अयोध्याकाण्डम् — अष्टचत्वारिंशः सर्गः
पौराणां गृहप्रत्यागमनम्, नगरे सर्वव्यापारनिवृत्तिः, स्त्रीणां पतिगर्हणं कैकेयीनिन्दा च, रामगुणस्मरणम्, दिनान्ते अयोध्यायाः निष्प्रभत्वम्
अयं सर्गः रामविरहेण अयोध्यायाः दशां वर्णयति। रामम् अनुगम्य निवृत्ताः पौराः विषण्णाः बाष्पविप्लुतनेत्राः मुमूर्षवः च स्वं स्वं गृहम् आगत्य पुत्रदारैः सह रुदन्ति; नगरे न हर्षः, न आपणव्यापारः, न पाकः। नष्टधनलाभेन प्रथमपुत्रजन्मना च अपि कस्यापि आनन्दः न। गृहे गृहे स्त्रियः भर्तॄन् कठोरैः वचनैः गर्हयन्ति — ‘यः रामं न पश्यति, तस्य गृहैः दारैः धनैः पुत्रैः वा किम्? लोके सत्पुरुषः एकः लक्ष्मणः एव।’ ततः ताः वनम् एव धन्यं मन्यन्ते — नद्यः सरांसि अटव्यः पर्वताः वृक्षाः च रामम् अर्चयिष्यन्ति, अकाले अपि पुष्पफलानि दास्यन्ति इति। ‘यत्र रामः तत्र न भयम्’ इति वदन्त्यः ताः अनुगमनम् इच्छन्ति, सीतायाः परिचर्यां च प्रतिजानते। अनन्तरं कैकेय्याः तीव्रा निन्दा — ‘या ऐश्वर्यार्थं पुत्रं पतिं च त्यक्तवती, सा कुलपांसनी; तस्याः राज्ये भृतकाः अपि न वसेम।’ ताः राज्ञः मरणं राज्यस्य विलोपं च पूर्वं वदन्ति, रामस्य रूपगुणान् स्मरन्ति च। अन्ते सूर्यास्ते नगरी नष्टाग्निहोत्रा प्रशान्तस्वाध्याया पिहितापणा संक्षपितोदकः महार्णवः इव निष्प्रभा भवति।
१तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।
बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया॥
२अभिगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।
उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम्॥
३स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैः समावृताः।
अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः॥
४न चाहृष्यन्न चामोदन्वणिजो न प्रसारयन्।
न चाशोभन्त पण्यानि नापचन्गृहमेधिनः॥
पूर्वसर्गे पौराः रामं न लब्ध्वा अयोध्यां प्रत्यागताः। अस्मिन् सर्गे तेषां गृहेषु नगरे च शोकस्य विस्तारः वर्ण्यते। विषण्णाः अतीव पीडिताः बाष्पविप्लुतनेत्राः सशोकाः मुमूर्षवः च ते नगरवासिनः, ये रामम् अभिगम्य अपि निवृत्ताः, तेषाम् अमनस्विनां सत्त्वानि उद्गतानि इव आसन् — प्राणाः शरीरात् निर्गताः इव प्रतीयन्ते स्म। स्वं स्वं निलयम् आगत्य पुत्रदारैः समावृताः सर्वे बाष्पेण पिहितानना अश्रूणि मुमुचुः। ततः नगरस्य सर्वः व्यवहारः उपरतः — न कश्चित् अहृष्यत्, न कश्चित् अमोदत; वणिजः पण्यानि न प्रासारयन्, प्रसारितानि अपि पण्यानि न अशोभन्त, गृहमेधिनः च न अपचन्। भोजनम् अपि न पक्वम् इति अनेन शोकस्य गाढता दर्शिता।प्रथमौ श्लोकौ एकम् एव वाक्यं रचयतः — प्रथमे विशेषणानि, द्वितीये तु ‘सत्त्वानि उद्गतानि इव’ इति विधेयम्। ‘सत्त्वम्’ इति अत्र प्राणः धैर्यं वा; तस्य उद्गमनम् इव इति उत्प्रेक्षा। चतुर्थे श्लोके नगरजीवनस्य चत्वारः स्तम्भाः निर्दिष्टाः — हर्षः, वाणिज्यम्, पण्यशोभा, गृहपाकः च; ते सर्वे युगपत् उपरताः। एतेन कविः शोकं न वर्णयति, अपि तु तस्य फलानि एव दर्शयति — एषा एव अस्य सर्गस्य कलाकौशलम्।
In the previous sarga the townspeople had failed to find Rāma and returned to Ayodhyā; this sarga shows the grief spreading through their homes and the whole city. Dejected and sorely pained, eyes swimming with tears, grieving and longing to die, those citizens who had gone out after Rāma and come back without him seemed, in their dismay, to have lost the very life from their bodies. Each went to his own house, and there, surrounded by sons and wife, they all wept with faces hidden in tears. Then all the business of the city stopped. No one felt joy, no one was glad; the merchants did not lay out their wares, what goods were laid out made no show, and householders cooked no food. That not even food was cooked shows how deep the grief ran. The four pillars of city life, gladness, trade, the display of goods and the household hearth, all failed at once. The poet does not describe the grief itself but shows only its effects, and that is the art of this sarga.
५नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन्विपुलं वा धनागमम्।
पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाप्यनन्दत॥
६गृहे गृहे रुदत्यश्च भर्तारं गृहमागतम्।
व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्॥
७किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा।
पुत्रैर्वापि सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्॥
८एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया।
योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन्वने॥
नष्टं वस्तु पुनः दृष्ट्वा अपि कश्चित् न अभ्यनन्दत्, विपुलं धनागमम् अपि न। प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा जननी अपि न आनन्दिता — लोके यौ द्वौ परमौ हर्षहेतू, तौ अपि अद्य निष्फलौ इति भावः। गृहे गृहे स्त्रियः रुदत्यः गृहम् आगतं भर्तारं दुःखार्ताः सत्यः वाग्भिः व्यगर्हयन्त — यथा तोत्रैः द्विपाः ताड्यन्ते तथा। ताः वदन्ति — ‘ये राघवं न पश्यन्ति, तेषां गृहैः किं कार्यम्, दारैः किम्, धनेन किम्, पुत्रैः सुखैः वा किम्? लोके एकः एव सत्पुरुषः, सः च लक्ष्मणः, यः सीतया सह वने कार्कुत्स्थं रामं परिचरन् अनुगच्छति।’ पतीन् निन्दन्त्यः ताः लक्ष्मणं प्रशंसन्ति — एषा तुलना एव तासां गर्हणस्य बलम्।पञ्चमे श्लोके द्वौ दृष्टान्तौ — नष्टस्य द्रव्यस्य पुनर्लाभः, प्रथमपुत्रस्य जन्म च; उभौ अपि लोके परमहर्षहेतू, तथापि अद्य निष्फलौ। षष्ठे ‘तोत्रैः द्विपान् इव’ इति उपमा विचित्रा — पत्नीनां वचांसि अङ्कुशवत् तीक्ष्णानि, पतयः च गजवत् मूकाः। सप्तमे ‘गृहैः दारैः धनेन पुत्रैः सुखैः’ इति गृहस्थजीवनस्य सर्वाणि साधनानि गणयित्वा तेषां निरर्थकता उक्ता। अष्टमे लक्ष्मणस्य एका एव स्तुतिः सर्वेषाम् अन्येषां निन्दा भवति।
No one took pleasure in recovering something lost, or in a great gain of wealth, and even a mother who bore her first son did not rejoice: the two greatest joys in the world meant nothing that day. In house after house the women wept, and in their grief they reproached their husbands as they came home, with words that stung like the goads that drive elephants, sharp as the goad while the husbands stood mute as elephants. What use to them, they said, were houses, wives, wealth, sons or pleasures, if they could not see Rāghava? There was only one true man in the world, and that was Lakṣmaṇa, who went with Sītā following Rāma Kākutstha to serve him in the forest. In blaming their husbands they praised Lakṣmaṇa, and that comparison gave their reproach its force: the praise of one man was the censure of all the rest. They had counted every good of a householder's life and called it all worthless.
