पूर्वस्मिन् सर्गे सुमन्त्रात् रामस्य सन्देशं श्रुत्वा दशरथः मूर्च्छाम् अगच्छत्, कौसल्यायाः उपालम्भानन्तरं च सर्वम् अन्तःपुरम् आर्तनादेन पूर्णम् आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः प्रत्याश्वस्तः प्रत्यागतस्मृतिः च भवति। चेतनां लब्ध्वा एव सः न भोजनं न विश्रामम् इच्छति, अपि तु रामवृत्तान्तकारणात् सूतं सुमन्त्रम् आह्वयति — तस्य शोकस्य एकम् एव औषधं पुत्रस्य वार्ता। सुमन्त्रः तदा कृताञ्जलिः सन् उपस्थितः, दुःखशोकसमन्वितं रामम् एव अनुशोचन्तं महाराजं पश्यति। कविः राज्ञः दशां द्वाभ्यां गजोपमाभ्यां दर्शयति — वृद्धः परमसंतप्तः च सः नवगृहीतः द्विपः इव, विनिःश्वसन् ध्यायन् च अस्वस्थः कुञ्जरः इव आसीत्। अनन्तरं राजा सूतम् अपि तादृशम् एव पश्यति — रजसा ध्वस्ताङ्गम्, अश्रुपूर्णमुखम्, दीनम्। उभयोः अपि समाना दशा — एकः पिता, अपरः सारथिः, किन्तु द्वौ अपि रजसा शोकेन च मलिनौ। तादृशं सूतं दृष्ट्वा राजा परमार्तवत् प्रष्टुम् आरभते। सूतः तु अद्यापि किमपि न वदति; केवलम् अञ्जलिं बद्ध्वा तिष्ठति, यतः यत् सः वक्ष्यति तत् राज्ञः शोकं वर्धयिष्यति एव। एषा एव सर्गस्य भूमिका — प्रश्नानां च उत्तराणां च दीर्घः संवादः इतः आरभ्यते। ‘रामवृत्तान्तकारणात्’ इति पदेन कविः सूचयति — राज्ञः सर्वा क्रिया अधुना एकम् एव लक्ष्यम् अनुसरति।

राज्ञः प्रश्नाः न वार्तामात्रविषयकाः, अपि तु सुखलालितस्य पुत्रस्य प्रतिक्षणदशाविषयकाः। सः पृच्छति — ‘धर्मात्मा राघवः वृक्षमूलम् उपाश्रित्य क्व नु वत्स्यति? अत्यन्तसुखितः सः किम् अशिष्यति? दुःखस्य अनुचितः, राजोचिते शयने शयनयोग्यः, भूमिपालात्मजः भूमौ अनाथवत् कथं शेते? यं यान्तं पदातयः रथाः कुञ्जराः च अनुयान्ति स्म, सः रामः विजनं वनम् आश्रितः कथं वत्स्यति?’ ततः सः वनस्य भयानकतां स्मरति — ‘व्यालैः मृगैः आचरितं कृष्णसर्पनिषेवितं तत् वनं वैदेह्या सार्धं कुमारौ कथम् उपाश्रितौ? सुकुमार्या तपस्विन्या सीतया सह राजपुत्रौ रथात् अवरुह्य पद्भ्याम् एव कथं गतौ?’ अन्ते तस्य स्वरः परिवर्तते — शोकात् ईर्ष्यां प्रति — ‘सिद्धार्थः खलु त्वम्, हे सूत, येन मन्दरं प्रविशन्तौ अश्विनौ इव वनान्तं प्रविशन्तौ मम आत्मजौ त्वया दृष्टौ।’ यत् पिता न लब्धवान्, तत् दर्शनं सारथिना लब्धम् इति एव अत्र राज्ञः वेदना। वस्तुतः एते षट् श्लोकाः प्रश्नरूपेण उक्ताः अपि वस्तुतः विलापः एव; प्रत्येकस्मिन् प्रश्ने पूर्वसुखस्य वर्तमानदुःखस्य च विरोधः एव स्थापितः — शयनोचितः भूमौ, रथारूढः पद्भ्याम्, सेनापरिवृतः विजने। ‘अश्विनौ इव मन्दरम्’ इति उपमया रामलक्ष्मणयोः सौन्दर्यं सहचारित्वं च सूचितम्, किन्तु उपमानस्थाने वनम् एव मन्दरपर्वतः इति करुणा अपि निहिता।

राजा पुनः पृच्छति — ‘रामः किम् उवाच, लक्ष्मणः किम् उवाच, वनम् आसाद्य मैथिली किम् उवाच? हे सूत, रामस्य आसितं शयितं भुक्तं च कीर्तय; एतेन एव अहं जीविष्यामि, यथा स्वर्गात् पतितः ययातिः साधूनां सङ्गेन पुनः सुखम् अलभत।’ अत्र राज्ञः शोकस्य स्वरूपं स्पष्टं भवति — सः न उपदेशं याचते, न सान्त्वनम्, अपि तु पुत्रस्य दैनन्दिनव्यवहारस्य वार्ताम् एव; तावन्मात्रेण तस्य प्राणाः धार्यन्ते। नरेन्द्रेण एवं चोदितः सूतः सज्जमानया बाष्पपरिबद्धया वाचा राजानम् उवाच — यत् सः वक्तुम् उद्यतः, तत् स्वयम् अपि श्रोतुम् असह्यम् इति कविः वाचः एव विशेषणैः सूचयति। ‘आसितं शयितं भुक्तम्’ इति त्रीणि कृदन्तानि एव पितुः सर्वाः चिन्ताः सङ्गृह्णन्ति — उपवेशनम्, शयनम्, भोजनम् इति एतावत् एव सः ज्ञातुम् इच्छति। ‘सज्जमानया’ इति वाचः विशेषणं कण्ठस्य रोधं सूचयति, ‘बाष्पपरिबद्धया’ इति च अश्रुभिः बन्धनम्।

सुमन्त्रः कथयति — ‘महाराज, तस्मिन् अपि क्षणे धर्मम् एव अनुपालयन् राघवः अञ्जलिं कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य माम् अब्रवीत् — “हे सूत, मम वचनात् विदितात्मनः शिरसा वन्दनीयस्य तस्य तातस्य महात्मनः पादौ वन्द्यौ।”’ अत्र द्रष्टव्यम् — यः पित्रा एव निर्वासितः, सः एव पितुः पादौ प्रथमं स्मरति; न कुत्रापि उपालम्भः, न प्रश्नः। ‘“सर्वम् अन्तःपुरं च मम वचनात् त्वया वाच्यम् — अविशेषेण आरोग्यं यथार्हम् अभिवादनं च”’ इति च आदिशति; ‘अविशेषेण’ इति पदेन सः कैकेयीम् अपि न पृथक् करोति। ततः मातुः विषये विशेषः — ‘“मम माता कौसल्या कुशलम् अभिवादनम् अप्रमादं च वक्तव्या; एनां च इदं वचः ब्रूयाः — ‘धर्मनित्या भव, यथाकालम् अग्न्यगारपरा भव; हे देवि, देवस्य पादौ देववत् परिपालय। अभिमानं मानं च त्यक्त्वा मातृषु समम् एव वर्तस्व; हे अम्ब, आर्यां कैकेयीम् अपि राजानम् अनुसृत्य एव सत्कुरु।’”’ पुत्रः मातरं शोकात् न निवारयति, अपि तु कर्तव्येषु नियोजयति — एषा एव रामस्य रीतिः। ‘विदितात्मा’ इति पितुः विशेषणम् अपि मननीयम् — यः आत्मानं जानाति, सः कथं प्रमाद्येत् इति व्यङ्ग्यः न अत्र अस्ति; रामः पितरं यथापूर्वं गौरवेण एव स्मरति। अत्र च रामः मातुः शोकनिवारणाय न किमपि वदति, अपि तु अग्निहोत्रं पतिसेवा च इति नित्यकर्मणि एव तां स्थापयति — कर्मणा एव शोकः तरणीयः इति आशयः।

रामः पुनः आह — ‘“कुमारे भरते राजवत् एव वृत्तिः वर्तितव्या; अज्येष्ठाः अपि राजानः राजानः एव — एतं राजधर्मम् अनुस्मर।”’ एतत् वचनं कौसल्यायै एव उक्तम्, यतः या माता पुत्रस्य राज्यहरणेन पीडिता, सा एव तं हर्तारं राजवत् मन्तव्या इति दुष्करः उपदेशः। ततः भरतं प्रति संदेशः — ‘“भरतः अपि मम वचनेन कुशलं वाच्यः — ‘सर्वासु एव मातृषु यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व। इक्ष्वाकुकुलनन्दनः महाबाहुः त्वं यौवराज्यस्थः सन् राज्यस्थं पितरम् अनुपालय। राजा अतिक्रान्तवयाः — एनं मा व्यपरुन्धाः; कुमारराज्ये एव जीवन् तस्य एव आज्ञाप्रवर्तनात् वर्तस्व।’”’ रामः भरतस्य राज्यं न प्रतिक्षिपति, अपि तु तस्य मर्यादाम् एव निर्दिशति — पिता जीवति, अतः पुत्रः युवराजः एव, न राजा। अन्ते सः भृशम् अश्रूणि वर्तयन् पुनः अवदत् — ‘“पुत्रगर्धिनी मम माता त्वया स्वमाता इव द्रष्टव्या।”’ एवं ब्रुवन् एव महायशाः राजीवपत्राक्षः रामः भृशम् अश्रूणि अवर्तयत् — वचनेषु धैर्यम्, नेत्रयोः तु शोकः। ‘अपि अज्येष्ठाः राजानः’ इति वचनेन रामः स्वस्य ज्येष्ठत्वजन्यम् अधिकारं स्वयम् एव अपनयति — राजधर्मः हि वयसा न बध्यते। ‘आज्ञाप्रवर्तनात्’ इति पञ्चम्या सूचितम् — भरतस्य जीवनम् अपि पितुः आज्ञायाः एव अनुवर्तनं स्यात्, न स्वतन्त्रं शासनम्।

रामस्य शान्तवचनानन्तरं लक्ष्मणस्य वचनं सर्वथा विपरीतम्। सुसंक्रुद्धः सः निःश्वसन् अवदत् — ‘केन अपराधेन अयं राजपुत्रः विवासितः? राज्ञा कैकेय्याः शासनं लघु एव आश्रुत्य प्रतिज्ञातम्; तत् कार्यम् अकार्यं वा, वयं तु तेन अभिपीडिताः एव। यदि लोभकारणात् वा वरदाननिमित्तात् वा रामः प्रव्राजितः, सर्वथा दुष्कृतम् एव कृतम्।’ ततः सः विचारस्य सूक्ष्मं भेदं करोति — ‘ईश्वरस्य कृते यथाकामम् इदं कृतम् इति तावत् अस्तु; रामस्य परित्यागे तु हेतुं न उपलक्षये।’ अर्थात् राजा स्वेच्छया किमपि कर्तुं शक्नोति, किन्तु रामत्यागस्य कारणं न किमपि विद्यते। ‘बुद्धिलाघवात् असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं च राघवस्य विवासनं संक्रोशम् एव जनयिष्यति। अहं तु महाराजे पितृत्वं न उपलक्षये; भ्राता भर्ता बन्धुः पिता च मम राघवः एव।’ अन्ते सः राजनीतेः दृष्ट्या पृच्छति — ‘सर्वलोकप्रियं सर्वलोकहिते रतं च त्यक्त्वा अनेन कर्मणा सर्वलोकः कथं नु अनुरज्येत? सर्वप्रजाभिरामं धार्मिकं रामं प्रव्राज्य सर्वलोकविरोधेन सः कथं राजा भविष्यति?’ राजा हि प्रजानुरागेण एव राजा, न केवलं पदेन इति भावः। अत्र लक्ष्मणस्य वचनानि सुमन्त्रमुखेन एव राज्ञः कर्णयोः पतन्ति, अतः तेषां तीक्ष्णता द्विगुणा भवति — पुत्रस्य उपालम्भः सारथिना उच्यमानः पितुः पुरतः स्थापितः। ‘संक्रोशम्’ इति पदेन लोकनिन्दा सूचिता, या राज्ञः यशसः विनाशं करिष्यति।

