॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ६१

अयोध्याकाण्डम् — एकषष्टितमः सर्गः

कौसल्यायाः उपालम्भवचनम्

सीतायाः वनक्लेशचिन्ता, रामस्य मुखदर्शनोत्कण्ठा, भुक्तशेषराज्यस्य निन्दा, नार्याः तिस्रः गतयः, दशरथस्य मूर्च्छा

अस्मिन् सर्गे रामे वनं गते कौसल्या रुदती आर्ता च भर्तारं दशरथम् उपालभते। प्रथमं सा राज्ञः त्रैलोक्यप्रथितं यशः स्मारयति — ‘सानुक्रोशः वदान्यः प्रियवादी च’ इति; ततः पृच्छति — सुखे संवृद्धौ पुत्रौ सीतया सह वने दुःखं कथं सहिष्येते, सुकुमारी मैथिली उष्णं शीतं च कथं सहिष्यते, सूपदंशान्वितम् अशनं भुक्तवती सा वन्यं नैवारम् आहारं कथम् उपभोक्ष्यते, गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुतवती सा क्रव्यादसिंहानाम् अशोभनं शब्दं कथं श्रोष्यति इति। ततः रामस्य वदनदर्शनोत्कण्ठां वर्णयति — ‘मम हृदयं वज्रसारमयम्, यत् तम् अपश्यन्त्या सहस्रधा न फलति’। अनन्तरं सा राज्यविषये दीर्घं वादम् उपन्यस्यति — श्राद्धे स्वबान्धवान् भोजयित्वा पश्चात् आहूताः विद्वांसः द्विजाः भुक्तशेषं न स्वीकुर्वन्ति, एवमेव ज्येष्ठः भ्राता कनीयसा भुक्तं राज्यं न ग्रहीष्यति; व्याघ्रः परलीढं न खादति; हविः पुरोडाशः कुशाः यूपाश्च यातयामाः पुनः न प्रयुज्यन्ते; हतसारा सुरा नष्टसोमः अध्वरः च यथा, तथा एतत् राज्यम्। ‘सर्वे लोकाः सहिताः अपि तस्मै भयं न कुर्युः, तथापि सः अधर्मं न आचरति’ इति तस्य महत्त्वं दर्शयित्वा सा वदति — ‘तादृशः सिंहबलः पुत्रः पित्रा एव हतः, जलजेन आत्मजः इव’। अन्ते सा नार्याः तिस्रः गतीः गणयति — पतिः, पुत्रः, ज्ञातयः; चतुर्थी न विद्यते — ‘तत्र त्वं मम नासि, रामः च वनं गतः; अतः सर्वथा अहं त्वया हता’। तस्याः दारुणशब्दसंहितां गिरं श्रुत्वा राजा ‘राम’ इति मुमोह, शोकं प्रविवेश, स्वदुष्कृतं च पुनः अस्मरत् — अनेन आगामिसर्गस्य बीजम् उप्तम्।

१रामे वनं गते कौसल्यायाः उपालम्भारम्भः

१वनं गते धर्मरते रामे रमयतां वरे।
कौसल्या रुदती चार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्॥

२यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।
सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे सुमन्त्रः कौसल्यां बहुभिः वचनैः सान्त्वयितुम् अयतत, किन्तु सा विलापात् न विरराम। अस्मिन् सर्गे सा सूतं विहाय पतिम् एव उपालभते। धर्मरतः रामः, रमयतां वरः, वनं गतः; तस्मिन् गते कौसल्या रुदती आर्ता च भर्तारं दशरथम् इदम् अब्रवीत्। सा उपालम्भं न सहसा आरभते, अपि तु राज्ञः यशः एव प्रथमं स्मारयति — ‘त्रिषु लोकेषु ते महत् यशः प्रथितम्; राघवः सानुक्रोशः वदान्यः प्रियवादी च इति सर्वे जनाः वदन्ति।’ अत्र ‘राघवः’ इति पदेन दशरथः एव उच्यते, यतः सः अपि रघुकुलजातः। ‘यद्यपि’ इति पदम् एव उपालम्भस्य सूचकम् — कीर्तिः एकत्र, कृतं कर्म च अन्यत्र इति सा ध्वनति। अत्र च कविः कौसल्यायाः द्वे अवस्थे एकत्र दर्शयति — ‘रुदती’ इति बाह्यं शोकचिह्नम्, ‘आर्ता’ इति आन्तरा पीडा।

