अयोध्याकाण्डम् — षट्चत्वारिंशः सर्गः
सीतालक्ष्मणाभ्यां सह रामस्य तमसातीरे निवासः, पित्रोः पौराणां च चिन्ता, सुप्तान्पौरान्विहाय रथेन गूढं प्रस्थानम्
अस्मिन् सर्गे रामः अयोध्यातः निर्गत्य तमसायाः रमणीये तीरे प्रथमां वनरात्रिम् अतिवाहयति। सः लक्ष्मणम् आश्वासयति — ‘इयम् अस्माकं प्रथमा निशा, त्वया उत्कण्ठा न कार्या’ इति; शून्यानि अरण्यानि दर्शयति, अयोध्यायाः शोकं च स्मरति। पौराणाम् अनुरागं वर्णयन् सः पित्रोः दुःखं शङ्कते, किन्तु भरतस्य आनृशंस्यं स्मृत्वा समाश्वसिति। वैदेहीरक्षणे लक्ष्मणस्य साहाय्यं सः प्रशंसति, वन्ये फलमूले सत्यपि अद्भिः एव तां रात्रिं वसति, सुमन्त्रं च अश्वेषु अप्रमत्तं भवितुम् आदिशति। संध्याम् उपास्य वृक्षदलैः कृतायां शय्यायां सः सभार्यः शेते; लक्ष्मणः तु सूताय रामस्य गुणान् कथयन् रात्रिं जागर्ति। प्रभाते वृक्षमूलेषु संसक्तान् सुप्तान् पौरान् दृष्ट्वा रामः निश्चिनोति — ‘एते निश्चयं न त्यक्ष्यन्ति, प्राणान् अपि त्यक्ष्यन्ति; अतः सुप्तेषु एव एतेषु लघु प्रयाणं कर्तव्यम्; नृपात्मजैः हि पौराः दुःखात् मोचनीयाः, न तु दुःखेन योजनीयाः।’ लक्ष्मणेन अनुमतः सः सुमन्त्रं रथं योजयितुम् आदिशति, तमसां तरति, महामार्गं प्राप्नोति, पौरमोहनार्थं च सूतं प्रथमम् उदङ्मुखं गत्वा पुनः निवर्तयितुं वदति। अन्ते ससीतौ भ्रातरौ रथम् आरुह्य तपोवनगामिना पथा प्रयातः।
१ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।
सीतामुदीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्॥
२इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।
वनवासस्य भद्रं ते न चोत्कण्ठितुमर्हसि॥
३पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।
यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः॥
४अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।
सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्छोचिष्यति न संशयः॥
पूर्वसर्गे पौरैः द्विजैः च अनुगम्यमानः रामः अयोध्यातः निर्गत्य सायं तमसायाः तीरम् आससाद। अस्मिन् सर्गे सः तस्याः नद्याः रमणीयं तीरम् आश्रित्य तत्र निवासम् अकरोत्। सीताम् उदीक्ष्य सः सौमित्रिं प्रति अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, वनवासाय प्रस्थितानाम् अस्माकम् इयम् अद्य प्रथमा निशा; तव भद्रं भवतु, त्वया उत्कण्ठा न कर्तव्या।’ प्रथमा रात्रिः हि सर्वस्य नूतनस्य जीवनस्य परीक्षा; तस्मात् रामः प्रथमम् एव भ्रातरं स्थिरीकरोति। ततः सः वनशोभां दर्शयति — ‘पश्य एतानि शून्यानि अरण्यानि; तानि समन्ततः रुदन्ति इव प्रतीयन्ते। मृगाः द्विजाः च यथास्वं निलयम् आगत्य तत्र निलीनाः; तेषाम् एव रुतेन इयं वनस्थली व्याप्ता।’ अनन्तरं तस्य चित्तं नगरं प्रति गच्छति — ‘अद्य मम पितुः राजधानी अयोध्या नगरी स्त्रीभिः पुरुषैः च सह गतान् अस्मान् अनुशोचिष्यति, अत्र संशयः नास्ति।’ एवम् आरम्भे एव द्वे वस्तुनी सूचिते — एकतः भ्रातुः मनसः स्थैर्यम्, अन्यतः त्यक्तस्य नगरस्य शोकः। अयं सर्गः तम् एव शोकं परिहर्तुं कृतस्य उपायस्य कथा।‘तमसा’ इति नाम्नी नदी अयोध्यायाः दक्षिणतः प्रवहति; तस्याः तीरम् एव प्रथमं विश्रामस्थानम्। अल्पम् एव अन्तरं गत्वा रामः तत्र न्यवसत्, यतः पौराः सर्वे पदातयः एव अनुगच्छन्ति स्म।