९आपगाः कृतपुण्यास्ताः पद्मिन्यश्च सरांसि च।
येषु यास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि॥
१०शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः।
आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः॥
११काननं वापि शैलं वा यं रामोऽनुगमिष्यति।
प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्॥
१२विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरिधारिणः।
राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः॥
१३अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च।
दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्॥
१४प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः।
विदर्शयन्तो विविधान्भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्॥
ततः ताः नार्यः वनम् एव धन्यं मन्यन्ते। ‘ताः आपगाः, पद्मिन्यः, सरांसि च कृतपुण्यानि, येषु शुचि सलिलं विगाह्य काकुत्स्थः यास्यति। रम्यकाननाः अटव्यः, महानूपाः आपगाः, सानुमन्तः पर्वताः च काकुत्स्थं शोभयिष्यन्ति।’ अत्र विपर्ययः रमणीयः — सामान्यतया देशः पुरुषं शोभयति, अत्र तु रामः एव तेषां शोभा इति उक्तम्। ‘यत् काननं शैलं वा रामः अनुगमिष्यति, तत् प्रियातिथिम् इव प्राप्तं तं न अनर्चितुं शक्ष्यति।’ विचित्रकुसुमापीडाः बहुमञ्जरिधारिणः भ्रमरशालिनः नगाः राघवं दर्शयिष्यन्ति; गिरयः अनुक्रोशात् अकाले अपि मुख्यानि पुष्पाणि फलानि च आगतं रामं दर्शयिष्यन्ति; महीधराः विमलानि तोयानि प्रस्रविष्यन्ति, विविधान् चित्रान् निर्झरान् च विदर्शयन्तः। अचेतनानाम् अपि वृक्षगिरिनदीनाम् एषा सचेतनवत् कल्पना पुरनारीणां प्रेम्णः एव प्रकाशः।नवमे दशमे च श्लोके जलस्थलयोः विभागः — नद्यः पद्मिन्यः सरांसि च एकतः, अटव्यः आपगाः पर्वताः च अन्यतः। एकादशे ‘प्रियातिथिम् इव’ इति अतिथिपूजाया धर्मः वनम् अपि बध्नाति इति उक्तिः। द्वादशे त्रीणि विशेषणानि वृक्षाणाम् — कुसुमापीडत्वम्, मञ्जरिधारित्वम्, भ्रमरशालित्वं च। त्रयोदशे ‘अनुक्रोशात्’ इति दयायाः हेतुत्वम्; ऋतुनियमः अपि दयया भिद्यते इति अतिशयोक्तिः। चतुर्दशे निर्झराणां वैचित्र्यम् उक्तम्।
Then the women called the forest blessed. Holy, they said, are the rivers, lotus pools and lakes whose clear water Kākutstha will bathe in. The woods with their lovely groves, the rivers with their broad marshy banks and the mountains with their ridges will all make Kākutstha beautiful. There is a pleasing reversal here: usually a place graces a man, but here Rāma is said to be the grace of the places. Whatever wood or hill Rāma comes to, they said, will not be able to leave him unhonoured, for it will have received him as a beloved guest, as though the forest too were bound by the duty of honouring guests. The trees, crowned with many-coloured blossoms, heavy with clusters of flowers and loud with bees, will show themselves to Rāghava. Out of pity the mountains will show Rāma their finest flowers and fruit even out of season, pity overturning the very order of the seasons; and the hills will pour out clear streams and display waterfalls of every wonderful kind. This fancy of trees, hills and rivers acting as if they had minds of their own is simply the light of the city women's love.