अन्ते सुमन्त्रः सीतायाः दशाम् आह — ‘हे महाराज, तपस्विनी जानकी तु केवलं निःश्वसन्ती भूतोपहतचित्ता इव विष्ठिता विस्मृता च स्थिता आसीत्। अदृष्टपूर्वव्यसना सा यशस्विनी राजपुत्री तेन दुःखेन रुदती मां किंचित् अपि न अब्रवीत्।’ रामः वचनैः, लक्ष्मणः रोषेण, सीता तु मौनेन एव स्वं शोकं प्रकाशयति — त्रयाणां त्रिविधा प्रतिक्रिया। ‘परिशुष्यता मुखेन भर्तारम् उद्वीक्षमाणा, मां प्रयान्तम् उपवीक्ष्य च सा सहसा बाष्पं मुमोच।’ अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन चित्रम् एव स्थापयति — ‘तथा एव अश्रुमुखः कृताञ्जलिः रामः लक्ष्मणबाहुपालितः स्थितः; तथा एव रुदती तपस्विनी सीता कदाचित् राजरथं कदाचित् च मां निरीक्षते।’ ‘तथैव’ इति पदस्य द्विरावृत्त्या कविः सूचयति — तत् दृश्यं सूतस्य नेत्रयोः अद्यापि स्थितम्, न गतम्। एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे सुमन्त्रः स्वस्य प्रतिनिवृत्तिं वर्णयिष्यति। ‘विष्ठिता विस्मृता स्थिता’ इति त्रिभिः पदैः कविः तस्याः निश्चेष्टतां क्रमेण दर्शयति — स्थितिः, स्मृतिलोपः, अवस्थानम् इति। सर्गस्य अन्ते सुमन्त्रस्य वचनं वर्तमानकाले (‘निरीक्षते’) प्रयुक्तम्, यद्यपि घटना अतीता — तेन स्मृतेः जीवन्तता सूच्यते।

గత సర్గలో సుమంత్రుని నుండి రాముని సందేశం విని దశరథుడు మూర్ఛపోయాడు, కౌసల్య నిష్ఠూరాల తరువాత అంతఃపురమంతా ఆర్తనాదంతో నిండిపోయింది. ఈ సర్గలో అతడు తేరుకొని స్పృహలోకి వస్తాడు. స్పృహ రాగానే అతడు భోజనాన్ని గానీ విశ్రాంతిని గానీ కోరడు, రాముని వృత్తాంతం కోసం సారథి సుమంత్రుని పిలుస్తాడు — అతని శోకానికి ఒకే ఔషధం కుమారుని వార్త. సుమంత్రుడు అప్పుడు చేతులు జోడించి వచ్చి, దుఃఖశోకాలతో నిండి రాముని గురించే శోకిస్తున్న మహారాజును చూస్తాడు. కవి రాజు దశను రెండు ఏనుగు ఉపమలతో చూపుతున్నాడు — వృద్ధుడూ, ఎంతో సంతప్తుడూ అయిన అతడు కొత్తగా పట్టుబడిన ఏనుగులా, నిట్టూరుస్తూ ఆలోచిస్తూ అస్వస్థమైన ఏనుగులా ఉన్నాడు. తరువాత రాజు సారథిని కూడా అలాగే చూస్తాడు — ధూళితో మలినమైన శరీరం, కన్నీటితో నిండిన ముఖం, దీనుడు. ఇద్దరిదీ ఒకే దశ — ఒకరు తండ్రి, మరొకరు సారథి, కానీ ఇద్దరూ ధూళితో శోకంతో మలినులు. అలాంటి సారథిని చూసి రాజు పరమార్తునిలా అడగడం మొదలుపెడతాడు. సారథి మాత్రం ఇంకా ఏమీ మాట్లాడడు; చేతులు జోడించి నిలుచుంటాడు అంతే, ఎందుకంటే తాను ఏం చెప్పినా అది రాజు శోకాన్ని పెంచుతుంది. ఇదే సర్గకు భూమిక — ప్రశ్నోత్తరాల సుదీర్ఘ సంవాదం ఇక్కడి నుండి మొదలవుతుంది. ‘రామవృత్తాంతకారణాత్’ (రాముని వృత్తాంతం కోసం) అనే పదంతో రాజు చేసే ప్రతి పనీ ఇప్పుడు ఒకే లక్ష్యాన్ని అనుసరిస్తుందని కవి సూచిస్తున్నాడు.

రాజు ప్రశ్నలు కేవలం వార్త గురించి కాదు, సుఖంగా పెరిగిన కుమారుని ప్రతిక్షణ దశ గురించి. అతడు ఇలా అడుగుతాడు — ‘ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు చెట్టు మొదలును ఆశ్రయించి ఎక్కడ నివసిస్తాడు? అత్యంత సుఖంగా పెరిగిన అతడు ఏం తింటాడు? దుఃఖానికి తగనివాడు, రాజోచితమైన శయ్యపై పడుకోదగినవాడు, భూపాలుని కుమారుడు నేలమీద అనాథునిలా ఎలా పడుకుంటాడు? వెళ్తుంటే కాలిబంట్లూ రథాలూ ఏనుగులూ వెంట వచ్చే ఆ రాముడు నిర్జనమైన వనాన్ని ఆశ్రయించి ఎలా నివసిస్తాడు?’ ఆ తరువాత అతడు వనపు భయంకరత్వాన్ని తలచుకుంటాడు — ‘క్రూరమృగాలు తిరిగేదీ, నల్లత్రాచులు నివసించేదీ అయిన ఆ వనాన్ని వైదేహితో కలిసి కుమారులిద్దరూ ఎలా ఆశ్రయించారు? సుకుమారి, దీనురాలు అయిన సీతతో కలిసి రాజకుమారులు రథం దిగి కాలినడకనే ఎలా వెళ్ళారు?’ చివరకు అతని స్వరం మారుతుంది — శోకం నుండి అసూయకు — ‘సారథీ, నువ్వు నిజంగా కృతార్థుడవు, ఎందుకంటే మందర పర్వతంలో ప్రవేశించే అశ్వినీదేవతలలా వనాంతంలో ప్రవేశిస్తున్న నా కుమారులను నువ్వు చూశావు.’ తండ్రికి దక్కని ఆ దర్శనం సారథికి దక్కిందనేదే ఇక్కడ రాజు వేదన. నిజానికి ఈ ఆరు శ్లోకాలు ప్రశ్నరూపంలో చెప్పబడినా వాస్తవంగా విలాపమే; ప్రతి ప్రశ్నలోనూ పూర్వసుఖానికీ వర్తమాన దుఃఖానికీ మధ్య విరోధమే స్థాపించబడింది — శయ్యకు తగినవాడు నేలమీద, రథారూఢుడు కాలినడకన, సేనతో చుట్టుముట్టబడినవాడు నిర్జనంలో. ‘అశ్వినులు మందరంలోకి’ అనే ఉపమతో రామలక్ష్మణుల సౌందర్యం, సహచారిత్వం సూచించబడ్డాయి, కానీ ఉపమానస్థానంలో వనమే మందరపర్వతం కావడంలో కరుణ కూడా దాగి ఉంది.

రాజు మళ్ళీ అడుగుతాడు — ‘రాముడు ఏమన్నాడు, లక్ష్మణుడు ఏమన్నాడు, వనాన్ని చేరిన మైథిలి ఏమంది? సారథీ, రాముడు కూర్చోవడం, పడుకోవడం, తినడం గురించి చెప్పు; స్వర్గం నుండి పడిపోయిన యయాతి సత్పురుషుల సాంగత్యంతో మళ్ళీ సుఖం పొందినట్లు, దీనితోనే నేను జీవిస్తాను.’ ఇక్కడ రాజు శోకపు స్వరూపం స్పష్టమవుతుంది — అతడు ఉపదేశాన్ని గానీ ఊరడింపును గానీ కోరడం లేదు, కుమారుని రోజువారీ వ్యవహారపు వార్తనే కోరుతున్నాడు; అంతమాత్రంతోనే అతని ప్రాణాలు నిలుస్తాయి. నరేంద్రుడు ఇలా ప్రేరేపించగా సారథి తడబడుతున్న, కన్నీటితో బంధించబడిన గొంతుతో రాజుతో ఇలా అన్నాడు — తాను చెప్పబోయేది తనకు కూడా వినడానికి అసహ్యమైనదని కవి వాక్కుకు ఇచ్చిన విశేషణాలతోనే సూచిస్తున్నాడు. ‘ఆసితం శయితం భుక్తం’ (కూర్చోవడం, పడుకోవడం, తినడం) అనే మూడు కృదంతాలే తండ్రి చింతలన్నిటినీ సంగ్రహిస్తాయి — కూర్చోవడం, పడుకోవడం, భోజనం — ఇంతే అతడు తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘సజ్జమానయా’ (తడబడుతున్న) అనే వాక్కు విశేషణం గొంతు పూడుకుపోవడాన్ని, ‘బాష్పపరిబద్ధయా’ (కన్నీటితో బంధించబడిన) అనేది కన్నీళ్ళ బంధనాన్ని సూచిస్తాయి.