In the previous sarga Rāma, followed by the townspeople and the brāhmaṇas, had left Ayodhyā and reached the bank of the Tamasā at evening. In this sarga he made his halt on the lovely bank of that river. Looking at Sītā, he said to Sumitrā's son: Lakṣmaṇa, this is the first night since we set out for the forest; blessings on you, and do not pine. The first night is the test of any new life, so Rāma steadied his brother at the very start. Then he showed him the forest: Look at these empty woods; on every side they seem to be weeping. The beasts and birds have come home each to its own lair and settled there, and the woodland is filled with their cries. Then his thoughts went back to the city: Today my father's capital, Ayodhyā, will surely mourn us who have gone, men and women alike. So two things are set out at the very beginning, the steadiness of his brother's mind and the grief of the city he had left, and this sarga is the story of the plan he made to spare the city further grief. The Tamasā flows south of Ayodhyā and its bank was the first resting place. Rāma stopped after only a short distance because all the citizens were following him on foot.
५अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।
त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्नभरतौ तथा॥
६पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।
अपि नान्धौ भवेतां नौ रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः॥
७भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।
धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति॥
८भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः।
नानुशोचामि पितरं मातरं च महाभुज॥
रामः वदति यत् अयोध्यानिवासिनः मनुजाः बहुभिः गुणैः महाराजं दशरथं, तथा लक्ष्मणं, माम्, शत्रुघ्नं भरतं च अनुरक्ताः; अतः एव ते अस्मान् अनुगन्तुं न विरमन्ति। अनुरागः एव तेषां क्लेशस्य मूलम् इति रामः जानाति। किन्तु पितरं यशस्विनीं मातरं च चिन्तयन् सः शङ्कते — ‘तौ अभीक्ष्णशः रुदन्तौ कदाचित् अन्धौ न भवेताम्।’ इयं शङ्का पुत्रस्य स्नेहात् एव जायते, न तु निराशातः। पुनः च सः स्वयम् एव आश्वासनं लभते — ‘भरतः खलु धर्मात्मा; सः धर्मार्थकामसहितैः वाक्यैः पितरं मातरं च आश्वासयिष्यति। भरतस्य आनृशंस्यं पुनः पुनः संचिन्त्य अहं पितरं मातरं च न अनुशोचामि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः भरते यम् एव विश्वासं वहति, सः विश्वासः अग्रिमेषु सर्गेषु सत्यः एव सिद्ध्यति; मातुः कैकेय्याः वरेण पुत्रः भरतः न दूष्यते। एतेन रामस्य समदृष्टिः प्रकाश्यते।षष्ठे श्लोके ‘नौ’ इति द्विवचनेन पितरौ एव निर्दिष्टौ; ‘अभीक्ष्णशः’ इति पदेन अविच्छिन्नं रोदनं सूचितम्। सप्तमे ‘धर्मार्थकामसहितैः’ इति त्रिवर्गसंगतानि वाक्यानि उक्तानि, यैः शोकः शान्तः भवति।
The people of Ayodhyā, Rāma said, were bound by his many virtues in love to the great king Daśaratha, and to Lakṣmaṇa and himself, to Śatrughna and to Bharata; that was why they would not stop following. Rāma knew that their very love was the root of their suffering. But thinking of his father and his illustrious mother, he feared that the two of them, weeping without pause, might go blind. That fear came from a son's love, not from despair. And he found his own comfort: Bharata was a man of dharma, and he would console their father and mother with words that served duty, advantage and pleasure alike, the three aims of life that can calm grief. Thinking again and again of Bharata's gentleness, he said, he did not grieve for his father or his mother. Note that the trust Rāma placed in Bharata will prove true in the sargas that follow: Bharata was not tainted by his mother Kaikeyī's boon. This shows Rāma's even-handed vision.
