- सन्धिः
- प्रमदा + उत्तमा — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- प्रमदासु उत्तमा — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कौसल्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — चतुश्चत्वारिंशः सर्गः
सुमित्रया कौसल्यायाः समाश्वासनम्
विलपन्तीं कौसल्यां प्रति सुमित्रायाः धर्म्यं वचनम् — रामस्य धर्मनिष्ठा, प्रकृतेः अनुकूलता, महिमा, पुनरागमनप्रतिज्ञा च
अस्मिन् सर्गे धर्मे स्थिता सुमित्रा पुत्रशोकेन विलपन्तीं कौसल्याम् आश्वासयति। सा वदति — रामः सद्गुणयुक्तः पुरुषोत्तमः, पितरं सत्यवादिनं कर्तुं राज्यं त्यक्तवान्, अतः सः न शोच्यः। लक्ष्मणः सेवया धन्यः, सीता च जानती सती अनुगच्छति। सूर्यः न तं संतापयिष्यति, अनिलः सेविष्यति, चन्द्रमाः पिता इव परिष्वजन् ह्लादयिष्यति; ब्रह्मदत्तदिव्यास्त्रधारी सः वने अपि वेश्मनि इव निर्भयः वत्स्यति। ततः सा रामं सूर्यस्य सूर्यम्, अग्नेः अग्निम्, देवतानां दैवतं च वर्णयित्वा प्रतिजानीते — सः पृथिव्या सीतया श्रिया च सह शीघ्रम् अभिषेक्ष्यते। अन्ते ‘त्वया एव सर्वः जनः समाश्वासनीयः’ इति स्मारयित्वा सा विरमति; तेन कौसल्यायाः शोकः शरद्गतः अल्पतोयः मेघः इव सद्यः विनश्यति।
१सुमित्रायाः आश्वासनारम्भः — रामः न शोच्यः
१विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्॥
२तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः स पुत्रः पुरुषोत्तमः।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा॥
३यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।
साधु कुर्वन्महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्॥
४शिष्टैराचरिते सम्यक्शश्वत्प्रेत्य फलोदये।
रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन॥
पूर्वसर्गे कौसल्या दशरथं प्रति चिरं विललाप। तां प्रमदोत्तमां तथा विलपन्तीं दृष्ट्वा धर्मे स्थिता सुमित्रा धर्म्यं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘आर्ये, तव सः पुत्रः सद्गुणैः युक्तः पुरुषोत्तमः; एवं विलपितेन कृपणं रुदितेन वा ते किम्? यः महाबलः तव पुत्रः राज्यं त्यक्त्वा गतः, सः महात्मानं पितरं सत्यवादिनं साधु कुर्वन् एव गतः। यः धर्मः शिष्टैः शश्वत् सम्यक् आचरितः, यस्य च प्रेत्य फलोदयः भवति, तस्मिन् एव धर्मे स्थितः रामः श्रेष्ठः; सः कदाचन अपि न शोच्यः।’ अत्र सुमित्रायाः वाक्यस्य मूलं दर्शनीयम् — सा न कौसल्यायाः दुःखं निराकरोति, अपि तु तस्य विषयं परिवर्तयति; यः स्वयं धर्मस्य उपरि स्थितः, तस्मिन् शोकः अनुचितः इति। अपि च सुमित्रायाः स्थितिः विशिष्टा — सा अपि पुत्रवियोगिनी, तथापि प्रथमं परस्याः शोकं शमयति। ‘धर्मे स्थिता धर्म्यं वाक्यम्’ इति पदद्वयेन कविः सूचयति यत् आश्वासनं न मिथ्यास्तुतिः, अपि तु धर्मानुगतं सत्यम् एव।
In the previous sarga Kausalyā had lamented long before Daśaratha. Seeing that best of women weeping so, Sumitrā, who stood firm in dharma, spoke to her righteous words. Noble lady, she said, your son is endowed with every virtue and is the best of men; what good is this lamenting, this pitiful weeping? Your mighty son has left the kingdom and gone, and in going he has made his great-souled father true to his word. Rāma stands firm in the dharma the good have always practised, the dharma that bears its fruit in the world to come; he is the best of men and never to be grieved for. Notice what Sumitrā does here: she does not deny Kausalyā's sorrow but changes its object, arguing that grief is out of place for one who stands above dharma itself. Her own position is remarkable, for she too has lost a son to the forest, yet she first sets about quieting another's grief. By calling her "firm in dharma" and her words "righteous", the poet signals that this comfort is no empty flattery but truth in keeping with dharma.