In the previous sarga Sumantra had tried with many words to console Kausalyā, but she had not stopped lamenting. In this one she turns from the charioteer and reproaches her husband himself. Rāma, devoted to dharma and best of those who bring joy, had gone to the forest, and Kausalyā, weeping and sorely stricken, spoke to her husband Daśaratha. She did not begin her reproach abruptly but first reminded the king of his fame: Your great fame is spread through the three worlds, that Rāghava is compassionate, generous and kind of speech. Here "Rāghava" means Daśaratha himself, for he too was born in Raghu's line. The praise already implies the reproach: his fame lay in one place, his deed in another. The poet shows her in two states at once, weeping, the outward sign of grief, and stricken, the pain within.

२सुकुमार्याः सीतायाः वनक्लेशचिन्ता

३कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।
दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः॥

४सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।
कथमुष्णं च शीतं च मैथिली विसहिष्यते॥

५भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्वितं शुभम्।
वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते॥

६गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभसमन्विता।
कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्॥

ततः सा प्रश्नपरम्परां प्रवर्तयति। ‘नरवरश्रेष्ठ, सुखे संवृद्धौ तौ पुत्रौ सीतया सह वने दुःखं कथं सहिष्येते?’ इति। अनन्तरं तस्याः चिन्ता विशेषतः वध्वां निविशते। सीता तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता च; सा उष्णं शीतं च कथं विसहिष्यते? विशालाक्षी या सूपदंशान्वितं शुभम् अशनं भुक्तवती, सा वन्यं नैवारम् आहारं कथम् उपभोक्ष्यते? या गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा वर्धिता, सा क्रव्यादसिंहानाम् अशोभनं शब्दं कथं श्रोष्यति? एतैः प्रश्नैः कविः न केवलं कौसल्यायाः शोकम्, अपि तु सीतायाः सौकुमार्यं च वनस्य कठोरतां च युगपत् दर्शयति। प्रश्नाः सर्वे ‘कथम्’ इति पदेन आरब्धाः — उत्तरं न अस्ति, अत एव ते उपालम्भाः। ‘सुखसंवृद्धौ दुःखितौ’ इति विरोधालङ्कारेण कविः तयोः दशां संक्षेपेण दर्शयति।

Then she began a string of questions. How, best of men, will your two sons, brought up in comfort, bear the hardships of the forest together with Sītā? Then her thoughts turned especially to her daughter-in-law. Sītā was young, dark and lovely, delicate and used only to ease; how would she bear the heat and the cold? The large-eyed one who always ate fine food with savoury relishes, how would she now live on wild nīvāra grain? She who grew up amid everything auspicious, listening to song and music, how would she hear the hideous roaring of flesh-eating lions? With these questions the poet shows at once Kausalyā's grief, Sītā's delicacy and the harshness of the forest. Every question begins with "how", and since there is no answer, each is a reproach. The contrast of "raised in comfort" and "brought to grief" sums up their state.

३रामस्य शयनस्य वदनस्य च स्मरणम्

७महेन्द्रध्वजसंकाशः क्व नु शेते महाभुजः।
भुजं परिघसंकाशमुपधाय महाबलः॥

८पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासमुत्तमम्।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्॥

९वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।
अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा॥

अनन्तरं माता पुत्रम् एव स्मरति। महेन्द्रध्वजसंकाशः सः महाभुजः क्व शेते? परिघसंकाशं स्वबाहुम् एव उपधाय महाबलः भूमौ शयीत इति चिन्तयन्ती सा कम्पते। ततः तस्य मुखम् एव ध्यायति — पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासम् उत्तमं पुष्करेक्षणं वदनं कदा द्रक्ष्यामि इति। अन्ते सा आत्मानम् एव निन्दति — ‘मम हृदयं निश्चयेन वज्रसारमयम्, अत्र संशयः नास्ति; यतः तम् अपश्यन्त्या मे इदं हृदयं सहस्रधा न फलति।’ एषा उक्तिः अयोध्याकाण्डे पुनः पुनः आवर्तते, किन्तु अत्र सा प्रश्नानाम् अनन्तरं स्थापिता, तेन तस्याः वेदना गभीरतरा प्रतिभाति। ‘क्व नु शेते’ इति प्रश्नः मातुः रात्रिजागरणम् एव सूचयति।