९त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।
अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थं सहायता॥
१०अद्भिरेव हि सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।
एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति॥
११एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।
अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह॥
१२सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।
प्रभूतयवसान्कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः॥
ततः रामः लक्ष्मणम् आह — ‘नरव्याघ्र, माम् अनुव्रजता त्वया महत् कार्यं कृतम्; अन्यथा वैदेह्याः रक्षणार्थं मया अन्यः सहायः अन्वेष्टव्यः अभविष्यत्।’ लक्ष्मणस्य आगमनं न केवलं स्नेहचेष्टा, अपि तु रक्षणस्य आवश्यकम् अङ्गम् इति रामः स्पष्टं वदति। वन्ये विविधे फलमूले सत्यपि सः अद्य अद्भिः एव निशां वस्तुं रोचयते — प्रथमा वनरात्रिः तपसा एव आरब्धव्या, सुखेन न इति आशयः। एवम् उक्त्वा सः सुमन्त्रम् अपि वदति — ‘सौम्य, अश्वेषु अप्रमत्तः भव।’ सूर्ये अस्तं गते सुमन्त्रः अश्वान् संयम्य तेषाम् अग्रे प्रभूतं यवसं कृत्वा रामस्य प्रत्यनन्तरः बभूव। राजसेवकः अपि वने तथैव स्वधर्मं पालयति; रथः अश्वाः सारथिः च अद्यापि राजपुत्रस्य सन्निधौ वर्तन्ते इति अत्र सूच्यते।‘अद्भिः एव वत्स्यामि’ इति अनेन पयोव्रतम् इव किञ्चित् नियमं सः आदत्ते। एतत् च सः न अन्येभ्यः विदधाति, स्वयम् एव आचरति — नियमः आत्मनि प्रथमं प्रयोक्तव्यः इति नीतिः।दशमे श्लोके ‘वन्ये अपि विविधे सति’ इति वाक्येन सूच्यते यत् वने फलमूलानां न अभावः; तथापि सः जलमात्रेण एव तुष्यति।
Then Rāma said to Lakṣmaṇa: Tiger among men, you have done a great thing by following me; otherwise I would have had to look for someone else to help me guard Vaidehī. He was saying plainly that Lakṣmaṇa's coming was not just an act of affection but a necessary part of Sītā's protection. Though there was forest fare of many kinds, roots and fruit in plenty, he chose that night to live on water alone, meaning that the first night in the forest should begin with austerity, not comfort. He took this discipline on himself rather than imposing it on others, following the principle that a rule should first be applied to oneself. Having said this, he told Sumantra too: Gentle one, take good care of the horses. When the sun had set, Sumantra tethered the horses, put plenty of fodder before them, and took his place close by Rāma. Even in the forest the king's servant kept to his own duty, and the passage suggests that chariot, horses and charioteer were all still in attendance on the prince.