२लक्ष्मणस्य सीतायाः च अनुगमनम्, रामस्य कीर्तिः
५वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन्सदानघः।
दयावान्सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः॥
६अरण्यवासे यद्दुःखं जानन्त्येव सुखोचिता।
अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्॥
७कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।
धर्मः सत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः॥
‘अनघः लक्ष्मणः अस्मिन् सदा उत्तमां वृत्तिं वर्तते, सर्वभूतेषु च दयावान्; तस्य महात्मनः एषः लाभः एव। सुखोचिता वैदेही अरण्यवासे यत् दुःखं तत् जानती एव तव धर्मात्मानं पुत्रम् अनुगच्छति। यः प्रभुः लोके कीर्तिभूतां पताकां भ्रमयति, यः च सत्यव्रतपरः धर्मः एव मूर्तः, तेन तव आत्मजेन किं नाम न प्राप्तम्?’ अत्र त्रयः अपि वनगामिनः पृथक् पृथक् प्रशस्ताः — लक्ष्मणः भ्रातृभक्त्या, सीता जानती सती स्वेच्छया अनुगमनेन, रामः च कीर्त्या। सुमित्रा स्वस्य पुत्रस्य विषये ‘लाभः तस्य’ इति वदन्ती मातृस्नेहं धर्मेण जयति — पुत्रस्य वनगमनं तस्याः अपि क्षतिः, किन्तु सा तत् लाभम् एव मन्यते। ‘कीर्तिभूतां पताकां भ्रमयति’ इति रूपकेण कीर्तिः ध्वजः इव सर्वदिक्षु चलति इति द्योत्यते; यस्य एवं यशः, तस्य किम् अप्राप्तम्?
Blameless Lakṣmaṇa, she went on, has always served Rāma in the best of ways and is compassionate to every creature; for that great soul this is pure gain. Vaidehī, raised in comfort, knows perfectly well what hardship forest life means, and still she follows your righteous son. He is the lord who keeps the banner of his fame flying through the world, dharma itself in bodily form, devoted to the vow of truth; what has your son not attained? Each of the three who went to the forest is praised in turn: Lakṣmaṇa for his devotion to his brother, Sītā for following of her own free will, knowing what lay ahead, and Rāma for his fame. When Sumitrā calls her own son's departure a gain, she conquers a mother's love by dharma: his going is her loss too, yet she counts it as gain. The image of fame as a banner suggests renown moving in every direction like a flag in the wind, and what can be lacking to one with such renown?
३सूर्यः, अनिलः, चन्द्रमाः च रामं सेवन्ते
८व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।
न गात्रमंशुभिः सूर्यः संतापयितुमर्हति॥
९शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिःसृतः।
राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखोऽनिलः॥
१०शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।
घर्मघ्नः संस्पृशञ्छीतश्चन्द्रमा ह्लादयिष्यति॥
११ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे॥
‘रामस्य शौचम् उत्तमं माहात्म्यं च व्यक्तं विज्ञाय सूर्यः अंशुभिः तस्य गात्रं संतापयितुं न अर्हति। सर्वेषु कालेषु काननेभ्यः विनिःसृतः युक्तशीतोष्णः शिवः सुखः अनिलः राघवं सेविष्यति। रात्रौ शयानम् अनघं तं पिता इव अभिपरिष्वजन्, घर्मघ्नः शीतैः रश्मिभिः संस्पृशन् चन्द्रमाः ह्लादयिष्यति। यस्मै महौजसे ब्रह्मा दिव्यानि अस्त्राणि ददौ — रणे तिमिध्वजसुतं दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा — तस्य वने किं भयम्?’ अत्र कविः प्रकृतिम् एव रामस्य परिजनं करोति; येन च सर्वभूतानि तम् अनुकूलानि, तेन अरण्यम् अपि गृहम् एव भवति। अत्र चत्वारः साक्षिणः उपन्यस्ताः — सूर्यः, वायुः, चन्द्रः, ब्रह्मदत्तम् अस्त्रं च; प्रथमैः त्रिभिः वनस्य क्लेशः निवार्यते, चतुर्थेन च वनस्य भयम्। ताटकावधानन्तरं विश्वामित्रयज्ञे सुबाहुवधः स्मारितः, तेन च कौसल्यायाः स्मृतौ पुत्रस्य पूर्वविजयः पुनः उदेति।
