पूर्वसर्गे सुमन्त्रः रामलक्ष्मणसीतानां दशां न्यवेदयत्; अस्मिन् सर्गे सः स्वस्य प्रतिनिवृत्तेः कथाम् आरभते। सः वदति — ‘रामे वनं सम्प्रस्थिते, निवृत्तस्य मम अश्वाः मार्गे न प्रावर्तन्त; ते उष्णम् अश्रु विमुञ्चन्तः अतिष्ठन्।’ अत्र कविः प्रथमं तिर्यग्योनिं साक्षिणं करोति — यत् मनुष्याः वदन्ति, तत् अश्वाः अपि अश्रुभिः एव वदन्ति। ‘उभाभ्यां राजपुत्राभ्याम् अञ्जलिं कृत्वा, तत् दुःखम् अपि हृदये धारयन्, रथम् आस्थाय अहं प्रस्थितः।’ ‘धारयन्’ इति पदेन सूचितं यत् सः दुःखं न त्यक्तवान्, अपि तु वहन् एव गतः। ‘आशया यदि रामः पुनः मां शब्दापयेत् इति, गुहेन सार्धं तत्र एव बहून् दिवसान् अहं स्थितः।’ गुहस्य नाम्नः स्मरणेन पूर्वसर्गाणां शृङ्गवेरपुरप्रसङ्गः पुनः संस्पृष्टः; सूतस्य विलम्बस्य कारणम् अपि एतेन स्पष्टीकृतम्। ‘बहून् दिवसान्’ इति पदेन सूच्यते यत् सूतः शीघ्रं न प्रत्यागतः; तस्य आशा एव तं तत्र अबध्नात्। अश्वानां प्रतिरोधः तु शकुनम् इव — ते अपि प्रत्यावर्तनम् इच्छन्ति स्म इति कविः सूचयति।

ततः सुमन्त्रः जडचेतनयोः समानां शोकदशां वर्णयति। ‘हे महाराज, तव विषये महाव्यसनकर्शिताः वृक्षाः अपि सपुष्पाङ्कुरकोरकाः परिम्लानाः। नद्यः पल्वलानि सरांसि च उपतप्तोदकानि जातानि; वनानि उपवनानि च परिशुष्कपलाशानि। सत्त्वानि न सर्पन्ति, व्यालाः न प्रचरन्ति; रामशोकाभिभूतं तत् वनं निष्कूजम् अभवत्। पद्मिन्यः संतप्तपद्माः, तासां मीनाः विहंगमाः च लीनाः; नद्यः कलुषोदकाः, तासु पुष्करपत्राणि लीनानि। जलजानि स्थलजानि च पुष्पाणि माल्यानि च अल्पगन्धीनि सन्ति, अतः न अतिभान्ति; फलानि अपि यथापुरं न दृश्यन्ते। अत्र उद्यानानि शून्यानि, तेषां विहगाः प्रलीनाः; हे मनुजर्षभ, आरामान् अहम् अभिरामान् न पश्यामि।’ एषा वर्णना न केवलम् अलङ्कारः — कविः दर्शयति यत् रामस्य वियोगः राज्ञः एकस्य न, अपि तु समग्रस्य प्रकृतिलोकस्य व्यसनम्। ‘उपतप्तोदकाः’, ‘परिशुष्कपलाशानि’, ‘संतप्तपद्माः’ इति पदेषु जलस्य पत्रस्य पुष्पस्य च त्रयाणां शोषः क्रमेण वर्णितः, येन प्रकृतेः सर्वाः श्रियः क्षीणाः इति सूच्यते। ‘निष्कूजम्’ इति पदम् अत्र प्रधानम् — वनस्य जीवितं हि पक्षिणां शब्दः एव। ‘यथापुरम्’ इति पदेन पूर्वस्य ऐश्वर्यस्य साक्षात् तुलना क्रियते।

वनात् नगरं प्रति दृष्टिं नयन् सूतः वदति — ‘अयोध्यां प्रविशन्तं मां न कश्चित् अभिनन्दति; रामम् अपश्यन्तः नराः मुहुर्मुहुः निःश्वसन्ति। हे देव, राममन्तरेण इह आगतं राजरथं दृष्ट्वा राजमार्गे स्थितः सर्वः जनः दूरात् एव अश्रुमुखः अभवत्। हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः च रथम् आगतम् अवेक्ष्य नार्यः हाहाकारं चक्रुः, रामादर्शनकर्शिताः सत्यः। आयतैः विमलैः नेत्रैः अश्रुवेगपरिप्लुतैः ताः आर्ततराः स्त्रियः अव्यक्तम् अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते।’ अन्ते सः स्वस्य अपि दशाम् आह — ‘अमित्राणां मित्राणाम् उदासीनजनस्य च कंचित् विशेषम् अहम् आर्ततया न उपलक्षये।’ अर्थात् शोकेन तस्य विवेकः एव लुप्तः — शत्रुः मित्रम् उदासीनः च सर्वे समानाः प्रतिभान्ति, यतः सर्वेषां मुखेषु एकम् एव दुःखम्। ‘अभिनन्दति’ इति पदं मननीयम् — सूतः राजसेवकः, तस्य प्रत्यागमनं प्रायः हर्षेण स्वीक्रियते स्म; अद्य तु सः रामं विना आगतः इति एव तस्य अपराधः इव गृहीतः। ‘दूरात् एव अश्रुमुखः’ इति पदेन नागरिकाणां प्रतिक्रियायाः शीघ्रता सूचिता — रथस्य शून्यता दूरात् एव ज्ञाता।

नगरस्य वर्णनं सुमन्त्रः एकया उपमया समापयति। ‘अप्रहृष्टमनुष्या, दीननागतुरंगमा, आर्तस्वरपरिम्लाना, विनिःश्वसितनिःस्वना, निरानन्दा — हे महाराज, रामप्रव्राजनातुरा इयम् अयोध्या मे पुत्रहीना कौसल्या इव प्रतिभाति।’ अत्र पञ्चभिः बहुव्रीहिभिः नगरस्य सर्वाणि अङ्गानि गृहीतानि — मनुष्याः, नागाः तुरंगमाः, स्वरः, निःश्वासः, आनन्दः च। ‘विनिःश्वसितनिःस्वना’ इति पदम् अतीव सूक्ष्मम् — यस्याः नगर्याः शब्दः एव निःश्वासः, तस्याः जीवितं किम्। उपमानं च कौसल्या एव — सा हि राज्ञः समक्षम् एव स्थिता; अतः सूतस्य वचनं राज्ञे द्विगुणं दुःसहम्। एतेन उपमानेन सूतस्य निवेदनं समाप्तं भवति, अग्रे च राज्ञः प्रत्युत्तरम् आरभ्यते। ‘निरानन्दा’ इति पदं सर्वेषां विशेषणानां सारम् एव सङ्गृह्णाति। नगरस्य पुरुषरूपेण वर्णनम् अत्र स्त्रीरूपेण परिणमति, तेन उपमा सिद्धा भवति।

सूतस्य वचनं श्रुत्वा राजा परमदीनया बाष्पोपहतया च वाचा तम् इदम् अब्रवीत् — ‘पापाभिजनभावया कैकेय्या विनियुक्तेन मया मन्त्रकुशलैः वृद्धैः सह न समर्थितम्। न सुहृद्भिः, न अमात्यैः, न नैगमैः सह मन्त्रयित्वा — सम्मोहात्, स्त्रीहेतोः एव, सहसा मया अयम् अर्थः कृतः।’ अत्र राजा स्वस्य दोषं त्रिभिः निषेधैः गणयति — सुहृदः, अमात्याः, नैगमाः इति राज्ञः त्रीणि आलम्बनानि, तानि सर्वाणि तेन त्यक्तानि। ‘हे सूत, भवितव्यतया नूनम् इदं महत् व्यसनम् अस्य कुलस्य विनाशाय यदृच्छया प्राप्तम्।’ ततः सः याचते — ‘हे सूत, यदि मया अपि ते किंचित् सुकृतं कृतम् अस्ति, तर्हि त्वं मां शीघ्रं रामं प्रापय; प्राणाः मां संत्वरयन्ति।’ दोषस्वीकारः, दैववादः, याचना — त्रयाणां क्रमेण राज्ञः चित्तस्य विक्षेपः दर्शितः। ‘सम्मोहात्’ तथा ‘सहसा’ इति द्वे पदे राज्ञः दोषस्य स्वरूपं निर्दिशतः — बुद्धेः मोहः, कालस्य च त्वरा। ‘भवितव्यतया’ इति पदेन सः दोषं दैवे न्यस्यति, किन्तु तत्क्षणम् एव पुनः स्वम् एव दोषं स्मरति। ‘यदि मया अपि ते किंचित् सुकृतं कृतम्’ इति वचने राजा स्वामित्वं त्यक्त्वा याचकः जातः।

राजा पुनः आज्ञां स्मरति — ‘यदि अद्यापि मम एव आज्ञा प्रवर्तते, तर्हि सा राघवं निवर्तयतु; रामं विना मुहूर्तम् अपि जीवितुं न शक्ष्यामि। अथवा यदि महाबाहुः दूरं गतः भविष्यति, तर्हि माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।’ ततः प्रश्नः — ‘वृत्तदंष्ट्रः महेष्वासः लक्ष्मणपूर्वजः असौ क्व? यदि जीवामि, तर्हि साधु एनं सीतया सह पश्येयम्। लोहिताक्षं महाबाहुम् आमुक्तमणिकुण्डलं रामं यदि न पश्येयम्, तर्हि यमक्षयं गमिष्यामि।’ अन्ते आत्मनिन्दा पुनः — ‘अतः किं नु दुःखतरम्, यत् अहम् इमाम् अवस्थाम् आपन्नः अपि इक्ष्वाकुनन्दनं राघवम् इह न पश्यामि? हा राम, हा रामानुज, हा हा तपस्विनि वैदेहि — यूयं न जानीथ यत् अहम् अनाथवत् दुःखेन म्रियमाणः अस्मि।’ त्रयाणाम् अपि नामग्रहणेन विलापः पूर्णतां गच्छति। ‘मम एव आज्ञा’ इति वचनं करुणम् — यः सम्राट् त्रिषु लोकेषु प्रथितः, सः स्वस्य एव आज्ञायाः प्रवृत्तौ सन्दिग्धः जातः। ‘यमक्षयं गमिष्यामि’ इति च तस्य निश्चयः, यः अग्रिमेषु सर्गेषु सत्यः भविष्यति। ‘हा हा’ इति द्विरुक्तेन विलापस्य तीव्रता सूचिता।