१३उपास्य तु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपागताम्।
रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह॥
१४तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैर्वृताम्।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यः संविवेश ह॥
१५सभार्यं सम्प्रसुप्तं तु श्रान्तं सम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः।
कथयामास सूताय रामस्य विविधान्गुणान्॥
१६जाग्रतोरेव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।
सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्॥
१७गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।
अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह॥
शिवां संध्याम् उपास्य रात्रिम् उपागतां दृष्ट्वा सूतः सौमित्रिणा सह रामस्य शयनं चक्रे। वनवासे अपि संध्योपासनं न त्यक्तम् इति अत्र दर्शितम्। तमसातीरे वृक्षदलैः वृतां तां शय्यां वीक्ष्य रामः सभार्यः लक्ष्मणेन सार्धं संविवेश। राजप्रासादस्य शयनात् वृक्षपर्णशय्यां प्रति अयं परिवर्तः तेन अक्लेशेन एव स्वीकृतः। श्रान्तं सभार्यं सम्प्रसुप्तं भ्रातरं सम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः सूताय रामस्य विविधान् गुणान् कथयामास। एवं गुणान् ब्रुवतः जाग्रतः एव तयोः सा रात्रिः व्यतीता, रविः च उदितः — लक्ष्मणस्य जागरणं भक्तेः एव लक्षणम्। गोकुलैः आकुलं तमसायाः तीरम्; ततः विदूरतः रामः प्रकृतिभिः सह तां रात्रिम् अवसत्। अत्र मुद्रणे ‘संसक्तान्’ इति पाठः, समीक्षितसंस्करणे तु ‘संसुप्तान्’ — उभयोः अर्थः प्रायः समानः, हिन्दीव्याख्या च ‘सटकर सो रहे हैं’ इति उभयम् एव आश्रयति।षोडशे श्लोके ‘जाग्रतोः’ इति द्विवचनम्; सूतः लक्ष्मणः च उभौ अपि जाग्रतौ आस्ताम्। सप्तदशे ‘प्रकृतिभिः सह’ इति पदेन प्रजाजनाः एव ‘प्रकृतयः’ इति उच्यन्ते, यथा राजनीतिशास्त्रे।एवं प्रथमा वनरात्रिः शान्ता एव अतीता; शोकः तु नगरे एव अवशिष्टः।
Having worshipped at the auspicious twilight and seeing that night had come, the charioteer, with Sumitrā's son, made a bed for Rāma; even in exile the twilight worship was not given up. Seeing that bed of leaves on the bank of the Tamasā, Rāma lay down on it with his wife, beside Lakṣmaṇa. He accepted the change from a palace bed to a bed of leaves without any sign of hardship. Seeing his brother and his wife fast asleep and tired from the journey, Lakṣmaṇa began to tell the charioteer of Rāma's many virtues. The night passed as the two of them stayed awake talking of those virtues, and the sun rose; Lakṣmaṇa's wakefulness was itself a mark of his devotion. The bank of the Tamasā was crowded with herds of cattle, and a little way off from it Rāma spent that night together with the townspeople. So the first night in the forest passed quietly; the grief remained behind in the city.
१८उत्थाय च महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्॥
१९अस्मद्व्यपेक्षान्सौमित्रे निर्व्यपेक्षान्गृहेष्वपि।
वृक्षमूलेषु संसक्तान्पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्॥
२०यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने।
अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्॥
२१यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु।
रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्॥
प्रभाते महातेजाः रामः उत्थाय ताः प्रकृतीः निशाम्य पुण्यलक्षणं भ्रातरं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, पश्य; एते पौराः गृहेषु निर्व्यपेक्षाः, अस्मासु एव व्यपेक्षावन्तः, वृक्षमूलेषु संसक्ताः शेरते। अस्मन्निवर्तने ते यं नियमं कुर्वन्ति, तेन ज्ञायते — प्राणान् अपि न्यसिष्यन्ति, निश्चयं तु न त्यक्ष्यन्ति। अतः यावत् एव ते संसुप्ताः, तावत् एव लघु रथम् आरुह्य वयम् अकुतोभयं पन्थानं गच्छामः।’ अत्र रामस्य युक्तिः विचारणीया — स्नेहेन बद्धान् जनान् न बलेन न वचसा अपि निवर्तयितुं शक्यते; ते हि प्राणत्यागम् अपि निश्चयात् लघु मन्यन्ते। तान् अनायासेन मोचयितुं गूढप्रस्थानम् एव एकः उपायः। अत एव एषा चेष्टा न वञ्चना, अपि तु करुणायाः एव रूपान्तरम्।एकोनविंशे श्लोके ‘व्यपेक्षा’ इति आशा अपेक्षा वा; पौराणां सर्वा अपि आशा रामे एव निहिता, गृहेषु तु न काचित्। विंशे ‘नियमः’ इति प्रायोपवेशनसदृशः दृढसंकल्पः।एकविंशे ‘अकुतोभयं पन्थानम्’ इति यस्मात् कुतः अपि भयं नास्ति सः मार्गः; अनेन रामस्य निर्भयता तथा मार्गस्य क्षेमता उभे अपि सूचिते।
At dawn Rāma rose in his great splendour and, observing the townspeople, said to his brother Lakṣmaṇa, who bore auspicious marks: Look, son of Sumitrā. These citizens have given up all thought of their homes and set all their hopes on us, and they lie sleeping huddled at the roots of the trees. From the vow they have taken to make us turn back, it is clear they will sooner give up their lives than their resolve. So while they are still asleep, let us quickly mount the chariot and take a road where there is nothing to fear from any side. Rāma's reasoning deserves thought: people bound by love cannot be turned back by force or even by words, for they count death lighter than giving up their resolve, a vow like a fast unto death. The only way to free them without harm was to leave in secret. So this act was not deception but another form of compassion. The road "with nothing to fear from any side" speaks both of Rāma's fearlessness and of the safety of the way.