సుమంత్రుడు చెబుతున్నాడు — ‘మహారాజా, ఆ క్షణంలో కూడా ధర్మాన్నే పాలిస్తూ రాఘవుడు చేతులు జోడించి, తలవంచి నమస్కరించి నాతో ఇలా అన్నాడు — “సారథీ, ఆత్మజ్ఞానియై, శిరస్సుతో నమస్కరించదగిన ఆ మహాత్ముడైన తండ్రి పాదాలకు నా మాటగా నమస్కరించు.”’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — తండ్రిచేతనే వెళ్ళగొట్టబడినవాడే మొదట తండ్రి పాదాలను తలచుకుంటాడు; ఎక్కడా నిష్ఠూరం లేదు, ప్రశ్న లేదు. ‘“అంతఃపురమంతటికీ నా మాటగా ఏ భేదమూ లేకుండా క్షేమసమాచారం, యథార్హమైన నమస్కారం చెప్పు”’ అని కూడా ఆదేశిస్తాడు; ‘అవిశేషేణ’ (ఏ భేదమూ లేకుండా) అనే పదంతో అతడు కైకేయిని కూడా వేరు చేయడం లేదు. ఆ తరువాత తల్లి విషయంలో విశేషం — ‘“నా తల్లి కౌసల్యకు క్షేమం, నమస్కారం, ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండమని చెప్పు; ఆమెతో ఈ మాట కూడా చెప్పు — ‘ఎల్లప్పుడూ ధర్మంలో నిలిచి ఉండు, సమయానుసారం అగ్నిహోత్రశాలలో శ్రద్ధగా ఉండు; దేవీ, దేవుని (రాజు) పాదాలను దైవంలా సేవించు. అభిమానాన్నీ గర్వాన్నీ విడిచి తల్లులందరి పట్లా సమంగానే ప్రవర్తించు; అమ్మా, పూజ్యురాలైన కైకేయిని కూడా రాజును అనుసరించే సత్కరించు.’”’ కుమారుడు తల్లిని శోకం నుండి వారించడం లేదు, కర్తవ్యాలలో నియోగిస్తున్నాడు — ఇదే రాముని రీతి. ‘విదితాత్మా’ (ఆత్మజ్ఞాని) అనే తండ్రి విశేషణం కూడా మననీయం — ఆత్మజ్ఞాని ఎలా ప్రమాదపడతాడు అనే వ్యంగ్యం ఇక్కడ లేదు; రాముడు తండ్రిని ఇంతకుముందులాగే గౌరవంతో తలచుకుంటున్నాడు. ఇక్కడ రాముడు తల్లి శోకాన్ని తొలగించడానికి ఏమీ చెప్పడం లేదు, అగ్నిహోత్రం, పతిసేవ అనే నిత్యకర్మలలోనే ఆమెను నిలుపుతున్నాడు — కర్మతోనే శోకాన్ని దాటాలని ఆశయం.

రాముడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘“కుమారుడైన భరతుని పట్ల రాజు పట్లలాగే ప్రవర్తించాలి; పెద్దవారు కాకపోయినా రాజులు రాజులే — ఈ రాజధర్మాన్ని స్మరించు.”’ ఈ మాట కౌసల్యకే చెప్పబడింది; కుమారుని రాజ్యం హరించబడినందుకు బాధపడుతున్న తల్లే ఆ హరించినవానిని రాజుగా భావించాలనేది కష్టమైన ఉపదేశం. ఆ తరువాత భరతునికి సందేశం — ‘“భరతునికి కూడా నా మాటగా క్షేమం చెప్పు — ‘తల్లులందరి పట్లా యథాన్యాయంగా ప్రవర్తించు. ఇక్ష్వాకుకులానికి ఆనందం కలిగించే మహాబాహువైన నువ్వు యౌవరాజ్యంలో ఉండి, రాజ్యంలో ఉన్న తండ్రిని అనుసరించు. రాజు వయస్సు మీరినవాడు — ఇతనిని (సింహాసనం నుండి) అడ్డగించకు; కుమారరాజ్యంలోనే ఉంటూ అతని ఆజ్ఞను అమలుపరుస్తూ జీవించు.’”’ రాముడు భరతుని రాజ్యాన్ని తిరస్కరించడం లేదు, దాని మర్యాదనే నిర్దేశిస్తున్నాడు — తండ్రి జీవించి ఉన్నాడు, కాబట్టి కుమారుడు యువరాజు మాత్రమే, రాజు కాదు. చివరకు అతడు ఎంతో కన్నీరు కారుస్తూ మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘“పుత్రునిపై ఆశ పెట్టుకున్న నా తల్లిని నువ్వు నీ తల్లిలాగే చూడాలి.”’ ఇలా చెబుతూనే మహాయశస్వి, కమలదళాల వంటి కన్నులు గల రాముడు ఎంతో కన్నీరు కార్చాడు — మాటలలో ధైర్యం, కన్నులలో మాత్రం శోకం. ‘అపి అజ్యేష్ఠాః రాజానః’ (పెద్దవారు కాకపోయినా రాజులు) అనే మాటతో రాముడు తన జ్యేష్ఠత్వం వల్ల కలిగే అధికారాన్ని తానే తొలగించుకుంటున్నాడు — రాజధర్మం వయస్సుతో బంధించబడదు. ‘ఆజ్ఞాప్రవర్తనాత్’ అనే పంచమీ విభక్తితో భరతుని జీవితం కూడా తండ్రి ఆజ్ఞను అనుసరించడమే కావాలి, స్వతంత్ర పాలన కాదని సూచించబడింది.

రాముని శాంతవచనాల తరువాత లక్ష్మణుని మాట పూర్తిగా విపరీతమైనది. ఎంతో కోపించి నిట్టూరుస్తూ అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఏ అపరాధం వల్ల ఈ రాజకుమారుడు దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు? రాజు కైకేయి ఆదేశాన్ని తేలికగా విని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; అది చేయదగినదైనా చేయదగనిదైనా, మేము మాత్రం దానితో పీడించబడ్డాం. లోభం వల్లనైనా, వరదానం నిమిత్తంగానైనా రాముడు వెళ్ళగొట్టబడితే, అన్నివిధాలా దుష్కార్యమే చేయబడింది.’ ఆ తరువాత అతడు ఆలోచనలో ఒక సూక్ష్మమైన భేదాన్ని చూపుతాడు — ‘ప్రభువు తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ఇది చేశాడనుకుందాం; కానీ రాముని విడిచిపెట్టడానికి కారణం నాకు కనిపించడం లేదు.’ అంటే రాజు తన ఇష్టంతో ఏదైనా చేయగలడు, కానీ రాముని విడిచిపెట్టడానికి కారణం ఏదీ లేదు. ‘బుద్ధి తేలికతనం వల్ల ఆలోచించకుండా ప్రారంభించిన, విరుద్ధమైన రాఘవుని వనవాసం నిందనే పుట్టిస్తుంది. నేను మాత్రం మహారాజులో పితృత్వాన్ని చూడను; నాకు అన్నా, యజమానీ, బంధువూ, తండ్రీ రాఘవుడే.’ చివరకు అతడు రాజనీతి దృష్టితో అడుగుతాడు — ‘సర్వలోకప్రియుడూ, సర్వలోకహితంలో ఆసక్తి గలవాడూ అయిన రాముని విడిచిపెట్టి, ఈ పనితో సమస్తలోకం ఇతనిపై ఎలా అనురక్తమవుతుంది? ప్రజలందరికీ ఆనందం కలిగించే ధార్మికుడైన రాముని వెళ్ళగొట్టి, సమస్తలోకంతో విరోధం పెట్టుకొని అతడు ఎలా రాజుగా ఉంటాడు?’ రాజు ప్రజానురాగం వల్లనే రాజు, కేవలం పదవి వల్ల కాదని భావం. ఇక్కడ లక్ష్మణుని మాటలు సుమంత్రుని నోటి ద్వారానే రాజు చెవిన పడతాయి, కాబట్టి వాటి తీక్ష్ణత రెట్టింపవుతుంది — కుమారుని నిష్ఠూరం సారథిచేత చెప్పబడి తండ్రి ఎదుట ఉంచబడింది. ‘సంక్రోశం’ అనే పదంతో లోకనింద సూచించబడింది, అది రాజు యశస్సును నాశనం చేస్తుంది.

చివరగా సుమంత్రుడు సీత దశను చెబుతాడు — ‘మహారాజా, దీనురాలైన జానకి మాత్రం నిట్టూరుస్తూ, భూతం పట్టినదానిలా మనస్సు దెబ్బతిని, కదలకుండా, అన్నీ మరచిపోయినదానిలా నిలుచుంది. ఇంతకుముందు ఆపద ఎరుగని ఆ కీర్తిమంతురాలైన రాజకుమారి ఆ దుఃఖంతో ఏడుస్తూ నాతో ఏమీ మాట్లాడలేదు.’ రాముడు మాటలతో, లక్ష్మణుడు రోషంతో, సీత మాత్రం మౌనంతో తమ శోకాన్ని ప్రకటిస్తారు — ముగ్గురివీ మూడు విధాల ప్రతిక్రియలు. ‘ఎండిపోతున్న ముఖంతో భర్త వైపు చూస్తూ, వెళ్తున్న నన్ను చూసి ఆమె ఒక్కసారిగా కన్నీరు కార్చింది.’ చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఒక చిత్రాన్నే నిలుపుతుంది — ‘అలాగే కన్నీటి ముఖంతో, చేతులు జోడించి, లక్ష్మణుని బాహువుల రక్షణలో రాముడు నిలిచి ఉన్నాడు; అలాగే ఏడుస్తూ దీనురాలైన సీత ఒకసారి రాజరథాన్ని, ఒకసారి నన్ను చూస్తోంది.’ ‘తథైవ’ (అలాగే) అనే పదాన్ని రెండుసార్లు ప్రయోగించడంతో ఆ దృశ్యం సారథి కళ్ళలో ఇంకా నిలిచే ఉందని, పోలేదని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు తాను తిరిగి వచ్చిన విధాన్ని వర్ణిస్తాడు. ‘విష్ఠితా విస్మృతా స్థితా’ అనే మూడు పదాలతో కవి ఆమె నిశ్చేష్టతను క్రమంగా చూపుతున్నాడు — నిశ్చలంగా నిలవడం, స్మృతి లోపించడం, అలాగే ఉండిపోవడం. సర్గ చివర సుమంత్రుని మాట సంఘటన గతించినదైనా వర్తమానకాలంలో (‘నిరీక్షతే’ — చూస్తోంది) ప్రయోగించబడింది — దానితో స్మృతి సజీవత్వం సూచించబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சுமந்திரனிடமிருந்து ராமனின் செய்தியைக் கேட்டுத் தசரதன் மயங்கினான்; கௌசல்யையின் கடிந்துரைக்குப் பின் அந்தப்புரம் முழுவதும் ஓலத்தால் நிறைந்தது. இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் தெளிவுபெற்று நினைவு திரும்புகிறான். உணர்வு பெற்றதுமே அவன் உணவையோ ஓய்வையோ விரும்பவில்லை; ராமனின் செய்திக்காகத் தேரோட்டி சுமந்திரனை அழைக்கிறான் — அவனுடைய துயரத்துக்கு ஒரே மருந்து மகனைப் பற்றிய செய்தியே. அப்போது சுமந்திரன் கைகூப்பியவாறு வந்து நின்று, துன்பமும் துயரமும் நிறைந்து ராமனையே எண்ணி வருந்தும் மகாராஜாவைக் காண்கிறான். கவிஞர் அரசனின் நிலையை இரண்டு யானை உவமைகளால் காட்டுகிறார் — முதியவனும் மிகவும் வருந்தியவனுமான அவன் புதிதாகப் பிடிக்கப்பட்ட யானையைப் போலவும், பெருமூச்செறிந்து சிந்தனையில் ஆழ்ந்த நோயுற்ற யானையைப் போலவும் இருந்தான். பின்னர் அரசன் தேரோட்டியையும் அதே நிலையில் காண்கிறான் — புழுதி படிந்த உடல், கண்ணீர் நிறைந்த முகம், இரங்கத்தக்க தோற்றம். இருவருக்கும் ஒரே நிலை — ஒருவன் தந்தை, மற்றவன் தேரோட்டி, ஆயினும் இருவரும் புழுதியாலும் துயரத்தாலும் மாசடைந்தவர்கள். அத்தகைய தேரோட்டியைக் கண்டு அரசன் மிகவும் வருந்தியவனாகக் கேட்கத் தொடங்குகிறான். தேரோட்டியோ இன்னும் எதுவும் பேசவில்லை; கைகூப்பி நிற்கிறான் மட்டுமே, ஏனெனில் அவன் சொல்லப்போவது அரசனின் துயரத்தை வளர்க்கவே செய்யும். இதுவே சர்க்கத்தின் முன்னுரை — கேள்விகளும் விடைகளுமான நீண்ட உரையாடல் இங்கிருந்து தொடங்குகிறது. ‘ராமவ்ருத்தாந்தகாரணாத்’ (ராமனின் செய்திக்காக) என்ற சொல்லால், அரசனின் எல்லாச் செயல்களும் இப்போது ஒரே இலக்கைப் பின்பற்றுகின்றன என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார்.