तेन दुःखेन भृशम् अर्पितचेतनः राजा सुदुष्पारं शोकसागरम् अवगाढः सन् अब्रवीत्। अत्र कविः एकं विस्तृतं रूपकं रचयति — रामशोकः एव तस्य सागरस्य महावेगः, सीताविरहः एव पारः; श्वसितानि एव ऊर्मयः महावर्ताश्च, बाष्पवेगः एव आविलं जलम्; बाहुविक्षेपः एव मीनाः, विक्रन्दितम् एव महास्वनः; प्रकीर्णाः केशाः एव शैवालम्, कैकेयी एव वडवामुखम् (समुद्रान्तर्गतः अग्निः); ममाश्रुवेगः एव तस्य प्रभवः, कुब्जायाः (मन्थरायाः) वाक्यानि एव महान्तः ग्राहाः; नृशंसायाः कैकेय्याः वरौ एव द्वे वेले, रामप्रव्राजनम् एव तस्य आयतः विस्तारः। एतत् सर्वं गणयित्वा सः कौसल्याम् आमन्त्रयते — ‘हे कौसल्ये, यस्मिन् बत अहं राघवं विना निमग्नः, सः अयं शोकसागरः, हे देवि, जीवता मया दुस्तरः।’ रूपकस्य प्रत्येकम् अङ्गं कस्यचित् व्यक्तेः कस्यचित् वा कर्मणः प्रतिनिधिः — एतेन कविः राज्ञः दुःखस्य कारणपरम्परां क्रमेण गणयति। एतत् रूपकम् अष्टसु अर्धश्लोकेषु विस्तृतम् इति अस्य सर्गस्य विशेषः; समीक्षितसंस्करणे तु एतावान् विस्तारः नास्ति। ‘बत’ इति निपातेन राज्ञः असहायता प्रकाश्यते।

अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ, यत्र गद्यसदृशः विलापः पद्यसदृशं स्वरूपं प्राप्नोति। राजा वदति — ‘अशोभनम् इदं यत् अहम् इह अद्य सलक्ष्मणं राघवं दिदृक्षमाणः अपि तं न लभे।’ इति एव विलपन् महायशाः सः तूर्णं मूर्च्छितः शयने पपात। ततः कविः दृष्टिं कौसल्यायां नयति — एवं विलपति पार्थिवे प्रणष्टे, रामहेतोः करुणतरं द्विगुणं च तस्य वचनम् अनुनिशम्य राममाता देवी पुनः एव भयम् अगमत्। ‘द्विगुणम्’ इति पदेन सूच्यते — पुत्रस्य वियोगः एकं दुःखम्, पत्युः मूर्च्छा अपरम्; द्वयोः भारः एकस्याम् एव पतितः। एतेन भयेन अग्रिमस्य सर्गस्य कौसल्याविलापस्य भूमिका सिद्धा भवति। ‘अशोभनम्’ इति पदेन राजा स्वस्य दुर्भाग्यम् एव निर्दिशति, न तु कस्यचित् अन्यस्य दोषम्। ‘पुनः एव’ इति पदेन कौसल्यायाः भयस्य आवृत्तिः सूचिता — पूर्वम् अपि सा भीता आसीत्, अधुना च द्विगुणम्।

గత సర్గలో సుమంత్రుడు రామలక్ష్మణసీతల దశను నివేదించాడు; ఈ సర్గలో అతడు తాను తిరిగి వచ్చిన కథను ప్రారంభిస్తాడు. అతడు ఇలా అంటాడు — ‘రాముడు వనానికి బయలుదేరిన తరువాత, తిరిగి వస్తున్న నా గుర్రాలు దారిలో ముందుకు కదలలేదు; అవి వేడి కన్నీరు కారుస్తూ నిలిచిపోయాయి.’ ఇక్కడ కవి మొదట పశుజాతిని సాక్షిగా చేస్తున్నాడు — మనుషులు మాటలతో చెప్పేదానిని గుర్రాలు కన్నీటితోనే చెబుతున్నాయి. ‘రాజకుమారులిద్దరికీ చేతులు జోడించి నమస్కరించి, ఆ దుఃఖాన్ని హృదయంలో మోస్తూ, రథం ఎక్కి నేను బయలుదేరాను.’ ‘ధారయన్’ (మోస్తూ) అనే పదంతో అతడు దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టలేదని, దానిని మోస్తూనే వెళ్ళాడని సూచించబడింది. ‘రాముడు నన్ను మళ్ళీ పిలుస్తాడేమో అనే ఆశతో గుహునితో కలిసి అక్కడే చాలా రోజులు ఉన్నాను.’ గుహుని పేరు తలచుకోవడంతో గత సర్గలలోని శృంగిబేరపుర ప్రసంగం మళ్ళీ స్పృశించబడింది; సారథి ఆలస్యానికి కారణం కూడా దీనితో స్పష్టమైంది. ‘బహూన్ దివసాన్’ (చాలా రోజులు) అనే పదంతో సారథి త్వరగా తిరిగి రాలేదని సూచించబడింది; అతని ఆశే అతనిని అక్కడ బంధించింది. గుర్రాలు ఎదురుతిరగడం శకునంలాంటిది — అవి కూడా వెనుకకు మరలాలని కోరుకున్నాయని కవి సూచిస్తున్నాడు.

ఆ తరువాత సుమంత్రుడు జడచేతనాల సమానమైన శోకదశను వర్ణిస్తాడు. ‘మహారాజా, నీ రాజ్యంలో మహావ్యసనంతో కృశించిన చెట్లు కూడా పూలతో, చిగుళ్ళతో, మొగ్గలతో సహా వాడిపోయాయి. నదులూ, చిన్న మడుగులూ, సరస్సులూ వేడెక్కిన నీటితో ఉన్నాయి; వనాలూ ఉపవనాలూ ఆకులు ఎండిపోయి ఉన్నాయి. ప్రాణులు కదలడం లేదు, క్రూరమృగాలు సంచరించడం లేదు; రామశోకంతో అభిభూతమైన ఆ వనం కూతలు లేకుండా నిశ్శబ్దమైపోయింది. తామరకొలనులలో తామరలు వాడిపోయాయి, వాటిలోని చేపలూ పక్షులూ దాక్కున్నాయి; నదుల నీరు కలుషితమైంది, వాటిలో తామరాకులు ముడుచుకుపోయాయి. నీటిలో పుట్టిన పూలూ, నేలపై పుట్టిన పూలూ, మాలలూ తక్కువ సువాసనతో ఉన్నాయి, కాబట్టి అంతగా ప్రకాశించడం లేదు; ఫలాలు కూడా ఇంతకుముందులా కనిపించడం లేదు. ఇక్కడ ఉద్యానాలు శూన్యంగా ఉన్నాయి, వాటి పక్షులు దాక్కున్నాయి; మనుష్యశ్రేష్ఠుడా, తోటలను నేను మనోహరంగా చూడలేకపోతున్నాను.’ ఈ వర్ణన కేవలం అలంకారం కాదు — రాముని వియోగం ఒక్క రాజుకు మాత్రమే కాదు, సమగ్ర ప్రకృతిలోకానికి కలిగిన ఆపద అని కవి చూపిస్తున్నాడు. ‘ఉపతప్తోదకాః’ (వేడెక్కిన నీరు), ‘పరిశుష్కపలాశాని’ (ఎండిన ఆకులు), ‘సంతప్తపద్మాః’ (వాడిన తామరలు) అనే పదాలలో నీరు, ఆకు, పువ్వు అనే మూడింటి శోషణం క్రమంగా వర్ణించబడింది, దానితో ప్రకృతి శోభలన్నీ క్షీణించాయని సూచించబడింది. ‘నిష్కూజం’ (కూతలు లేని) అనే పదం ఇక్కడ ప్రధానమైనది — వనానికి జీవం పక్షుల కూతలే. ‘యథాపురం’ (ఇంతకుముందులా) అనే పదంతో పూర్వైశ్వర్యంతో ప్రత్యక్ష పోలిక చేయబడింది.

వనం నుండి నగరం వైపు దృష్టి మళ్ళిస్తూ సారథి ఇలా అంటాడు — ‘అయోధ్యలో ప్రవేశిస్తున్న నన్ను ఎవరూ అభినందించలేదు; రాముని చూడలేని మనుషులు మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తున్నారు. దేవా, రాముడు లేకుండా ఇక్కడికి వచ్చిన రాజరథాన్ని చూసి రాజమార్గంలో ఉన్న జనమంతా దూరం నుండే కన్నీటి ముఖాలతో ఉన్నారు. మేడల నుండి, విమానాల నుండి, ప్రాసాదాల నుండి రథం రావడం చూసి, రాముని చూడలేక కృశించిన స్త్రీలు హాహాకారం చేశారు. విశాలమైన, నిర్మలమైన, కన్నీటి వేగంతో నిండిన కన్నులతో, మరింత ఆర్తులైన ఆ స్త్రీలు మాటలు లేకుండా ఒకరినొకరు చూసుకుంటున్నారు.’ చివరగా అతడు తన దశను కూడా చెబుతాడు — ‘శత్రువులకూ మిత్రులకూ ఉదాసీనులకూ మధ్య ఏ భేదాన్నీ నేను ఆర్తిలో గుర్తించలేకపోతున్నాను.’ అంటే శోకంతో అతని వివేకమే లోపించింది — శత్రువూ మిత్రుడూ ఉదాసీనుడూ అందరూ సమానంగానే కనిపిస్తున్నారు, ఎందుకంటే అందరి ముఖాలలో ఒకే దుఃఖం. ‘అభినందతి’ (అభినందించడం) అనే పదం మననీయం — సారథి రాజసేవకుడు, అతడు తిరిగి రావడం సాధారణంగా సంతోషంతో స్వీకరించబడేది; ఈ రోజు మాత్రం రాముడు లేకుండా వచ్చాడన్నదే అతని అపరాధంలా గ్రహించబడింది. ‘దూరం నుండే కన్నీటి ముఖాలతో’ అనే మాటతో పౌరుల ప్రతిక్రియ వేగం సూచించబడింది — రథం ఖాళీగా ఉందని దూరం నుండే తెలిసిపోయింది.

నగర వర్ణనను సుమంత్రుడు ఒక ఉపమతో ముగిస్తాడు. ‘సంతోషం లేని మనుషులు గలదీ, దీనమైన ఏనుగులూ గుర్రాలూ గలదీ, ఆర్తస్వరాలతో వాడిపోయినదీ, నిట్టూర్పులే ధ్వనిగా గలదీ, ఆనందం లేనిదీ — మహారాజా, రాముని వనవాసంతో ఆతురమైన ఈ అయోధ్య నాకు పుత్రుడు లేని కౌసల్యలా కనిపిస్తోంది.’ ఇక్కడ ఐదు బహువ్రీహి సమాసాలతో నగరపు అన్ని అంగాలూ గ్రహించబడ్డాయి — మనుషులు, ఏనుగులూ గుర్రాలూ, స్వరం, నిట్టూర్పు, ఆనందం. ‘వినిఃశ్వసితనిఃస్వనా’ (నిట్టూర్పులే ధ్వనిగా గలది) అనే పదం ఎంతో సూక్ష్మమైనది — ఏ నగరపు ధ్వనే నిట్టూర్పో, దాని జీవితం ఏమిటి? ఉపమానం కౌసల్యే — ఆమె రాజు ఎదుటే ఉంది; కాబట్టి సారథి మాట రాజుకు రెట్టింపు దుర్భరం. ఈ ఉపమానంతో సారథి నివేదన ముగుస్తుంది, తరువాత రాజు ప్రత్యుత్తరం మొదలవుతుంది. ‘నిరానందా’ (ఆనందం లేనిది) అనే పదం విశేషణాలన్నిటి సారాన్నే సంగ్రహిస్తుంది. నగరానికి మానవరూపం ఇచ్చిన వర్ణన ఇక్కడ స్త్రీరూపంగా పరిణమిస్తుంది, దానితో ఉపమ సిద్ధిస్తుంది.