१५पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्।
यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः॥
१६स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च।
पुरा भवति नोऽदूरादनुगच्छाम राघवम्॥
१७पादच्छाया सुखं भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः।
स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम्॥
१८वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं च राघवम्।
इति पौरस्त्रियो भर्तॄन्दुःखार्तास्तत्तदब्रुवन्॥
१९युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति।
सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति॥
‘पर्वताग्रेषु पादपाः राघवं रमयिष्यन्ति। यत्र रामः, तत्र भयं नास्ति, पराभवः अपि नास्ति; सः हि शूरः महाबाहुः दशरथस्य पुत्रः।’ ततः ताः प्रेरयन्ति — ‘यावत् सः अदूरे वर्तते, तावत् एव वयं राघवम् अनुगच्छाम; तादृशस्य महात्मनः भर्तुः पादच्छाया एव सुखम्; सः एव अस्य जनस्य नाथः, सा एव गतिः, तत् एव परायणम्।’ ‘वयं सीतां परिचरिष्यामः, यूयं च राघवम्’ इति दुःखार्ताः पौरस्त्रियः भर्तॄन् तत् तत् अब्रुवन्। ‘अरण्ये युष्माकं योगक्षेमं राघवः विधास्यति, अस्य नारीजनस्य योगक्षेमं च सीता करिष्यति’ इति च। ‘योगक्षेमः’ इति अलब्धस्य लाभः, लब्धस्य च रक्षणम्; वनेऽपि रामसीतयोः आश्रये तत् सिध्यति इति तासां विश्वासः।पञ्चदशे ‘यत्र रामः भयं नात्र’ इति वाक्यम् अस्य काण्डस्य प्रसिद्धं सूत्रम् इव। षोडशे ‘पुरा भवति नः अदूरात्’ इति शीघ्रता सूचिता — अद्यापि सः दूरं न गतः इति आशा। सप्तदशे ‘पादच्छाया’ इति स्वामिनः आश्रयस्य रूपकम्; ‘नाथः गतिः परायणम्’ इति त्रीणि पदानि क्रमेण रक्षकत्वम्, अवलम्बनम्, अन्तिमाश्रयत्वं च सूचयन्ति। अष्टादशे स्त्रीपुरुषयोः कार्यविभागः स्पष्टः — नार्यः सीतां सेविष्यन्ते, पुरुषाः रामम्।
The trees on the mountain tops will delight Rāghava, they said. Where Rāma is, there is no fear and no defeat can come, for he is a hero, mighty-armed, the son of Daśaratha; the line reads almost like a motto of this kāṇḍa. Then they urged: while he is still not far off, let us follow Rāghava, for there was still hope he had not gone far. The shade of the feet of so great a master is happiness itself; he is the protector of these people, their support and their last refuge. We will serve Sītā, and you will serve Rāghava, the grieving women said to their husbands, dividing the work between them. In the forest Rāghava will see to your welfare, and Sītā will see to ours. The word they used for welfare means gaining what one lacks and keeping what one has, and they trusted that even in the forest, under the shelter of Rāma and Sītā, both would be secured.
२०को न्वनेनाप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च।
सम्प्रीयेतामनोज्ञेन वासेन हतचेतसा॥
२१कैकेय्या यदि चेद्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्।
न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः॥
२२यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्।
कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी॥
२३कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका हि वसेमहि।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे॥
२४या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा।
कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्॥
२५उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्भमनायकम्।
कैकेय्यास्तु कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति॥
‘अनेन अप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन अमनोज्ञेन हतचेतसा वासेन कः संप्रीयेत?’ इति ताः पृच्छन्ति — नगरं तत् एव, किन्तु तस्य सर्वा प्रीतिः गता। ‘यदि राज्यं कैकेय्याः भवेत्, तत् अधर्म्यम् अनाथवत् च स्यात्; तदा नः जीवितेन एव अर्थः नास्ति, कुतः पुत्रैः, कुतः धनैः? यया ऐश्वर्यकारणात् पुत्रः भर्ता च त्यक्तौ, सा कुलपांसनी कैकेयी कम् अन्यं न परिहरेत्? पुत्रैः अपि शपामहे — जीवन्त्यां कैकेय्यां वयं जीवन्त्यः तस्याः राज्ये भृतकाः अपि न वसेमहि। या निर्घृणा पार्थिवेन्द्रस्य पुत्रं प्रवासयति, तां अधर्म्यां दुष्टचारिणीं प्राप्य कः सुखं जीवेत्? इदं सर्वम् उपद्रुतम्, अनालम्भम्, अनायकं जातम्; कैकेय्याः कृते सर्वं विनाशम् उपयास्यति।’ राजकुले एकस्याः इच्छया समग्रं राष्ट्रं क्षीयते इति अत्र नीतिः।विंशे श्लोके ‘अप्रतीतेन’ इति यत् पूर्वं परिचितम् आसीत्, तत् अद्य अपरिचितम् इव इति भावः। एकविंशे ‘अनाथवत्’ इति वति प्रत्ययेन सादृश्यम् उक्तम् — राजा अस्ति, तथापि राज्यम् अनाथम् इव। द्वाविंशे तर्कः प्रबलः — या स्वपुत्रं स्वपतिं च त्यजति, सा अन्येषु का कथा। त्रयोविंशे ‘पुत्रैः शपामहे’ इति स्त्रीणां गुरुतमः शपथः। पञ्चविंशे ‘अनालम्भम्’ इति यज्ञाभावः, ‘अनायकम्’ इति नेतृत्वाभावः — धर्मस्य राजनीतेः च द्वयोः क्षयः सूचितः।
Who could be happy, they asked, in this place that no longer feels like home, where everyone pines and no one is in his right mind? The city was the same, but all its pleasure had gone. If the kingdom were Kaikeyī's, it would be lawless and as good as masterless, masterless even though a king still reigned; then life itself would be worthless to them, let alone sons or wealth. She had given up her son and her husband for the sake of power; whom else would Kaikeyī, the disgrace of her family, not cast aside? That argument was strong: if she would abandon her own son and husband, what hope had others? We swear by our sons, the gravest oath a woman can take, that while Kaikeyī lives we will not live in her kingdom, not even as hired servants. Who could live happily after falling into the hands of that pitiless woman, lawless and wicked, who has banished the son of the king of kings? The whole realm is stricken, without sacrifice and without a leader, a loss both of dharma and of good government; through Kaikeyī's doing everything will go to ruin. The lesson is that by the will of one woman in the royal house a whole kingdom can decay.