Knowing plainly Rāma's purity and his greatness, she said, the sun will not presume to scorch his body with its rays. At every hour a kindly, pleasant breeze blowing from the woods, neither too cool nor too warm, will wait on Rāghava. At night, as he sleeps, the moon will embrace the blameless prince like a father and delight him, driving off the heat and touching him with its cool rays. And what has he to fear in the forest, that man of great splendour to whom Brahmā gave celestial weapons when he saw the lord of the dānavas, the son of Timidhvaja, slain in battle? Here the poet makes nature itself Rāma's household; since all creatures are friendly to him, even the wilderness becomes a home. Four witnesses are brought forward: sun, wind, moon and the weapons given by Brahmā. The first three take away the hardships of the forest, the fourth its dangers. The allusion recalls Rāma's earlier victory, the killing of Subāhu at Viśvāmitra's sacrifice after the slaying of Tāṭakā, so that Kausalyā's memory of her son's past triumph rises again.
४निर्भयः वनवासः, पृथिव्याः वशः, राज्यप्रत्यागमनं च
१२स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।
असंत्रस्तो ह्यरण्येऽसौ वेश्मनीव निवत्स्यते॥
१३यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।
कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति॥
१४या श्रीः शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्त्वता।
निवृत्तारण्यवासः स्वं क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति॥
‘सः शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलम् आश्रितः असंत्रस्तः सन् अरण्ये वेश्मनि इव निवत्स्यते। यस्य इषुपथम् आसाद्य शत्रवः विनाशं यान्ति, तस्य शासने पृथिवी कथं न स्थातुम् अर्हति? या रामस्य श्रीः, यत् शौर्यं, या च कल्याणसत्त्वता — ताभिः एव सः निवृत्तारण्यवासः शीघ्रं स्वं राज्यम् अवाप्स्यति।’ इदम् एव आश्वासनस्य द्वितीयं पर्व — प्रथमं सुमित्रा रामं धर्मेण अभयं दर्शितवती, अधुना बलेन। ‘वेश्मनि इव’ इति उपमया वनस्य भयं निराक्रियते; ‘इषुपथम् आसाद्य’ इति पदेन च सूच्यते यत् यः बाणमार्गम् एव प्राप्य शत्रून् नाशयति, तस्य राज्यं न परैः अपह्रियते। ‘शासने पृथिवी स्थातुम् अर्हति’ इति वचनेन राज्यस्य पुनःप्राप्तिः न केवलं सम्भाव्यते, अपि तु धर्मतः अवश्यम्भाविनी इति उच्यते।
That hero, tiger among men, she said, relying on the strength of his own arms, will live in the forest unafraid, as if he were at home. Enemies who come within the path of his arrows are destroyed; how should the earth not stay under his rule? By his majesty, his valour and his auspicious strength he will return from the forest and soon regain his own kingdom. This is the second stage of her comfort: first Sumitrā had shown Rāma safe through dharma, now through strength. "As if at home" removes the terror of the forest, and "the path of his arrows" implies that a man who destroys his enemies as soon as they come within bowshot cannot have his kingdom taken by others. And her question about the earth abiding under his rule means that his recovery of the throne is not merely possible but, by dharma, certain.