సారథి మాట విని రాజు ఎంతో దీనమైన, కన్నీటితో దెబ్బతిన్న గొంతుతో అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘పాపపు వంశస్వభావం గల కైకేయి నియోగించగా, మంత్రాలోచనలో నిపుణులైన వృద్ధులతో నేను సంప్రదించలేదు. మిత్రులతో గానీ, అమాత్యులతో గానీ, నైగములతో (వర్తకప్రముఖులతో) గానీ ఆలోచించకుండా — మోహంతో, స్త్రీ కారణంగానే, తొందరపాటుతో ఈ పని నేను చేశాను.’ ఇక్కడ రాజు తన దోషాన్ని మూడు నిషేధాలతో లెక్కిస్తున్నాడు — మిత్రులు, అమాత్యులు, నైగములు అనేవి రాజుకు మూడు ఆధారాలు, వాటన్నిటినీ అతడు విడిచిపెట్టాడు. ‘సారథీ, భవితవ్యత వల్ల ఈ మహావ్యసనం ఈ కులవినాశం కోసం యాదృచ్ఛికంగా వచ్చిపడింది నిశ్చయంగా.’ ఆ తరువాత అతడు యాచిస్తాడు — ‘సారథీ, నేను కూడా నీకు ఏదైనా మేలు చేసి ఉంటే, నన్ను త్వరగా రాముని దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళు; ప్రాణాలు నన్ను తొందరపెడుతున్నాయి.’ దోషాన్ని అంగీకరించడం, దైవవాదం, యాచన — ఈ మూడింటి క్రమంతో రాజు మనస్సు చెదిరిపోవడం చూపబడింది. ‘సమ్మోహాత్’ (మోహంతో), ‘సహసా’ (తొందరపాటుతో) అనే రెండు పదాలు రాజు దోషపు స్వరూపాన్ని నిర్దేశిస్తాయి — బుద్ధి మోహం, కాలపు తొందర. ‘భవితవ్యతయా’ (భవితవ్యత వల్ల) అనే పదంతో అతడు దోషాన్ని దైవంపై వేస్తాడు, కానీ ఆ క్షణంలోనే మళ్ళీ తన దోషాన్నే తలచుకుంటాడు. ‘నేను కూడా నీకు ఏదైనా మేలు చేసి ఉంటే’ అనే మాటలో రాజు ప్రభుత్వాన్ని విడిచి యాచకుడయ్యాడు.

రాజు మళ్ళీ తన ఆజ్ఞను తలచుకుంటాడు — ‘ఇంకా నా ఆజ్ఞే చెల్లుతుంటే, అది రాఘవుని వెనుకకు మళ్ళించాలి; రాముడు లేకుండా ఒక్క ముహూర్తమైనా జీవించలేను. లేదా మహాబాహువు దూరంగా వెళ్ళిపోయి ఉంటే, నన్నే రథం ఎక్కించి త్వరగా రాముని చూపించు.’ ఆ తరువాత ప్రశ్న — ‘గుండ్రని దంతాలు గలవాడు, మహాధనుర్ధారి, లక్ష్మణుని అన్న అయిన అతడు ఎక్కడ? నేను జీవించి ఉంటే, సీతతో కలిసి ఉన్న అతనిని చక్కగా చూడాలి. ఎర్రని కన్నులు గలవాడూ, మహాబాహువూ, మణికుండలాలు ధరించినవాడూ అయిన రాముని నేను చూడకపోతే యమలోకానికి వెళ్తాను.’ చివరకు మళ్ళీ ఆత్మనింద — ‘ఈ దశకు చేరుకున్నా కూడా ఇక్ష్వాకునందనుడైన రాఘవుని ఇక్కడ చూడలేకపోతున్నాను — దీనికంటే దుఃఖకరమైనది ఏముంది? హా రామా, హా రాముని తమ్ముడా, హా హా దీనురాలైన వైదేహీ — నేను అనాథునిలా దుఃఖంతో చనిపోతున్నానని మీకు తెలియదు.’ ముగ్గురి పేర్లూ తలచుకోవడంతో విలాపం పూర్ణమవుతుంది. ‘మమ ఏవ ఆజ్ఞా’ (నా ఆజ్ఞే) అనే మాట కరుణాజనకం — మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన సమ్రాట్టు తన ఆజ్ఞే చెల్లుతుందో లేదో అని సందేహంలో పడ్డాడు. ‘యమక్షయం గమిష్యామి’ (యమలోకానికి వెళ్తాను) అనేది అతని నిశ్చయం, అది తరువాతి సర్గలలో నిజమవుతుంది. ‘హా హా’ అనే ద్విరుక్తితో విలాపపు తీవ్రత సూచించబడింది.

ఆ దుఃఖంతో పూర్తిగా స్పృహ కోల్పోయిన రాజు దాటడానికి ఎంతో కష్టమైన శోకసముద్రంలో మునిగి ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి ఒక విస్తృతమైన రూపకాన్ని రచిస్తున్నాడు — రామశోకమే ఆ సముద్రపు మహావేగం, సీతావిరహమే దాని ఆవలి తీరం; నిట్టూర్పులే అలలూ పెద్ద సుడిగుండాలూ, కన్నీటి వేగమే కలుషితమైన నీరు; చేతులు విసరడమే చేపలు, ఏడుపే మహాఘోష; చెదిరిన వెంట్రుకలే నాచు, కైకేయియే బడబాముఖం (సముద్రంలోని అగ్ని); నా కన్నీటి వేగమే దాని పుట్టుక, కుబ్జ (మంథర) మాటలే పెద్ద మొసళ్ళు; క్రూరురాలైన కైకేయి రెండు వరాలే రెండు తీరాలు, రాముని వనవాసమే దాని విశాలమైన విస్తారం. ఇదంతా లెక్కించి అతడు కౌసల్యను పిలుస్తాడు — ‘కౌసల్యా, అయ్యో, రాఘవుడు లేకుండా నేను ఏ సముద్రంలో మునిగిపోయానో, దేవీ, ఈ శోకసముద్రం జీవించి ఉండగా నాకు దాటలేనిది.’ రూపకంలోని ప్రతి అంగం ఒక వ్యక్తికో ఒక కర్మకో ప్రతినిధి — దీనితో కవి రాజు దుఃఖానికి కారణపరంపరను క్రమంగా లెక్కిస్తున్నాడు. ఈ రూపకం ఎనిమిది అర్ధశ్లోకాలలో విస్తరించి ఉండటం ఈ సర్గ విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఇంత విస్తారం లేదు. ‘బత’ (అయ్యో) అనే నిపాతంతో రాజు అసహాయత ప్రకటించబడింది.

చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, వాటిలో గద్యంలాంటి విలాపం పద్యంలాంటి స్వరూపాన్ని పొందుతుంది. రాజు ఇలా అంటాడు — ‘లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని చూడాలని కోరుతున్నా, ఈ రోజు ఇక్కడ అతనిని పొందలేకపోతున్నాను — ఇది అశుభం.’ ఇలా విలపిస్తూనే మహాయశస్వి అయిన అతడు వెంటనే మూర్ఛపోయి శయ్యపై పడిపోయాడు. ఆ తరువాత కవి దృష్టిని కౌసల్య వైపు మళ్ళిస్తాడు — ఇలా విలపిస్తూ రాజు స్పృహ కోల్పోగా, రాముని కోసం అతడు చెప్పిన మరింత కరుణాజనకమైన మాటను విని, రాముని తల్లి అయిన దేవి రెట్టింపుగా మళ్ళీ భయపడింది. ‘ద్విగుణం’ (రెట్టింపుగా) అనే పదంతో — కుమారుని వియోగం ఒక దుఃఖం, భర్త మూర్ఛ మరొకటి; రెండింటి భారం ఒక్కామెపైనే పడిందని సూచించబడింది. ఈ భయంతో తరువాతి సర్గలోని కౌసల్యా విలాపానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. ‘అశోభనం’ (అశుభం) అనే పదంతో రాజు తన దుర్భాగ్యాన్నే నిర్దేశిస్తున్నాడు, మరెవరి దోషాన్నీ కాదు. ‘పునః ఏవ’ (మళ్ళీ) అనే పదంతో కౌసల్య భయం పునరావృతమైందని సూచించబడింది — ఇంతకుముందు కూడా ఆమె భయపడింది, ఇప్పుడు రెట్టింపుగా.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சுமந்திரன் ராமன், லக்ஷ்மணன், சீதை ஆகியோரின் நிலையைத் தெரிவித்தான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் தான் திரும்பி வந்த கதையைத் தொடங்குகிறான். அவன் கூறுகிறான்: ‘ராமன் காட்டுக்குப் புறப்பட்டதும், திரும்பிய என் குதிரைகள் வழியில் நகரவில்லை; சூடான கண்ணீர் சொரிந்தவாறு நின்றுவிட்டன.’ இங்கே கவிஞர் முதலில் விலங்குகளைச் சாட்சியாக்குகிறார் — மனிதர்கள் சொல்வதைக் குதிரைகளும் கண்ணீராலேயே சொல்கின்றன. ‘இரு அரசகுமாரர்களையும் கைகூப்பி வணங்கி, அந்தத் துயரத்தையும் நெஞ்சில் தாங்கியவாறு தேரில் ஏறி நான் புறப்பட்டேன்.’ ‘தாரயன்’ (தாங்கியவாறு) என்ற சொல்லால், அவன் துயரை விட்டுவிடவில்லை, சுமந்தவாறே சென்றான் என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ‘ராமன் ஒருவேளை மீண்டும் என்னை அழைப்பானோ என்ற நம்பிக்கையில், குகனோடு அங்கேயே பல நாள்கள் தங்கியிருந்தேன்.’ குகனின் பெயரை நினைவுகூர்வதால் முந்தைய சர்க்கங்களின் சிருங்கவேரபுர நிகழ்ச்சி மீண்டும் தொடப்படுகிறது; தேரோட்டி தாமதித்ததன் காரணமும் இதனால் தெளிவாகிறது. ‘பல நாள்கள்’ என்ற சொல்லால் தேரோட்டி விரைவில் திரும்பவில்லை என்பது குறிக்கப்படுகிறது; அவனுடைய நம்பிக்கையே அவனை அங்கே கட்டிவைத்தது. குதிரைகளின் தடையோ ஒரு சகுனம் போன்றது — அவையும் திரும்பிச் செல்லவே விரும்பின என்று கவிஞர் உணர்த்துகிறார்.

