पूर्वेषु सर्गेषु रामः चित्रकूटे निवासम् अकरोत्; अस्मिन् सर्गे कथा पुनः अयोध्यां प्रति परावर्तते। रामे गङ्गायाः दक्षिणकूलस्थे सति दुःखार्तः गुहः सुमन्त्रेण सह चिरं कथयित्वा स्वगृहं जगाम। शृङ्गवेरपुरस्थैः पुरुषैः च भरद्वाजस्य आश्रमे रामस्य अभिगमनं प्रयागे सभाजनं गिरिपर्यन्तं तेषां गमनं च अभिलक्षितम्, तत् सर्वं च गुहाय निवेदितम्। एवं कविः दर्शयति यत् निषादराजः रामस्य अनुरागात् न तूष्णीं स्थितः — यावत् ते सुरक्षिताः पर्वतं न प्राप्ताः, तावत् सः चारपुरुषैः वार्तां गृहीतवान्। ‘दुःखार्तः’ इति पदेन तस्य शोकः, ‘चिरं कथयित्वा’ इति च सुमन्त्रेण सह तस्य सौहार्दं सूच्यते।

अनुज्ञातः सुमन्त्रः उत्तमान् हयान् योजयित्वा गाढदुर्मनाः सन् अयोध्याम् एव नगरीं प्रययौ। सः सुगन्धीनि वनानि सरितः सरांसि ग्रामान् नगराणि च पश्यन् यत्तः शीघ्रम् अतियायौ। ततः द्वितीयेऽहनि सायाह्नसमये सः सारथिः अयोध्यां समनुप्राप्य ताम् निरानन्दां ददर्श। अत्र यात्रायाः वर्णनं संक्षिप्तम् — यत् गच्छता दृष्टं तत् गणितमात्रम्, न तु वर्णितम्; यतः सारथेः मनः मार्गे न रमते, केवलं शीघ्रं गन्तुम् इच्छति। ‘निरानन्दाम्’ इति एकेन पदेन नगर्याः सम्पूर्णा दशा उक्ता — या पुरा उत्सवमयी आसीत्, सा अधुना आनन्दरहिता। ‘यत्तः’ इति च तस्य सावधानतां सूचयति।

ताम् निःशब्दां शून्याम् इव दृष्ट्वा परमदुर्मनाः सुमन्त्रः शोकवेगसमाहतः चिन्तयामास — ‘कच्चित् न रामसंतापदुःखेन सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा इयं पुरी शोकाग्निना दग्धा?’ इति चिन्तापरः सः सूतः शीघ्रयायिभिः वाजिभिः नगरद्वारम् आसाद्य त्वरितः प्रविवेश। अत्र सुमन्त्रस्य आशङ्का अत्युक्तिः इव प्रतिभाति, तथापि सा एव शोकस्य स्वरूपम् — यत् प्रियजनः वियुक्तः, तत्र सर्वनाशस्य एव कल्पना जायते। ‘सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा’ इति चतुष्टयेन नगरस्य समग्रता गृह्यते — हस्तिनः, अश्वाः, प्रजाः, राजा च। ‘शोकाग्निना दग्धा’ इति रूपकं च शोकम् अग्निवत् दाहकं दर्शयति।

शतशः अथ सहस्रशः नराः सुमन्त्रम् अभिधावन्तः ‘क्व रामः?’ इति पृच्छन्तः तं सूतम् अभ्यद्रवन्। सः तेभ्यः शशंस — ‘गङ्गायाम् अहं राघवम् आपृच्छ्य तेन धार्मिकेण महात्मना अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि।’ ते तीर्णाः इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखाः नराः ‘अहो धिक्’ इति निःश्वस्य ‘हा राम’ इति विचुक्रुशुः। अत्र जनानां प्रश्नः एकः एव — ‘क्व रामः’; न ते राजानं पृच्छन्ति, न राज्यम्। सुमन्त्रस्य उत्तरे च ‘आपृच्छ्य’ ‘अनुज्ञातः’ इति पदाभ्यां स्पष्टं यत् सः स्वेच्छया न निवृत्तः, अपि तु रामेण एव प्रेषितः; एतेन सः आत्मानं दोषात् मोचयति। ‘तीर्णाः’ इति श्रुत्वा एव तेषां आशा छिन्ना — यावत् इयं पारं न गताः, तावत् प्रत्यावर्तनस्य सम्भावना आसीत्।

वृन्दं वृन्दं तिष्ठतां तेषां वचः सः शुश्राव — ‘हताः स्म खलु वयम्, ये इह राघवं न पश्यामः। दानेषु यज्ञेषु विवाहेषु महत्सु समाजेषु च धार्मिकं रामम् अन्तरा पुनः जातु न द्रक्ष्यामः। अस्य जनस्य किं समर्थम्, किं प्रियम्, किं सुखावहम् — इति चिन्तयता रामेण इदं नगरं पित्रा इव परिपालितम्।’ अत्र पौराणां शोकस्य कारणं स्पष्टीक्रियते — न ते राजपुत्रस्य वैभवं स्मरन्ति, अपि तु तस्य दैनन्दिनीं करुणाम्। ‘पित्रा इव परिपालितम्’ इति उपमा रामस्य शासनस्य स्वरूपम् एव कथयति; पिता हि न भयेन, अपि तु स्नेहेन पालयति। ‘समाजेषु महत्सु’ इति च — यत्र यत्र जनाः मिलन्ति, तत्र तत्र रामस्य अभावः अनुभूयते।

अन्तरापणे वातायनगतानां राममेव अभितप्तानां स्त्रीणां परिदेवनां सः शुश्राव। राजमार्गमध्येन पिहिताननः सुमन्त्रः यत्र राजा दशरथः तत् एव गृहम् उपययौ। रथात् शीघ्रम् अवतीर्य राजवेश्म प्रविश्य च सः महाजनसमाकुलाः सप्त कक्ष्याः अभिचक्राम। ‘पिहिताननः’ इति पदं सर्गस्य मार्मिकतमम् — सारथिः लज्जया शोकेन च वस्त्रेण मुखम् आच्छादयति, यतः रामं विना प्रत्यागतस्य तस्य मुखं द्रष्टुं कोऽपि न इच्छति, सः च कस्यापि मुखं द्रष्टुं न शक्नोति। ‘अन्तरापणम्’ इति आपणानां मध्यभागः, यत्र वातायनेषु स्थिताः नार्यः विलपन्ति। ‘सप्त कक्ष्याः’ इति राजप्रासादस्य सप्त प्राकारपरिवेषाः, अष्टमी च अन्तरतमा।

हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः च समागतं तम् अवेक्ष्य रामादर्शनकर्शिताः नार्यः हाहाकारम् अकुर्वन्। अश्रुवेगपरिप्लुतैः आयतैः विमलैः नेत्रैः अव्यक्तम् आर्ततराः ताः स्त्रियः अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते स्म। अत्र मौनस्य एव वर्णनं कृतम् — ताः न किमपि वदन्ति, केवलं परस्परं पश्यन्ति; यत् वक्तव्यं तत् सर्वं नेत्रैः एव उक्तम्। ‘विमलैः’ इति पदेन अञ्जनरहितानि नेत्राणि सूच्यन्ते, यतः शोके अलङ्कारः त्यज्यते। एतौ द्वौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे अन्यत्र (२.०५३.००९–०१०) सुमन्त्रस्य स्वमुखेन उक्तौ दृश्येते; वुल्गेटे तु कविः तौ स्वयं वर्णयति।

ततः तत्र तत्र प्रासादेभ्यः रामशोकाभितप्तानां दशरथस्त्रीणां मन्दं जल्पितं सः शुश्राव — ‘रामेण सह निर्यातः अयं सूतः रामं विना इह आगतः; सः क्रोशन्तीं कौसल्यां किं नाम प्रतिवक्ष्यति? यथा च मन्ये, जीवितं दुर्जीवम्; एवं तस्य नाशः अपि न सुकरः ध्रुवम् — यतः अभिषेकम् आच्छिद्य पुत्रे निर्याते अपि कौसल्या यत्र जीवति।’ राजस्त्रीणां तत् सत्यरूपं वाक्यं निशामयन् शोकेन प्रदीप्तः इव सः सहसा गृहं विवेश। अन्तःपुरे या वार्ता गुप्ता भवितुम् अर्हति, सा एव अत्र सारथेः कर्णयोः पतति; एतेन नगरस्य समग्रः शोकः एकत्र संगृह्यते। ‘सत्यरूपं वाक्यम्’ इति कवेः एव अनुमोदनम् — यत् ताः अवदन्, तत् एव वस्तुतः सत्यम्।

अष्टमीं कक्ष्यां प्रविश्य सः पाण्डुरे गृहे दीनम् आतुरं पुत्रशोकपरिद्यूनं राजानम् अपश्यत्। तम् आसीनं राजानम् अभिगम्य अभिवाद्य च सुमन्त्रः यथोक्तं रामवचनं प्रत्यवेदयत्। तत् श्रुत्वा तूष्णीम् एव स्थितः विद्रुतमानसः राजा रामशोकाभिपीडितः मूर्च्छितः भूमौ न्यपतत्। अत्र त्रयः क्रमाः द्रष्टव्याः — प्रथमं मौनम्, ततः चित्तस्य द्रवणम्, अन्ते च मूर्च्छा। ‘यथोक्तम्’ इति पदेन सुमन्त्रस्य सत्यनिष्ठा ख्याप्यते — सः न किमपि मृदुतरं कृत्वा कथयति, यद्यपि तत् राज्ञे मारकम्। ‘पाण्डुरे गृहे’ इति शुक्लभवनम्, यत् राज्ञः शोकस्य पाण्डुरतया सह अनुरूपम्।

पृथिवीपतौ मूर्च्छिते सति आविद्धम् अन्तःपुरं बाहू उच्छ्रित्य चुक्रोश, नृपतौ क्षितौ पतिते। सुमित्रया सहिता कौसल्या पतितं पतिम् उत्थापयामास, इदं च वचनम् अब्रवीत् — ‘महाभाग, दुष्करकारिणः तस्य अयं दूतः वनवासात् अनुप्राप्तः; कस्मात् एनं न प्रतिभाषसे?’ अत्र कौसल्यायाः धैर्यं द्रष्टव्यम् — सा एव पुत्रवियोगेन दग्धा, तथापि पतिम् उत्थापयति, वचनं च वदति। ‘दुष्करकारिणः’ इति रामस्य विशेषणं गौरवसूचकम् — यत् केनापि कर्तुं न शक्यते, तत् तेन कृतम्। ‘दूतम्’ इति च सुमन्त्रः सम्बोध्यते; सः न केवलं सारथिः, अपि तु पुत्रस्य सन्देशवाहकः, अतः सत्कर्तव्यः।

‘राघव, अद्य इमम् अनयं कृत्वा व्यपत्रपसि; उत्तिष्ठ, ते सुकृतम् अस्तु — शोके सहायता न स्यात्। देव, यस्याः भयात् त्वं सारथिं रामं न अनुपृच्छसि, सा कैकेयी इह न तिष्ठति; विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।’ एवं महाराजम् उक्त्वा शोकलालसा बाष्पविप्लुतभाषिणी कौसल्या आशु धरण्यां निपपात। कौसल्यायाः वचने त्रीणि — अनयस्य स्मारणम्, उत्थापनम्, अभयदानं च। ‘यस्याः भयात्’ इति पदेन राज्ञः दौर्बल्यं स्पष्टम् उच्यते; सः वरदानेन बद्धः कैकेय्याः सन्निधौ पुत्रस्य वार्ताम् अपि श्रोतुं न शक्नोति। ‘विश्रब्धम्’ इति अभयवचनं पत्न्याः पतिं प्रति करुणां दर्शयति — रोषः तु अस्ति, तथापि सः अनुकम्पया आच्छादितः।

तथा विलपन्तीं भुवि पतितां कौसल्यां दृष्ट्वा पतिं च अवेक्ष्य ताः सर्वाः स्त्रियः समन्तात् रुरुदुः। ततः उत्थितम् अन्तःपुरनादं समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः सर्वाः स्त्रियः च समन्ततः रुरुदुः; तत् पुरं तदा पुनः एव संकुलम् आसीत्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः, येन शोकस्य विस्तारः ध्वन्यते — यः नादः अन्तःपुरे उत्थितः, सः क्रमेण सर्वं नगरं व्याप्नोति। ‘पुनः एव’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — पूर्वं रामस्य प्रस्थानदिने अपि एवम् एव आसीत्, अद्य च सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनेन सः एव शोकः पुनः उद्दीप्तः। अनेन सर्गेण सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनकथा समाप्यते; अग्रिमे सर्गे राजा प्रत्याश्वस्य सुमन्त्रं रामवृत्तान्तं पृच्छति।