Then the mother thought of her son. Where does he lie now, the mighty-armed one, tall as Indra's banner, that man of great strength with no pillow but his own arm, massive as an iron bar? The thought made her tremble. Then she thought of his face: When shall I see Rāma's face again, lotus-hued, with lovely hair at the temples, breath fragrant as a lotus, with eyes like lotuses? At last she blamed herself: Surely my heart is made of adamant, there is no doubt of it, for though I cannot see him, it does not burst into a thousand pieces. This cry recurs again and again in the Ayodhyā Kāṇḍa, but here, coming after her questions, its pain seems all the deeper. The question "where does he lie?" also suggests the mother's own sleepless nights.

४बान्धवानां निरसनम्, भरतस्य विषये शङ्का

१०यत्त्वया करुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।
निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने॥

११यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।
जह्याद्राज्यं च कोशं च भरतो नोपलक्ष्यते॥

ततः सा साक्षात् अभियोगं करोति — ‘त्वया करुणं कर्म कृतम्; विचारं व्यपोह्य मम बान्धवाः निरस्ताः; ते सुखार्हाः सन्तः अपि कृपणाः भूत्वा वने परिधावन्ति।’ अत्र ‘बान्धवाः’ इति बहुवचनेन रामः लक्ष्मणः सीता च गृह्यन्ते। अनन्तरं सा भविष्यत्कालविषयकं संशयम् उत्थापयति — ‘यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनः आगमिष्यति, तदा भरतः राज्यं कोशं च त्यक्ष्यति इति न लक्ष्यते।’ एतेन सा दर्शयति यत् चतुर्दशवर्षाणाम् अन्ते अपि समस्या न शाम्यति। इतः परं सा राज्यस्वीकारस्य अयोग्यतां दृष्टान्तैः साधयितुम् आरभते। अत्र ‘करुणम्’ इति पदं कर्मणः निर्दयतां द्योतयति, न तु दयाम्।

Then she made her direct charge: It was a pitiless thing you did, thrusting all thought aside, when my own people were driven out; they deserved every comfort, and now they wander wretched in the forest. "My own people" means Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā, and "pitiless" marks the cruelty of the deed. Then she raised a doubt about the future: Even if Rāghava returns in the fifteenth year, it does not seem likely that Bharata will give up the kingdom and the treasury to him. So she showed that the trouble would not end even when the fourteen years were over. From here she began to prove, with examples, that Rāma could not accept the kingdom then.

५श्राद्धदृष्टान्तेन भुक्तशेषस्य अग्राह्यता

१२भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।
ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजोत्तमान्॥

१३तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।
न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः॥

१४ब्राह्मणेष्वपि वृत्तेषु भुक्तशेषं द्विजोत्तमाः।
नाभ्युपेतुमलं प्राज्ञाः शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः॥

प्रथमः दृष्टान्तः श्राद्धात् गृहीतः। केचित् श्राद्धे प्रथमं स्वान् एव बान्धवान् भोजयन्ति, ततः कृतकार्याः सन्तः पश्चात् द्विजोत्तमान् समीक्षन्ते। किन्तु तत्र ये गुणवन्तः विद्वांसः च सुरोपमाः द्विजातयः, ते पश्चात् आहूताः सन्तः अमृतम् अपि न अभिमन्यन्ते। ब्राह्मणेषु एव पूर्वं भुक्तवत्सु अपि प्राज्ञाः द्विजोत्तमाः भुक्तशेषम् उपेतुं न अलम्, यथा वृषभाः शृङ्गच्छेदं न सहन्ते। अत्र उपमा अतीव तीक्ष्णा — अपमानः शृङ्गच्छेदः इव। कौसल्यायाः तात्पर्यम् — रामाय अर्पितव्यं राज्यं पूर्वं भरताय दत्तम्, अतः तत् भुक्तशेषम् इव जातम्। ‘सुधाम् अपि न अभिमन्यन्ते’ इति अतिशयोक्त्या मानस्य महत्त्वं स्थाप्यते।