பின்னர் சுமந்திரன் உயிரற்றவை, உயிருள்ளவை இரண்டின் ஒரே மாதிரியான துயர நிலையையும் வருணிக்கிறான். ‘மகாராஜா, உம் நாட்டில் பெருந்துன்பத்தால் மெலிந்த மரங்களும் பூக்களோடும் தளிர்களோடும் மொட்டுகளோடும் வாடிவிட்டன. ஆறுகளும், குட்டைகளும், ஏரிகளும் வெதும்பிய நீருடையவையாகிவிட்டன; காடுகளும் சோலைகளும் இலைகள் உலர்ந்துவிட்டன. உயிரினங்கள் நகரவில்லை, கொடிய விலங்குகள் திரியவில்லை; ராமனைப் பற்றிய துயரால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அந்தக் காடு ஓசையற்றுப் போனது. தாமரைக் குளங்களின் தாமரைகள் வெதும்பின, அவற்றின் மீன்களும் பறவைகளும் மறைந்தன; ஆறுகள் கலங்கிய நீருடையவை, அவற்றில் தாமரை இலைகள் மறைந்துவிட்டன. நீரில் பூப்பவையும் நிலத்தில் பூப்பவையுமான மலர்களும் மாலைகளும் குறைந்த மணமுடையவையாக உள்ளன, ஆகவே மிகுதியாக ஒளிர்வதில்லை; பழங்களும் முன்போலத் தென்படுவதில்லை. இங்கே தோட்டங்கள் வெறிச்சோடியுள்ளன, அவற்றின் பறவைகள் மறைந்துவிட்டன; மனிதரில் சிறந்தவரே, பூங்காக்களை நான் இனியவையாகக் காணவில்லை.’ இந்த வருணனை வெறும் அணி அல்ல — ராமனின் பிரிவு அரசன் ஒருவனுக்கு மட்டுமல்ல, இயற்கை உலகம் முழுவதற்குமான துன்பம் என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘உபதப்தோதகா:’ (வெதும்பிய நீருடையவை), ‘பரிசுஷ்கபலாசானி’ (இலைகள் உலர்ந்தவை), ‘சந்தப்தபத்மா:’ (தாமரைகள் வெதும்பியவை) என்ற சொற்களில் நீர், இலை, பூ ஆகிய மூன்றின் வறட்சி முறையே வருணிக்கப்படுகிறது; இதனால் இயற்கையின் எல்லாச் செல்வங்களும் குன்றின என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ‘நிஷ்கூஜம்’ (ஓசையற்றது) என்ற சொல்லே இங்கே முதன்மையானது — காட்டின் உயிர் பறவைகளின் ஒலியே அன்றோ. ‘யதாபுரம்’ (முன்போல) என்ற சொல்லால் முந்தைய செழிப்போடு நேரடி ஒப்பீடு செய்யப்படுகிறது.

காட்டிலிருந்து நகரத்தை நோக்கிப் பார்வையைத் திருப்பித் தேரோட்டி கூறுகிறான்: ‘அயோத்திக்குள் நுழையும் என்னை யாரும் வரவேற்கவில்லை; ராமனைக் காணாத மக்கள் மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்செறிகின்றனர். தேவரே, ராமனில்லாமல் இங்கே வந்த அரசத் தேரைக் கண்டு, அரசப் பெருவழியில் நின்ற மக்கள் அனைவரும் தொலைவிலேயே கண்ணீர் முகமாயினர். மாடமாளிகைகளிலிருந்தும், மேல்மாடங்களிலிருந்தும், அரண்மனைகளிலிருந்தும் தேர் வருவதைக் கண்டு, ராமனைக் காணாமல் மெலிந்த பெண்கள் ஹாஹாகாரம் செய்தனர். அகன்ற, மைதீட்டாத, கண்ணீர்ப் பெருக்கில் மூழ்கிய கண்களால், மிகவும் வருந்திய அந்தப் பெண்கள் தெளிவின்றி ஒருவரையொருவர் பார்த்துக்கொள்கின்றனர்.’ இறுதியில் அவன் தன் நிலையையும் சொல்கிறான்: ‘துயரத்தால் பகைவர், நண்பர், நடுநிலையாளர் இவர்களிடையே எந்த வேறுபாட்டையும் நான் காணவில்லை.’ அதாவது துயரத்தால் அவனுடைய பகுத்தறிவே மறைந்துவிட்டது — பகைவனும் நண்பனும் நடுநிலையாளனும் அனைவரும் ஒன்றாகவே தோன்றுகின்றனர், ஏனெனில் எல்லாருடைய முகங்களிலும் ஒரே துயரம். ‘அபிநந்ததி’ (வரவேற்கிறான்) என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — தேரோட்டி அரசப் பணியாளன், அவன் திரும்புவது பொதுவாக மகிழ்ச்சியோடு வரவேற்கப்பட்டது; இன்றோ அவன் ராமனின்றி வந்தான் என்பதே அவனுடைய குற்றம் போலக் கொள்ளப்பட்டது. ‘தொலைவிலேயே கண்ணீர் முகமாயினர்’ என்ற சொல்லால் நகரத்தாரின் எதிர்வினையின் விரைவு குறிக்கப்படுகிறது — தேரின் வெறுமை தொலைவிலேயே தெரிந்துவிட்டது.

நகரத்தின் வருணனையைச் சுமந்திரன் ஓர் உவமையோடு முடிக்கிறான். ‘மகிழ்ச்சியற்ற மக்களை உடையதும், இரங்கத்தக்க யானைகளையும் குதிரைகளையும் உடையதும், துயரக் குரல்களால் வாடியதும், பெருமூச்சுகளே ஒலியாகக் கொண்டதும், களிப்பற்றதுமான — மகாராஜா, ராமனின் நாடுகடத்தலால் வருந்தும் இந்த அயோத்தி, மகனை இழந்த கௌசல்யையைப் போல எனக்குத் தோன்றுகிறது.’ இங்கே ஐந்து பன்மொழித்தொகைகளால் நகரத்தின் எல்லா அங்கங்களும் கொள்ளப்படுகின்றன — மக்கள், யானைகளும் குதிரைகளும், குரல், பெருமூச்சு, களிப்பு. ‘வினி:ஸ்வஸிதநி:ஸ்வனா’ (பெருமூச்சுகளே ஒலியாகக் கொண்டது) என்ற சொல் மிக நுட்பமானது — எந்த நகரத்தின் ஒலியே பெருமூச்சாக இருக்கிறதோ, அதன் வாழ்க்கை என்ன? உவமானமோ கௌசல்யையே — அவள் அரசனின் முன்னிலையிலேயே இருக்கிறாள்; ஆகவே தேரோட்டியின் சொல் அரசனுக்கு இருமடங்கு தாங்க முடியாதது. இந்த உவமையோடு தேரோட்டியின் அறிக்கை முடிகிறது, அடுத்து அரசனின் மறுமொழி தொடங்குகிறது. ‘நிரானந்தா’ (களிப்பற்றது) என்ற சொல் எல்லா அடைமொழிகளின் சாரத்தையும் திரட்டுகிறது. நகரத்தின் உருவக வருணனை இங்கே பெண் வடிவமாக மாறுகிறது; அதனால் உவமை நிறைவுபெறுகிறது.

தேரோட்டியின் சொல்லைக் கேட்டு, மிக இரங்கத்தக்க, கண்ணீரால் தடைப்பட்ட குரலில் அரசன் அவனிடம் இதைக் கூறினான்: ‘பாவம் நிறைந்த குலத்தில் பிறந்த இயல்புடைய கைகேயியால் ஏவப்பட்ட நான், ஆலோசனையில் வல்ல முதியோரோடு கலந்து முடிவெடுக்கவில்லை. நண்பர்களோடோ, அமைச்சர்களோடோ, வணிகப் பெருமக்களோடோ கலந்தாலோசிக்காமல் — மயக்கத்தால், ஒரு பெண்ணுக்காகவே, திடீரென்று இந்தக் காரியத்தை நான் செய்தேன்.’ இங்கே அரசன் தன் குற்றத்தை மூன்று மறுப்புகளால் எண்ணுகிறான் — நண்பர்கள், அமைச்சர்கள், வணிகப் பெருமக்கள் ஆகியோர் அரசனின் மூன்று பற்றுக்கோடுகள்; அனைத்தையும் அவன் கைவிட்டான். ‘தேரோட்டியே, விதிவசத்தால் இந்தப் பெருந்துன்பம் இந்தக் குலத்தின் அழிவுக்காகத் தற்செயலாக வந்து சேர்ந்தது.’ பின்னர் அவன் வேண்டுகிறான்: ‘தேரோட்டியே, நானும் உனக்கு ஏதேனும் நன்மை செய்திருந்தால், என்னை விரைவில் ராமனிடம் கொண்டு சேர்; என் உயிர் என்னை அவசரப்படுத்துகிறது.’ குற்ற ஒப்புதல், விதிவாதம், வேண்டுகோள் — இம்மூன்றின் வரிசையால் அரசனின் மனக் கலக்கம் காட்டப்படுகிறது. ‘சம்மோஹாத்’ (மயக்கத்தால்), ‘சஹஸா’ (திடீரென்று) என்ற இரு சொற்களும் அரசனின் குற்றத்தின் இயல்பைச் சுட்டுகின்றன — அறிவின் மயக்கமும் காலத்தின் அவசரமும். ‘பவிதவ்யதயா’ (விதிவசத்தால்) என்ற சொல்லால் அவன் குற்றத்தை விதியின் மேல் சுமத்துகிறான், ஆனால் உடனேயே மீண்டும் தன் குற்றத்தையே நினைக்கிறான். ‘நானும் உனக்கு ஏதேனும் நன்மை செய்திருந்தால்’ என்ற சொல்லில் அரசன் தலைமையை விட்டு இரப்பவனாகிவிட்டான்.