గత సర్గలలో రాముడు చిత్రకూటంలో నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు; ఈ సర్గలో కథ మళ్ళీ అయోధ్యకు మళ్ళుతుంది. రాముడు గంగ దక్షిణ తీరంలో ఉండగా, దుఃఖార్తుడైన గుహుడు సుమంత్రునితో చాలాసేపు మాట్లాడి తన ఇంటికి వెళ్ళాడు. శృంగిబేరపురవాసులైన మనుషులు రాముడు భరద్వాజాశ్రమానికి వెళ్ళడం, ప్రయాగలో (ముని) సత్కరించడం, వారు పర్వతం వరకూ వెళ్ళడం గమనించి, అదంతా గుహునికి నివేదించారు. ఈ విధంగా నిషాదరాజు రామునిపై అనురాగంతో ఊరుకోలేదని కవి చూపిస్తున్నాడు — వారు సురక్షితంగా పర్వతాన్ని చేరేవరకూ అతడు చారుల ద్వారా వార్తలు తెలుసుకుంటూనే ఉన్నాడు. ‘దుఃఖార్తః’ అనే పదంతో అతని శోకం, ‘చిరం కథయిత్వా’ (చాలాసేపు మాట్లాడి) అనే పదాలతో సుమంత్రునితో అతని సౌహార్దం సూచించబడ్డాయి.

అనుమతి పొందిన సుమంత్రుడు ఉత్తమమైన గుర్రాలను కట్టి, మనస్సులో తీవ్రమైన వేదనతో అయోధ్యానగరానికే బయలుదేరాడు. సుగంధభరితమైన వనాలనూ, నదులనూ, సరస్సులనూ, గ్రామాలనూ, నగరాలనూ చూస్తూ అతడు జాగ్రత్తగా, వేగంగా దాటిపోయాడు. ఆ తరువాత రెండవ రోజు సాయంకాలానికి ఆ సారథి అయోధ్యను చేరి దానిని ఆనందరహితంగా చూశాడు. ఇక్కడ ప్రయాణ వర్ణన సంక్షిప్తమైనది — వెళ్తూ చూసినవి లెక్కించబడ్డాయే తప్ప వర్ణించబడలేదు; ఎందుకంటే సారథి మనస్సు దారిలో రమించడం లేదు, త్వరగా వెళ్ళాలని మాత్రమే కోరుకుంటోంది. ‘నిరానందాం’ (ఆనందరహితమైన) అనే ఒక్క పదంతో నగరపు సంపూర్ణ దశ చెప్పబడింది — ఒకప్పుడు ఉత్సవమయమైనది ఇప్పుడు ఆనందరహితమైంది. ‘యత్తః’ (జాగ్రత్తగా) అనే పదం అతని సావధానతను సూచిస్తుంది.

నిశ్శబ్దంగా, శూన్యమైనదానిలా ఉన్న దానిని చూసి, ఎంతో వ్యాకులమైన మనస్సు గల సుమంత్రుడు శోకవేగంతో దెబ్బతిని ఇలా ఆలోచించాడు — ‘రాముని వియోగసంతాపదుఃఖంతో ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, జనులతో, జనాధిపతితో సహా ఈ పురం శోకాగ్నితో దగ్ధమైపోలేదు కదా?’ ఇలా ఆలోచనలో మునిగిన ఆ సారథి వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలతో నగరద్వారాన్ని చేరి త్వరగా ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ సుమంత్రుని ఆశంక అతిశయోక్తిలా అనిపిస్తుంది, అయినా శోకస్వరూపం అదే — ప్రియజనుడు దూరమైనచోట సర్వనాశనపు ఊహే పుడుతుంది. ‘ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, జనులతో, జనాధిపతితో’ అనే నాలుగింటితో నగరపు సమగ్రత గ్రహించబడింది — ఏనుగులు, గుర్రాలు, ప్రజలు, రాజు. ‘శోకాగ్నినా దగ్ధా’ (శోకాగ్నితో దగ్ధమైన) అనే రూపకం శోకాన్ని అగ్నిలా దహించేదిగా చూపుతుంది.

వందలూ వేలూ మనుషులు సుమంత్రుని వైపు పరుగెత్తుతూ ‘రాముడు ఎక్కడ?’ అని అడుగుతూ ఆ సారథిని చుట్టుముట్టారు. అతడు వారికి ఇలా చెప్పాడు — ‘గంగ దగ్గర రాఘవుని వీడ్కోలు అడిగి, ధార్మికుడూ మహాత్ముడూ అయిన అతని అనుమతి పొంది తిరిగి వచ్చాను.’ వారు (గంగను) దాటిపోయారని తెలుసుకొని, కన్నీటితో నిండిన ముఖాలతో ఆ మనుషులు ‘అయ్యో, ధిక్కారం!’ అని నిట్టూర్చి ‘హా రామా!’ అని ఏడ్చారు. ఇక్కడ జనుల ప్రశ్న ఒక్కటే — ‘రాముడు ఎక్కడ?’; వారు రాజును గురించి గానీ రాజ్యాన్ని గురించి గానీ అడగరు. సుమంత్రుని సమాధానంలో ‘ఆపృచ్ఛ్య’ (వీడ్కోలు అడిగి), ‘అనుజ్ఞాతః’ (అనుమతి పొంది) అనే పదాలతో అతడు తన ఇష్టంతో తిరిగి రాలేదని, రాముడే పంపాడని స్పష్టమవుతుంది; దీనితో అతడు తనను దోషం నుండి విముక్తుని చేసుకుంటున్నాడు. ‘దాటిపోయారు’ అని వినగానే వారి ఆశ తెగిపోయింది — వారు ఆవలి తీరానికి వెళ్ళనంతవరకూ తిరిగి వచ్చే అవకాశం ఉండేది.

గుంపులు గుంపులుగా నిలిచిన వారి మాటను అతడు విన్నాడు — ‘ఇక్కడ రాఘవుని చూడలేని మనం నిజంగా హతులమయ్యాము. దానాలలో, యజ్ఞాలలో, వివాహాలలో, గొప్ప సభలలో ధార్మికుడైన రాముని మధ్యలో ఇక మనం ఎన్నటికీ చూడలేము. ఈ జనులకు ఏది సమర్థమైనది, ఏది ప్రియమైనది, ఏది సుఖాన్నిచ్చేది — అని ఆలోచిస్తూ రాముడు ఈ నగరాన్ని తండ్రిలా పరిపాలించాడు.’ ఇక్కడ పౌరుల శోకానికి కారణం స్పష్టమవుతుంది — వారు రాజకుమారుని వైభవాన్ని తలచుకోవడం లేదు, అతని రోజువారీ కరుణను తలచుకుంటున్నారు. ‘పిత్రా ఇవ పరిపాలితం’ (తండ్రిలా పరిపాలించబడినది) అనే ఉపమ రాముని పాలనా స్వరూపాన్నే చెబుతుంది; తండ్రి భయంతో కాదు, ప్రేమతో పాలిస్తాడు. ‘సమాజేషు మహత్సు’ (గొప్ప సభలలో) అనే మాటతో — జనులు ఎక్కడెక్కడ కలుస్తారో అక్కడక్కడ రాముని లేమి అనుభవమవుతుందని సూచన.