The first example comes from the śrāddha, the rite for the ancestors. Some, she said, first feed their own kinsmen at a śrāddha, and only afterwards, their business done, look round for the best of the brāhmaṇas. But brāhmaṇas of virtue and learning, the equals of gods, will not accept what comes to them second, not even if it were nectar. Even if it is other brāhmaṇas who have eaten first, wise and excellent brāhmaṇas cannot bring themselves to take the leavings, just as bulls will not submit to having their horns cut. The image is very sharp: an insult is like the cutting of a horn. Kausalyā's meaning was that the kingdom that should have been Rāma's had been given first to Bharata, and so had become like leftovers. "Not even nectar" exaggerates to show how much honour matters.

६कनीयसा भुक्तं राज्यं ज्येष्ठः न ग्रहीष्यति

१५एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।
भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमन्यते॥

१६न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।
एवमेव नरव्याघ्रः परलीढं न मंस्यते॥

१७हविराज्यं पुरोडाशः कुशा यूपाश्च खादिराः।
नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे॥

१८तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हतसारां सुरामिव।
नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्॥

१९नैवंविधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।
बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्॥

दृष्टान्तं निगमयन्ती सा वदति — ‘विशाम्पते, एवमेव कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं ज्येष्ठः वरिष्ठः च भ्राता किमर्थं न अवमन्यते?’ ततः अन्ये दृष्टान्ताः क्रमेण उपन्यस्यन्ते। व्याघ्रः परेण आहृतं भक्ष्यं खादितुं न इच्छति; एवमेव नरव्याघ्रः रामः परलीढं न मंस्यते। हविः, आज्यम्, पुरोडाशाः, कुशाः, खादिराः यूपाः — एतानि एकस्मिन् अध्वरे उपयुक्तानि यातयामानि भवन्ति, पुनः अध्वरे न प्रयुज्यन्ते। तथा एव गृहीतम् इदं राज्यं हतसारा सुरा इव, नष्टसोमः अध्वरः इव; तत् रामः अभिमन्तुं न अलम्। एवंविधम् असत्कारं राघवः न मर्षयिष्यति, यथा बलवान् शार्दूलः वालधेः अभिमर्शनं न सहते। एते चत्वारः दृष्टान्ताः क्रमेण पशुलोकात्, यज्ञलोकात्, लोकव्यवहारात् च गृहीताः।

Concluding her example, she said: In the same way, lord of the people, why should the elder and better brother not scorn a kingdom that his younger brother has already enjoyed? Then she offered further examples. A tiger will not eat prey another beast has brought; so this tiger among men will not accept what another has tasted. Oblations, ghee, the sacrificial cakes, kuśa grass and posts of khadira wood, once used in one sacrifice, are stale and are not used again in another. In the same way this kingdom, once taken and used, is like liquor gone flat, like a sacrifice from which the soma has been lost; Rāma cannot accept it. Rāghava will not bear such an insult, any more than a mighty tiger will bear a hand laid on its tail. These examples are drawn in turn from the animal world, from sacrifice and from ordinary life.

७रामस्य अजेयता, पित्रा एव तस्य हननम्

२०नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृधे।
अधर्मं त्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्॥

२१नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्॥

२२स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।
स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा॥

अनन्तरं सा पुत्रस्य बलम् एव वर्णयति — सर्वे लोकाः सहिताः अपि महामृधे तस्मै भयं न कुर्युः; तथापि सः धर्मात्मा अधर्मं परिहरति, यतः सः स्वयं लोकं धर्मेण योजयति। ननु असौ महावीर्यः महाभुजः काञ्चनबाणैः सागरान् अपि निर्दहेत्, यथा युगान्तः भूतानि दहति। तादृशः सिंहबलः वृषभाक्षः नरर्षभः पुत्रः पित्रा एव स्वयं हतः — यथा जलजेन एव तस्य आत्मजः भक्ष्यते। एषा उपमा सर्वासु तीव्रतमा; मत्स्यः स्वम् एव अपत्यं ग्रसति इति लोकप्रसिद्धिम् आश्रित्य कविः पितुः कर्म निर्दयतमं दर्शयति। ‘स्वयमेव’ इति पदेन पितुः एव कर्तृत्वं निश्चीयते।

Then she described her son's power. All the worlds together could not make him afraid in a great battle; yet, righteous as he is, he avoids unrighteousness, for it is he who binds the world to dharma. Surely that mighty hero could burn up even the oceans with his golden arrows, as the fire at the world's end burns up all creatures. Yet such a son, with the strength of a lion and the eyes of a bull, a bull among men, has been struck down by his own father, as a fish devours its own young. This is the harshest image of all: drawing on the common belief that a fish swallows its own offspring, the poet shows the father's act as the most pitiless of all, and "his own father" fixes the blame on the father alone.

