अयोध्याकाण्डम् — पञ्चचत्वारिंशः सर्गः
वनं प्रयान्तं रामम् अयोध्यावासिनः अनुगच्छन्ति; रामः भरते प्रीतिं विधातुं प्रार्थयते; वृद्धाः द्विजाः निवर्तनाय याचन्ते; सर्वे तमसातटं प्राप्नुवन्ति
अस्मिन् सर्गे कथा पुनः मार्गं प्रतिनिवर्तते। रामे वनाय प्रयाते अयोध्यावासिनः तम् अनुगच्छन्ति, दशरथे बलात् निवर्तिते अपि न निवर्तन्ते। रामः तान् स्वाः प्रजाः इव सस्नेहम् अवेक्ष्य प्रार्थयते — ‘मयि या प्रीतिः, सा मम प्रियार्थं भरते विधीयताम्; सः ज्ञानवृद्धः वयोबालः भयापहः भर्ता भविष्यति; वनवासं गते मयि महाराजः यथा न संतप्येत तथा क्रियताम्।’ किन्तु यथा यथा सः धर्मम् आश्रयति, तथा तथा प्रजाः तम् एव पतिम् इच्छन्ति। ततः त्रिविधवृद्धाः द्विजाः अश्वान् एव निवर्तनाय याचन्ते; ‘उपवाह्यः, न अपवाह्यः’ इति च वदन्ति। तत् श्रुत्वा रामः रथात् अवतीर्य पद्भ्यां संनिकृष्टपदन्यासः गच्छति। द्विजाः पुनः स्वान् अग्नीन्, वाजपेयच्छत्राणि, वेदानुसारिणीं बुद्धिं, श्वेतशिरांसि, विततयज्ञांश्च उपन्यस्य याचन्ते; वृक्षाः पक्षिणश्च अपि याचमानाः इव वर्ण्यन्ते। अन्ते तमसा नदी मार्गे दृश्यते, सुमन्त्रः च श्रान्तान् अश्वान् विमुच्य तत्र चारयति।
१अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः॥
२निवर्तितेऽतीव बलात्सुहृद्धर्मेण राजनि।
नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्॥
३अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः।
बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः॥
४स याच्यमानः काकुत्स्थस्ताभिः प्रकृतिभिस्तदा।
कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत॥
पूर्वसर्गे कथा अन्तःपुरे आसीत्; अत्र सा पुनः मार्गं प्रतिनिवर्तते। सत्यपराक्रमं महात्मानं रामम् अनुरक्ताः मानवाः वनवासाय प्रयान्तं तम् अनुजग्मुः। सुहृद्धर्मेण — ‘शीघ्रं प्रतिनिवर्तिष्यमाणः दूरं न अनुगन्तव्यः’ इति नियमेन — राजनि दशरथे बलात् अतीव निवर्तिते अपि, ते पौराः रामस्य रथम् अनुगताः एव, न संन्यवर्तन्त। अयोध्यानिलयानां पुरुषाणां हि सः महायशाः गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्रः इव प्रियः आसीत्। ताभिः प्रकृतिभिः याच्यमानः अपि काकुत्स्थः पितरं सत्यं कुर्वाणः वनम् एव अन्वपद्यत। अत्र ‘प्रकृतिभिः’ इति पदेन न केवलं जनसमूहः, अपि तु राज्यस्य अङ्गानि सूच्यन्ते — तेषाम् अपि याचना रामं न चालयति। ‘पूर्णचन्द्रः इव प्रियः’ इति उपमया रामस्य लोकप्रियता सौम्यत्वेन सह दर्शिता — न सः तेजसा भीषयते, अपि तु शीतलतया आकर्षति। ‘अनुरक्ताः’ इति पदम् अपि सूचयति यत् एषा भक्तिः न आज्ञया, अपि तु स्वभावेन एव जाता।
The previous sarga had stayed in the inner palace; here the story returns to the road. The people, devoted to the great-souled Rāma whose valour never failed, followed him as he set out for the forest. There is a rule of friendship that one who will soon return should not be followed far, and by it the king had been turned back almost by force; yet the citizens did not turn back, but kept following Rāma's chariot. For to the men of Ayodhyā that famous prince, rich in every virtue, was as dear as the full moon. Though his subjects begged him, Kākutstha kept his father's word true and went on towards the forest. The word used for these subjects means not just a crowd but the very limbs of the kingdom, and even their pleading did not move Rāma. The comparison with the full moon shows his popularity joined to gentleness: he did not awe people with blazing power but drew them by his coolness. And "devoted" suggests that their love came not from command but from their own nature.
५अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव।
उवाच रामः सस्नेहं ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव॥
६या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्।
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा विधीयताम्॥
७स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः।
करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च॥
८ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः।
अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः॥
रामः ताः प्रजाः स्वाः प्रजाः इव सस्नेहम् अवेक्षमाणः, चक्षुषा प्रपिबन् इव, सस्नेहम् उवाच — ‘अयोध्यानिवासिनां मयि या प्रीतिः यः च बहुमानः, सः मम प्रियार्थं विशेषेण भरते विधीयताम्। सः कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः युष्माकं प्रियाणि हितानि च यथावत् करिष्यति। ज्ञानवृद्धः वयोबालः मृदुः वीर्यगुणान्वितः च सः युष्माकम् अनुरूपः भयापहः भर्ता भविष्यति।’ अत्र रामस्य औदार्यं प्रकटम् — यः तं राज्यात् अपाकरोत्, तस्य एव पुत्रं सः प्रजाभ्यः समर्पयति। ‘ज्ञानवृद्धः वयोबालः’ इति विरोधालङ्कारेण भरतस्य परिपक्वता सूच्यते। ‘चक्षुषा प्रपिबन् इव’ इति उत्प्रेक्षया विदाययात्राः तीव्रता व्यज्यते — यान् पुनः द्रक्ष्यति न वा इति संशयः, तान् नेत्राभ्याम् एव सः गृह्णाति। ‘स्वाः प्रजाः इव’ इति उपमया च राजपुत्रस्य वात्सल्यं पितृवत् उक्तम्।
Looking on them tenderly, as if drinking them in with his eyes, and seeing them as his own children, Rāma spoke to them with affection. The love and high regard the people of Ayodhyā had for him, he said, they should give, for his sake, all the more to Bharata. Bharata was of noble conduct, the joy of Kaikeyī, and would do all that was pleasing and good for them. Mature in wisdom though young in years, gentle yet full of valour, he would be a fitting lord for them and keep fear away. Rāma's generosity shows plainly here: he commends to the people the son of the very woman who had ousted him from the kingdom. "Mature in wisdom though young in years" uses a seeming contradiction to convey Bharata's ripeness. The fancy of drinking them in with his eyes conveys the intensity of the parting: unsure whether he would ever see them again, he held on to them with his eyes. And "as his own children" speaks of a prince's fatherly love.
९स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः।
अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्॥
१०न संतप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि।
महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया॥
११यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवाश्रितो भवेत्।
तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्॥
‘सः हि राजगुणैः युक्तः युवराजत्वेन समीक्षितः; अपि च मया शिष्टैः युष्माभिः भर्तुः शासनं पालनीयम्। वनवासं गते मयि महाराजः यथा न संतप्येत, तथा मम प्रियचिकीर्षया युष्माभिः कार्यम्।’ किन्तु विपरीतं फलम् उदेति — यथा यथा दाशरथिः धर्मम् एव आश्रितः भवेत्, तथा तथा प्रकृतयः रामम् एव पतिम् अकामयन्। एषा कवेः सूक्ष्मा दृष्टिः — यः राज्यं न इच्छति, तं जनः अधिकम् इच्छति; धर्मनिष्ठा एव लोके प्रियताया मूलम्। रामस्य वाक्यम् एव तस्य प्रत्यर्थं परिणमते। ‘चकर्ष इव गुणैः बद्धम्’ इति अग्रिमे श्लोके अपि एषः एव भावः अनुवर्तते — रामः न कञ्चित् आह्वयति, तथापि सर्वे आकृष्यन्ते; गुणाः एव रज्जवः।
Bharata had all a king's qualities, Rāma went on, and had been chosen as heir; and they, whom he now instructed, must obey their lord's command. And when he had gone to the forest they must act, as a kindness to him, so that the great king did not grieve. But the opposite came of it: the more firmly the son of Daśaratha held to dharma, the more the people wanted Rāma himself for their lord. This is the poet's subtle insight: the one who does not want the kingdom is wanted all the more, for devotion to dharma is the root of being loved in the world, and Rāma's own words worked against their purpose. The same thought runs into the next verse, where he draws them after him as though bound by his virtues: he summoned no one, yet everyone was drawn, and his virtues were the ropes.