५रामस्य परा महिमा — सूर्यस्य सूर्यः
१५सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्निः प्रभोः प्रभुः।
श्रियाः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्त्याः कीर्तिः क्षमाक्षमा॥
१६दैवतं देवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।
तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे॥
१७पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।
क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामोऽभिषेक्ष्यते॥
अनन्तरं सुमित्रायाः वचनं स्तुतिरूपं भवति — ‘सः सूर्यस्य अपि सूर्यः, अग्नेः अपि अग्निः, प्रभोः प्रभुः; श्रियः अग्र्या श्रीः, कीर्त्याः कीर्तिः, क्षमायाः क्षमा; देवतानां दैवतं, भूतानां भूतसत्तमः। देवि, तस्य वने वा पुरे वा के अगुणाः?’ ततः निश्चयवचनम् — ‘सः पुरुषर्षभः पृथिव्या, वैदेह्या, श्रिया च — एताभिः तिसृभिः सह शीघ्रम् अभिषेक्ष्यते।’ अत्र ‘सूर्यस्य सूर्यः’ इत्यादिना कविः रामस्य परमपुरुषत्वं सूचयति; एतैः श्लोकैः वुल्गेटपाठः समीक्षितसंस्करणात् अधिकं विस्तृतः, भक्तिरसः च स्फुटतरः। ‘तिसृभिः सह’ इति गणने पृथिवी सीता श्रीः च एकत्र स्थापिताः — राज्यं, गृहं, सम्पत् च युगपत् प्रत्यागमिष्यन्ति इति भावः। ‘क्षमायाः क्षमा’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — यः सर्वं सोढुं शक्नोति, सः एव क्षमायाः अपि आश्रयः; एतेन वनवासस्य स्वीकारः अपि तस्य दौर्बल्यं न, अपि तु परमं बलम् इति सूच्यते।
Then Sumitrā's words turned to praise. He is a sun even to the sun, a fire to fire, a lord to the lord; the foremost splendour of splendour, the fame of fame, the patience of patience; the god of the gods and the best of all beings. What faults, lady, can there be in him, in the forest or in the city? Then came her firm assurance: that bull among men would soon be consecrated together with three companions, the earth, Vaidehī and royal fortune. With "a sun to the sun" and the rest the poet hints at Rāma as the supreme being. In counting "these three" she sets earth, Sītā and fortune side by side: kingdom, home and prosperity will all return at once. "The patience of patience" deserves special thought: he who can bear everything is the very ground of patience, and so his acceptance of exile is not weakness but the highest strength.
६निष्क्रामन्तं दृष्ट्वा नगरस्य शोकः, लक्ष्मीः लक्ष्मणश्च
१८दुःखजं विसृजत्यश्रु निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।
अयोध्यायां जनः सर्वः शोकवेगसमाहतः॥
१९कुशचीरधरं वीरं गच्छन्तमपराजितम्।
सीतेवानुगता लक्ष्मीस्तस्य किं नाम दुर्लभम्॥
२०धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।
लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्॥
‘यं निष्क्रामन्तम् उदीक्ष्य शोकवेगसमाहतः अयोध्यायां सर्वः जनः दुःखजम् अश्रु विसृजति; कुशचीरधरं गच्छन्तम् अपराजितं वीरं यं सीता इव लक्ष्मीः अनुगता — तस्य किं नाम दुर्लभम्? यस्य अग्रे धनुर्ग्रहवरः, स्वयं बाणखड्गास्त्रभृत् लक्ष्मणः व्रजति — तस्य किं नाम दुर्लभम्?’ अत्र द्विः ‘किं नाम दुर्लभम्’ इति आवृत्त्या सुमित्रा कौसल्यायाः मनसि निश्चयं दृढीकरोति। ‘सीता इव लक्ष्मीः’ इति उपमायां विशेषः — न लक्ष्मीः सीतायाः उपमानम्, अपि तु सीता लक्ष्म्याः; तेन सीतायाः साक्षात् श्रीरूपत्वं ध्वन्यते। ‘कुशचीरधरम् अपराजितम्’ इति विरोधाभासः अपि रमणीयः — वल्कलधारी अपि सः अजेयः एव; बाह्यं वेषं न बलस्य मापनम्।
At the sight of him going out, she said, all the people of Ayodhyā, struck by the force of their grief, shed tears of sorrow. He went dressed in kuśa grass and bark, a hero never conquered, and Lakṣmī, the goddess of fortune, followed him in the form of Sītā; what can be beyond such a man? Before him walks Lakṣmaṇa, first among bowmen, himself carrying arrows, sword and missiles; what can be beyond such a man? By repeating that question twice Sumitrā fixes certainty in Kausalyā's mind. The comparison is worth noticing: it is not Lakṣmī who is likened to Sītā but Sītā who is likened to Lakṣmī, so that Sītā is suggested to be fortune itself in person. The contrast of bark clothing and unconquered hero is also fine: even in bark he cannot be defeated, for outward dress is no measure of strength.