८धर्मप्रश्नः, नार्याः गतीनां गणना

२३द्विजातिचरितो धर्मः शास्त्रे दृष्टः सनातनैः।
यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते॥

२४गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।
तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नैव विद्यते॥

२५तत्र त्वं मम नैवासि रामश्च वनमाहितः।
न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा हा हता त्वया॥

ततः सा धर्मम् एव प्रश्नविषयं करोति — द्विजातिभिः चरितः, सनातनैः ऋषिभिः शास्त्रे दृष्टः यः धर्मः, सः किं ते सत्यः, यदि धर्मनिरते पुत्रे त्वया विवासिते? अनन्तरं सा स्वदशां गणयति — नार्याः एका गतिः पतिः, द्वितीया गतिः आत्मजः, तृतीया ज्ञातयः; चतुर्थी गतिः न विद्यते। ‘तत्र त्वं मम न एव असि, रामः च वनम् आहितः; वनं गन्तुम् अहं न इच्छामि; अतः सर्वथा त्वया हता अस्मि।’ एतेन त्रयः अपि आश्रयाः लुप्ताः इति सिद्धम्। ‘वनमाहितः’ इति मुद्रितः पाठः; समीक्षितसंस्करणे ‘वनमाश्रितः’ इति पठ्यते। त्रिष्वपि आश्रयेषु लुप्तेषु शोकस्य निरवधिकता सिध्यति।

Then she made dharma itself her question: Is the eternal dharma that the twice-born practise, which the ancient seers saw in scripture, still true for you, now that you have banished a son devoted to dharma? Then she counted up her own state. A woman has one refuge in her husband, a second in her son, a third in her kinsmen; there is no fourth. Of these, you are not mine at all, and Rāma has been sent to the forest; and I do not wish to go to the forest. So in every way you have destroyed me. With all three refuges gone, her grief had no bounds.

९‘हतं त्वया’ इति वचनम्, राज्ञः मूर्च्छा

२६हतं त्वया राष्ट्रमिदं सराज्यं हताः स्म सर्वाः सह मन्त्रिभिश्च।
हता सपुत्रास्मि हताश्च पौराः सुतश्च भार्या च तव प्रहृष्टौ॥

२७इमां गिरं दारुणशब्दसंहितां निशम्य रामेति मुमोह दुःखितः।
ततः स शोकं प्रविवेश पार्थिवः स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तथास्मरत्॥

अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ, तेन च वाचः वेगः वर्धते। ‘त्वया इदं राष्ट्रं सराज्यं हतम्; वयं सर्वाः मन्त्रिभिः सह हताः; अहं सपुत्रा हता, पौराः च हताः; केवलं तव सुतः भार्या च प्रहृष्टौ’ इति सा वदति। अत्र ‘हत’ इति पदम् अनेकशः आवर्त्यते — एतत् शापवत् प्रतिभाति। तां दारुणशब्दसंहितां गिरं निशम्य दुःखितः राजा ‘राम’ इति उक्त्वा मुमोह; ततः सः शोकं प्रविवेश, स्वदुष्कृतं च पुनः तदा अस्मरत्। एतेन अन्तिमपदेन कविः आगामिनोः सर्गयोः बीजम् उप्तवान् — तत् पुरातनं दुष्कृतम् एव त्रिषष्टितमे सर्गे विस्तरेण कथ्यते। मूर्च्छायाः अनन्तरं स्मृतिः, स्मृत्याः अनन्तरं कथा — एषा एव सर्गत्रयस्य सन्धिः।