१२बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह।
चकर्षेव गुणैर्बद्धं जनं पुरनिवासिनम्॥
१३ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा।
वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः॥
१४वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः।
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि॥
१५कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः।
यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः॥
बाष्पेण पिहितं दीनं पुरनिवासिनं जनं लक्ष्मणसहितः रामः गुणैः बद्धम् इव चकर्ष। ज्ञानेन वयसा ओजसा च — इति त्रिविधं वृद्धाः ते द्विजाः, वयःप्रकम्पशिरसः, दूरात् एव इदं वचनम् ऊचुः — ‘भोः भोः जात्याः जवनाः तुरंगमाः, रामं वहन्तः यूयं निवर्तध्वम्; न गन्तव्यम्; भर्तरि हिताः भवत। भूतानि हि कर्णवन्ति, विशेषेण तुरङ्गमाः; अतः प्रतिवेदितायां याचनायां यूयं निवर्तध्वम्।’ अत्र करुणस्य विलक्षणं रूपम् — वृद्धाः द्विजाः रामं न याचन्ते, अपि तु अश्वान्; यतः रामः धर्मेण बद्धः, अश्वाः तु केवलं गत्या। ‘ज्ञानेन वयसा ओजसा च’ इति त्रिविधं वार्धक्यं कविना गणितम् — शास्त्रेण, आयुषा, तपसा च। एतादृशाः वृद्धाः यदा दूरात् एव आक्रोशन्ति, तदा जनस्य दुःखस्य परिमाणं ज्ञायते। अश्वान् प्रति सम्बोधनम् अपि करुणस्य उत्कर्षः — याचकाः तान् एव याचन्ते, ये वचनं न बुध्यन्ते।
With Lakṣmaṇa beside him, Rāma drew the townspeople after him, wretched and blinded by tears, as though bound to him by his virtues. Among them were brāhmaṇas old in three ways, in learning, in years and in spiritual power, their heads shaking with age, and they called out from a distance. You swift horses of noble breed carrying Rāma, they cried, turn back! Do not go on; be good to your master. All creatures have ears, horses most of all; now that you have heard our plea, turn back. Here pity takes a strange form: the old brāhmaṇas do not beg Rāma but the horses, for Rāma was bound by dharma while the horses were bound only by their going. The poet counts three kinds of age: by scripture, by years and by austerity. When such elders cry out from far off, the depth of the people's grief can be measured. And appealing to the horses is itself the height of pathos: the petitioners beg those very creatures that cannot understand their words.