அரசனின் கேள்விகள் வெறும் செய்தியைப் பற்றியவை அல்ல, இன்பத்தில் வளர்ந்த மகனின் ஒவ்வொரு கண நிலையைப் பற்றியவை. அவன் கேட்கிறான்: ‘தர்மாத்மாவான ராகவன் மரத்தடியைச் சார்ந்து எங்கே வாழ்வான்? மிகுந்த இன்பத்தில் வாழ்ந்த அவன் என்ன உண்பான்? துன்பத்துக்குத் தகாதவனும், அரசனுக்குரிய படுக்கையில் உறங்கத் தகுந்தவனுமான பூமிபாலனின் மகன், ஆதரவற்றவனைப் போலத் தரையில் எப்படி உறங்குகிறான்? எவன் சென்றால் காலாட்களும் தேர்களும் யானைகளும் பின்தொடர்ந்தனவோ, அந்த ராமன் ஆளில்லாக் காட்டைச் சார்ந்து எப்படி வாழ்வான்?’ பின்னர் அவன் காட்டின் கொடுமையை நினைக்கிறான்: ‘கொடிய விலங்குகள் திரிவதும் கருநாகங்கள் உறைவதுமான அந்தக் காட்டை வைதேகியோடு இரு குமாரர்களும் எப்படி அடைந்தனர்? மென்மையான, இரங்கத்தக்க சீதையோடு அரசகுமாரர்கள் தேரிலிருந்து இறங்கி நடந்தே எப்படிச் சென்றனர்?’ இறுதியில் அவனுடைய குரல் மாறுகிறது — துயரத்திலிருந்து பொறாமைக்கு: ‘தேரோட்டியே, நீ உண்மையில் பேறு பெற்றவன்; மந்தர மலைக்குள் நுழையும் அசுவினி தேவர்களைப் போலக் காட்டுக்குள் நுழையும் என் மகன்களை நீ கண்டாய்.’ தந்தை பெறாத அந்தக் காட்சியைத் தேரோட்டி பெற்றான் என்பதே இங்கே அரசனின் வேதனை. உண்மையில் இந்த ஆறு சுலோகங்களும் கேள்வி வடிவில் சொல்லப்பட்டாலும் புலம்பலே; ஒவ்வொரு கேள்வியிலும் முந்தைய இன்பத்துக்கும் தற்போதைய துன்பத்துக்கும் உள்ள முரண் நிறுவப்படுகிறது — படுக்கைக்கு உரியவன் தரையில், தேரில் சென்றவன் நடந்து, படை சூழ்ந்தவன் ஆளில்லா இடத்தில். ‘மந்தர மலைக்குள் அசுவினி தேவர்களைப் போல’ என்ற உவமையால் ராம லக்ஷ்மணரின் அழகும் இணைபிரியாமையும் குறிக்கப்படுகின்றன; ஆனால் உவமானத்தில் காடே மந்தர மலையாக நிற்கிறது என்பதில் இரக்கமும் பொதிந்துள்ளது.

அரசன் மீண்டும் கேட்கிறான்: ‘ராமன் என்ன சொன்னான், லக்ஷ்மணன் என்ன சொன்னான், காட்டை அடைந்து மைதிலி என்ன சொன்னாள்? தேரோட்டியே, ராமன் அமர்ந்ததையும், உறங்கியதையும், உண்டதையும் சொல்; சுவர்க்கத்திலிருந்து வீழ்ந்த யயாதி நல்லோரின் சேர்க்கையால் மீண்டும் இன்பம் பெற்றது போல, இதனாலேயே நான் உயிர்வாழ்வேன்.’ இங்கே அரசனின் துயரத்தின் இயல்பு தெளிவாகிறது — அவன் அறிவுரையையோ ஆறுதலையோ கேட்கவில்லை, மகனின் அன்றாட நடவடிக்கைகளைப் பற்றிய செய்தியை மட்டுமே கேட்கிறான்; அதனாலேயே அவனுடைய உயிர் தாங்கப்படுகிறது. மன்னனால் இவ்வாறு தூண்டப்பட்ட தேரோட்டி, தடுமாறும், கண்ணீரால் கட்டுண்ட குரலில் அரசனிடம் கூறினான் — அவன் சொல்லத் தொடங்கியது அவனுக்கே கேட்கத் தாங்க முடியாதது என்பதைக் கவிஞர் குரலுக்கான அடைமொழிகளாலேயே உணர்த்துகிறார். ‘ஆஸிதம் சயிதம் புக்தம்’ (அமர்ந்தது, உறங்கியது, உண்டது) என்ற மூன்று வினையெச்சங்களே தந்தையின் எல்லாக் கவலைகளையும் திரட்டுகின்றன — அமர்தல், உறங்குதல், உண்ணுதல் — இவ்வளவு மட்டுமே அவன் அறிய விரும்புகிறான். ‘சஜ்ஜமானயா’ (தடுமாறும்) என்ற குரலின் அடைமொழி தொண்டை அடைப்பதையும், ‘பாஷ்பபரிபத்தயா’ (கண்ணீரால் கட்டுண்ட) என்பது கண்ணீரால் கட்டுண்டதையும் குறிக்கின்றன.

சுமந்திரன் சொல்கிறான்: ‘மகாராஜா, அந்தக் கணத்திலும் தர்மத்தையே கடைப்பிடித்தவாறு ராகவன் கைகூப்பித் தலைவணங்கி என்னிடம் கூறினான்: “தேரோட்டியே, தன்னை அறிந்தவரும், தலையால் வணங்கத்தக்கவருமான அந்த மகாத்மாவான தந்தையின் திருவடிகளை என் சார்பில் வணங்கு.”’ இங்கே கவனிக்கத்தக்கது — தந்தையாலேயே நாடுகடத்தப்பட்டவன் தந்தையின் திருவடிகளையே முதலில் நினைக்கிறான்; எங்கும் கடிந்துரையோ கேள்வியோ இல்லை. ‘“அந்தப்புரம் முழுவதற்கும் என் சார்பில் நீ சொல்ல வேண்டும் — வேறுபாடின்றி நலத்தையும் உரியபடி வணக்கத்தையும்”’ என்றும் ஆணையிடுகிறான்; ‘அவிசேஷேண’ (வேறுபாடின்றி) என்ற சொல்லால் அவன் கைகேயியையும் தனியே பிரிக்கவில்லை. பின்னர் தாயைப் பற்றிய சிறப்புச் செய்தி: ‘“என் தாய் கௌசல்யைக்கு நலத்தையும், வணக்கத்தையும், கவனமாக இருக்குமாறும் சொல்ல வேண்டும்; அவளிடம் இந்தச் சொல்லையும் சொல்வாய் — ‘தர்மத்தில் என்றும் நிலைத்திரு; உரிய காலத்தில் அக்னிஹோத்திர சாலையில் ஈடுபடு; தேவி, அரசரின் திருவடிகளைத் தெய்வத்தைப் போலப் பேணு. செருக்கையும் மானத்தையும் விட்டுத் தாய்மாரிடம் சமமாகவே நடந்துகொள்; அம்மா, மேலோளான கைகேயியையும் அரசரைப் பின்பற்றியே மதித்து நட.’”’ மகன் தாயைத் துயரத்திலிருந்து தடுப்பதில்லை, கடமைகளில் ஈடுபடுத்துகிறான் — இதுவே ராமனின் வழி. ‘விதிதாத்மா’ (தன்னை அறிந்தவர்) என்ற தந்தையின் அடைமொழியும் சிந்திக்கத்தக்கது — தன்னை அறிந்தவர் எப்படித் தவறுவார் என்ற குத்தல் இங்கே இல்லை; ராமன் தந்தையை முன்போலவே மதிப்போடு நினைக்கிறான். இங்கே தாயின் துயரத்தைப் போக்க ராமன் எதுவும் சொல்லவில்லை; அக்னிஹோத்திரம், கணவனுக்குப் பணிவிடை என்ற நித்தியக் கடமைகளிலேயே அவளை நிறுத்துகிறான் — செயலாலேயே துயரைக் கடக்க வேண்டும் என்பது கருத்து.

ராமன் மீண்டும் கூறினான்: ‘“குமாரன் பரதனிடம் அரசனிடம் நடப்பது போலவே நடந்துகொள்ள வேண்டும்; மூத்தவர் அல்லாதவராயினும் அரசர்கள் அரசர்களே — இந்த அரச தர்மத்தை நினைவில் கொள்.”’ இந்தச் சொல் கௌசல்யைக்கே சொல்லப்பட்டது; மகனின் அரசைப் பறித்ததால் வருந்தும் தாயே அந்தப் பறித்தவனை அரசனாகக் கருத வேண்டும் என்பது கடினமான அறிவுரை. பின்னர் பரதனுக்கான செய்தி: ‘“பரதனிடமும் என் சார்பில் நலம் சொல்ல வேண்டும் — ‘எல்லாத் தாய்மாரிடமும் முறைப்படி நடந்துகொள். இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விக்கும் நீண்ட கைகளுடைய நீ இளவரசுப் பதவியில் இருந்துகொண்டு, அரசில் இருக்கும் தந்தையைப் பேணு. அரசர் வயது கடந்தவர் — அவரைத் தடுக்காதே; இளவரசு அரசிலேயே வாழ்ந்து, அவருடைய ஆணையைச் செயல்படுத்துவதன் மூலமே நடந்துகொள்.’”’ ராமன் பரதனின் அரசை மறுப்பதில்லை, அதன் எல்லையையே சுட்டுகிறான் — தந்தை உயிரோடிருக்கிறார், ஆகவே மகன் இளவரசனே, அரசன் அல்ல. இறுதியில் அவன் மிகுதியாகக் கண்ணீர் சொரிந்தவாறு மீண்டும் சொன்னான்: ‘“மகனிடம் ஏக்கமுடைய என் தாயை நீ உன் சொந்தத் தாயைப் போலக் கருத வேண்டும்.”’ இவ்வாறு சொல்லியவாறே பெரும் புகழுடைய, தாமரை இதழ்க் கண்ணனான ராமன் மிகுதியாகக் கண்ணீர் சொரிந்தான் — சொற்களில் மனவுறுதி, கண்களிலோ துயரம். ‘அபி அஜ்யேஷ்டா: ராஜான:’ (மூத்தவர் அல்லாதவராயினும் அரசர்கள்) என்ற சொல்லால், மூத்தவனாக இருப்பதால் வரும் உரிமையை ராமன் தானே விலக்கிக்கொள்கிறான் — அரச தர்மம் வயதால் கட்டுப்படுவதில்லை. ‘ஆஜ்ஞாப்ரவர்தனாத்’ (ஆணையைச் செயல்படுத்துவதால்) என்ற ஐந்தாம் வேற்றுமையால், பரதனின் வாழ்க்கையும் தந்தையின் ஆணையைப் பின்பற்றுவதாகவே இருக்க வேண்டும், சுதந்திரமான ஆட்சியாக அல்ல என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