The last two verses are in a longer metre, and the force of her speech rises. By you, she said, this realm and its kingship are destroyed; we are all destroyed, with the ministers; I and my son are destroyed, and the townspeople too; only your son and your wife are glad. The word "destroyed" returns again and again, like a curse. Hearing words so full of terrible things, the grieving king cried "Rāma!" and fainted. Then he sank into grief, and at that moment he remembered once more a wrong he had himself done long ago. With this last line the poet sows the seed of the sargas to come: that old wrong is told at length in the sixty-third sarga. Swoon, then memory, then the story: that is the thread joining these three sargas.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
धर्मरत ६१.१ धर्मे निरतः, धर्मपरायणः
सन्धिः
धर्म + रत — उभयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मे रतः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘रामे’ इत्यस्य विशेषणम्)
महद्यशः ६१.२ महती कीर्तिः
सन्धिः
महत् + यशस् → महद्यशः — जश्त्वसन्धिः (त् + य = द् + य)
समासः
महत् यशः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)
सानुक्रोश ६१.२ दयालुः, कारुणिकः
सन्धिः
स + अनुक्रोश → सानुक्रोश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अनुक्रोशेन सहितः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुखसंवृद्ध ६१.३ सुखे एव संवर्धितौ, लालितौ
सन्धिः
सम् + वृद्ध → संवृद्ध — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
सुखेन संवृद्धौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
सुखोचित ६१.४ सुखभोगयोग्या
सन्धिः
सुख + उचित → सुखोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखाय उचिता — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्)
सूपदंशान्वित ६१.५ व्यञ्जनैः युक्तम्, सुसंस्कृतम्
सन्धिः
सूपदंश + अन्वित → सूपदंशान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अनु + इत’ इत्यत्र च गुणसन्धिः न, अपि तु ‘अन्वित’ इति यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
समासः
सूपदंशैः अन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अशनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नैवार ६१.५ नीवारधान्यनिर्मितम्, वन्यतण्डुलमयम्
सन्धिः
नीवार + अण् → नैवार — वृद्धिः आदेः अचः (नी → नै)
समासः
समासः नास्ति — ‘नीवार’ इत्यस्मात् तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्रव्यादसिंह ६१.६ मांसभक्षिणां सिंहानाम्
सन्धिः
क्रव्य + अद → क्रव्याद् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्रव्यम् अदन्ति इति क्रव्यादाः, ते च ते सिंहाः — उपपदसमासगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
महेन्द्रध्वजसंकाश ६१.७ इन्द्रध्वजसदृशः, उन्नतः च दर्शनीयः च
सन्धिः
महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
महेन्द्रस्य ध्वजः, तेन संकाशः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुष्करेक्षण ६१.८ कमलनयनम्
सन्धिः
पुष्कर + ईक्षण → पुष्करेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
पुष्करे इव ईक्षणे यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वदनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुकेशान्त ६१.८ यस्य ललाटपार्श्वयोः केशाग्राणि सुन्दराणि
सन्धिः
सुकेश + अन्त → सुकेशान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शोभनाः केशान्ताः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वज्रसारमय ६१.९ वज्रकठिनम्, अभेद्यम्
सन्धिः
वज्रसार + मयट् → वज्रसारमय — सन्धिकार्यं नास्ति, प्रत्ययमात्रं योजितम्
समासः
वज्रस्य सारः, तेन निर्मितम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)
व्यपोह्य ६१.१० अपनीय, विचारं परित्यज्य
सन्धिः
वि + अपोह्य → व्यपोह्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + अप + ऊह्’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सुखार्ह ६१.१० सुखभोगयोग्याः
सन्धिः
सुख + अर्ह → सुखार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सुखम् अर्हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
द्विजोत्तम ६१.१२ श्रेष्ठान् ब्राह्मणान्
सन्धिः
द्विज + उत्तम → द्विजोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
द्विजेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
सुरोपम ६१.१३ देवतुल्याः
सन्धिः
सुर + उपम → सुरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुरैः उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शृङ्गच्छेद ६१.१४ विषाणच्छेदनम्