१६धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः।
उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम्॥
१७एवमार्तप्रलापांस्तान्वृद्धान्प्रलपतो द्विजान्।
अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह॥
‘धर्मतः सः विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः युष्माकं भर्ता उपवाह्यः — बहिः प्रदेशात् नगरस्य समीपं नेतव्यः; न तु पुरात् वनं प्रति अपवाह्यः।’ एवम् आर्तप्रलापान् प्रलपतः तान् वृद्धान् द्विजान् अवेक्ष्य रामः सहसा रथात् अवततार। अत्र ‘उपवाह्य’ ‘अपवाह्य’ इति पदद्वयस्य विरोधे एव श्लोकस्य सर्वः भारः तिष्ठति; एकस्मिन् उपसर्गे नगरं वनं च अन्तरितम्। रथात् अवतरणं च रामस्य विनयस्य लक्षणम् — यान् सः अतिक्रमितुं न इच्छति, तेषां समतां सः स्वयम् आश्रयते। ‘आर्तप्रलापान् प्रलपतः’ इति पुनरुक्तिः अपि सार्था — ते न तर्कं कुर्वन्ति, केवलं विलपन्ति; तत् एव रामस्य हृदयं स्पृशति। सहसा अवतरणं च दर्शयति यत् यत्र धर्मः न विरुध्यते, तत्र रामः सर्वं ददाति।
By dharma, they cried, your master, pure of soul, heroic and firm in his good vows, should be carried towards the city, not carried away from it into the forest. Seeing those aged brāhmaṇas crying out in their distress, Rāma at once got down from the chariot. The whole weight of their words rests on two nearly identical verbs, "carried towards" and "carried away": a single prefix separates the city from the forest. And getting down from the chariot marks Rāma's humility: rather than outpace those he would not leave behind, he put himself on their level. The repeated "crying out and lamenting" is apt too: they did not argue, they only grieved, and that is what touched Rāma's heart. His sudden descent shows that where dharma was not at stake, Rāma gave everything.
१८पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः।
संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः॥
१९द्विजातीन्हि पदातींस्तान्रामश्चारित्रवत्सलः।
न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः॥
२०गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तमानसाः।
ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः॥
ततः वनपरायणः रामः ससीतः सहलक्ष्मणः पद्भ्याम् एव जगाम, संनिकृष्टपदन्यासः सन् — अल्पाल्पं पदं निक्षिपन्, येन ते वृद्धाः पश्चात् न त्यज्येरन्। चारित्रवत्सलः घृणाचक्षुः सः तान् पदातीन् द्विजातीन् रथेन परिमोक्तुं न शशाक। तं गच्छन्तम् एव दृष्ट्वा सम्भ्रान्तमानसाः परमसंतप्ताः द्विजाः रामं पुनः इदं वाक्यम् ऊचुः। ‘संनिकृष्टपदन्यासः’ इति पदेन कविः रामस्य शारीरिकम् एव आचरणं दर्शयति — करुणा अत्र वचने न, अपि तु पादविक्षेपे। ‘घृणाचक्षुः’ इति विशेषणम् अपि मार्मिकम् — यस्य दृष्टिः एव दयार्द्रा, सः कथं वृद्धान् पश्चात् त्यजेत्? रथः तस्य सुखसाधनम्, किन्तु तेन परेषां क्लेशः भवेत् इति तम् एव त्यजति।
Then Rāma, bound for the forest, went forward on foot with Sītā and Lakṣmaṇa, setting his steps close together, taking short steps so that the old men would not be left behind. He loved good conduct and his eyes were full of pity; he could not bear to leave those brāhmaṇas on foot while he rode away in the chariot. Seeing him still going on, the brāhmaṇas, distraught and deeply pained, spoke to Rāma again. With "setting his steps close together" the poet shows compassion in Rāma's very bodily conduct: here pity lies not in words but in the placing of his feet. "His eyes full of pity" is moving too: how could one whose very gaze was soft with mercy leave the old behind? The chariot was his comfort, but since it would cost others pain, he gave it up.