అంగళ్ళ మధ్యభాగంలో కిటికీల దగ్గర నిలిచి, రాముని గురించే తపిస్తున్న స్త్రీల విలాపాన్ని అతడు విన్నాడు. రాజమార్గం మధ్యగా ముఖం కప్పుకొని సుమంత్రుడు దశరథ మహారాజు ఉన్న భవనానికే వెళ్ళాడు. రథం నుండి వేగంగా దిగి, రాజభవనంలో ప్రవేశించి, గొప్ప జనసమూహంతో నిండిన ఏడు కక్ష్యలను (ప్రాకారాలను) దాటాడు. ‘పిహితాననః’ (ముఖం కప్పుకొని) అనే పదం ఈ సర్గలో అత్యంత మర్మస్పర్శి — సిగ్గుతో, శోకంతో సారథి వస్త్రంతో ముఖాన్ని కప్పుకుంటాడు, ఎందుకంటే రాముడు లేకుండా తిరిగి వచ్చిన అతని ముఖాన్ని ఎవరూ చూడాలనుకోరు, అతడూ ఎవరి ముఖాన్నీ చూడలేడు. ‘అంతరాపణం’ అంటే అంగళ్ళ మధ్యభాగం, అక్కడ కిటికీల దగ్గర నిలిచిన స్త్రీలు విలపిస్తున్నారు. ‘సప్త కక్ష్యాః’ అంటే రాజప్రాసాదపు ఏడు ప్రాకార పరివేష్టనలు, ఎనిమిదవది అన్నిటికంటే లోపలిది.

మేడల నుండి, విమానాల (అంతస్తుల భవనాల) నుండి, ప్రాసాదాల నుండి అతడు రావడం చూసి, రాముని చూడలేక కృశించిన స్త్రీలు హాహాకారం చేశారు. కన్నీటి వేగంతో నిండిన, విశాలమైన, నిర్మలమైన కన్నులతో, మరింత ఆర్తులైన ఆ స్త్రీలు మాటలు లేకుండా ఒకరినొకరు చూసుకున్నారు. ఇక్కడ మౌనాన్నే వర్ణించారు — వారు ఏమీ మాట్లాడరు, ఒకరినొకరు చూసుకుంటారు మాత్రమే; చెప్పవలసినదంతా కన్నులతోనే చెప్పబడింది. ‘విమలైః’ (నిర్మలమైన) అనే పదంతో కాటుక లేని కన్నులు సూచించబడ్డాయి, ఎందుకంటే శోకంలో అలంకారం విడువబడుతుంది. ఈ రెండు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో మరొకచోట (2.053.009–010) సుమంత్రుడే స్వయంగా చెప్పినట్లుగా కనిపిస్తాయి; వల్గేట్‌లో మాత్రం కవి వాటిని స్వయంగా వర్ణిస్తాడు.

ఆ తరువాత అక్కడక్కడ ప్రాసాదాల నుండి రాముని శోకంతో తపిస్తున్న దశరథుని భార్యల మెల్లని మాటలను అతడు విన్నాడు — ‘రామునితో కలిసి వెళ్ళిన ఈ సారథి రాముడు లేకుండా ఇక్కడికి వచ్చాడు; ఏడుస్తున్న కౌసల్యకు ఇతడు ఏం సమాధానం చెబుతాడు? నేను అనుకున్నట్లుగా, జీవించడం దుర్భరమైనది; అలాగే ఆమెకు మరణం కూడా సులభం కాదు, నిశ్చయంగా — ఎందుకంటే అభిషేకం భగ్నమై, కుమారుడు వెళ్ళిపోయినా కౌసల్య ఇంకా జీవించే ఉంది.’ రాజస్త్రీల సత్యరూపమైన ఆ మాట వింటూ, శోకంతో మండిపోతున్నవానిలా అతడు ఒక్కసారిగా భవనంలో ప్రవేశించాడు. అంతఃపురంలో రహస్యంగా ఉండవలసిన మాటే ఇక్కడ సారథి చెవిన పడుతుంది; దీనితో నగరపు సమగ్ర శోకం ఒక్కచోట సంగ్రహించబడుతుంది. ‘సత్యరూపం వాక్యం’ (సత్యరూపమైన మాట) అనేది కవి స్వయంగా ఇచ్చిన ఆమోదం — వారు చెప్పినదే నిజానికి సత్యం.

ఎనిమిదవ కక్ష్యలో ప్రవేశించి, అతడు తెల్లని భవనంలో దీనుడూ, ఆతురుడూ, పుత్రశోకంతో కృశించినవాడూ అయిన రాజును చూశాడు. కూర్చొని ఉన్న ఆ రాజు దగ్గరకు వెళ్ళి నమస్కరించి సుమంత్రుడు రాముడు చెప్పిన మాటను చెప్పినట్లే నివేదించాడు. అది విని మౌనంగానే ఉండిపోయి, మనస్సు కరిగిపోయిన రాజు రామశోకంతో పీడితుడై మూర్ఛపోయి నేలమీద పడిపోయాడు. ఇక్కడ మూడు క్రమాలు గమనించాలి — మొదట మౌనం, తరువాత మనస్సు కరిగిపోవడం, చివరకు మూర్ఛ. ‘యథోక్తం’ (చెప్పినట్లే) అనే పదంతో సుమంత్రుని సత్యనిష్ఠ ప్రకటించబడింది — అది రాజుకు ప్రాణాంతకమైనదైనా అతడు దేనినీ మృదువుగా మార్చి చెప్పడు. ‘పాండురే గృహే’ అంటే తెల్లని భవనం, అది రాజు శోకపు పాలిపోయిన రంగుకు అనురూపం.