सन्धिः
शृङ्ग + छेद → शृङ्गच्छेद — तुगागमः (ह्रस्वात् परे छकारे ‘छे च’ इति तुक्, ततः श्चुत्वम्)
समासः
शृङ्गस्य छेदः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विशाम्पते ६१.१५ प्रजानां स्वामिन्, राजन्
सन्धिः
विशाम् + पति → विशाम्पति — अलुक्समासे षष्ठ्याः ‘आम्’ इति विभक्तिः न लुप्यते, मकारः च तथैव तिष्ठति
समासः
विशां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः (अलुक्समासः)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘विशाम्पति’ इत्यस्य सम्बुद्धिरूपम्)
यातयाम ६१.१७ गतप्रयोजनानि, एकवारम् उपयुक्तानि, पर्युषितानि
सन्धिः
यात + याम — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यातः यामः येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)
नष्टसोम ६१.१८ यस्मात् यज्ञात् सोमरसः लुप्तः
सन्धिः
नष्ट + सोम — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘नश्’ धातोः क्तप्रत्यये ष्टुत्वम् (नश् + त = नष्ट)
समासः
नष्टः सोमः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अध्वरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नैवंविध ६१.१९ ईदृशम् (असत्कारम्) न इति अर्थः; अत्र ‘न’ क्रियया सम्बध्यते
सन्धिः
न + एवंविध → नैवंविध — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
एवं विधा यस्य सः एवंविधः, न एवंविधः — बहुव्रीहिगर्भः नञ्समासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘असत्कारम्’ इत्यनेन सह)
वालधेरभिमर्शन ६१.१९ पुच्छस्य स्पर्शनम्, लाङ्गूलग्रहणम्
सन्धिः
वालधेः + अभिमर्शनम् → वालधेरभिमर्शनम् — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — षष्ठ्यन्तं ‘वालधेः’ इति पदं ‘अभिमर्शनम्’ इत्यनेन सम्बद्धम्
विभक्तिः
षष्ठी एकवचनम् (वालधेः) + द्वितीया एकवचनम् (अभिमर्शनम्)
महामृध ६१.२० महति सङ्ग्रामे
सन्धिः
महत् + मृध → महामृध — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति आदेशः
समासः
महत् मृधम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
युगान्त ६१.२१ प्रलयकालः, कल्पान्तः
सन्धिः
युग + अन्त → युगान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
युगस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन सह)
वृषभाक्ष ६१.२२ वृषभनेत्रः, विशालाक्षः
सन्धिः
वृषभ + अक्ष → वृषभाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वृषभस्य इव अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘अक्षि’ इत्यस्य समासान्ते ‘अक्ष’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नरर्षभ ६१.२२ पुरुषश्रेष्ठः
सन्धिः
नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
नरेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
द्विजातिचरित ६१.२३ ब्राह्मणादिभिः आचरितः
सन्धिः
द्वि + जाति → द्विजाति — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘द्विजाति + चरित’ इत्यत्र अपि सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
द्विजातिभिः चरितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘धर्मः’ इत्यस्य विशेषणम्)
गतिरात्मज ६१.२४ द्वितीया गतिः पुत्रः इति अर्थः
सन्धिः
गतिः + आत्मजः → गतिरात्मजः — विसर्गस्य रेफादेशः (‘विसर्जनीयस्य रः’ — इकारान्तात् परः विसर्गः स्वरे परे रेफः); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — द्वे पृथक् पदे सन्धिना संयुक्ते
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (द्वयोः अपि पदयोः)
वनमाहित ६१.२५ वने स्थापितः, वनं प्रापितः
सन्धिः
वनम् + आहितः → वनमाहितः — पदान्तमकारः स्वरे परे अनुस्वारः न भवति, अपि तु मकारः एव उत्तरपदेन सह संहितः; अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — ‘वनम्’ इति कर्म, ‘आ + धा’ धातोः क्तान्तम् ‘आहितः’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सराज्य ६१.२६ राज्यसहितम्, राजपदेन सह
सन्धिः
स + राज्य — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः
राज्येन सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राष्ट्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दारुणशब्दसंहित ६१.२७ क्रूरवचनैः युक्ताम्
सन्धिः
सम् + हित → संहित — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
दारुणैः शब्दैः संहिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गिरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वदुष्कृत ६१.२७ स्वयं कृतं पापकर्म
सन्धिः
दुस् + कृत → दुष्कृत — षत्वसन्धिः (सकारस्य मूर्धन्यादेशः); ततः ‘स्व + दुष्कृत’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वेन कृतं दुष्कृतम् — कर्मधारयगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्