२१ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति।
द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्वमी॥
२२वाजपेयसमुत्थानि च्छत्राण्येतानि पश्य नः।
पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये॥
२३अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयकैः॥
‘ब्रह्मण्यं त्वाम् एतत् कृत्स्नं ब्राह्मण्यम् अनुगच्छति; द्विजस्कन्धाधिरूढाः अमी अग्नयः अपि त्वाम् अनुयान्तु। वाजपेयसमुत्थानि एतानि अस्माकं छत्राणि पश्य — जलात्यये मेघान् इव पृष्ठतः अनुप्रयातानि। अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते एभिः स्वैः वाजपेयकैः छत्रैः छायां करिष्यामः।’ अत्र द्विजानां युक्तिः मार्मिका — यत् श्वेतच्छत्रं राज्याभिषेके रामाय न लब्धम्, तत् ते यज्ञार्जितैः छत्रैः पूरयितुम् इच्छन्ति; अग्नयः च तैः स्कन्धे वाह्यमानाः वनम् अपि यज्ञभूमिं कर्तुं प्रभवन्ति। ‘मेघान् इव जलात्यये’ इति उपमा शारदमेघानां श्वैत्यं छत्राणां च श्वैत्यं समीकरोति; अपि च शरन्मेघाः वर्षं विना गच्छन्ति, तथा एव एषा याचना निष्फला भविष्यति इति अपि ध्वनिः।
This whole body of brāhmaṇas follows you, the friend of brāhmaṇas, they said, and let these sacred fires carried on the shoulders of the twice-born follow you too. Look at our parasols, won at the vājapeya sacrifice, following behind you like clouds at the end of the rains. You never received the royal parasol, and the sun's rays are scorching you; with our own vājapeya parasols we will give you shade. Their reasoning is touching: the white parasol that Rāma did not receive at the consecration they wished to replace with parasols earned by sacrifice, and the fires carried on their shoulders could make even the forest a place of sacrifice. The comparison with clouds at the end of the rains matches the whiteness of autumn clouds with the whiteness of the parasols; and since autumn clouds pass without raining, it also hints that this plea too would bear no fruit.
२४या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी।
त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी॥
२५हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम्।
वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः॥
२६पुनर्न निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः।
त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम्॥
‘वत्स, या अस्माकं बुद्धिः सततं वेदमन्त्रानुसारिणी आसीत्, सा त्वत्कृते वनवासानुसारिणी कृता। ये वेदाः अस्माकं परं धनम्, ते अस्माकं हृदयेषु एव अवतिष्ठन्ते; दाराः अपि चारित्ररक्षिताः गृहेषु एव वत्स्यन्ति — अतः अस्माकं न किञ्चित् हीयते। पुनः निश्चयः न कार्यः; त्वद्गतौ मतिः सुकृता एव। किन्तु त्वयि धर्मव्यपेक्षे सति धर्मपथे स्थितं किं नाम स्यात्?’ अन्तिमः प्रश्नः तीक्ष्णः — ब्राह्मणानां याचनायाः उपेक्षा अपि धर्मत्यागः एव इति ते सूचयन्ति; रामस्य धर्मः एव तस्य विरुद्धं प्रमाणीक्रियते। अत्र ब्राह्मणानां त्यागः द्रष्टव्यः — गृहं, दाराः, स्वाध्यायः च तेषां सर्वस्वम्; तत् सर्वं ते रामार्थं त्यक्तुम् उद्यताः। ‘वेदाः हृदयेषु अवतिष्ठन्ते’ इति वचनेन ते सूचयन्ति यत् वेदाध्ययनं न स्थानबद्धम्, अतः वनवासे अपि तत् न हीयते।
Dear child, they said, our minds, which always followed the words of the Veda, have for your sake been turned to follow you into the forest. The Vedas, our greatest wealth, remain in our hearts, and our wives will stay at home guarded by their own good conduct, so we lose nothing. There is nothing more to decide; our minds are firmly set on going with you. And yet, if you yourself disregard dharma, who can be said to stand on dharma's path? That last question was sharp: they implied that ignoring the brāhmaṇas' plea was itself a lapse from dharma, turning Rāma's own dharma into an argument against him. Their sacrifice is worth noticing: home, wives and their daily study of scripture were everything to them, and they were ready to give it all up for Rāma. By saying that the Vedas dwell in their hearts they meant that sacred study is bound to no place, and so would not be lost in the forest.