२२अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।
स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलेषु संश्रिताः॥
२३पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।
न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः॥
२४अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम्।
रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति॥
२५अथ रामोऽब्रवीत्सूतं शीघ्रं संयुज्यतां रथः।
गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो॥
२६सूतस्ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।
योजयित्वा तु रामस्य प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्॥
२७अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।
त्वरयाऽऽरोह भद्रं ते ससीतः सहलक्ष्मणः॥
‘एवं कृते इक्ष्वाकुपुरवासिनः पुनः अनुरक्ताः सन्तः मां प्रति वृक्षमूलेषु संश्रिताः न स्वप्स्यन्ति’ इति रामः वदति। ततः सः राजधर्मस्य सारम् एव उपदिशति — ‘नृपात्मजैः हि पौराः आत्मकृतात् दुःखात् विप्रमोचनीयाः, न तु स्वकीयेन दुःखेन योजनीयाः।’ राजपुत्रस्य दुःखं प्रजासु न संक्रमणीयम् इति एषा दृष्टिः सर्वत्र अयोध्याकाण्डे अनुवर्तते। साक्षात् धर्मम् इव स्थितं रामं लक्ष्मणः अब्रवीत् — ‘प्राज्ञ, मह्यम् अपि तथैव रोचते; क्षिप्रम् आरुह्यताम्।’ अनुमतिम् इच्छन् न विवादम् इति लक्ष्मणस्य स्वभावः। ततः रामः सूतं वदति — ‘शीघ्रं रथः संयुज्यताम्; इतः अहं वनं गमिष्यामि।’ सुमन्त्रः संत्वरितः तैः हयोत्तमैः स्यन्दनं योजयित्वा प्राञ्जलिः न्यवेदयत् — ‘महाबाहो, रथिनां वर, रथः युक्तः; ससीतः सलक्ष्मणः त्वरया आरोह; भद्रं ते।’ एवं निशान्ते एव गूढं प्रयाणं सज्जीकृतम्।चतुर्विंशे श्लोके रामः ‘साक्षात् धर्मः इव स्थितः’ इति वर्णितः — अयं सर्गेषु पुनः पुनः आवर्तमानः उपमाविशेषः। सप्तविंशे सुमन्त्रः ‘रथिनां वर’ इति सम्बोधयति, यतः अद्यापि सः राजपुत्रम् एव पश्यति, न तापसम्।द्वाविंशे श्लोके रामस्य करुणा प्रत्यक्षा — पौराणां पुनःक्लेशः एव तस्य प्रधानं चिन्ताविषयः, न तु स्वकीयः श्रमः।
If we do this, Rāma said, the people of Ikṣvāku's city will not have to sleep again at the roots of trees out of love for me. Then he spoke the heart of a king's dharma: princes must free the citizens from the sorrow they have brought on themselves, and must never burden them with sorrow of their own making. This view, that a prince's sorrow must not pass to his people, runs all through the Ayodhyā Kāṇḍa. Lakṣmaṇa answered Rāma, who stood there like dharma itself in visible form: Wise one, I think so too; let us mount at once. It was Lakṣmaṇa's nature to seek Rāma's approval, not to argue. Then Rāma told the charioteer: Yoke the chariot quickly; from here I will go to the forest. Sumantra hurriedly yoked those fine horses to the chariot and reported with folded hands: Mighty-armed one, best of chariot fighters, the chariot is ready; mount quickly with Sītā and Lakṣmaṇa, and blessings on you. Sumantra still addressed him as a chariot warrior, for he still saw in him a prince, not an ascetic. So before the night was over the secret departure was made ready, and Rāma's chief concern was that the citizens should not suffer again, not his own toil.