భూపతి మూర్ఛపోగా, నృపతి నేలపై పడగా, కలవరపడిన అంతఃపురం చేతులు పైకెత్తి ఆక్రోశించింది. సుమిత్రతో కలిసి కౌసల్య పడిపోయిన భర్తను లేవదీసి ఈ మాట అంది — ‘మహాభాగా, ఎవరూ చేయలేనిదానిని చేసిన అతని (రాముని) దూత ఇతడు, వనవాసం నుండి వచ్చాడు; ఇతనితో ఎందుకు మాట్లాడవు?’ ఇక్కడ కౌసల్య ధైర్యాన్ని చూడాలి — ఆమే పుత్రవియోగంతో దగ్ధమైనది, అయినా భర్తను లేవదీస్తుంది, మాట్లాడుతుంది. ‘దుష్కరకారిణః’ (ఎవరూ చేయలేనిదానిని చేసినవాడు) అనే రాముని విశేషణం గౌరవసూచకం — ఎవరూ చేయలేనిదానిని అతడు చేశాడు. ‘దూతం’ అని సుమంత్రుడు పేర్కొనబడ్డాడు; అతడు కేవలం సారథి కాదు, కుమారుని సందేశవాహకుడు, కాబట్టి సత్కరించదగినవాడు.

‘రాఘవా, ఈ రోజు ఈ అన్యాయం చేసి సిగ్గుపడుతున్నావు; లే, నీకు పుణ్యం కలుగుగాక — శోకంలో సహాయం ఉండదు. దేవా, ఎవరి భయంతో నువ్వు సారథిని రాముని గురించి అడగడం లేదో, ఆ కైకేయి ఇక్కడ లేదు; నిశ్చింతగా మాట్లాడు.’ మహారాజుతో ఇలా చెప్పి, శోకంలో మునిగిపోయి, కన్నీటితో తడబడే మాటలతో కౌసల్య వెంటనే నేలమీద పడిపోయింది. కౌసల్య మాటలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — అన్యాయాన్ని గుర్తుచేయడం, లేవదీయడం, అభయమివ్వడం. ‘యస్యాః భయాత్’ (ఎవరి భయంతో) అనే పదంతో రాజు దౌర్బల్యం స్పష్టంగా చెప్పబడింది; వరదానంతో బంధించబడిన అతడు కైకేయి సన్నిధిలో కుమారుని వార్తను కూడా వినలేకపోతున్నాడు. ‘విశ్రబ్ధం’ (నిశ్చింతగా) అనే అభయవచనం భార్యకు భర్తపై ఉన్న కరుణను చూపుతుంది — కోపం ఉంది, అయినా అది అనుకంపతో కప్పబడింది.

ఆ విధంగా విలపిస్తూ నేలపై పడిన కౌసల్యను చూసి, భర్తను కూడా చూసి, ఆ స్త్రీలందరూ అన్నివైపులా ఏడ్చారు. ఆ తరువాత అంతఃపురం నుండి లేచిన నాదాన్ని విని, వృద్ధులూ యువకులూ అయిన మనుషులూ, స్త్రీలందరూ అన్నివైపులా ఏడ్చారు; ఆ పురం అప్పుడు మళ్ళీ కలకలంతో నిండిపోయింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో శోకపు విస్తారం ధ్వనిస్తుంది — అంతఃపురంలో లేచిన నాదం క్రమంగా నగరమంతా వ్యాపిస్తుంది. ‘పునః ఏవ’ (మళ్ళీ) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఇంతకుముందు రాముడు బయలుదేరిన రోజు కూడా ఇలాగే ఉంది, ఈ రోజు సుమంత్రుడు తిరిగి రావడంతో అదే శోకం మళ్ళీ రగిలింది. ఈ సర్గతో సుమంత్రుడు తిరిగి వచ్చిన కథ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాజు తేరుకొని సుమంత్రుని రాముని వృత్తాంతం అడుగుతాడు.

முந்தைய சர்க்கங்களில் ராமன் சித்திரகூடத்தில் குடியமர்ந்தான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் கதை மீண்டும் அயோத்திக்குத் திரும்புகிறது. ராமன் கங்கையின் தென்கரையில் இருந்தபோது, துயரால் வருந்திய குகன் சுமந்திரனோடு நெடுநேரம் பேசிவிட்டுத் தன் இல்லத்துக்குச் சென்றான். ராமன் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்றதையும், பிரயாகையில் உபசரிக்கப்பட்டதையும், அவர்கள் மலைவரை சென்றதையும் சிருங்கவேரபுரத்து ஆட்கள் கவனித்து, அனைத்தையும் குகனுக்குத் தெரிவித்தனர். இவ்வாறு நிஷாத அரசன் ராமனிடம் கொண்ட அன்பால் சும்மா இருக்கவில்லை என்று கவிஞர் காட்டுகிறார் — அவர்கள் பாதுகாப்பாக மலையை அடையும்வரை அவன் ஒற்றர்கள் மூலம் செய்தி அறிந்துகொண்டிருந்தான். ‘து:கார்த:’ (துயரால் வருந்தியவன்) என்ற சொல்லால் அவனுடைய துயரமும், ‘நெடுநேரம் பேசி’ என்பதால் சுமந்திரனோடு அவனுக்கிருந்த நட்பும் குறிக்கப்படுகின்றன.

விடைபெற்ற சுமந்திரன் சிறந்த குதிரைகளைப் பூட்டி, ஆழ்ந்த மனக்கலக்கத்தோடு அயோத்தி நகருக்கே புறப்பட்டான். நறுமணமுள்ள காடுகளையும், ஆறுகளையும், ஏரிகளையும், கிராமங்களையும், நகரங்களையும் கண்டவாறு, கவனத்தோடு விரைந்து கடந்து சென்றான். பின்னர் இரண்டாம் நாள் மாலை வேளையில் அந்தத் தேரோட்டி அயோத்தியை அடைந்து, அது மகிழ்ச்சியற்றிருப்பதைக் கண்டான். இங்கே பயண வருணனை சுருக்கமானது — செல்லும்போது கண்டவை எண்ணப்பட்டுள்ளனவே தவிர வருணிக்கப்படவில்லை; ஏனெனில் தேரோட்டியின் மனம் வழியில் ஈடுபடவில்லை, விரைந்து செல்லவே விரும்புகிறது. ‘நிரானந்தாம்’ (மகிழ்ச்சியற்றது) என்ற ஒரே சொல்லால் நகரத்தின் முழு நிலையும் சொல்லப்படுகிறது — முன்பு திருவிழாக் கோலம் பூண்டிருந்தது இப்போது மகிழ்ச்சியற்றுக் கிடக்கிறது. ‘யத்த:’ (கவனமுடையவன்) என்பது அவனுடைய விழிப்பைக் குறிக்கிறது.