२७याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः।
शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः॥
२८बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः।
तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने॥
२९भक्तिमन्तीह भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च।
याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय॥
‘निभृताचार, हंसशुक्लशिरोरुहैः महीपतनपांसुलैः शिरोभिः याचितः त्वं निवर्तस्व। ये द्विजाः इह आगताः, तेषां बहूनां यज्ञाः विततः; तेषां समाप्तिः, वत्स, तव निवर्तने आयत्ता। इह जङ्गमानि अजङ्गमानि च भूतानि भक्तिमन्ति; तेषु याचमानेषु त्वं भक्तेषु भक्तिं दर्शय।’ अत्र ‘महीपतनपांसुलैः’ इति विशेषणं हृदयस्पृक् — तेषां शिरांसि साष्टाङ्गप्रणामेन धूलिधूसराणि; ब्राह्मणाः क्षत्रियं प्रति नमन्ति, तत् च तेषां रामे भगवद्बुद्धिं सूचयति। अपि च यज्ञानां समाप्तिः रामस्य निवर्तने आयत्ता इति कथनेन ते धर्मसङ्कटम् उपस्थापयन्ति — रामस्य गमनं तेषां यज्ञविघ्नस्य कारणं भवेत्, तत् च रामस्य एव धर्महानिः।
You of disciplined conduct, they said, you are begged by heads white as swans, grey-haired and dusty from falling to the ground: turn back. Many of the brāhmaṇas who have come here have sacrifices under way, and their completion, dear child, depends on your return. All beings here, moving and unmoving, are devoted to you; they are begging you, so show devotion to your devotees. The detail of heads dusty from falling to the earth is moving: their heads were grey with dust from full prostrations, brāhmaṇas bowing to a kṣatriya, which shows that they saw the divine in Rāma. By saying that their sacrifices hung on his return they set a dilemma of dharma before him: his going might obstruct their rites, and that would be a loss of dharma for Rāma himself.
३०अनुगन्तुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धृतवेगिनः।
उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः॥
३१निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थाननिश्चिताः।
पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्॥
३२एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने।
ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्॥
३३ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम्।
पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गानचारयद्वै तमसाविदूरे॥
‘मूलैः उद्धृतवेगिनः उन्नताः पादपाः त्वाम् अनुगन्तुम् अशक्ताः सन्तः वायुवेगेन विक्रोशन्ति इव। निश्चेष्टाहारसंचाराः वृक्षैकस्थाननिश्चिताः पक्षिणः अपि सर्वभूतानुकम्पिनं त्वां प्रयाचन्ते।’ एवं निवर्तने विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां कृते इव तत्र तमसा नदी ददृशे, तिर्यक्प्रवाहेण राघवं वारयन्ती इव। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् हयान् रथात् विमुच्य शीघ्रं सम्परिवर्त्य, पीतोदकान् तोयपरिप्लुताङ्गान् च कृत्वा, तमसायाः अविदूरे चारयत्। एवं प्रथमस्य दिवसस्य यात्रा समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामः तमसातीरे रात्रिं वस्यति, पौरान् च प्रसुप्तान् विहाय प्रतिष्ठास्यते। वृक्षाणां पक्षिणां च याचना कवेः कल्पनायाः उत्कर्षः — अचेतनेषु अपि भक्तिः आरोप्यते, तेन च रामस्य सार्वभौमं प्रियत्वं सूच्यते। ‘वारयन्ती इव’ इति उत्प्रेक्षया नदी अपि तेषां पक्षे स्थिता इव भाति।
The tall trees cannot follow you, they said, held back by their roots, but tossed by the wind they seem to be crying out to you. Even the birds, who have stopped feeding and moving about and stay fixed in one place on the trees, are begging you, who pity all creatures. While the brāhmaṇas were crying out for him to turn back, the river Tamasā came into view, as though on their behalf, its stream flowing across his path as if to bar Rāghava's way. Then Sumantra unyoked the tired horses from the chariot, quickly walked them about, let them drink and bathed them, and set them to graze not far from the Tamasā. So ended the first day's journey; in the next sarga Rāma will spend the night on the bank of the Tamasā and set out leaving the citizens asleep. The pleading of the trees and birds is the height of the poet's imagination: devotion is given even to the unconscious world, showing that Rāma was loved by all. And the fancy of the river barring his way makes even the river seem to take the people's side.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।