अयोध्याकाण्डम् — सप्तचत्वारिंशः सर्गः
प्रभाते रामम् अपश्यतां पौराणां शोकः, निद्रानिन्दा, चिताप्रवेशसंकल्पः, रथमार्गनाशेन निवृत्तिः, शून्यायाः अयोध्यायाः दर्शनम्
अस्मिन् सर्गे सुप्तेभ्यः पौरेभ्यः रामस्य गूढप्रयाणस्य परिणामः वर्ण्यते। प्रभाते राघवं विना प्रबुद्धाः पौराः शोकोपहताः निश्चेष्टाः हतचेतसः बभूवुः; अश्रुपरिद्यूनाः ततस्ततः वीक्षमाणाः अपि ते रामस्य आलोकम् अपि न अलभन्त। ते स्वकीयां निद्रां निन्दन्ति, ‘अवितथक्रियः रामः भक्तं जनं त्यक्त्वा कथं गतः’ इति विस्मयन्ते, ‘इह एव निधनं यामः महाप्रस्थानं वा’ इति वदन्ति, चितां प्रज्वाल्य प्रवेष्टुम् अपि इच्छन्ति। किन्तु ‘राघवः अस्माभिः वनं नीतः’ इति वक्तुं लज्जन्ते, पुरीं च रामं विना द्रष्टुं न शक्नुवन्ति। बाहून् उद्यम्य हतवत्साः गावः इव विलपन्तः ते रथलीखाम् अनुसृत्य किञ्चित् गत्वा मार्गनाशात् विषादेन आप्लुताः निवर्तन्ते — सुमन्त्रस्य उदङ्मुखप्रयाणेन लीखा विलुप्ता। क्लान्तचेतसः ते यथागतेन मार्गेण व्यथितसज्जनाम् अयोध्यां प्रविशन्ति, तां च रामेण रहितां गरुडोद्धृतपन्नगाम् आपगाम् इव, चन्द्रहीनम् आकाशम् इव, तोयहीनम् अर्णवम् इव निहतानन्दां पश्यन्ति; गृहान् प्रविष्टाः अपि स्वजनं परं वा न प्रत्यभिजानन्ति।
१प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना।
शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः॥
२शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः।
आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः॥
३ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता।
कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनीषिणः॥
पूर्वसर्गे रामः सुप्तान् पौरान् विहाय रथेन प्रस्थितः। अस्मिन् सर्गे तेषाम् एव प्रबोधः तेषां च शोकः वर्ण्यते। शर्वर्यां प्रभातायां राघवं विना ते पौराः शोकेन उपहताः निश्चेष्टाः हतचेतसः बभूवुः — शरीरं स्तब्धम्, मनः च शून्यम्। शोकजातैः अश्रुभिः परिद्यूनाः ते ततस्ततः वीक्षमाणाः अपि रामस्य आलोकम् अपि न अपश्यन्। ‘आलोकः’ इति अत्र दर्शनं चिह्नं वा; न केवलं रामः, तस्य पदचिह्नम् अपि न दृष्टम् इति भावः। ततः तेन धीमता रहिताः विषादार्तवदनाः ते मनीषिणः अपि कृपणाः सन्तः करुणाः वाचः वदितुम् आरब्धाः। विवेकिनाम् अपि शोके विवेकः न तिष्ठति इति अत्र सूचितम्।‘हतचेतसः’ इति पदेन चैतन्यस्य एव नाशः उक्तः; शोकस्य प्रथमं फलं हि जडता। तृतीये श्लोके ‘मनीषिणः’ इति विशेषणं सप्रयोजनम् — ये विवेकिनः, ते अपि अद्य कृपणाः इति अनेन शोकस्य गाम्भीर्यं ध्वन्यते।
In the previous sarga Rāma had left the sleeping townspeople and set out in his chariot; this sarga tells of their waking and their grief. When the night brightened into dawn and Rāghava was gone, the citizens were struck down by sorrow: they could not move, and their wits had left them, their bodies rigid and their minds blank, for the first fruit of grief is numbness. Worn out by tears, they looked this way and that, but could not catch even a glimpse of Rāma, not so much as a trace of where he had gone. Then, bereft of that wise man, their faces drawn with despair, those thoughtful men, now wretched, began to speak in pitiful words. Calling them thoughtful is deliberate: that even such men were now helpless shows how deep the grief was, for in sorrow even the wise lose their judgement.