७‘पुनरागतं द्रक्ष्यसि’ इति प्रतिज्ञा
२१निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।
जहि शोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते॥
२२शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते।
पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्॥
२३पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां शीघ्रमानन्दजं जलम्॥
२४मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्॥
‘निवृत्तवनवासं पुनरागतं तं त्वं द्रष्टासि; देवि, शोकं मोहं च जहि — सत्यं ते ब्रवीमि। अनिन्दिते कल्याणि, शिरसा एतौ चरणौ वन्दमानम्, उदितं चन्द्रम् इव पुत्रं पुनः द्रक्ष्यसि। पुनः प्रविष्टम् अभिषिक्तं महाश्रियं तं दृष्ट्वा नेत्राभ्यां शीघ्रम् आनन्दजं जलं समुत्स्रक्ष्यसि। देवि, ते शोकः दुःखं वा मा भूत्; रामे किमपि अशिवं न दृश्यते। ससीतं सहलक्ष्मणं पुत्रं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि।’ ‘चन्द्रम् इव उदितम्’ इति उपमा सूचयति यत् वनवासः अस्तमयमात्रम्, न नाशः; उदयः नियतः इति। अत्र सुमित्रा ‘सत्यं ते ब्रवीमि’ इति शपथवत् वदति; तेन आश्वासनं केवलं सान्त्वनवचनं न, अपि तु दृढा प्रतिज्ञा भवति। ‘महाश्रियम् अभिषिक्तम्’ इति दर्शनेन अन्ते आनन्दाश्रूणि एव शोकाश्रूणां स्थानं ग्रहीष्यन्ति इति ध्वन्यते।
You will see him come home again, his forest years behind him, she said; put away grief and confusion, lady, I am telling you the truth. Blameless and auspicious one, you will see your son again bowing his head to your feet, like the moon newly risen. When you see him enter once more, consecrated and in the fullness of royal fortune, tears of joy will soon flow from your eyes. Let there be no grief or sorrow for you, lady; nothing inauspicious can be seen in Rāma, and soon you will see your son with Sītā and Lakṣmaṇa. The image of the risen moon suggests that exile is only a setting, not an end, and the rising is sure to come. Sumitrā speaks "I am telling you the truth" almost as an oath, so that her comfort becomes not mere soothing words but a firm promise. And the vision of him consecrated in splendour hints that in the end tears of joy will take the place of tears of grief.
८‘त्वया एव जनः समाश्वासनीयः’
२५त्वयाऽशेषो जनश्चायं समाश्वास्यो यतोऽनघे।
किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लवम्॥
२६नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवः सुतः।
न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः॥
२७अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।
मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघरेखेव वार्षिकी॥
‘अनघे, यतः त्वया एव अयम् अशेषः जनः समाश्वास्यः, अतः इदानीं हृदि इदं विक्लवं किं करोषि? देवि, यस्याः ते राघवः सुतः, सा त्वं शोचितुं न अर्हा; लोके रामात् परः सत्पथे स्थितः कोऽपि न विद्यते। ससुहृदं सुतम् अभिवादयमानं दृष्ट्वा, वार्षिकी मेघरेखा इव, त्वं शीघ्रं मुदाश्रु मोक्ष्यसे।’ अत्र सुमित्रा राजमातुः कर्तव्यं स्मारयति — यस्याः धैर्येण सर्वः अन्तःपुरः नगरः च स्थीयते, तस्याः विक्लवता सर्वेषां विक्लवता। ‘मेघरेखा इव’ इति उपमायाम् अपि औचित्यम् — वर्षाकाले मेघः जलं वर्षति, किन्तु तत् जलं शस्यवर्धकम्; तथैव आनन्दाश्रूणि शोकाश्रूणाम् इव न दहन्ति, अपि तु सर्वं सिञ्चन्ति।
Since it is you, faultless one, she said, who must comfort all these people, why are you so distressed at heart now? You are not one to grieve, lady, you whose son is Rāghava; no one in the world keeps to the path of the good better than Rāma. When you see your son saluting you with his friends around him, you will soon shed tears of joy like a bank of rain clouds. Here Sumitrā reminds the king's chief queen of her duty: the whole inner palace and the city stand firm by her courage, and her distress becomes everyone's distress. The image of the rain clouds fits as well: in the rainy season the clouds pour water that makes the crops grow, and so tears of joy do not burn like tears of grief but refresh everything they fall on.