ஓசையற்று வெறிச்சோடியது போலிருந்த அதைக் கண்டு, மிகுந்த மனக்கலக்கமுற்று, துயரத்தின் வேகத்தால் தாக்குண்ட சுமந்திரன் எண்ணினான்: ‘ராமனைப் பற்றிய வேதனையின் துயரால், யானைகளோடும் குதிரைகளோடும் மக்களோடும் மக்கள் தலைவனோடும் இந்த நகரம் துயரத் தீயில் எரிந்துவிடவில்லையே?’ இவ்வாறு கவலையில் ஆழ்ந்த அந்தத் தேரோட்டி விரைந்து செல்லும் குதிரைகளோடு நகர வாயிலை அடைந்து அவசரமாக உள்ளே புகுந்தான். இங்கே சுமந்திரனின் ஐயம் மிகைப்படுத்தல் போலத் தோன்றுகிறது; ஆயினும் அதுவே துயரத்தின் இயல்பு — அன்புக்குரியவர் பிரிந்த இடத்தில் முழு அழிவையே மனம் கற்பனை செய்கிறது. ‘சகஜா சாஸ்வா சஜனா சஜனாதிபா’ (யானைகளோடு, குதிரைகளோடு, மக்களோடு, மக்கள் தலைவனோடு) என்ற நான்கால் நகரத்தின் முழுமை கொள்ளப்படுகிறது — யானைகள், குதிரைகள், குடிமக்கள், அரசன். ‘துயரத் தீயில் எரிந்தது’ என்ற உருவகம் துயரைத் தீயைப் போலச் சுட்டெரிப்பதாகக் காட்டுகிறது.

நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் மக்கள் சுமந்திரனை நோக்கி ஓடிவந்து, ‘ராமன் எங்கே?’ என்று கேட்டவாறு அந்தத் தேரோட்டியைச் சூழ்ந்தனர். அவன் அவர்களிடம் சொன்னான்: ‘கங்கைக் கரையில் ராகவனிடம் விடைபெற்று, தர்மவானான அந்த மகாத்மாவின் அனுமதியோடு நான் திரும்பினேன்.’ அவர்கள் கங்கையைக் கடந்துவிட்டனர் என்று அறிந்ததும், கண்ணீர் நிறைந்த முகங்களோடு மக்கள் ‘ஐயோ, இழிவு!’ என்று பெருமூச்செறிந்து ‘ஹா ராமா!’ என்று கதறினர். இங்கே மக்களின் கேள்வி ஒன்றே — ‘ராமன் எங்கே’; அவர்கள் அரசனைப் பற்றியோ அரசைப் பற்றியோ கேட்கவில்லை. சுமந்திரனின் விடையில் ‘ஆப்ருச்ச்ய’ (விடைபெற்று), ‘அனுஜ்ஞாத:’ (அனுமதி பெற்று) என்ற சொற்களால், அவன் தன் விருப்பப்படி திரும்பவில்லை, ராமனாலேயே அனுப்பப்பட்டான் என்பது தெளிவாகிறது; இதனால் அவன் தன்மீது பழி வராமல் காத்துக்கொள்கிறான். ‘கடந்துவிட்டனர்’ என்று கேட்டதுமே அவர்களுடைய நம்பிக்கை அறுபட்டது — அவர்கள் அக்கரைக்குச் செல்லாதவரை திரும்பி வரும் வாய்ப்பு இருந்தது.

கூட்டம் கூட்டமாக நின்ற அவர்களுடைய சொல்லை அவன் கேட்டான்: ‘இங்கே ராகவனைக் காணாத நாம் உண்மையில் அழிந்தோம். கொடைகளிலும், வேள்விகளிலும், திருமணங்களிலும், பெருங்கூட்டங்களிலும் தர்மவானான ராமனை இடையில் இனி ஒருபோதும் காணமாட்டோம். இந்த மக்களுக்கு எது தகுந்தது, எது விருப்பமானது, எது இன்பம் தருவது என்று எண்ணிக்கொண்டே ராமன் இந்த நகரத்தைத் தந்தையைப் போலக் காத்தான்.’ இங்கே நகரத்தாரின் துயரத்தின் காரணம் தெளிவாக்கப்படுகிறது — அவர்கள் அரசகுமாரனின் செல்வச் சிறப்பை நினைக்கவில்லை, அவனுடைய நாள்தோறுமான கருணையையே நினைக்கின்றனர். ‘தந்தையைப் போலக் காத்தான்’ என்ற உவமை ராமனின் ஆட்சியின் இயல்பையே சொல்கிறது; தந்தை அச்சத்தால் அல்ல, அன்பாலேயே காக்கிறான். ‘சமாஜேஷு மஹத்ஸு’ (பெருங்கூட்டங்களில்) என்பதால் — மக்கள் எங்கெங்கே கூடுகிறார்களோ அங்கெல்லாம் ராமனின் இன்மை உணரப்படுகிறது.

கடைவீதிகளின் நடுவே சாளரங்களில் நின்றிருந்த, ராமனையே எண்ணி வருந்திய பெண்களின் புலம்பலை அவன் கேட்டான். அரசப் பெருவழியின் நடுவே முகத்தை மூடிக்கொண்டு சுமந்திரன் அரசன் தசரதன் இருந்த மாளிகைக்கே சென்றான். தேரிலிருந்து விரைந்து இறங்கி, அரச மாளிகைக்குள் புகுந்து, பெருந்திரளான மக்கள் நிறைந்த ஏழு கட்டுகளையும் அவன் கடந்தான். ‘பிஹிதானன:’ (முகத்தை மூடியவன்) என்ற சொல் சர்க்கத்தில் மிக நெஞ்சைத் தொடுவது — நாணத்தாலும் துயரத்தாலும் தேரோட்டி ஆடையால் முகத்தை மூடுகிறான்; ஏனெனில் ராமனின்றித் திரும்பிய அவனுடைய முகத்தைக் காண யாரும் விரும்பவில்லை, அவனாலும் யாருடைய முகத்தையும் காண இயலவில்லை. ‘அந்தராபணம்’ என்பது கடைவீதிகளின் நடுப்பகுதி; அங்கே சாளரங்களில் நின்ற பெண்கள் புலம்புகின்றனர். ‘ஏழு கட்டுகள்’ என்பவை அரச மாளிகையின் ஏழு மதில் சுற்றுகள்; எட்டாவது மிக உட்பகுதி.