ராமனின் அமைதியான சொற்களுக்குப் பின் லக்ஷ்மணனின் சொல் முற்றிலும் மாறானது. மிகுந்த சினங்கொண்டு பெருமூச்செறிந்து அவன் சொன்னான்: ‘எந்தக் குற்றத்துக்காக இந்த அரசகுமாரன் நாடுகடத்தப்பட்டான்? அரசர் கைகேயியின் கட்டளையை அலட்சியமாகக் கேட்டு ஒப்புக்கொண்டார்; அது செய்யத்தக்கதோ தகாததோ, நாங்கள் அதனால் துன்புறுத்தப்பட்டவர்களே. பேராசையாலோ வரம் கொடுத்ததன் காரணமாகவோ ராமன் நாடுகடத்தப்பட்டிருந்தால், எப்படியாயினும் தீச்செயலே செய்யப்பட்டது.’ பின்னர் அவன் சிந்தனையில் நுட்பமான வேறுபாட்டைச் செய்கிறான்: ‘ஆள்பவருக்கு விருப்பப்படி செய்ய உரிமை உண்டு என்பது அப்படியே இருக்கட்டும்; ராமனைக் கைவிட்டதற்கோ நான் எந்தக் காரணத்தையும் காணவில்லை.’ அதாவது அரசன் தன் விருப்பப்படி எதையும் செய்யலாம், ஆனால் ராமனைக் கைவிடுவதற்கு எந்தக் காரணமும் இல்லை. ‘அறிவின் இலேசான தன்மையால் ஆராயாமல் தொடங்கப்பட்டதும், முரணானதுமான ராகவனின் நாடுகடத்தல் பெரும் பழிக்கூக்குரலையே உண்டாக்கும். நானோ மகாராஜாவிடம் தந்தைமையைக் காணவில்லை; எனக்குச் சகோதரனும், தலைவனும், உறவினனும், தந்தையும் ராகவனே.’ இறுதியில் அவன் அரசியல் நோக்கில் கேட்கிறான்: ‘உலகனைத்துக்கும் அன்பானவனும் உலகனைத்தின் நலனில் ஈடுபாடுடையவனுமானவனைக் கைவிட்டு, இந்தச் செயலால் உலகம் முழுவதும் அவரிடம் எப்படிப் பற்றுக்கொள்ளும்? எல்லா மக்களுக்கும் இனியவனான தர்மவான் ராமனை நாடுகடத்திவிட்டு, உலகனைத்தின் எதிர்ப்போடு அவர் எப்படி அரசராக இருப்பார்?’ அரசன் மக்களின் அன்பாலேயே அரசன், வெறும் பதவியால் அல்ல என்பது கருத்து. இங்கே லக்ஷ்மணனின் சொற்கள் சுமந்திரனின் வாயாலேயே அரசனின் காதுகளில் விழுகின்றன, ஆகவே அவற்றின் கூர்மை இருமடங்காகிறது — மகனின் கடிந்துரை தேரோட்டியால் சொல்லப்பட்டுத் தந்தையின் முன் வைக்கப்படுகிறது. ‘சங்க்ரோசம்’ என்ற சொல்லால் உலகப் பழி குறிக்கப்படுகிறது; அது அரசனின் புகழை அழித்துவிடும்.

இறுதியில் சுமந்திரன் சீதையின் நிலையைச் சொல்கிறான்: ‘மகாராஜா, இரங்கத்தக்க ஜானகியோ பெருமூச்சு மட்டுமே விட்டவாறு, பேய் பிடித்த மனமுடையவள் போல, அசைவற்று, தன்னை மறந்து நின்றிருந்தாள். இதுவரை துன்பம் கண்டிராத அந்தப் புகழ்மிக்க அரசகுமாரி அந்தத் துயரால் அழுதவாறு என்னிடம் எதுவுமே சொல்லவில்லை.’ ராமன் சொற்களாலும், லக்ஷ்மணன் சினத்தாலும், சீதையோ மௌனத்தாலும் தம் துயரை வெளிப்படுத்துகின்றனர் — மூவருக்கும் மூவகை எதிர்வினை. ‘வாடிய முகத்தோடு கணவனை நிமிர்ந்து பார்த்துக்கொண்டும், புறப்படும் என்னைப் பார்த்தும் அவள் திடீரென்று கண்ணீர் உகுத்தாள்.’ இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் ஒரு சித்திரத்தையே நிறுவுகிறது: ‘அப்படியே கண்ணீர் முகத்தோடு, கைகூப்பி, லக்ஷ்மணனின் கைகளால் காக்கப்பட்டு ராமன் நின்றான்; அப்படியே அழுதவாறு இரங்கத்தக்க சீதை சிலசமயம் அரசத் தேரையும் சிலசமயம் என்னையும் பார்க்கிறாள்.’ ‘ததைவ’ (அப்படியே) என்ற சொல் இருமுறை வருவதால், அந்தக் காட்சி தேரோட்டியின் கண்களில் இன்னும் நிலைத்திருக்கிறது, மறையவில்லை என்று கவிஞர் உணர்த்துகிறார். இந்தக் காட்சியோடு சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சுமந்திரன் தான் திரும்பியதை வருணிப்பான். ‘விஷ்டிதா விஸ்ம்ருதா ஸ்திதா’ (அசைவற்று, தன்னை மறந்து, நின்றிருந்தாள்) என்ற மூன்று சொற்களால் கவிஞர் அவளுடைய அசைவற்ற நிலையைப் படிப்படியாகக் காட்டுகிறார் — நிலைத்தல், நினைவிழத்தல், நின்றிருத்தல். சர்க்கத்தின் இறுதியில், நிகழ்ச்சி கடந்துவிட்டதாயினும் சுமந்திரனின் சொல் நிகழ்காலத்தில் (‘நிரீக்ஷதே’ — பார்க்கிறாள்) பிரயோகிக்கப்பட்டுள்ளது — இதனால் நினைவின் உயிர்ப்பு குறிக்கப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ರಾಮನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆಕ್ಷೇಪದ ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರವೆಲ್ಲ ಆರ್ತನಾದದಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡೊಡನೆಯೇ ಅವನು ಊಟವನ್ನಾಗಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕಾಗಿ ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಇರುವ ಒಂದೇ ಔಷಧ ಮಗನ ಸಮಾಚಾರ. ಸುಮಂತ್ರನು ಆಗ ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದು ನಿಂತು, ದುಃಖಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಮರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಎರಡು ಆನೆಯ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೃದ್ಧನೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಪ್ತನೂ ಆದ ಅವನು ಹೊಸದಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಅಸ್ವಸ್ಥವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ಇದ್ದನು. ಅನಂತರ ರಾಜನು ಸೂತನನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನವಾದ ಅಂಗಗಳು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖ, ದೀನ. ಇಬ್ಬರದೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಿತಿ — ಒಬ್ಬ ತಂದೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸಾರಥಿ, ಆದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಮಲಿನರು. ಅಂತಹ ಸೂತನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ಪರಮ ಆರ್ತನಾಗಿ ಕೇಳತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಸೂತನಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದು ರಾಜನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೇ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಪೀಠಿಕೆ — ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳ ದೀರ್ಘ ಸಂವಾದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮವೃತ್ತಾಂತಕಾರಣಾತ್’ (ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಈಗ ಒಂದೇ ಗುರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ.

ರಾಜನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕೇವಲ ಸಮಾಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮಗನ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ. ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಮರದ ಬುಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನು? ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅವನು ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುವನು? ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗದ, ರಾಜೋಚಿತ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಭೂಪಾಲನ ಮಗನು ಅನಾಥನಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗುವನು? ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ಕಾಲಾಳುಗಳು, ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಆ ರಾಮನು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸುವನು?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಡಿನ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಕರಿನಾಗರಗಳು ನೆಲೆಸಿರುವ ಆ ಕಾಡನ್ನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಹೇಗೆ ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು? ಸುಕುಮಾರಿಯೂ ಬಡಪಾಯಿಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಜಪುತ್ರರು ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೇಗೆ ಹೋದರು?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ವರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಅಸೂಯೆಯ ಕಡೆಗೆ — ‘ಸೂತ, ನೀನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕೃತಾರ್ಥ; ಮಂದರಪರ್ವತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೀನು ಕಂಡೆ.’ ತಂದೆಗೆ ದೊರೆಯದ ದರ್ಶನ ಸಾರಥಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವೇದನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ವಿಲಾಪವೇ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೂ ಹಿಂದಿನ ಸುಖ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ದುಃಖಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ರಥಾರೂಢನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನು ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ. ‘ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಮಂದರವನ್ನು ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗಾರಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಉಪಮಾನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಡೇ ಮಂದರಪರ್ವತ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ.

ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಏನು ಹೇಳಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏನು ಹೇಳಿದನು, ಕಾಡನ್ನು ತಲುಪಿ ಮೈಥಿಲಿ ಏನು ಹೇಳಿದಳು? ಸೂತ, ರಾಮನು ಕುಳಿತುದನ್ನು, ಮಲಗಿದುದನ್ನು, ಉಂಡುದನ್ನು ಹೇಳು; ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಯಯಾತಿಯು ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಬದುಕುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಉಪದೇಶವನ್ನಾಗಲಿ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನಾಗಲಿ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಗನ ದಿನನಿತ್ಯದ ನಡವಳಿಕೆಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನಷ್ಟೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಅವನ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ನರೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಸೂತನು ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ವರದಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ತಾನು ಹೇಳಲು ಹೊರಟಿರುವುದು ತನಗೂ ಕೇಳಲು ಅಸಹನೀಯ ಎಂದು ಕವಿ ಮಾತಿನ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಸಿತಂ ಶಯಿತಂ ಭುಕ್ತಮ್’ (ಕುಳಿತುದು, ಮಲಗಿದುದು, ಉಂಡುದು) ಎಂಬ ಮೂರು ಕೃದಂತಗಳೇ ತಂದೆಯ ಎಲ್ಲ ಚಿಂತೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ — ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮಲಗುವುದು, ಊಟ — ಇಷ್ಟನ್ನೇ ಅವನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಜ್ಜಮಾನಯಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ವಿಶೇಷಣವು ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಬಾಷ್ಪಪರಿಬದ್ಧಯಾ’ ಎಂಬುದು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಸೂತ, ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸು.”’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಂದೆಯಿಂದಲೇ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನು ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ಮೊದಲು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಕ್ಷೇಪವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಲ್ಲ. ‘“ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೂ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ನೀನು ಹೇಳಬೇಕು — ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆರೋಗ್ಯದ ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಯಥೋಚಿತ ಅಭಿವಾದನ”’ ಎಂದೂ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಅವಿಶೇಷೇಣ’ (ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ — ‘“ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಅಭಿವಾದನವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುವಂತೆಯೂ ಹೇಳಬೇಕು; ಅವಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು — ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯನಿರತಳಾಗಿರು, ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿರು; ದೇವಿ, ದೇವನ (ರಾಜನ) ಪಾದಗಳನ್ನು ದೇವರಂತೆ ಸೇವಿಸು. ಅಭಿಮಾನವನ್ನೂ ಗರ್ವವನ್ನೂ ತೊರೆದು ತಾಯಂದಿರೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಡೆದುಕೋ; ಅಮ್ಮಾ, ರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸು.’”’ ಮಗನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಶೋಕದಿಂದ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ರಾಮನ ರೀತಿ. ತಂದೆಗೆ ‘ವಿದಿತಾತ್ಮಾ’ (ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಮನನೀಯ — ತನ್ನನ್ನು ಅರಿತವನು ಹೇಗೆ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿಯಾನು ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಗೌರವದಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಶೋಕನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮತ್ತು ಪತಿಸೇವೆ ಎಂಬ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲೇ ಅವಳನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಶೋಕವನ್ನು ದಾಟಬೇಕು ಎಂಬುದು ಆಶಯ.

ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘“ಕುಮಾರ ಭರತನೊಡನೆ ರಾಜನೊಡನೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಹಿರಿಯರಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಜರು ರಾಜರೇ — ಈ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಡು.”’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನ ರಾಜ್ಯಾಪಹರಣದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ತಾಯಿಯೇ ಆ ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ದುಷ್ಕರವಾದ ಉಪದೇಶ. ಅನಂತರ ಭರತನಿಗೆ ಸಂದೇಶ — ‘“ಭರತನಿಗೂ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು — ‘ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೊಡನೆಯೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೋ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ತಂದೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ರಾಜನು ವಯಸ್ಸು ಮೀರಿದವನು — ಇವನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಬೇಡ; ಕುಮಾರರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನಡೆಸುತ್ತಾ ಬಾಳು.’”’ ರಾಮನು ಭರತನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನು ಯುವರಾಜನೇ, ರಾಜನಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘“ಮಗನನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುವ ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯಂತೆಯೇ ಕಾಣಬೇಕು.”’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಕಮಲದಳನೇತ್ರನೂ ಆದ ರಾಮನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು — ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕ. ‘ಅಪಿ ಅಜ್ಯೇಷ್ಠಾಃ ರಾಜಾನಃ’ (ಹಿರಿಯರಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಜರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠತ್ವದಿಂದ ಬರುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಾನೇ ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಧರ್ಮ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಬದ್ಧವಲ್ಲ. ‘ಆಜ್ಞಾಪ್ರವರ್ತನಾತ್’ ಎಂಬ ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭರತನ ಬದುಕೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಅನುವರ್ತನೆಯೇ ಆಗಬೇಕು, ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಡಳಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಾಮನ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತುಗಳ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲಾಯಿತು? ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು; ಅದು ಮಾಡಬೇಕಾದುದಾಗಲಿ ಮಾಡಬಾರದುದಾಗಲಿ, ನಾವಂತೂ ಅದರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದೆವು. ಲೋಭದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಲಿ ವರದಾನದ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದಾಗಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೇ ನಡೆದಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಭೇದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಡೆಯನಾದವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳೋಣ; ಆದರೆ ರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅಂದರೆ ರಾಜನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಮತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಬುದ್ಧಿಯ ಹಗುರತನದಿಂದ ವಿವೇಚಿಸದೆ ಆರಂಭಿಸಿದ, ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದ ರಾಘವನ ಈ ನಿರ್ವಾಸನವು ಲೋಕನಿಂದೆಯನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ನಾನಾದರೋ ಮಹಾರಾಜನಲ್ಲಿ ತಂದೆತನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನನಗೆ ಅಣ್ಣ, ಒಡೆಯ, ಬಂಧು, ತಂದೆ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಘವನೇ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಿಯನಾದ, ಸರ್ವಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಈ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಲೋಕವೆಲ್ಲ ಹೇಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವಿಟ್ಟೀತು? ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಆನಂದದಾಯಕನಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿ, ಸರ್ವಲೋಕದ ವಿರೋಧದೊಡನೆ ಅವನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಿರುವನು?’ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಅನುರಾಗದಿಂದಲೇ ರಾಜ, ಕೇವಲ ಪದವಿಯಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳು ಸುಮಂತ್ರನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ರಾಜನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಮಗನ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಸಾರಥಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಕ್ರೋಶಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಲೋಕನಿಂದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜ, ಬಡಪಾಯಿ ಜಾನಕಿಯಾದರೋ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಭೂತಬಾಧೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಮನಸ್ಸಿನವಳಂತೆ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಳಾಗಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತವಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಳು. ಹಿಂದೆಂದೂ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಕಾಣದ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಆ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಳೇ ಹೊರತು ನನಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನು ಮಾತುಗಳಿಂದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರೋಷದಿಂದ, ಸೀತೆಯಾದರೋ ಮೌನದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮೂವರ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ‘ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ ಪತಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ, ನಾನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಬಡಪಾಯಿ ಸೀತೆ ಒಮ್ಮೆ ರಾಜರಥವನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆ ನನ್ನನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ‘ತಥೈವ’ (ಹಾಗೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಆ ದೃಶ್ಯ ಸೂತನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ನಿಂತಿದೆ, ಹೋಗಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವನು. ‘ವಿಷ್ಠಿತಾ ವಿಸ್ಮೃತಾ ಸ್ಥಿತಾ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಲುವು, ಸ್ಮೃತಿಲೋಪ, ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿರುವುದು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಘಟನೆ ಕಳೆದುಹೋದುದಾದರೂ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತು ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ (‘ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ’) ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯ ಜೀವಂತಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രനിൽനിന്നു രാമന്റെ സന്ദേശം കേട്ട് ദശരഥൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു; കൗസല്യയുടെ ഉപാലംഭത്തിനുശേഷം അന്തഃപുരം മുഴുവൻ ആർത്തനാദത്താൽ നിറഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആശ്വാസം വീണ്ടെടുക്കുന്നു, ബോധം തിരികെവരുന്നു. ബോധം കിട്ടിയ ഉടനെ അദ്ദേഹം ഭക്ഷണമോ വിശ്രമമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ വിവരമറിയാനായി സൂതനായ സുമന്ത്രനെ വിളിക്കുകയാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിന് ഒരേയൊരു ഔഷധം മകന്റെ വാർത്തയാണ്. സുമന്ത്രൻ അപ്പോൾ കൈകൂപ്പി സമീപത്തു നിൽക്കുന്നു; ദുഃഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ്, രാമനെച്ചൊല്ലിത്തന്നെ വിലപിക്കുന്ന മഹാരാജാവിനെ അദ്ദേഹം കാണുന്നു. രണ്ട് ആനയുപമകളിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു — വൃദ്ധനും അത്യന്തം സന്തപ്തനുമായ അദ്ദേഹം പുതുതായി പിടിക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെയും, നെടുവീർപ്പിട്ടും ചിന്തിച്ചും അസ്വസ്ഥനായ കൊമ്പനെപ്പോലെയുമായിരുന്നു. തുടർന്ന് രാജാവ് സൂതനെയും അതേ നിലയിൽത്തന്നെ കാണുന്നു — പൊടിപുരണ്ട ദേഹം, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖം, ദൈന്യം. രണ്ടുപേരുടെയും അവസ്ഥ ഒന്നുതന്നെ — ഒരാൾ അച്ഛൻ, മറ്റേയാൾ സാരഥി; എന്നാൽ ഇരുവരും പൊടിയാലും ദുഃഖത്താലും മലിനർ. അങ്ങനെയുള്ള സൂതനെ കണ്ട് രാജാവ് അത്യന്തം ദുഃഖിതനെപ്പോലെ ചോദിച്ചുതുടങ്ങുന്നു. സൂതനാകട്ടെ ഇപ്പോഴും ഒന്നും പറയുന്നില്ല; കൈകൂപ്പി നിൽക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, കാരണം താൻ പറയാൻ പോകുന്നത് രാജാവിന്റെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക — ചോദ്യങ്ങളുടെയും ഉത്തരങ്ങളുടെയും ദീർഘമായ ഒരു സംഭാഷണം ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘രാമവൃത്താന്തകാരണാത്’ (രാമന്റെ വിവരമറിയാനായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ഇപ്പോൾ ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യത്തെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്.

രാജാവിന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ വെറും വാർത്തയെപ്പറ്റിയല്ല, സുഖത്തിൽ ലാളിച്ചു വളർത്തിയ മകന്റെ ഓരോ നിമിഷത്തെയും അവസ്ഥയെപ്പറ്റിയാണ്. അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു: ‘ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ മരച്ചുവട്ടിൽ അഭയം തേടി എവിടെ വസിക്കും? അത്യന്തം സുഖിച്ചു ജീവിച്ച അവൻ എന്തു ഭക്ഷിക്കും? ദുഃഖത്തിനു യോഗ്യനല്ലാത്തവനും രാജോചിതമായ ശയ്യയിൽ കിടക്കേണ്ടവനുമായ ആ ഭൂപാലപുത്രൻ ഒരു അനാഥനെപ്പോലെ നിലത്ത് എങ്ങനെ കിടക്കുന്നു? പോകുമ്പോൾ കാലാളുകളും രഥങ്ങളും ആനകളും പിന്തുടർന്നിരുന്ന ആ രാമൻ ജനശൂന്യമായ കാടിനെ ആശ്രയിച്ച് എങ്ങനെ വസിക്കും?’ പിന്നെ അദ്ദേഹം കാടിന്റെ ഭയാനകത ഓർക്കുന്നു: ‘ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും ചുറ്റിനടക്കുന്ന, കരിമൂർഖന്മാർ പാർക്കുന്ന ആ കാട്ടിൽ ആ കുമാരന്മാർ വൈദേഹിയോടൊപ്പം എങ്ങനെ അഭയം തേടി? സുകുമാരിയും ദയനീയയുമായ സീതയോടൊപ്പം ആ രാജപുത്രന്മാർ രഥത്തിൽനിന്നിറങ്ങി കാൽനടയായി എങ്ങനെ പോയി?’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരം മാറുന്നു — ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് അസൂയയിലേക്ക്: ‘സൂതാ, അങ്ങ് കൃതാർഥനാണല്ലോ; മന്ദരപർവതത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെ കാട്ടിനുള്ളിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്ന എന്റെ മക്കളെ അങ്ങു കണ്ടുവല്ലോ.’ അച്ഛനു ലഭിക്കാത്ത ആ ദർശനം സാരഥിക്കു ലഭിച്ചു എന്നതാണ് ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വേദന. വാസ്തവത്തിൽ ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ ചോദ്യരൂപത്തിൽ പറഞ്ഞവയാണെങ്കിലും യഥാർഥത്തിൽ വിലാപംതന്നെ; ഓരോ ചോദ്യത്തിലും മുമ്പത്തെ സുഖവും ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃഖവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ശയ്യയ്ക്കു യോഗ്യൻ നിലത്ത്, രഥത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചവൻ കാൽനടയായി, സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ ജനശൂന്യതയിൽ. ‘മന്ദരത്തിൽ അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സൗന്ദര്യവും ഒരുമിച്ചുള്ള സഞ്ചാരവും സൂചിതമാകുന്നു; എന്നാൽ ഉപമാനസ്ഥാനത്ത് മന്ദരപർവതമായി നിൽക്കുന്നത് കാടുതന്നെ എന്നതിൽ കരുണയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