அரசன் மீண்டும் தன் ஆணையை நினைக்கிறான்: ‘இன்னும் என் ஆணையே செல்லுபடியாகுமானால், அது ராகவனைத் திருப்பட்டும்; ராமனின்றி ஒரு கணமும் என்னால் வாழ இயலாது. அல்லது நீண்ட கைகளுடைய அவன் தொலைவில் சென்றிருந்தால், என்னையே தேரில் ஏற்றி விரைவில் ராமனைக் காட்டு.’ பின்னர் கேள்வி: ‘உருண்ட பற்களுடையவனும், பெரிய வில்லாளியும், லக்ஷ்மணனின் அண்ணனுமான அவன் எங்கே? நான் உயிரோடிருந்தால் அவனைச் சீதையோடு நன்கு காண்பேனாக. சிவந்த கண்களும் நீண்ட கைகளும் உடைய, மணிக்குண்டலங்கள் அணிந்த ராமனை நான் காணாவிட்டால் யமனுலகுக்குச் செல்வேன்.’ இறுதியில் மீண்டும் தன்னிந்தை: ‘இந்த நிலையை அடைந்தும் இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விக்கும் ராகவனை இங்கே காணாமல் இருப்பதைவிடக் கொடிய துன்பம் வேறென்ன? ஹா ராமா, ஹா ராமனின் தம்பியே, ஹா ஹா இரங்கத்தக்க வைதேகி — ஆதரவற்றவனைப் போலத் துயரத்தால் நான் இறந்துகொண்டிருப்பதை நீங்கள் அறியவில்லை.’ மூவரின் பெயர்களையும் சொல்வதால் புலம்பல் முழுமையடைகிறது. ‘என் ஆணையே’ என்ற சொல் இரங்கத்தக்கது — மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற சக்கரவர்த்தி தன் சொந்த ஆணை செல்லுபடியாகுமா என்பதில் ஐயமுடையவனாகிவிட்டான். ‘யமனுலகுக்குச் செல்வேன்’ என்பது அவனுடைய உறுதி; அது அடுத்த சர்க்கங்களில் உண்மையாகும். ‘ஹா ஹா’ என்ற இரட்டிப்பால் புலம்பலின் கடுமை குறிக்கப்படுகிறது.

அந்தத் துயரத்தில் உணர்வை முழுவதும் பறிகொடுத்த அரசன், கடப்பதற்கு மிகக் கடினமான துயரக் கடலில் மூழ்கியவனாகக் கூறினான். இங்கே கவிஞர் ஒரு விரிவான உருவகத்தை அமைக்கிறார் — ராமனைப் பற்றிய துயரமே அந்தக் கடலின் பெருவேகம், சீதையின் பிரிவே அதன் மறுகரை; பெருமூச்சுகளே அலைகளும் பெருஞ்சுழல்களும், கண்ணீர்ப் பெருக்கே கலங்கிய நீர்; கைகளை வீசுதலே மீன்கள், கதறலே பேரொலி; அவிழ்ந்து சிதறிய கூந்தலே பாசி, கைகேயியே வடவாமுகம் (கடலுக்குள் உள்ள தீ); என் கண்ணீர்ப் பெருக்கே அதன் பிறப்பிடம், கூனியின் (மந்தரையின்) சொற்களே பெரும் முதலைகள்; கொடியவளான கைகேயியின் இரு வரங்களே அதன் இரு கரைகள், ராமனின் நாடுகடத்தலே அதன் நீண்ட பரப்பு. இவை அனைத்தையும் எண்ணிவிட்டு அவன் கௌசல்யையை விளிக்கிறான்: ‘கௌசல்யா, ராகவனின்றி நான் மூழ்கியிருக்கும் இந்தத் துயரக் கடல், தேவி, உயிரோடிருக்கும் என்னால் கடக்க இயலாதது, அந்தோ!’ உருவகத்தின் ஒவ்வொரு அங்கமும் ஏதோ ஒரு மனிதரையோ ஒரு செயலையோ குறிக்கிறது — இதனால் கவிஞர் அரசனின் துயரத்துக்கான காரணத் தொடரை வரிசையாக எண்ணுகிறார். இந்த உருவகம் எட்டு அரைச் சுலோகங்களில் விரிந்துள்ளது என்பது இந்தச் சர்க்கத்தின் சிறப்பு; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ இத்தனை விரிவு இல்லை. ‘பத’ (அந்தோ) என்ற இடைச்சொல்லால் அரசனின் கையறுநிலை வெளிப்படுகிறது.

இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளன; அவற்றில் உரைநடை போன்ற புலம்பல் செய்யுள் போன்ற வடிவைப் பெறுகிறது. அரசன் கூறுகிறான்: ‘லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராகவனைக் காண விரும்பியும் இன்று இங்கே அவனைப் பெறவில்லை என்பது மங்கலமற்றது.’ இவ்வாறு புலம்பியவாறே பெரும் புகழுடைய அவன் விரைவில் மயங்கிப் படுக்கையில் விழுந்தான். பின்னர் கவிஞர் பார்வையைக் கௌசல்யையின் மேல் திருப்புகிறார் — இவ்வாறு புலம்பிய அரசன் உணர்விழந்ததும், ராமனுக்காக அவன் சொன்ன மிக இரங்கத்தக்க, இருமடங்கான சொல்லைக் கேட்டு, ராமனின் தாயான தேவி மீண்டும் அச்சமடைந்தாள். ‘த்விகுணம்’ (இருமடங்கு) என்ற சொல்லால் குறிக்கப்படுவது — மகனின் பிரிவு ஒரு துயரம், கணவனின் மயக்கம் மற்றொன்று; இரண்டின் சுமையும் ஒருத்தியின் மேலேயே விழுந்தது. இந்த அச்சத்தால் அடுத்த சர்க்கத்தின் கௌசல்யை புலம்பலுக்குக் களம் அமைகிறது. ‘அசோபனம்’ (மங்கலமற்றது) என்ற சொல்லால் அரசன் தன் துர்ப்பாக்கியத்தையே சுட்டுகிறான், வேறொருவரின் குற்றத்தை அல்ல. ‘புன: ஏவ’ (மீண்டும்) என்ற சொல்லால் கௌசல்யையின் அச்சம் மீண்டும் வருவது குறிக்கப்படுகிறது — முன்பும் அவள் அஞ்சியிருந்தாள், இப்போது இருமடங்கு.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಾಗ, ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಕುದುರೆಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅವು ಬಿಸಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯರು ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರಿಗೂ ಕೈಮುಗಿದು, ಆ ದುಃಖವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ಹೊತ್ತು, ರಥವನ್ನೇರಿ ನಾನು ಹೊರಟೆನು.’ ‘ಧಾರಯನ್’ (ಹೊತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಹೊತ್ತುಕೊಂಡೇ ಹೋದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ರಾಮನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದಾನು ಎಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ ಗುಹನೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ದಿನ ನಾನು ಉಳಿದೆನು.’ ಗುಹನ ಹೆಸರನ್ನು ನೆನೆಯುವುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಸೂತನು ತಡವಾದುದರ ಕಾರಣವೂ ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನೇಕ ದಿನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂತನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವನ ಆಶೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿತ್ತು. ಕುದುರೆಗಳ ಹಿಂಜರಿಕೆಯಾದರೋ ಶಕುನದಂತೆ — ಅವೂ ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನು ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನಗಳೆರಡರ ಸಮಾನವಾದ ಶೋಕಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾರಾಜ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಮರಗಳೂ ಹೂ ಚಿಗುರು ಮೊಗ್ಗುಗಳ ಸಹಿತ ಬಾಡಿಹೋಗಿವೆ. ನದಿಗಳು, ಕೊಳಗಳು, ಸರೋವರಗಳು — ಇವುಗಳ ನೀರು ಬಿಸಿಯಾಗಿದೆ; ಕಾಡುಗಳ ಮತ್ತು ಉಪವನಗಳ ಎಲೆಗಳು ಒಣಗಿಹೋಗಿವೆ. ಜೀವಿಗಳು ಚಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಆ ಕಾಡು ನಿಃಶಬ್ದವಾಯಿತು. ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲಗಳು ಬಾಡಿವೆ, ಅವುಗಳ ಮೀನುಗಳೂ ಹಕ್ಕಿಗಳೂ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ; ನದಿಗಳ ನೀರು ಕಲುಷಿತವಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲದ ಎಲೆಗಳು ಮುದುಡಿವೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮತ್ತು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹೂಗಳೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳೂ ಕಡಿಮೆ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಬರಿದಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಡಗಿಹೋಗಿವೆ; ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತೋಟಗಳನ್ನು ನಾನು ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ರಾಮನ ವಿಯೋಗ ರಾಜನೊಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಲೋಕದ ವಿಪತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಪತಪ್ತೋದಕಾಃ’ (ನೀರು ಬಿಸಿಯಾದವು), ‘ಪರಿಶುಷ್ಕಪಲಾಶಾನಿ’ (ಎಲೆಗಳು ಒಣಗಿದವು), ‘ಸಂತಪ್ತಪದ್ಮಾಃ’ (ಕಮಲಗಳು ಬಾಡಿದವು) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು, ಎಲೆ, ಹೂ — ಈ ಮೂರರ ಶೋಷಣೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಶೋಭೆಗಳೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಿಷ್ಕೂಜಮ್’ (ನಿಃಶಬ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ — ಕಾಡಿನ ಜೀವವೇ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸದ್ದು. ‘ಯಥಾಪುರಮ್’ (ಹಿಂದಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಐಶ್ವರ್ಯದೊಡನೆ ನೇರ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಕಾಡಿನಿಂದ ನಗರದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾ ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಸ್ವಾಗತಿಸಲಿಲ್ಲ; ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದ ಜನರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವ, ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ರಾಜರಥವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಣ್ಣೀರುಮುಖರಾದರು. ಮಹಡಿಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮಾನಾಕಾರದ ಭವನಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ರಥವು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕೃಶರಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ವಿಶಾಲವಾದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ನೊಂದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶತ್ರುಗಳು, ಮಿತ್ರರು, ಉದಾಸೀನರು — ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವನ್ನೂ ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ನಾನು ಗುರುತಿಸಲಾರೆ.’ ಅಂದರೆ ಶೋಕದಿಂದ ಅವನ ವಿವೇಕವೇ ಮರೆಯಾಯಿತು — ಶತ್ರು, ಮಿತ್ರ, ಉದಾಸೀನ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ದುಃಖ. ‘ಅಭಿನಂದತಿ’ (ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಸೂತನು ರಾಜಸೇವಕ, ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇಂದಾದರೋ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಬಂದುದೇ ಅವನ ಅಪರಾಧವೆಂಬಂತೆ ಪರಿಗಣಿತವಾಯಿತು. ‘ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಣ್ಣೀರುಮುಖರಾದರು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಾಗರಿಕರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಶೀಘ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಥದ ಬರಿದುತನ ದೂರದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಿತು.

ನಗರದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ಒಂದು ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹರ್ಷವಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯರುಳ್ಳ, ದೀನವಾದ ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ, ಆರ್ತಸ್ವರಗಳಿಂದ ಬಾಡಿದ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳೇ ಶಬ್ದವಾಗಿರುವ, ಆನಂದರಹಿತವಾದ — ಮಹಾರಾಜ, ರಾಮನ ನಿರ್ವಾಸನದಿಂದ ನೊಂದ ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆ ನನಗೆ ಪುತ್ರಹೀನಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಐದು ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸಗಳಿಂದ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನುಷ್ಯರು, ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳು, ಸ್ವರ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಮತ್ತು ಆನಂದ. ‘ವಿನಿಃಶ್ವಸಿತನಿಃಸ್ವನಾ’ (ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳೇ ಶಬ್ದವಾಗಿರುವ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಯಾವ ನಗರದ ಶಬ್ದವೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರೋ ಅದರ ಜೀವನವೇನು? ಉಪಮಾನವೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ — ಅವಳು ರಾಜನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತನ ಮಾತು ರಾಜನಿಗೆ ಇಮ್ಮಡಿ ದುಃಸಹ. ಈ ಉಪಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೂತನ ನಿವೇದನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ರಾಜನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಾನಂದಾ’ (ಆನಂದರಹಿತ) ಎಂಬ ಪದವು ಎಲ್ಲ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಾರವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಪುರುಷರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಉಪಮೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಅತ್ಯಂತ ದೀನವಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಸ್ವರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪಾಪಿಷ್ಠ ಕುಲದ ಸ್ವಭಾವದವಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ನಾನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ವೃದ್ಧರೊಡನೆ ವಿಚಾರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹಿತೈಷಿಗಳೊಡನೆಯಾಗಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆಯಾಗಲಿ, ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮುಖಂಡರೊಡನೆಯಾಗಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡದೆ — ಮೋಹದಿಂದ, ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ, ಆತುರದಿಂದ ನಾನು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿತೈಷಿಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ನೈಗಮರು (ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮುಖಂಡರು) ಎಂಬ ರಾಜನ ಮೂರು ಆಧಾರಗಳು, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ‘ಸೂತ, ಭವಿತವ್ಯತೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈ ಮಹಾವಿಪತ್ತು ಈ ಕುಲದ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂದೊದಗಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೂತ, ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಒಳಿತು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು; ಪ್ರಾಣಗಳು ನನ್ನನ್ನು ತ್ವರೆಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ದೋಷಸ್ವೀಕಾರ, ದೈವವಾದ, ಯಾಚನೆ — ಈ ಮೂರರ ಕ್ರಮದಿಂದ ರಾಜನ ಚಿತ್ತದ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಮ್ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಮತ್ತು ‘ಸಹಸಾ’ (ಆತುರದಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಜನ ದೋಷದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ — ಬುದ್ಧಿಯ ಮೋಹ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ತ್ವರೆ. ‘ಭವಿತವ್ಯತಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ತನ್ನದೇ ದೋಷವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಒಳಿತು ಮಾಡಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಒಡೆತನವನ್ನು ತೊರೆದು ಬೇಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದಿಗೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದು ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿ; ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲಾರೆ. ಇಲ್ಲವೇ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ಬೇಗನೆ ರಾಮನನ್ನು ತೋರಿಸು.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ದುಂಡಾದ ದಂತಪಂಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕು. ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಮಣಿಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ‘ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾರೆನೆಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಯಾವುದಿದೆ? ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ರಾಮಾನುಜ, ಹಾ ಹಾ ಬಡಪಾಯಿ ವೈದೇಹಿ — ನಾನು ಅನಾಥನಂತೆ ದುಃಖದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಯದು.’ ಮೂವರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ವಿಲಾಪ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯೇ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಸಾಮ್ರಾಟನು ತನ್ನದೇ ಆಜ್ಞೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಸಂದೇಹಪಡುವಂತಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಲಾಪದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಆ ದುಃಖದಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಜನು ದಾಟಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರೂಪಕವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮಶೋಕವೇ ಆ ಸಾಗರದ ಮಹಾವೇಗ, ಸೀತಾವಿರಹವೇ ಅದರ ಆಚೆಯ ದಡ; ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳೇ ಅಲೆಗಳು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಸುಳಿಗಳು, ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗವೇ ಕದಡಿದ ನೀರು; ಕೈಗಳನ್ನು ಒದರುವುದೇ ಮೀನುಗಳು, ಗೋಳಾಟವೇ ಮಹಾಘೋಷ; ಕೆದರಿದ ಕೂದಲೇ ಪಾಚಿ, ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಬಡಬಾಗ್ನಿ (ಸಮುದ್ರದೊಳಗಿನ ಬೆಂಕಿ); ನನ್ನ ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗವೇ ಅದರ ಉಗಮ, ಕುಬ್ಜೆಯ (ಮಂಥರೆಯ) ಮಾತುಗಳೇ ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳು; ಕ್ರೂರಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳೇ ಎರಡು ದಡಗಳು, ರಾಮನ ನಿರ್ವಾಸನವೇ ಅದರ ವಿಶಾಲ ವಿಸ್ತಾರ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಣಿಸಿ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ಅಯ್ಯೋ ನಾನು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೋ ಆ ಈ ಶೋಕಸಾಗರವನ್ನು, ದೇವಿ, ಬದುಕಿರುವಾಗ ನಾನು ದಾಟಲಾರೆ.’ ರೂಪಕದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಯಾವುದೋ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ದುಃಖದ ಕಾರಣಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೂಪಕ ಎಂಟು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವುದು ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲ. ‘ಬತ’ (ಅಯ್ಯೋ) ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ರಾಜನ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅಲ್ಲಿ ಗದ್ಯದಂತಹ ವಿಲಾಪ ಪದ್ಯದಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆನೆಂಬುದು ಅಶುಭವೇ ಸರಿ.’ ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಲೇ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಕೂಡಲೇ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಾಗ, ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅವನಾಡಿದ ಹೆಚ್ಚು ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ತಾಯಿಯಾದ ದೇವಿಯು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಭಯಗೊಂಡಳು. ‘ದ್ವಿಗುಣಮ್’ (ಇಮ್ಮಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಮಗನ ವಿಯೋಗ ಒಂದು ದುಃಖ, ಪತಿಯ ಮೂರ್ಛೆ ಇನ್ನೊಂದು; ಎರಡರ ಭಾರವೂ ಒಬ್ಬಳ ಮೇಲೆಯೇ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಈ ಭಯದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೌಸಲ್ಯಾವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಶೋಭನಮ್’ (ಅಶುಭ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರ ದೋಷವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ. ‘ಪುನಃ ಏವ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭಯದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆಯೂ ಅವಳು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದಳು, ಈಗ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ രാമലക്ഷ്മണസീതമാരുടെ അവസ്ഥ അറിയിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ മടക്കയാത്രയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘രാമൻ കാട്ടിലേക്കു യാത്രയായപ്പോൾ, മടങ്ങുന്ന എന്റെ കുതിരകൾ വഴിയിൽ മുന്നോട്ടു നീങ്ങിയില്ല; ചൂടുള്ള കണ്ണീർ പൊഴിച്ചുകൊണ്ട് അവ നിന്നു.’ ഇവിടെ കവി ആദ്യം മൃഗങ്ങളെ സാക്ഷികളാക്കുന്നു — മനുഷ്യർ വാക്കുകളാൽ പറയുന്നത് കുതിരകൾ കണ്ണീരിലൂടെതന്നെ പറയുന്നു. ‘രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരെയും കൈകൂപ്പി വന്ദിച്ച്, ആ ദുഃഖം ഹൃദയത്തിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട്, രഥത്തിൽ കയറി ഞാൻ പുറപ്പെട്ടു.’ ‘ധാരയൻ’ (വഹിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അദ്ദേഹം ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ചില്ല, അതു ചുമന്നുകൊണ്ടുതന്നെ പോയി എന്നാണ്. ‘രാമൻ ഒരുപക്ഷേ എന്നെ വീണ്ടും വിളിച്ചേക്കും എന്ന ആശയോടെ ഗുഹനോടൊപ്പം ഞാൻ അവിടെത്തന്നെ അനേകം ദിവസം തങ്ങി.’ ഗുഹന്റെ പേര് ഓർമിക്കുന്നതിലൂടെ മുൻസർഗങ്ങളിലെ ശൃംഗവേരപുരപ്രസംഗം വീണ്ടും സ്പർശിക്കപ്പെടുന്നു; സൂതൻ വൈകിയതിന്റെ കാരണവും ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു. ‘അനേകം ദിവസം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സൂതൻ വേഗം മടങ്ങിയില്ല എന്നാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തെ അവിടെ ബന്ധിച്ചുനിർത്തിയത്. കുതിരകളുടെ മടിയാകട്ടെ ഒരു ശകുനംപോലെയാണ് — അവയും (രാമന്റെ) മടക്കം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ സുമന്ത്രൻ ജഡത്തിന്റെയും ചേതനത്തിന്റെയും ഒരുപോലെയുള്ള ദുഃഖാവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു. ‘മഹാരാജാവേ, അങ്ങയുടെ രാജ്യത്ത് മഹാവ്യസനത്താൽ ക്ഷീണിച്ച മരങ്ങൾപോലും പൂക്കളും തളിരുകളും മൊട്ടുകളുമടക്കം വാടിപ്പോയിരിക്കുന്നു. നദികളും കുളങ്ങളും തടാകങ്ങളും ചൂടുപിടിച്ച ജലമുള്ളവയായി; കാടുകളും ഉപവനങ്ങളും ഇലകൾ ഉണങ്ങിയവയായി. ജീവികൾ ചലിക്കുന്നില്ല, ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ ചുറ്റിനടക്കുന്നില്ല; രാമദുഃഖത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട ആ കാട് ശബ്ദമറ്റതായി. താമരപ്പൊയ്കകളിലെ താമരകൾ വാടിത്തളർന്നു, അവയിലെ മീനുകളും പക്ഷികളും ഒളിച്ചു; നദികൾ കലങ്ങിയ ജലമുള്ളവയായി, അവയിലെ താമരയിലകൾ മറഞ്ഞു. ജലത്തിലും കരയിലും വിരിയുന്ന പൂക്കളും മാലകളും മണം കുറഞ്ഞവയാണ്, അതിനാൽ അവ അത്ര ശോഭിക്കുന്നില്ല; പഴങ്ങളും മുമ്പത്തെപ്പോലെ കാണുന്നില്ല. ഇവിടെ ഉദ്യാനങ്ങൾ ശൂന്യമാണ്, അവയിലെ പക്ഷികൾ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു; മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, ആരാമങ്ങളെ രമണീയമായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ഈ വർണന വെറും അലങ്കാരമല്ല — രാമന്റെ വിയോഗം രാജാവിന്റേതു മാത്രമല്ല, പ്രകൃതിലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ വ്യസനമാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. ‘ഉപതപ്തോദകാഃ’ (ചൂടുപിടിച്ച ജലമുള്ളവ), ‘പരിശുഷ്കപലാശാനി’ (ഇലകൾ ഉണങ്ങിയവ), ‘സന്തപ്തപദ്മാഃ’ (താമരകൾ വാടിയവ) എന്നീ പദങ്ങളിൽ ജലം, ഇല, പൂവ് എന്നീ മൂന്നിന്റെയും ശോഷണം ക്രമത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ ശോഭകളും ക്ഷയിച്ചു എന്നു സൂചിതമാകുന്നു. ‘നിഷ്കൂജം’ (ശബ്ദമറ്റത്) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ പ്രധാനം — കാടിന്റെ ജീവൻ പക്ഷികളുടെ ശബ്ദംതന്നെയാണല്ലോ. ‘യഥാപുരം’ (മുമ്പത്തെപ്പോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പഴയ ഐശ്വര്യവുമായി നേരിട്ടുള്ള താരതമ്യം നടത്തുന്നു.