४धिगस्तु खलु निद्रां तां ययापहतचेतसः।
नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम्॥
५कथं रामो महाबाहुः स तथावितथक्रियः।
भक्तं जनमभित्यज्य प्रवासं तापसो गतः॥
६यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान्।
कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः॥
७इहैव निधनं याम महाप्रस्थानमेव वा।
रामेण रहितानां नो किमर्थं जीवितं हितम्॥
ते वदन्ति — ‘तस्यै निद्रायै धिक्, यया अपहतचेतसः वयम् अद्य पृथूरस्कं महाभुजं रामं न पश्यामः। अवितथक्रियः महाबाहुः रामः भक्तं जनम् अभित्यज्य तापसवेषेण प्रवासं कथं गतः? यः पिता औरसान् पुत्रान् इव अस्मान् सदा पालयति, सः रघुश्रेष्ठः अस्मान् त्यक्त्वा विपिनं कथं गतः?’ आत्मनिन्दा, विस्मयः, प्रश्नः — एते त्रयः शोकस्य स्वाभाविकाः क्रमाः। अन्ते ते मरणम् एव वाञ्छन्ति — ‘इह एव निधनं यामः, अथवा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामेण रहितानाम् अस्माकं जीवितेन किं प्रयोजनम्?’ ‘महाप्रस्थानम्’ इति उत्तरदिशं प्रति गत्वा प्राणत्यागस्य प्राचीनः विधिः।पञ्चमे श्लोके ‘तापसः’ इति पदेन रामस्य नूतनः वेषः सूचितः — यः प्रातः एव युवराजः अभिषेक्तव्यः आसीत्, सः अद्य चीरधारी तापसः। षष्ठे ‘पिता पुत्रान् इव औरसान्’ इति उपमया राज्ञः प्रजापालनं पितृधर्मतुल्यम् इति दर्शितम्।
A curse on that sleep, they said, which robbed us of our senses, so that today we cannot see broad-chested, mighty-armed Rāma. How could the mighty-armed Rāma, whose every act bears fruit, abandon the people devoted to him and go into exile as an ascetic? He who always protected us as a father protects the sons of his own body, how could that best of the Raghus leave us and go to the forest? Blaming themselves, wondering, questioning: these are the natural stages of grief. The word "ascetic" marks his new dress: the man who was to have been consecrated heir that very morning was now a hermit in bark clothes. And the image of the father shows that a king's care for his people is like a father's duty. At last they longed only for death: let us die here, or set out on the great last journey, the ancient practice of walking north until life gives out; what use is life to us without Rāma?
८सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च।
तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथवा वयम्॥
९किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः।
नीतः स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम्॥
१०सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वास्मान्राघवं विना।
भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोऽधिका॥
११निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं महात्मना।
विहीनास्तेन च पुनः कथं द्रक्ष्याम तां पुरीम्॥
पुनः ते वदन्ति — ‘अत्र प्रभूतानि महान्ति शुष्काणि काष्ठानि सन्ति; तैः चितां प्रज्वाल्य वयं सर्वे तत्र प्रविशामः।’ किन्तु अनन्तरं लज्जा एव तान् बाधते — ‘अनसूयः प्रियंवदः महाबाहुः राघवः अस्माभिः वनं नीतः इति वक्तुं कथं क्षमम्? किं वा वयं वक्ष्यामः?’ यैः रामः निवर्तयितुं नीतः, ते एव तस्य वनगमनस्य साक्षिणः जाताः इति एषा वेदना। ‘राघवं विना अस्मान् दृष्ट्वा सा नगरी स्त्रीबालवृद्धसहिता दीना निरानन्दा भविष्यति। तेन वीरेण महात्मना सह नित्यं निवासाय वयं निर्याताः; तेन विहीनाः पुनः तां पुरीं कथं द्रक्ष्यामः?’ इति।नवमे श्लोके ‘नीतः स राघवोऽस्माभिः’ इति वाक्ये विशेषा वेदना — ते हि रामं निवर्तयितुम् आगताः आसन्, फलतः तु तस्य वनगमनस्य सहयात्रिणः एव जाताः। दशमे ‘सस्त्रीबालवयोऽधिका’ इति नगरस्य सर्वे वर्गाः गृहीताः — स्त्रियः बालाः वृद्धाः च।
There is plenty of dry wood here and great logs, they said again; let us kindle a pyre and all of us enter it. But then shame weighed on them. How could they bear to say that they had led away Rāghava, the mighty-armed, who found fault with no one and spoke kindly to all? What would they say? The pain was that they had gone out to bring Rāma back, and had ended up as companions of his journey into the forest. Seeing us return without Rāghava, they said, the city with its women, children and old people will be wretched and joyless. We set out to live always with that heroic, great-souled man; parted from him, how can we look on that city again?