२६न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः।
मृते दशरथे व्यक्तं विलोपस्तदनन्तरम्॥
२७ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्याः सुदुःखिताः।
राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत॥
२८मिथ्याप्रव्राजितो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः।
भरते संनिबद्धाः स्मः सौनिके पशवो यथा॥
२९पूर्णचन्द्राननः श्यामो गूढजत्रुररिंदमः।
आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः॥
३०पूर्वाभिभाषी मधुरः सत्यवादी महाबलः।
सौम्यश्च सर्वलोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः॥
३१नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।
शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन्स महारथः॥
‘रामे प्रव्रजिते महीपतिः न जीविष्यति; दशरथे मृते तदनन्तरं विलोपः व्यक्तः’ इति ताः भविष्यम् एव वदन्ति — अग्रिमेषु सर्गेषु तत् एव सत्यं भवति। ‘अतः क्षीणपुण्याः सुदुःखिताः यूयं विषम् आलोड्य पिबत, राघवं वा अनुगच्छत, अथवा यत्र तस्याः नाम अपि न श्रूयते तत्र गच्छत। मिथ्या प्रव्राजितः रामः सभार्यः सलक्ष्मणः; वयं तु भरते संनिबद्धाः, सौनिके पशवः इव।’ ततः ताः रामम् एव स्मरन्ति — ‘पूर्णचन्द्राननः, श्यामः, गूढजत्रुः, अरिंदमः, आजानुबाहुः, पद्माक्षः, लक्ष्मणपूर्वजः; पूर्वाभिभाषी, मधुरः, सत्यवादी, महाबलः, सर्वलोकस्य सौम्यः, चन्द्रवत् प्रियदर्शनः। नूनं मत्तमातङ्गविक्रमः सः पुरुषशार्दूलः महारथः विचरन् अरण्यानि शोभयिष्यति।’ निन्दायाः अनन्तरम् एषा स्तुतिः विलापस्य शान्तं पर्यवसानम्।षड्विंशे श्लोके यत् भविष्यद्वाक्यम् उक्तम्, तत् अचिरेण एव सत्यं भवति — दशरथः शोकेन म्रियते। सप्तविंशे त्रयः विकल्पाः उक्ताः — विषपानम्, रामानुगमनम्, देशत्यागः च; त्रयः अपि अयोध्यात्यागस्य एव रूपाः। अष्टाविंशे ‘सौनिके पशवः इव’ इति उपमा तीव्रा, किन्तु सा भरतस्य दोषं न वदति, अपि तु स्त्रीणां भयम् एव प्रकटयति। एकोनत्रिंशात् एकत्रिंशपर्यन्तं रामस्य रूपगुणवर्णनम् — शारीरलक्षणानि, वाचिकगुणाः, पराक्रमः च क्रमेण।
Now that Rāma has been exiled, they said, the king will not live, and once Daśaratha is dead, ruin will plainly follow; this foretelling comes true in the sargas to come, when Daśaratha dies of grief. So you whose merit is spent, you most wretched ones, mix poison and drink it, or follow Rāghava, or go where her name is not even heard: three ways, all of them ways of leaving Ayodhyā. Rāma has been banished on a false pretext with his wife and Lakṣmaṇa, and we have been handed over to Bharata like cattle to a butcher. The image is harsh, but it speaks not of any fault in Bharata, only of the women's fear. Then they remembered Rāma himself: his face like the full moon, his body dark, his collarbone deep in flesh, tamer of his foes, arms reaching to his knees, eyes like lotuses, Lakṣmaṇa's elder brother; the first to speak and sweet in speech, truthful and mighty, gentle to the whole world and as lovely to look on as the moon. Surely that tiger among men, that great chariot warrior with the stride of a rutting elephant, would make the forests beautiful as he walked through them. After their censure this praise brought the lament to a quiet close: first his bodily marks, then the virtues of his speech, then his might.