കാട്ടിൽനിന്നു നഗരത്തിലേക്കു ദൃഷ്ടി തിരിച്ചുകൊണ്ട് സൂതൻ പറയുന്നു: ‘അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന എന്നെ ആരും അഭിനന്ദിക്കുന്നില്ല; രാമനെ കാണാതെ ജനങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിടുന്നു. ദേവാ, രാമനില്ലാതെ ഇവിടെ വന്ന രാജരഥം കണ്ട് രാജവീഥിയിൽ നിന്നിരുന്ന ജനങ്ങളെല്ലാം ദൂരെനിന്നുതന്നെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖമുള്ളവരായി. മാളികകളിലും വിമാനങ്ങളിലും പ്രാസാദങ്ങളിലുംനിന്ന് രഥം വന്നതു കണ്ട്, രാമനെ കാണാത്തതിനാൽ ക്ഷീണിച്ച സ്ത്രീകൾ ഹാഹാകാരം മുഴക്കി. കണ്ണീരിന്റെ കുത്തൊഴുക്കിൽ മുങ്ങിയ, നീണ്ട, നിർമലമായ കണ്ണുകളോടെ, ഏറ്റവും ദുഃഖിതരായ ആ സ്ത്രീകൾ വ്യക്തമല്ലാത്തവിധം പരസ്പരം നോക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ അവസ്ഥയും പറയുന്നു: ‘ശത്രുക്കൾക്കും മിത്രങ്ങൾക്കും ഉദാസീനർക്കും തമ്മിൽ ഒരു വ്യത്യാസവും ദുഃഖാർത്തനായ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ അതായത്, ദുഃഖംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേചനശക്തിതന്നെ നഷ്ടപ്പെട്ടു — ശത്രുവും മിത്രവും ഉദാസീനനും ഒരുപോലെ തോന്നുന്നു, കാരണം എല്ലാവരുടെയും മുഖത്ത് ഒരേ ദുഃഖം. ‘അഭിനന്ദതി’ (അഭിനന്ദിക്കുന്നു) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — സൂതൻ രാജസേവകനാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മടക്കം സാധാരണ സന്തോഷത്തോടെയാണ് സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്; ഇന്നാകട്ടെ രാമനില്ലാതെ വന്നു എന്നതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുറ്റംപോലെ കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. ‘ദൂരെനിന്നുതന്നെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖമുള്ളവരായി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് നഗരവാസികളുടെ പ്രതികരണത്തിന്റെ വേഗം സൂചിതമാകുന്നു — രഥത്തിന്റെ ശൂന്യത ദൂരെനിന്നുതന്നെ അറിഞ്ഞു.

നഗരത്തിന്റെ വർണന സുമന്ത്രൻ ഒരു ഉപമയോടെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ‘സന്തോഷമില്ലാത്ത മനുഷ്യരുള്ളതും, ദീനരായ ആനകളും കുതിരകളുമുള്ളതും, ആർത്തസ്വരങ്ങളാൽ വാടിയതും, നെടുവീർപ്പുകൾ മാത്രം ശബ്ദമായുള്ളതും, ആനന്ദമറ്റതുമായ — മഹാരാജാവേ, രാമനെ നാടുകടത്തിയതിനാൽ തളർന്ന ഈ അയോധ്യ, പുത്രനില്ലാത്ത കൗസല്യയെപ്പോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു.’ ഇവിടെ അഞ്ചു ബഹുവ്രീഹിസമാസങ്ങളാൽ നഗരത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — മനുഷ്യർ, ആനകളും കുതിരകളും, സ്വരം, നിശ്വാസം, ആനന്ദം. ‘വിനിഃശ്വസിതനിഃസ്വനാ’ (നെടുവീർപ്പുകൾ മാത്രം ശബ്ദമായുള്ളത്) എന്ന പദം അതീവ സൂക്ഷ്മമാണ് — ശബ്ദംതന്നെ നിശ്വാസമായ നഗരത്തിന് എന്തു ജീവൻ? ഉപമാനം കൗസല്യതന്നെയാണ് — അവൾ രാജാവിന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; അതിനാൽ സൂതന്റെ വാക്ക് രാജാവിന് ഇരട്ടി അസഹ്യമാണ്. ഈ ഉപമാനത്തോടെ സൂതന്റെ നിവേദനം അവസാനിക്കുന്നു; തുടർന്ന് രാജാവിന്റെ മറുപടി ആരംഭിക്കുന്നു. ‘നിരാനന്ദാ’ (ആനന്ദമറ്റത്) എന്ന പദം എല്ലാ വിശേഷണങ്ങളുടെയും സാരം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. നഗരത്തിന്റെ പുരുഷരൂപത്തിലുള്ള വർണന ഇവിടെ സ്ത്രീരൂപമായി പരിണമിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഉപമ സിദ്ധമാകുന്നു.

സൂതന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് അത്യന്തം ദീനവും കണ്ണീരാൽ ഇടറിയതുമായ സ്വരത്തിൽ അദ്ദേഹത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പാപകരമായ കുലത്തിൽനിന്നു വന്ന സ്വഭാവമുള്ള കൈകേയിയാൽ പ്രേരിതനായ ഞാൻ മന്ത്രാലോചനയിൽ നിപുണരായ വൃദ്ധരുമായി ആലോചിച്ചില്ല. സുഹൃത്തുക്കളുമായോ മന്ത്രിമാരുമായോ നൈഗമന്മാരുമായോ (നഗരപ്രമുഖരുമായോ) ആലോചിക്കാതെ — മോഹംകൊണ്ട്, ഒരു സ്ത്രീക്കുവേണ്ടി മാത്രം, പെട്ടെന്ന് ഞാൻ ഈ കാര്യം ചെയ്തുപോയി.’ ഇവിടെ രാജാവ് മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ തന്റെ ദോഷം എണ്ണിപ്പറയുന്നു — സുഹൃത്തുക്കൾ, മന്ത്രിമാർ, നൈഗമന്മാർ എന്നിവരാണ് രാജാവിന്റെ മൂന്ന് ആലംബങ്ങൾ; അവയെല്ലാം അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു. ‘സൂതാ, നിശ്ചയമായും ഭവിതവ്യതയാൽ (വിധിയാൽ) ഈ കുലത്തിന്റെ നാശത്തിനായി ഈ മഹാവ്യസനം യാദൃച്ഛികമായി വന്നുചേർന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നു: ‘സൂതാ, ഞാനും അങ്ങേക്ക് എന്തെങ്കിലും നന്മ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അങ്ങ് എന്നെ വേഗം രാമന്റെ അടുത്ത് എത്തിക്കുക; എന്റെ പ്രാണൻ എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു.’ ദോഷസ്വീകാരം, ദൈവവാദം, യാചന — ഈ മൂന്നിന്റെയും ക്രമത്തിലൂടെ രാജാവിന്റെ മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലത കാണിക്കുന്നു. ‘സമ്മോഹാത്’ (മോഹംകൊണ്ട്), ‘സഹസാ’ (പെട്ടെന്ന്) എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങൾ രാജാവിന്റെ ദോഷത്തിന്റെ സ്വരൂപം നിർദേശിക്കുന്നു — ബുദ്ധിയുടെ മോഹവും സമയത്തിന്റെ തിടുക്കവും. ‘ഭവിതവ്യതയാ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദോഷം ദൈവത്തിൽ ആരോപിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഉടൻതന്നെ വീണ്ടും തന്റെതന്നെ ദോഷം ഓർക്കുന്നു. ‘ഞാനും അങ്ങേക്ക് എന്തെങ്കിലും നന്മ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന വാക്കിൽ രാജാവ് യജമാനത്വം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു യാചകനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.

രാജാവ് വീണ്ടും തന്റെ ആജ്ഞയെ ഓർക്കുന്നു: ‘ഇപ്പോഴും എന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിലയുണ്ടെങ്കിൽ അതു രാഘവനെ മടക്കിക്കൊണ്ടുവരട്ടെ; രാമനില്ലാതെ ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. അല്ലെങ്കിൽ, ആ മഹാബാഹു ദൂരെ പോയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, എന്നെത്തന്നെ രഥത്തിൽ കയറ്റി വേഗം രാമനെ കാണിച്ചുതരിക.’ പിന്നെ ചോദ്യം: ‘ഉരുണ്ട ദന്തങ്ങളുള്ള, മഹാധനുർധാരിയായ ആ ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ എവിടെ? ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സീതയോടൊപ്പം അവനെ നന്നായി കാണണം. ചെങ്കണ്ണുള്ളവനും മഹാബാഹുവും രത്നകുണ്ഡലങ്ങൾ അണിഞ്ഞവനുമായ രാമനെ കാണാനായില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ യമലോകത്തേക്കു പോകും.’ ഒടുവിൽ വീണ്ടും ആത്മനിന്ദ: ‘ഈ അവസ്ഥയിലെത്തിയിട്ടും ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാഘവനെ ഇവിടെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്നതിനെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖം എന്തുണ്ട്? ഹാ രാമാ, ഹാ രാമാനുജാ, ഹാ ഹാ ദയനീയയായ വൈദേഹീ — ഞാൻ ഒരു അനാഥനെപ്പോലെ ദുഃഖത്താൽ മരിക്കുകയാണെന്ന് നിങ്ങൾ അറിയുന്നില്ലല്ലോ.’ മൂവരുടെയും പേരുകൾ വിളിക്കുന്നതോടെ വിലാപം പൂർണമാകുന്നു. ‘എന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിലയുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന വാക്ക് കരുണമാണ് — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനായ സമ്രാട്ട് സ്വന്തം ആജ്ഞ നടപ്പാകുമോ എന്നുപോലും സംശയിക്കുന്നവനായിരിക്കുന്നു. ‘യമലോകത്തേക്കു പോകും’ എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയമാണ്; അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ അതു സത്യമാകും. ‘ഹാ ഹാ’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ വിലാപത്തിന്റെ തീവ്രത സൂചിതമാകുന്നു.