രാജാവ് വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു: ‘രാമൻ എന്തു പറഞ്ഞു, ലക്ഷ്മണൻ എന്തു പറഞ്ഞു, കാട്ടിലെത്തിയ മൈഥിലി എന്തു പറഞ്ഞു? സൂതാ, രാമൻ ഇരുന്നതും കിടന്നതും ഭക്ഷിച്ചതും പറഞ്ഞുതരിക; സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ യയാതി സജ്ജനങ്ങളുടെ സംഗംകൊണ്ട് വീണ്ടും സുഖം നേടിയതുപോലെ, ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ ജീവിക്കും.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ സ്വരൂപം വ്യക്തമാകുന്നു — അദ്ദേഹം ഉപദേശമോ സാന്ത്വനമോ യാചിക്കുന്നില്ല, മകന്റെ ദൈനംദിനജീവിതത്തിന്റെ വാർത്ത മാത്രമാണ്; അതുകൊണ്ടുമാത്രം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാണൻ നിലനിൽക്കുന്നു. നരേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ സൂതൻ ഇടറുന്ന, കണ്ണീരിൽ കുരുങ്ങിയ വാക്കുകളോടെ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു — താൻ പറയാനൊരുങ്ങുന്നതു കേൾക്കാൻ തനിക്കുതന്നെ സഹിക്കാനാവുന്നില്ലെന്ന് വാക്കിന്റെ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആസിതം ശയിതം ഭുക്തം’ (ഇരുന്നത്, കിടന്നത്, ഭക്ഷിച്ചത്) എന്ന മൂന്നു കൃദന്തങ്ങൾതന്നെ അച്ഛന്റെ എല്ലാ ചിന്തകളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — ഇരിപ്പ്, കിടപ്പ്, ഭക്ഷണം — ഇത്രമാത്രമേ അദ്ദേഹം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘സജ്ജമാനയാ’ (ഇടറുന്ന) എന്ന വാക്കിന്റെ വിശേഷണം തൊണ്ടയിടർച്ചയെയും ‘ബാഷ്പപരിബദ്ധയാ’ (കണ്ണീരിൽ കുരുങ്ങിയ) എന്നത് കണ്ണീരിനാലുള്ള ബന്ധനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു: ‘മഹാരാജാവേ, ആ നിമിഷത്തിലും ധർമംതന്നെ പാലിച്ചുകൊണ്ട് രാഘവൻ കൈകൂപ്പി ശിരസ്സു നമിച്ച് എന്നോടു പറഞ്ഞു: “സൂതാ, എന്റെ വാക്കായി, ആത്മജ്ഞാനിയും ശിരസ്സുകൊണ്ടു വന്ദിക്കപ്പെടേണ്ടവനുമായ മഹാത്മാവായ ആ അച്ഛന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിക്കണം.”’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: അച്ഛനാൽതന്നെ നാടുകടത്തപ്പെട്ടവൻ ആദ്യം ഓർക്കുന്നത് അച്ഛന്റെ പാദങ്ങളാണ്; എവിടെയും ഉപാലംഭമില്ല, ചോദ്യമില്ല. ‘“അന്തഃപുരത്തിലെ എല്ലാവരോടും എന്റെ വാക്കായി അങ്ങു പറയണം — ഭേദമില്ലാതെ ആരോഗ്യവാർത്തയും യഥായോഗ്യമായ അഭിവാദനവും”’ എന്നും അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; ‘ഭേദമില്ലാതെ’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം കൈകേയിയെപ്പോലും മാറ്റിനിർത്തുന്നില്ല. പിന്നെ അമ്മയെപ്പറ്റി വിശേഷിച്ചും: ‘“എന്റെ അമ്മ കൗസല്യയോട് കുശലവും അഭിവാദനവും ജാഗ്രതയോടെയിരിക്കണമെന്നും പറയണം; ഇവരോട് ഈ വാക്കും പറയുക — ‘എന്നും ധർമനിഷ്ഠയായിരിക്കുക, യഥാകാലം അഗ്നിഗൃഹത്തിൽ (അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ) ശ്രദ്ധിക്കുക; ദേവീ, ദേവനായ (രാജാവിന്റെ) പാദങ്ങളെ ഒരു ദേവനെയെന്നപോലെ പരിപാലിക്കുക. അഭിമാനവും ഗർവും ഉപേക്ഷിച്ച് അമ്മമാരോടെല്ലാം തുല്യമായി പെരുമാറുക; അമ്മേ, ആര്യയായ കൈകേയിയെയും രാജാവിനെ അനുസരിച്ച് സത്കരിക്കുക.’”’ മകൻ അമ്മയെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിപ്പിക്കുകയല്ല, കർത്തവ്യങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കുകയാണ് — ഇതാണ് രാമന്റെ രീതി. ‘വിദിതാത്മാ’ (ആത്മജ്ഞാനി) എന്ന അച്ഛന്റെ വിശേഷണവും ചിന്തനീയമാണ് — ആത്മജ്ഞാനിക്ക് എങ്ങനെ തെറ്റുപറ്റും എന്നൊരു വ്യംഗ്യം ഇവിടെയില്ല; രാമൻ അച്ഛനെ മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ ഗൗരവത്തോടെ ഓർക്കുന്നു. ഇവിടെ അമ്മയുടെ ദുഃഖം നീക്കാൻ രാമൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല; അഗ്നിഹോത്രം, പതിസേവ എന്നീ നിത്യകർമങ്ങളിൽത്തന്നെ അവളെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — കർമംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ദുഃഖം കടക്കേണ്ടത് എന്നാണ് ആശയം.

രാമൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘“കുമാരനായ ഭരതനോട് ഒരു രാജാവിനോടെന്നപോലെതന്നെ പെരുമാറണം; ജ്യേഷ്ഠരല്ലെങ്കിലും രാജാക്കന്മാർ രാജാക്കന്മാർതന്നെ — ഈ രാജധർമം ഓർക്കുക.”’ ഈ വാക്ക് കൗസല്യയോടുതന്നെ പറഞ്ഞതാണ്; മകന്റെ രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ പീഡിതയായ അമ്മതന്നെ ആ അപഹർത്താവിനെ രാജാവായി കരുതണം എന്നത് ദുഷ്കരമായ ഉപദേശമാണ്. പിന്നെ ഭരതനോടുള്ള സന്ദേശം: ‘“ഭരതനോടും എന്റെ വാക്കായി കുശലം പറയണം — ‘എല്ലാ അമ്മമാരോടും യഥാവിധി പെരുമാറുക. ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദനനും മഹാബാഹുവുമായ നീ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായി, രാജ്യഭരണം നടത്തുന്ന അച്ഛനെ അനുസരിക്കുക. രാജാവ് പ്രായം കടന്നവനാണ് — ഇദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞുവയ്ക്കരുത്; കുമാരരാജ്യത്തിൽത്തന്നെ ജീവിച്ചുകൊണ്ട് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ നടപ്പാക്കി കഴിയുക.’”’ രാമൻ ഭരതന്റെ രാജ്യത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ മര്യാദ നിർദേശിക്കുകയാണ് — അച്ഛൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ മകൻ യുവരാജാവു മാത്രം, രാജാവല്ല. ഒടുവിൽ ധാരാളം കണ്ണീർ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘“പുത്രനിൽ അതിയായ സ്നേഹമുള്ള എന്റെ അമ്മയെ നീ സ്വന്തം അമ്മയെപ്പോലെ കാണണം.”’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ മഹായശസ്വിയും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമൻ ധാരാളം കണ്ണീർ ഒഴുക്കി — വാക്കുകളിൽ ധൈര്യം, കണ്ണുകളിൽ പക്ഷേ ദുഃഖം. ‘ജ്യേഷ്ഠരല്ലെങ്കിലും രാജാക്കന്മാർ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ജ്യേഷ്ഠത്വംകൊണ്ടു തനിക്കുള്ള അവകാശം സ്വയംതന്നെ നീക്കിക്കളയുന്നു — രാജധർമം പ്രായത്താൽ ബന്ധിതമല്ലല്ലോ. ‘ആജ്ഞാപ്രവർതനാത്’ (ആജ്ഞ നടപ്പാക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന പഞ്ചമിയാൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഭരതന്റെ ജീവിതവും അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയുടെ അനുവർത്തനം മാത്രമായിരിക്കണം, സ്വതന്ത്രമായ ഭരണമല്ല എന്നാണ്.