மாடமாளிகைகளிலிருந்தும், மேல்மாடங்களிலிருந்தும், அரண்மனைகளிலிருந்தும் வந்த அவனைக் கண்டு, ராமனைக் காணாமல் மெலிந்திருந்த பெண்கள் ஹாஹாகாரம் செய்தனர். கண்ணீர்ப் பெருக்கில் மூழ்கிய, அகன்ற, மைதீட்டாத கண்களால், மிகவும் வருந்திய அந்தப் பெண்கள் தெளிவின்றி ஒருவரையொருவர் பார்த்துக்கொண்டனர். இங்கே மௌனமே வருணிக்கப்படுகிறது — அவர்கள் எதுவும் பேசவில்லை, ஒருவரையொருவர் பார்த்துக்கொள்கிறார்கள் மட்டுமே; சொல்ல வேண்டியதெல்லாம் கண்களாலேயே சொல்லப்பட்டது. ‘விமலை:’ (தூய) என்ற சொல்லால் மை தீட்டாத கண்கள் குறிக்கப்படுகின்றன, ஏனெனில் துயரத்தில் அலங்காரம் கைவிடப்படுகிறது. இந்த இரண்டு சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் வேறோர் இடத்தில் (2.053.009–010) சுமந்திரனின் சொந்த வாயால் சொல்லப்பட்டவையாகக் காணப்படுகின்றன; வுல்கேட் பாடத்திலோ கவிஞரே அவற்றை வருணிக்கிறார்.

பின்னர் ஆங்காங்கே அரண்மனைகளிலிருந்து, ராமனைப் பற்றிய துயரால் வருந்திய தசரதனின் மனைவியரின் மெல்லிய பேச்சை அவன் கேட்டான்: ‘ராமனோடு புறப்பட்ட இந்தத் தேரோட்டி ராமனின்றி இங்கே வந்திருக்கிறான்; கதறும் கௌசல்யைக்கு அவன் என்ன மறுமொழி சொல்வான்? நான் நினைப்பது போல, வாழ்க்கை வாழ்வதற்கு அரியது; அதுபோலவே அதன் அழிவும் நிச்சயம் எளிதல்ல — ஏனெனில் பட்டாபிஷேகம் தடுக்கப்பட்டு மகன் வெளியேறிய பிறகும் கௌசல்யை உயிரோடிருக்கிறாள்.’ அரசியரின் உண்மை வடிவான அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, துயரால் பற்றி எரிவது போல அவன் திடீரென்று மாளிகைக்குள் புகுந்தான். அந்தப்புரத்தில் மறைவாக இருக்க வேண்டிய பேச்சே இங்கே தேரோட்டியின் காதுகளில் விழுகிறது; இதனால் நகரம் முழுவதன் துயரமும் ஓரிடத்தில் திரட்டப்படுகிறது. ‘சத்யரூபம் வாக்யம்’ (உண்மை வடிவான சொல்) என்பது கவிஞரின் ஒப்புதலே — அவர்கள் சொன்னதே உண்மையில் சத்தியம்.

எட்டாவது கட்டுக்குள் புகுந்து, வெண்ணிற மாளிகையில், இரங்கத்தக்க நிலையில், நோயுற்று, மகனைப் பற்றிய துயரால் வாடிய அரசனை அவன் கண்டான். அமர்ந்திருந்த அந்த அரசனை அணுகி வணங்கி, ராமன் சொன்ன சொற்களை அப்படியே சுமந்திரன் தெரிவித்தான். அதைக் கேட்டு மௌனமாகவே இருந்த அரசன், மனம் உருகி, ராமனைப் பற்றிய துயரால் வாட்டப்பட்டு, மயங்கித் தரையில் விழுந்தான். இங்கே மூன்று படிநிலைகள் காணத்தக்கவை — முதலில் மௌனம், பின் மனம் உருகுதல், இறுதியில் மயக்கம். ‘யதோக்தம்’ (சொன்னபடியே) என்ற சொல்லால் சுமந்திரனின் சத்திய நிஷ்டை அறிவிக்கப்படுகிறது — அரசனுக்கு அது உயிர்கொல்லியாக இருந்தபோதும், அவன் எதையும் மென்மைப்படுத்திச் சொல்லவில்லை. ‘பாண்டுரே க்ருஹே’ (வெண்ணிற மாளிகையில்) என்பது வெள்ளை மாளிகை; அது அரசனின் துயரத்தால் வெளிறிய நிலைக்கு ஒத்திருக்கிறது.

பூமியின் தலைவன் மயங்கியதும், அரசன் தரையில் விழுந்ததும், கலக்கமுற்ற அந்தப்புரம் கைகளை உயர்த்திக் கதறியது. சுமித்திரையோடு கூடிய கௌசல்யை விழுந்த கணவனை எழுப்பி, இந்தச் சொல்லைக் கூறினாள்: ‘பெரும் பேறுடையவரே, அரிய செயல் செய்த அவனுடைய இந்தத் தூதன் வனவாசத்திலிருந்து வந்திருக்கிறான்; ஏன் இவனுக்கு மறுமொழி சொல்லவில்லை?’ இங்கே கௌசல்யையின் மனவுறுதி காணத்தக்கது — மகனைப் பிரிந்த துயரால் எரிவது அவளே, ஆயினும் அவளே கணவனை எழுப்புகிறாள், சொல்லும் சொல்கிறாள். ‘துஷ்கரகாரிண:’ (அரிய செயல் செய்தவன்) என்ற ராமனுக்கான அடைமொழி பெருமையைக் குறிக்கிறது — எவராலும் செய்ய இயலாததை அவன் செய்தான். ‘தூதம்’ (தூதன்) என்றும் சுமந்திரன் குறிப்பிடப்படுகிறான்; அவன் வெறும் தேரோட்டி அல்ல, மகனின் செய்தியைச் சுமந்து வந்தவன், ஆகவே மதிக்கத்தக்கவன்.

‘ராகவரே, இன்று இந்த அநீதியைச் செய்துவிட்டு நாணுகிறீர்; எழுந்திருங்கள், உமக்கு நன்மை உண்டாகட்டும் — துயரத்தில் துணை இராது. தேவரே, யாருக்கு அஞ்சித் தேரோட்டியிடம் ராமனைப் பற்றி நீர் கேட்கவில்லையோ, அந்தக் கைகேயி இங்கே இல்லை; நம்பிக்கையோடு பேசுங்கள்.’ இவ்வாறு மகாராஜாவிடம் சொல்லிவிட்டு, துயரத்தில் மூழ்கிக் கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலுடைய கௌசல்யை உடனே தரையில் விழுந்தாள். கௌசல்யையின் சொல்லில் மூன்று அம்சங்கள் — அநீதியை நினைவூட்டுதல், எழுப்புதல், அச்சமின்மையை அளித்தல். ‘யாருக்கு அஞ்சி’ என்ற சொல்லால் அரசனின் பலவீனம் வெளிப்படையாகச் சொல்லப்படுகிறது; வரம் கொடுத்ததால் கட்டுண்ட அவன் கைகேயியின் முன்னிலையில் மகனைப் பற்றிய செய்தியைக் கேட்கக்கூட இயலாதவனாக இருக்கிறான். ‘விஸ்ரப்தம்’ (நம்பிக்கையோடு) என்ற அச்சமின்மைச் சொல் கணவனிடம் மனைவி கொண்ட இரக்கத்தைக் காட்டுகிறது — சினம் உண்டுதான், ஆயினும் அது இரக்கத்தால் மூடப்பட்டுள்ளது.