३२तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः।
चुक्रुशुर्दुःखसंतप्ता मृत्योरिव भयागमे॥
३३इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्।
जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत॥
३४नष्टज्वलनसंतापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा।
तिमिरेणानुलिप्तेव तदा सा नगरी बभौ॥
३५उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया।
अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्॥
३६तदा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते।
विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसः सुतैर्हि तासामधिकोऽपि सोऽभवत्॥
३७प्रशान्तगीतोत्सवनृत्यवादना विभ्रष्टहर्षा पिहितापणोदया।
तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा महार्णवः संक्षपितोदको यथा॥
नगरे नागरस्त्रियः तथा विलपन्त्यः दुःखसंतप्ताः मृत्योः भयागमे इव चुक्रुशुः। एवं वेश्मसु राघवं प्रति विलपन्तीनां तासां दिनकरः अस्तं जगाम, रजनी च अभ्यवर्तत। तस्यां रात्रौ नगरी नष्टज्वलनसंतापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा च अभवत् — न कुत्रचित् अग्निहोत्रस्य ज्वाला, न स्वाध्यायः, न पुण्यकथा; तिमिरेण अनुलिप्ता इव सा बभौ। उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया सा अयोध्या नष्टतारम् अम्बरम् इव आसीत्। स्त्रियः रामनिमित्तम् आतुराः आसन्, यथा स्वकीये सुते भ्रातरि वा विवासिते; दीनाः विलप्य विचेतसः रुरुदुः, यतः सः तासां पुत्रेभ्यः अपि अधिकः आसीत्। प्रशान्तगीतोत्सवनृत्यवादना विभ्रष्टहर्षा पिहितापणोदया सा नगरी तदा संक्षपितोदकः महार्णवः इव बभूव। एवम् अयं सर्गः अयोध्यायाः शून्यतां चित्रयित्वा अग्रिमेषु सर्गेषु दशरथस्य शोकमरणस्य भूमिकां रचयति।द्वात्रिंशे ‘मृत्योः भयागमे इव’ इति उपमया क्रन्दनस्य तीव्रता उक्ता। चतुस्त्रिंशे नगरस्य द्वे लक्षणे निर्दिष्टे — अग्निहोत्रस्य अभावः, स्वाध्यायपुण्यकथयोः च मौनम्; एतेन नगरस्य धार्मिकं जीवनम् एव स्तब्धम् इति ज्ञायते। पञ्चत्रिंशे ‘नष्टतारम् अम्बरम् इव’, सप्तत्रिंशे च ‘संक्षपितोदकः महार्णवः इव’ इति द्वे उपमे — एका आकाशात्, अन्या समुद्रात्; उभयत्र आकारः तिष्ठति, सारः तु गतः इति समानम्। षट्त्रिंशः सप्तत्रिंशः च श्लोकौ त्रिष्टुभौ, येन सर्गान्ते छन्दःपरिवर्तनम् उपजायते।
The women of the city, lamenting so and burning with grief, cried aloud as though death itself were coming on them. While they wailed for Rāghava in their houses, the sun set and night came on. That night the city was without the glow of its sacred fires, its recitation and holy talk were silent, and it looked as though smeared with darkness; the religious life of the city had come to a standstill. Its merchants' wares put away, its joy gone, its refuge lost, Ayodhyā was like a sky whose stars had vanished. The women were as distressed for Rāma as if their own son or brother had been banished; wretched, they wailed and wept until they lost their senses, for he was more to them than their own sons. With song, festival, dance and music silenced, its joy shattered and its shops shut, the city was then like a great ocean whose water has dried away. The two images, one from the sky and one from the sea, say the same thing: the form remains, but the substance has gone. The last two verses are in a longer metre, marking the close of the sarga. Having painted the emptiness of Ayodhyā, the poet here prepares the ground for Daśaratha's death from grief in the sargas that follow.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।