१२इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः।
विलपन्ति स्म दुःखार्ता हतवत्सा इवाग्र्यगाः॥
१३ततो मार्गानुसारेण गत्वा किंचित्ततः क्षणम्।
मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः॥
१४रथमार्गानुसारेण न्यवर्तन्त मनस्विनः।
किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति॥
१५तदा यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः।
अयोध्यामगमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्॥
एवं बहुधा वाचः वदन्तः बाहून् उद्यम्य ते जनाः विलपन्ति स्म — हतवत्साः अग्र्यगावः इव। गोः वत्से हते यादृशं क्रन्दनम्, तादृशम् एव तेषाम् आसीत्। ततः ते मार्गानुसारेण किञ्चित् क्षणं गत्वा मार्गनाशात् महता विषादेन समभिप्लुताः। रथस्य चक्रलीखा एव तेषाम् आधारः आसीत्; सा च सुमन्त्रेण कृतेन उदङ्मुखप्रयाणेन विलुप्ता। अतः रथमार्गानुसारेण एव ते मनस्विनः निवृत्ताः, ‘किम् इदम्? किं करिष्यामः? दैवेन उपहताः वयम्’ इति वदन्तः। क्लान्तचेतसः ते यथागतेन एव मार्गेण सर्वे अयोध्यां प्रत्यागच्छन् — तां पुरीं यस्यां सज्जनाः सर्वे व्यथिताः आसन्।द्वादशे श्लोके ‘बाहुम् उद्यम्य’ इति विलापस्य प्राचीना मुद्रा। चतुर्दशे ‘दैवेन उपहताः’ इति वचनेन ते स्वकीयं प्रमादं दैवे निक्षिपन्ति; एषा अपि शोकस्य एका गतिः।
Saying many such things, the people threw up their arms and wailed like lead-cows whose calves have been killed, raising the cry a cow raises over her slain calf, the ancient gesture of lament. They followed the track for a little while, and when it was lost they were overcome by deep despair. The wheel ruts of the chariot had been their only guide, and they had been blotted out by the northward drive Sumantra had made. So, following the chariot's track, those stout-hearted men turned back, saying: What is this? What are we to do? Fate has struck us down. In blaming fate they laid their own lapse upon destiny, which is another of grief's turns. Weary at heart, they all went back the way they had come and reached Ayodhyā, the city where every good man was in distress.
१६आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः।
आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः॥
१७एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते।
आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा॥
१८चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्।
अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः॥
१९ते तानि वेश्मानि महाधनानि दुःखेन दुःखोपहता विशन्तः।
नैव प्रजग्मुः स्वजनं परं वा निरीक्ष्यमाणाः प्रविनष्टहर्षाः॥
तां नगरीं आलोक्य क्षयेन व्याकुलमानसाः ते शोकपीडितैः नयनैः अश्रूणि आवर्तयन्। ते वदन्ति — ‘रामेण रहिता एषा नगरी न अतिशोभते, यथा गरुडेन ह्रदात् उद्धृतपन्नगा आपगा।’ इयम् उपमा मार्मिका — नद्याः जलं तिष्ठति एव, किन्तु तस्याः प्राणभूतः नागः गतः; तथैव पुर्याः प्रासादाः तिष्ठन्ति, रामः तु नास्ति। विचेतसः ते चन्द्रहीनम् आकाशम् इव तोयहीनम् अर्णवम् इव निहतानन्दं नगरम् अपश्यन्। दुःखेन दुःखोपहताः ते महाधनानि वेश्मानि प्रविशन्तः अपि प्रविनष्टहर्षाः सन्तः स्वजनं परं वा निरीक्षमाणाः न एव प्रजग्मुः — पुत्रं मित्रं च अपि न प्रत्यभिजानन्ति स्म। एवम् अयं सर्गः नगरस्य शून्यताम् आरभ्य अग्रिमस्य सर्गस्य नारीविलापं सूचयति।‘क्षयः’ इति अत्र नगरस्य श्रीहानिः। ‘महाधनानि वेश्मानि’ इति उक्तेः तात्पर्यम् — धनं तिष्ठति, हर्षः तु गतः इति।
Looking at the city, their minds distraught at its loss of splendour, they wept with eyes heavy with sorrow. Without Rāma, they said, this city has lost its beauty, like a river whose serpent Garuḍa has snatched from its pool. The image is piercing: the river's water remains, but the serpent that was its life is gone, and in the same way the city's palaces still stand, but Rāma is not there. Dazed, they saw the city robbed of all joy, like a sky without the moon or a sea without water. Stricken by sorrow upon sorrow, they entered their richly furnished houses with all their gladness gone, and looking about them they could no longer tell their own people from strangers, and did not even recognise son or friend. The wealth remained, but the joy had gone. So the sarga begins the picture of the empty city and leads into the lament of the women in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।