९पादसंवाहनस्य आशा, सुमित्रायाः विरामः, शोकस्य नाशः
२८पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।
कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति॥
२९अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।
मुदास्रैः प्रोक्षसे पुत्रं मेघराजिरिवाचलम्॥
३०आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलानवद्या।
रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा देवी सुमित्रा विरराम रामा॥
३१निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः।
सद्यः शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः॥
‘ते वरदः पुत्रः क्षिप्रम् अयोध्यां पुनरागतः मृदुपीनाभ्यां कराभ्यां चरणौ पीडयिष्यति। अभिवाद्य नमस्यन्तं ससुहृदं शूरं पुत्रं, मेघराजिः अचलम् इव, त्वं मुदास्रैः प्रोक्ष्यसि।’ एवं वाक्योपचारे कुशला अनवद्या रामा देवी सुमित्रा विविधैः वाक्यैः रामस्य मातरम् आश्वासयन्ती, एतत् उक्त्वा विरराम। नरदेवपत्न्याः रामस्य मातुः शरीरे तत् लक्ष्मणमातृवाक्यं निशम्य, शरद्गतः अल्पतोयः मेघः इव, शोकः सद्यः विननाश। एवं सर्गः शान्त्या समाप्यते; अग्रिमे सर्गे कथा पुनः रामस्य पथि प्रवर्तते। ‘शरद्गतः अल्पतोयः मेघः’ इति उपमा सूक्ष्मा — शरदि मेघः दृश्यते, किन्तु तस्मिन् जलम् अल्पम्, अतः सः शीघ्रं विलीयते; तथा एव सम्यग्वचनेन स्पृष्टः शोकः क्षणेन विनश्यति। अनेन सर्गेण कविः स्त्रीणां परस्परसान्त्वनं दर्शयन् अयोध्यायाः अन्तःपुरे धैर्यस्य पुनःस्थापनं सूचयति।
Your son, the giver of boons, she said, will soon come back to Ayodhyā and press your feet with his soft, strong hands. As that brave son greets you and bows with his friends about him, you will sprinkle him with tears of joy as a line of clouds sprinkles a mountain. So the lady Sumitrā, lovely and blameless and skilled in gracious speech, consoled Rāma's mother with many kinds of words, and having said this, she fell silent. When Rāma's mother, wife of the lord of men, heard these words of Lakṣmaṇa's mother, the grief in her body vanished at once like a thin autumn cloud. So the sarga ends in calm, and in the next the story returns to Rāma on his road. The image of the autumn cloud is subtle: in autumn a cloud is seen, but it holds little water and soon melts away, and in the same way grief touched by the right words passes in a moment. In this sarga, by showing the women comforting one another, the poet shows courage restored in the inner palace of Ayodhyā.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सत् + गुण — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः), तेन ‘सद्गुण’
- समासः
- सन्तः गुणाः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘युक्तः’ इत्यस्य करणम्)
- सन्धिः
- पुरुष + उत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पुरुषेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
- सन्धिः
- फल + उदय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- फलस्य उदयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘आचरिते धर्मे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सुख + उचिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सुखाय उचिता — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वैदेही’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सत्यव्रत + पर — ‘पर’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- सत्यम् एव व्रतम्, तत्परः — कर्मधारयगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आत्मजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महात्मन् शब्दात् ष्यञ्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः (म → मा), तेन ‘माहात्म्य’
- समासः
- महात्मनः भावः — तद्धितः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विज्ञाय’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- शीत + उष्ण — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), तेन ‘शीतोष्ण’
- समासः
- युक्तं शीतोष्णं यस्य सः — बहुव्रीहिः (शीतोष्णम् इति द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अनिलः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पिता + इव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अत्र एव कठिनता, यतः लेमापदं ‘पितृ’ इति, प्रथमैकवचने ‘पिता’
- समासः
- समासः नास्ति — ऋकारान्तं पुंलिङ्गम्, ‘इव’ इति अव्ययम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘चन्द्रमाः’ इत्यस्य उपमानम्)
- सन्धिः
- घर्म + घ्न — ‘घ्न’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- घर्मं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (हन् धातोः टक्, हनः घ्नादेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘चन्द्रमाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महा + ओजस् — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ), तेन ‘महौजस्’