ആ ദുഃഖത്താൽ ബോധം ഏറെ നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവ്, കടക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ള ദുഃഖസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയവനായി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി വിസ്തൃതമായ ഒരു രൂപകം രചിക്കുന്നു — രാമദുഃഖമാണ് ആ സാഗരത്തിന്റെ മഹാവേഗം, സീതാവിരഹമാണ് അതിന്റെ മറുകര; നെടുവീർപ്പുകളാണ് തിരമാലകളും വലിയ ചുഴികളും, കണ്ണീരിന്റെ ഒഴുക്കാണ് കലങ്ങിയ ജലം; കൈകളുടെ ഇളക്കമാണ് മീനുകൾ, നിലവിളിയാണ് മഹാഘോഷം; അഴിഞ്ഞുലഞ്ഞ മുടിയാണ് പായൽ, കൈകേയിയാണ് ബഡവാമുഖം (സമുദ്രത്തിനുള്ളിലെ അഗ്നി); എന്റെ കണ്ണീരിന്റെ ഒഴുക്കാണ് അതിന്റെ ഉറവിടം, കൂനിയുടെ (മന്ഥരയുടെ) വാക്കുകളാണ് വലിയ മുതലകൾ; ക്രൂരയായ കൈകേയിയുടെ രണ്ടു വരങ്ങളാണ് രണ്ടു തീരങ്ങൾ, രാമനെ നാടുകടത്തിയതാണ് അതിന്റെ നീണ്ട വിസ്താരം. ഇതെല്ലാം എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം കൗസല്യയെ വിളിക്കുന്നു: ‘കൗസല്യേ, രാഘവനില്ലാതെ ഞാൻ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഈ ദുഃഖസാഗരം, ദേവീ, ജീവിച്ചിരിക്കെ എനിക്കു കടക്കാൻ കഴിയാത്തതാണല്ലോ, കഷ്ടം!’ രൂപകത്തിന്റെ ഓരോ അംഗവും ഏതെങ്കിലും വ്യക്തിയുടെയോ കർമത്തിന്റെയോ പ്രതിനിധിയാണ് — ഇതിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണപരമ്പര ക്രമത്തിൽ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. ഈ രൂപകം എട്ട് അർധശ്ലോകങ്ങളിലായി വിസ്തരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഇത്രയും വിസ്താരമില്ല. ‘ബത’ (കഷ്ടം) എന്ന നിപാതത്താൽ രാജാവിന്റെ നിസ്സഹായത വെളിപ്പെടുന്നു.

അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്; അവയിൽ ഗദ്യംപോലുള്ള വിലാപം പദ്യസമാനമായ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. രാജാവ് പറയുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും ഇന്ന് ഇവിടെ എനിക്ക് അവനെ ലഭിക്കുന്നില്ല എന്നത് അശുഭമാണ്.’ ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് ബോധമറ്റ് ശയ്യയിൽ വീണു. പിന്നെ കവി ദൃഷ്ടി കൗസല്യയിലേക്കു തിരിക്കുന്നു — രാജാവ് ഇങ്ങനെ വിലപിച്ച് ബോധമറ്റപ്പോൾ, രാമനെച്ചൊല്ലിയുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൂടുതൽ കരുണമായ, ഇരട്ടി ദുഃഖകരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമമാതാവായ ദേവി വീണ്ടും ഭയത്തിലായി. ‘ദ്വിഗുണം’ (ഇരട്ടി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മകന്റെ വിയോഗം ഒരു ദുഃഖം, ഭർത്താവിന്റെ മോഹാലസ്യം മറ്റൊന്ന്; രണ്ടിന്റെയും ഭാരം ഒരുവളുടെമേൽത്തന്നെ വീണു. ഈ ഭയത്തിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കൗസല്യാവിലാപത്തിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. ‘അശോഭനം’ (അശുഭം) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവ് തന്റെ ദുർഭാഗ്യത്തെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്, മറ്റാരുടെയെങ്കിലും ദോഷത്തെയല്ല. ‘പുനഃ ഏവ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദംകൊണ്ട് കൗസല്യയുടെ ഭയത്തിന്റെ ആവർത്തനം സൂചിതമാകുന്നു — മുമ്പും അവൾ ഭയന്നിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ഇരട്ടിയായി.

In the previous sarga Sumantra had told the king how Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā fared; in this one he begins the story of his own return. When Rāma set out for the forest, he said, and I turned back, my horses would not move forward along the road; they stood shedding hot tears. The poet first calls the animals as witnesses: what men say in words, the horses say with their tears. Their refusal to go was like an omen, as though they too longed to turn back. I folded my hands to the two princes, mounted the chariot and set out, carrying that grief in my heart; he did not put his sorrow down, but went on bearing it. I stayed there with Guha for many days, hoping Rāma might call me back once more. The mention of Guha touches again on the scenes at Śṛṅgaverapura and explains why the charioteer was so long in returning: it was his hope that held him there.

Then Sumantra described how grief had fallen alike on things with and without life. In your realm, great king, he said, even the trees are wasted by this great calamity; they droop, with their flowers, shoots and buds. The rivers, pools and lakes have grown hot, and the leaves of the woods and pleasure groves have withered. Small creatures do not stir and beasts of prey do not roam; overcome with grief for Rāma, the forest has fallen silent. The lotus ponds have scorched flowers and their fish and birds are hidden; the rivers run muddy and the lotus leaves have shrivelled. Flowers of water and land and their garlands have little scent and hardly shine, and the fruit is not what it used to be. The gardens here are empty and their birds have vanished; I no longer find the pleasure grounds pleasing, bull among men. This is not mere ornament: the poet shows that parting from Rāma was a calamity not for the king alone but for the whole world of nature. The water heated, the leaves withered, the lotuses scorched: in turn the drying of water, leaf and flower shows every grace of nature fading. The silence is the key, for the life of a forest is the sound of its birds, and "not what it used to be" compares the present directly with the plenty of the past.

Turning from the forest to the city, the charioteer said: As I entered Ayodhyā, no one welcomed me; men who cannot see Rāma sigh again and again. My lord, seeing the royal chariot come back without Rāma, everyone on the royal road turned away in tears while still far off. From their mansions, balconies and palaces the women watched the chariot come and cried out in grief, worn thin by not seeing Rāma. With their long clear eyes swimming in tears, in deeper distress than ever, the women looked at one another without a word. Finally he spoke of his own state: in my distress I could see no difference between enemies, friends and those indifferent to us. That is, grief had robbed him of all discernment: enemy, friend and stranger all looked alike, for all their faces wore the same sorrow. A king's servant was usually welcomed on his return, but now his coming back without Rāma was taken almost as a crime. And the people wept "while still far off" because the emptiness of the chariot could be seen from a distance.

Sumantra ended his description of the city with a single image. Its people without joy, its elephants and horses wretched, faded with cries of pain, its only sound a sigh, joyless, great king, and stricken by Rāma's banishment, this Ayodhyā seems to me like Kausalyā bereft of her son. The piled-up descriptions take in every part of the city: its people, its elephants and horses, its voice, its breath and its joy. "Its only sound a sigh" is very subtle: what life has a city whose very voice is a sigh? And the image he chose was Kausalyā herself, who was standing right there before the king, so the charioteer's words were doubly hard for him to bear. With this image his report closes, and the king's reply begins.

Hearing the charioteer's words, the king answered in a voice utterly wretched and choked with tears: Set on by Kaikeyī, whose family and whose mind are equally wicked, I did not put the matter to the old men skilled in counsel. Without consulting friends, ministers or townsmen, I did this thing suddenly, in blind folly, for a woman's sake. The king counts his fault with three denials: friends, ministers and citizens are a king's three supports, and he had set them all aside. "Blind folly" and "suddenly" name the nature of his fault, a clouded mind and a rash haste. Surely, Sūta, this great calamity has come by fate, arriving by chance for the ruin of this house. With "fate" he laid the blame on destiny, but at once remembered it was his own. Then he pleaded: Sūta, if I have ever done you the least kindness, take me to Rāma at once; my very life is urging me on. Admitting his fault, blaming fate, pleading: in these three turns the poet shows the king's mind in turmoil. In "if I have ever done you a kindness" the king has set aside his lordship and become a suppliant.

Then the king remembered his authority: If my command still counts for anything today, let it bring Rāghava back; I cannot live without Rāma for even an hour. Or if the mighty-armed one has already gone far, put me in the chariot and quickly let me see Rāma. Then he asked: Where is he, with his rounded teeth, the great archer, Lakṣmaṇa's elder brother? If I am to live, let me see him properly, and Sītā with him. If I do not see Rāma, red-eyed and mighty-armed, wearing his jewelled earrings, I shall go to Yama's realm. Finally he reproached himself again: What could be more bitter than that, brought to this state, I cannot see Rāghava, the joy of the Ikṣvākus, here before me? Alas Rāma, alas Rāma's younger brother, alas, alas, poor Vaidehī, you do not know that I am dying of grief like a man with no one to protect him. With the names of all three his lament reaches its fullness. "If my command still counts" is pitiful: the emperor famed through the three worlds had come to doubt whether his own orders would be obeyed. "I shall go to Yama's realm" is a resolve that will come true in the sargas that follow, and the doubled "alas" shows how sharp his lament was.

His mind utterly given over to that grief, the king, sunk in an ocean of sorrow almost impossible to cross, spoke again. Here the poet builds a long metaphor. Grief for Rāma was that ocean's great current, and separation from Sītā its far shore; his sighs were its waves and great whirlpools, the rush of his tears its muddy water; the flinging of his arms was its fish, his wailing its great roar; his scattered hair was its weed, and Kaikeyī the fire that burns beneath the sea. The flood of his tears was its source, the words of the hunchback Mantharā its great crocodiles; the two boons of that cruel woman were its two shores, and Rāma's banishment its whole wide expanse. Having counted all this, he addressed Kausalyā: Kausalyā, this ocean of grief in which I am sunk without Rāghava, my queen, I cannot cross while I live. Each part of the metaphor stands for some person or some deed, and so the poet lists one by one the chain of causes behind the king's grief. "Alas" shows his helplessness.

The last two verses are in a longer metre, lending the lament the shape of song. It is my misfortune, the king said, that today, longing to see Rāghava here with Lakṣmaṇa, I cannot have him; he blamed his own ill fortune, not another's fault. Lamenting in this way, the glorious king fell at once in a swoon upon his couch. Then the poet turns to Kausalyā: as the king lamented and lost his senses, the queen, Rāma's mother, hearing words made doubly pitiful because they were spoken for Rāma's sake, was seized by fear once more. "Doubly" suggests her two sorrows, her son's absence and her husband's swoon, both falling on her at once. "Once more" tells that her fear returned: she had been afraid before, and now it was twice as great. This fear prepares for Kausalyā's lament in the next sarga.