२८तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः।
शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्॥
२९स संतीर्य महाबाहुः श्रीमाञ्छिवमकण्टकम्।
प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्॥
३०मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।
उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमारुह्य सारथे॥
३१मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।
यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः॥
३२रामस्य तु वचः श्रुत्वा तथा चक्रे च सारथिः।
प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्॥
३३तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौ तदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।
प्रचोदयामास ततस्तुरंगमान्स सारथ्येन पथा तपोवनम्॥
३४ततः समास्थाय रथं महारथः ससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।
उदङ्मुखं तं तु रथं चकार प्रयाणमाङ्गल्यनिमित्तदर्शनात्॥
सपरिच्छदः रामः तं स्यन्दनम् अधिष्ठाय शीघ्रगाम् आकुलावर्तां तमसां नदीम् अतरत्। संतीर्य च महाबाहुः श्रीमान् शिवम् अकण्टकं महामार्गं प्रापद्यत, यः भयदर्शिनाम् अपि अभयः आसीत्। ततः पौराणां मोहनार्थं सः सूतम् अब्रवीत् — ‘सारथे, रथम् आरुह्य त्वम् उदङ्मुखः प्रयाहि; मुहूर्तं त्वरितं गत्वा रथं पुनः निवर्तय; यथा पौराः मम मार्गं न विद्युः, तथा समाहितः कुरु।’ रथचक्राणां लीखा एव अनुसरणस्य साधनम्; तां लीखां व्यामोहयितुम् एव अयं प्रयत्नः। सारथिः तथा एव अकरोत्, प्रत्यागम्य च रामाय स्यन्दनं न्यवेदयत्। ततः ससीतौ रघुवंशवर्धनौ तं संप्रयुक्तं रथं समास्थितौ; सारथिः च तुरंगमान् तपोवनगामिना पथा प्राचोदयत्। महारथः दाशरथिः प्रयाणमाङ्गल्यनिमित्तदर्शनार्थं प्रथमं रथम् उदङ्मुखं कारयित्वा ततः ससारथिः वनं ययौ। उत्तरा दिक् हि शुभा मङ्गला च इति शकुनशास्त्रे प्रसिद्धम्; अतः प्रयाणारम्भे तत्र एव रथः स्थापितः। एवम् अयं सर्गः पौरत्यागेन वनयात्रायाः द्वितीयं पर्व आरभते; अग्रिमे सर्गे प्रबुद्धानां पौराणां विलापः वर्ण्यते।चतुस्त्रिंशे श्लोके ‘महारथः’ इति पदेन रामस्य योधसामर्थ्यं स्मार्यते, यत् वनवासे अपि न नश्यति।
Rāma mounted the chariot with his belongings and crossed the swift Tamasā with its troubled whirlpools. Once across, the glorious, mighty-armed prince reached a great highway, auspicious and free of thorns, safe even for those who see danger everywhere. Then, to throw the townspeople off the track, he told the charioteer: Mount the chariot and drive north. Go quickly for a little while, then bring the chariot back, and take care that the citizens do not learn which way I have gone. The tracks of the chariot wheels were the only means by which they could follow, and this was a way of confusing those tracks. The charioteer did just that, came back, and reported the chariot to Rāma. Then the two who were the pride of the Raghu line mounted the yoked chariot with Sītā, and the charioteer drove the horses along the road that led to the penance groves. The great chariot warrior, son of Daśaratha, had first had the chariot turned to face north to look for the omens that bless a journey, and then went on to the forest with his charioteer. The north is well known in the lore of omens as auspicious, and so the chariot was set that way as the journey began. The epithet "great chariot warrior" recalls a fighter's power that exile did not destroy. So this sarga opens the second stage of the forest journey, the leaving of the citizens; the next describes their lament when they wake.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।