- समासः
- महत् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- चतुर्थी, एकवचनम् (‘यस्मै’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दानव + इन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- दानवानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हतम्’ इत्यस्य विशेष्यम्)
- सन्धिः
- न + संत्रस्त → नञः नकारलोपः, तेन ‘असंत्रस्त’; ‘असंत्रस्तः + हि’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारः, तेन ‘असंत्रस्तो ह्यरण्ये’
- समासः
- न संत्रस्तः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘असौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- इषु + पथ — ‘पथ’ इति व्यञ्जनादिः; ‘यस्य + इषुपथम्’ इत्यत्र गुणसन्धिः (अ + इ = ए), तेन ‘यस्येषुपथम्’
- समासः
- इषोः पथः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आसाद्य’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- निवृत्त + अरण्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘निवृत्तारण्य’
- समासः
- निवृत्तः अरण्यवासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अवाप्स्यति’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- भूत + सत्तम — ‘सत्तम’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- भूतेषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः (सत् शब्दात् तमप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- हि + अगुणाः — यण्सन्धिः (इ + अ = य्), तेन मुद्रणे ‘ह्यगुणा’
- समासः
- न गुणाः, गुणानाम् अभावः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘के’ इत्यस्य विशेष्यम्)
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्), तेन ‘पुरुषर्षभ’
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः (ऋषभः इति श्रेष्ठवाची)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘त्रि’ इति स्त्रीलिङ्गे ‘तिस्र्’, तृतीयाबहुवचने ‘तिसृभिः’ — ऋकारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — संख्यावाचकम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘एताभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + आहत — मकारस्य अनुस्वारः नास्ति, आकारे परे मकारः तथैव; शोक + वेग इत्यत्र अपि स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- शोकस्य वेगेन समाहतः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + पराजित → नञः नकारलोपः; ‘गच्छन्तम् + अपराजितम्’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘गच्छन्तमपराजितम्’
- समासः
- न पराजितः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वीरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धनुः + ग्रह — विसर्गस्य रेफादेशः, तेन ‘धनुर्ग्रह’
- समासः
- धनुषः ग्रहेषु वरः — षष्ठीगर्भः सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- खड्ग + अस्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘खड्गास्त्रभृत्’; ‘भृत्’ इत्यनन्तरं मुद्रणे अवकाशः, अत्र संवृतः
- समासः
- अस्त्राणि बिभर्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (भृ धातोः क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + सिक्त → षत्वसन्धिः (इकारात् परः सकारः षकारः), तेन ‘अभिषिक्त’
- समासः
- समासः नास्ति — अभि + सिच् धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दृश्यते + अशिवम् — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, अकारस्य लोपः, अवग्रहेण सूचितः), तेन ‘दृश्यतेऽशिवम्’
- समासः
- न शिवम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे ‘दृश्यते’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- सत् + पथ — तकारः पकारे परे तथैव तिष्ठति, जश्त्वं न प्रवर्तते
- समासः
- सतां पन्थाः — षष्ठीतत्पुरुषः (पथिन् शब्दस्य समासान्ते ‘पथ’)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘स्थितः’ इत्यस्य अधिकरणम्)
- सन्धिः
- मेघरेखा + इव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अत्र एव कठिनता, यतः लेमापदं ‘मेघरेखा’ इति
- समासः
- मेघानां रेखा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (उपमाने)
- सन्धिः
- वाक्य + उपचार — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वाक्येन उपचारः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘कुशला’ इत्यस्य विषये)
- सन्धिः
- कुशला + अनवद्या — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ), तेन ‘कुशलानवद्या’; ‘अनवद्या’ इत्यत्र अपि न + अवद्या इति नञः नकारलोपः
- समासः
- न अवद्या — नञ्तत्पुरुषः (वद् धातोः ण्यत्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुमित्रा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- इव + अल्पतोयः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘इवाल्पतोयः’
- समासः
- अल्पं तोयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मेघः’ इत्यस्य विशेषणम्)