രാമന്റെ ശാന്തവചനങ്ങൾക്കുശേഷം ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് തീർത്തും വിപരീതമാണ്. അത്യന്തം കോപിച്ച് നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ഏതു കുറ്റത്തിനാണ് ഈ രാജപുത്രനെ നാടുകടത്തിയത്? രാജാവ് കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞ നിസ്സാരമായി കേട്ട് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു; അതു ചെയ്യേണ്ടതായാലും ചെയ്യരുതാത്തതായാലും, ഞങ്ങൾ അതിനാൽ പീഡിതരായിത്തന്നെ. ലോഭംകൊണ്ടോ വരദാനംകൊണ്ടോ രാമനെ നാടുകടത്തിയതെങ്കിൽ, എങ്ങനെയായാലും ചെയ്തതു ദുഷ്കൃതംതന്നെ.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ചിന്തയിൽ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വേർതിരിവു നടത്തുന്നു: ‘ഈശ്വരനായ (രാജാവ്) ഇഷ്ടംപോലെ ഇതു ചെയ്തു എന്നിരിക്കട്ടെ; രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ചതിന് ഒരു കാരണവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ അതായത്, രാജാവിന് സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം എന്തും ചെയ്യാം, എന്നാൽ രാമനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ഒരു കാരണവുമില്ല. ‘ബുദ്ധിയുടെ ലാഘവംകൊണ്ട് ആലോചിക്കാതെ തുടങ്ങിയ, (ധർമത്തിനു) വിരുദ്ധമായ ഈ രാഘവവിവാസനം ലോകനിന്ദ മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ. മഹാരാജാവിൽ ഞാൻ പിതൃത്വം കാണുന്നില്ല; എനിക്കു സഹോദരനും യജമാനനും ബന്ധുവും അച്ഛനും രാഘവൻതന്നെ.’ ഒടുവിൽ രാജനീതിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു: ‘എല്ലാ ലോകർക്കും പ്രിയനും എല്ലാ ലോകരുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായവനെ ഉപേക്ഷിച്ച ഈ പ്രവൃത്തികൊണ്ട് ലോകം മുഴുവൻ എങ്ങനെ (രാജാവിൽ) അനുരക്തരാകും? എല്ലാ പ്രജകൾക്കും പ്രിയങ്കരനായ ധാർമികനായ രാമനെ നാടുകടത്തി, ലോകം മുഴുവനോടും വിരോധം പുലർത്തി, അദ്ദേഹം എങ്ങനെ രാജാവായിരിക്കും?’ പ്രജകളുടെ അനുരാഗംകൊണ്ടാണ് രാജാവ് രാജാവാകുന്നത്, വെറും പദവികൊണ്ടല്ല എന്നാണ് ഭാവം. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ സുമന്ത്രന്റെ വായിലൂടെയാണ് രാജാവിന്റെ ചെവിയിൽ വീഴുന്നത്, അതിനാൽ അവയുടെ മൂർച്ച ഇരട്ടിക്കുന്നു — മകന്റെ ഉപാലംഭം സാരഥി പറയുന്നതായി അച്ഛന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ‘സംക്രോശം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ യശസ്സിനെ നശിപ്പിക്കുന്ന ലോകനിന്ദ സൂചിതമാകുന്നു.

ഒടുവിൽ സുമന്ത്രൻ സീതയുടെ അവസ്ഥ പറയുന്നു: ‘മഹാരാജാവേ, ദയനീയയായ ജാനകിയാകട്ടെ, ഭൂതബാധയേറ്റ മനസ്സുള്ളവളെപ്പോലെ, നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ടു മാത്രം, അനങ്ങാതെ, എല്ലാം മറന്നവളായി നിന്നു. മുമ്പ് ആപത്തൊന്നും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ആ യശസ്വിനിയായ രാജപുത്രി ആ ദുഃഖത്താൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് എന്നോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.’ രാമൻ വാക്കുകളിലൂടെയും ലക്ഷ്മണൻ രോഷത്തിലൂടെയും സീതയാകട്ടെ മൗനത്തിലൂടെയും തങ്ങളുടെ ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — മൂവരുടെയും മൂന്നുതരം പ്രതികരണം. ‘വരണ്ടുണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ ഭർത്താവിനെ ഉറ്റുനോക്കിക്കൊണ്ട്, ഞാൻ പോകുന്നതു കണ്ട് അവൾ പെട്ടെന്ന് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു.’ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഒരു ചിത്രംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു: ‘അതുപോലെതന്നെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ കൈകൂപ്പി, ലക്ഷ്മണന്റെ കരങ്ങളാൽ സംരക്ഷിതനായി രാമൻ നിൽക്കുന്നു; അതുപോലെതന്നെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ദയനീയയായ സീത ചിലപ്പോൾ രാജരഥത്തെയും ചിലപ്പോൾ എന്നെയും നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘തഥൈവ’ (അതുപോലെതന്നെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആ ദൃശ്യം സൂതന്റെ കണ്ണുകളിൽ ഇപ്പോഴും നിൽക്കുന്നു, മാഞ്ഞുപോയിട്ടില്ല. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ തന്റെ മടക്കയാത്ര വർണിക്കും. ‘വിഷ്ഠിതാ വിസ്മൃതാ സ്ഥിതാ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ കവി അവളുടെ നിശ്ചേഷ്ടത ക്രമത്തിൽ കാണിക്കുന്നു — അനക്കമില്ലായ്മ, ഓർമ നഷ്ടപ്പെടൽ, (അങ്ങനെ) നിൽക്കൽ. സർഗാന്തത്തിൽ സംഭവം കഴിഞ്ഞതാണെങ്കിലും സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് വർത്തമാനകാലത്തിലാണ് (‘നിരീക്ഷതേ’ — നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു) പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ ഓർമയുടെ ജീവസ്സ് സൂചിതമാകുന്നു.

In the previous sarga Daśaratha had fallen senseless on hearing Rāma's message from Sumantra, and after Kausalyā's reproaches the whole inner palace had been filled with cries of pain. In this sarga he revives and his memory returns. As soon as he came to himself he wanted neither food nor rest but summoned the charioteer Sumantra to hear about Rāma, for news of his son was the only remedy for his grief. Sumantra came and stood before him with folded hands, and saw the great king full of pain and sorrow, grieving only for Rāma. The poet shows the king's state with two images of elephants: old and utterly consumed, he was like an elephant newly captured, and sighing and brooding he was like a sick bull elephant. The king in turn saw the charioteer in the same state, every limb grey with dust, his face full of tears, his look wretched. The two were alike, one a father and the other a charioteer, both soiled with dust and grief. Seeing him so, the king began to question him like a man in the last extremity of pain. The charioteer still said nothing, but stood with joined palms, for whatever he said would only deepen the king's grief. This sets the scene for the long exchange of questions and answers that follows; every act of the king now had a single aim.

The king's questions were not about news in general but about every moment of the life of a son raised in comfort. Where will that righteous Rāghava live, he asked, sheltering at the foot of a tree? What will he eat, who has known nothing but the greatest comfort? Unused to hardship and fit for a royal bed, how does the son of a king lie down on the bare earth like an orphan? He whom foot soldiers, chariots and elephants followed wherever he went, how will he live now with only the empty forest around him? Then he remembered the terrors of the forest: How have the two princes and Vaidehī taken refuge in a wood roamed by beasts of prey and haunted by black serpents? How did the two princes, with delicate Sītā, now an ascetic, get down from the chariot and go on foot? At last his tone changed from grief to envy: You at least have had your wish, Sūta, for you saw my two sons entering the depths of the forest as the Aśvins enter Mount Mandara. His pain was that the charioteer had been granted the sight the father was denied. These questions are really a lament: each sets past comfort against present hardship, fit for a bed yet lying on the ground, used to the chariot yet walking, attended by an army yet alone. The image of the Aśvins speaks of the brothers' beauty and companionship, but there is pity in it too, for the forest stands in place of Mount Mandara.

What did Rāma say? the king asked. What did Lakṣmaṇa say? And what did Maithilī say when she reached the forest? Tell me, Sūta, how Rāma sits, how he sleeps and what he eats. By that much I will stay alive, as Yayāti, fallen from heaven, found happiness again in the company of the good. Here the nature of the king's grief becomes clear: he asked for no advice or comfort, only for news of his son's daily life, and by that alone his life was held together. Sitting, sleeping, eating: these three words gather up all a father's cares. Urged on in this way by the lord of men, the charioteer answered the king in a voice that stuck in his throat and was choked with tears; by describing his very voice, the poet shows that what he was about to say was unbearable even for him to hear.

Great king, Sumantra said, even at that moment Rāghava kept to dharma; he joined his palms, bowed his head and said to me: Sūta, in my name bow at the feet of my great-souled father, who knows himself and is worthy of a bow of the head. Note that the son exiled by his own father thought first of his father's feet, with no reproach and no question anywhere. He still remembered his father with the same reverence as before. And he told me to give the whole inner palace, in his name and without distinction, his good wishes and the greetings due to each; "without distinction" means he did not leave out even Kaikeyī. Then came special words for his mother: Give my mother Kausalyā my greetings and good wishes and a word of care, and tell her: Be constant in dharma and attend the fire hall at the proper times. My lady, serve the king's feet as one serves a god. Put aside pride and the demand for honour, and live as an equal among the other mothers; and, mother, honour noble Kaikeyī just as the king does. The son did not try to argue his mother out of her grief but set her to her duties; that was Rāma's way. He said nothing to ease her sorrow but settled her in her daily tasks, the sacred fire and service to her husband, meaning that grief is to be crossed by doing one's work.

And Rāma said further: Your conduct towards Prince Bharata must be as towards a king; even kings who are not the eldest are kings still; remember this law of kingship. This was said to Kausalyā herself, and it was hard counsel: a mother pained at her son's loss of the kingdom was to honour as king the one who had received it. By this Rāma himself set aside the claim that came from being the eldest, for the law of kingship is not bound to age. Then came his message for Bharata: Give Bharata my good wishes and tell him in my words: Behave rightly towards all your mothers alike. Tell the mighty-armed joy of the Ikṣvāku line: once you are installed as heir, protect your father while he holds the throne. The king is past his prime; do not push him aside. Live within the office of a prince and act only at his command. Rāma did not dispute Bharata's kingship but marked its limits: while the father lived, the son was only heir, not king, and even his life should be spent carrying out his father's will. At last, shedding many tears, he said again: My mother longs for her son; look after her as if she were your own mother. Saying only this much, the mighty-armed, glorious Rāma, with eyes like lotus petals, wept freely: there was courage in his words, but grief in his eyes.

After Rāma's calm words, Lakṣmaṇa's were entirely the opposite. Beside himself with anger and breathing hard, he said: For what offence has the prince been driven out? The king heard Kaikeyī's order and promised too lightly; whether what he did was right or wrong, it is we who are crushed by it. Whether Rāma was banished out of greed or because of a boon once granted, either way a wicked thing has been done. Then he drew a fine distinction: let it pass that this was done as the master pleased; but for casting off Rāma I can see no reason at all. That is, a king may do what he wishes, but there was no cause whatever for abandoning Rāma. Undertaken without thought, from mere lightness of judgement, and against all right, the banishment of Rāghava will raise a public outcry, a reproach that will destroy the king's good name. For my part I no longer see a father in the great king; Rāghava is my brother, my lord, my kinsman and my father. Finally he asked from the standpoint of statecraft: Having cast off one dear to the whole world and devoted to the good of all, how can the world stay loyal to him after such a deed? Having banished righteous Rāma, the delight of all his subjects, and set himself against the whole world, how will he remain king? For a king is king by his people's love, not by his office alone. These words reached the king through Sumantra's mouth, and so their sting was doubled: the son's reproach, spoken by the charioteer, was set before the father himself.

Last Sumantra told of Sītā. Great king, he said, poor Jānakī only sighed; she stood motionless as if a spirit had seized her mind, lost to herself. That illustrious princess had never known misfortune before; she wept for the grief of it and said not a word to me. Rāma showed his grief in words, Lakṣmaṇa in anger, and Sītā in silence: three different responses from the three. She gazed up at her husband with a face parched by sorrow, and when she saw me setting off she suddenly burst into tears. The last verse, in a longer metre, fixes the picture: And there stood Rāma, his face wet with tears and his hands joined, sheltered by Lakṣmaṇa's arms; and there was poor Sītā, weeping, looking now at the royal chariot and now at me. By repeating "there" the poet suggests that the scene still stood before the charioteer's eyes and had not faded, and by telling it in the present tense, though it was past, Sumantra shows how alive the memory was. With this picture the sarga ends; in the next Sumantra will describe his own return.