्-उपसर्गस्य ईर् धातुना योगः)
समासः
समासः नास्ति — उद् + ईर् धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘ऐक्ष्वाकः’ इत्यस्य विशेषणम्)