அவ்வாறு புலம்பித் தரையில் விழுந்த கௌசல்யையைக் கண்டும், கணவனைப் பார்த்தும், அந்தப் பெண்கள் அனைவரும் சுற்றிலும் அழுதனர். பின்னர் அந்தப்புரத்தில் எழுந்த ஓலத்தைக் கேட்டு, முதியவர்களும் இளையவர்களுமான ஆண்கள் அனைவரும், பெண்கள் அனைவரும் எங்கும் அழுதனர்; அந்த நகரம் அப்போது மீண்டும் கொந்தளிப்பில் ஆழ்ந்தது. இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளது; அதனால் துயரத்தின் பரவல் தொனிக்கிறது — அந்தப்புரத்தில் எழுந்த ஓலம் படிப்படியாக நகரம் முழுவதையும் நிறைக்கிறது. ‘புன: ஏவ’ (மீண்டும்) என்ற சொல் முக்கியமானது — முன்பு ராமன் புறப்பட்ட நாளிலும் இப்படியே இருந்தது; இன்று சுமந்திரன் திரும்பியதால் அதே துயரம் மீண்டும் கிளர்ந்தெழுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தோடு சுமந்திரன் திரும்பி வந்த கதை முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அரசன் தெளிவுபெற்றுச் சுமந்திரனிடம் ராமனின் செய்தியைக் கேட்கிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ದುಃಖಪೀಡಿತನಾದ ಗುಹನು ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಾತನಾಡಿ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಜನರು ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದನ್ನೂ, ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ಕೃತನಾದುದನ್ನೂ, ಅವರು ಬೆಟ್ಟದವರೆಗೆ ಹೋದುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿದರು, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಗುಹನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ನಿಷಾದರಾಜನು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಸುಮ್ಮನಿರಲಿಲ್ಲ — ಅವರು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗೂ ಅವನು ಚಾರರ ಮೂಲಕ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ದುಃಖಾರ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಶೋಕವೂ, ‘ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಾತನಾಡಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ಅವನ ಸೌಹಾರ್ದವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಉತ್ತಮವಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನೊಂದವನಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರಿಗೇ ಹೊರಟನು. ಸುಗಂಧಭರಿತ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ದಾಟಿಹೋದನು. ಅನಂತರ ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆ ಸಾರಥಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದು ಆನಂದರಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಹೋಗುವಾಗ ಕಂಡುದನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮಾತ್ರ, ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾರಥಿಯ ಮನಸ್ಸು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಗನೆ ತಲುಪಬೇಕೆಂದಷ್ಟೇ ಬಯಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಾನಂದಾಮ್’ (ಆನಂದರಹಿತವಾದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ನಗರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಉತ್ಸವಮಯವಾಗಿದ್ದ ನಗರ ಈಗ ಆನಂದರಹಿತ. ‘ಯತ್ತಃ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ನಿಃಶಬ್ದವಾಗಿ ಬರಿದಾದಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನನಾದ, ಶೋಕದ ವೇಗದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಸುಮಂತ್ರನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ರಾಮನ ಸಂತಾಪದ ದುಃಖದಿಂದ ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಜನರು, ಜನಾಧಿಪತಿ ಸಹಿತ ಈ ನಗರವು ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದ ಆ ಸೂತನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ನಗರದ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲನ್ನು ತಲುಪಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕನು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಆಶಂಕೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅದೇ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ — ಪ್ರಿಯಜನರು ಅಗಲಿದಾಗ ಸರ್ವನಾಶದ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಸಗಜಾ ಸಾಶ್ವಾ ಸಜನಾ ಸಜನಾಧಿಪಾ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ನಗರದ ಸಮಗ್ರತೆ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ. ‘ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಶೋಕವನ್ನು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ದಹಿಸುವಂಥದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಸುಮಂತ್ರನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಬಂದು ‘ರಾಮನೆಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾ ಆ ಸೂತನನ್ನು ಮುತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಅವನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಗಂಗೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಘವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಆ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಮಹಾತ್ಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಅವರು ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋದರೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ ಜನರು ‘ಅಯ್ಯೋ, ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ‘ಹಾ ರಾಮ!’ ಎಂದು ಗೋಳಿಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ಜನರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಒಂದೇ — ‘ರಾಮನೆಲ್ಲಿ?’; ಅವರು ರಾಜನನ್ನಾಗಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮಂತ್ರನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಆಪೃಚ್ಛ್ಯ’ (ಬೀಳ್ಕೊಂಡು), ‘ಅನುಜ್ಞಾತಃ’ (ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನೇ ಅವನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ದೋಷದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತೀರ್ಣಾಃ’ (ದಾಟಿಹೋದರು) ಎಂದು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಅವರ ಆಶೆ ಕಡಿದುಹೋಯಿತು — ಅವರು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿರುವವರೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಸಂಭವವಿತ್ತು.

ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣಲಾರದ ನಾವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಹತರಾದೆವು. ದಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಾಹಗಳಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ ಸಭೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಇನ್ನೆಂದೂ ಕಾಣೆವು. ಈ ಜನರಿಗೆ ಯಾವುದು ತಕ್ಕುದು, ಯಾವುದು ಪ್ರಿಯ, ಯಾವುದು ಸುಖಕರ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ರಾಮನು ಈ ನಗರವನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸಿದ್ದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಶೋಕದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ರಾಜಪುತ್ರನ ವೈಭವವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ದಿನನಿತ್ಯದ ಕರುಣೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸಿದ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಆಡಳಿತದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ತಂದೆ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೊಡ್ಡ ಸಭೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ — ಜನರು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ರಾಮನ ಅಭಾವ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳ ನಡುವೆ ಕಿಟಕಿಗಳ ಬಳಿ ನಿಂತು ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಸಂತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗೋಳನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಡುವೆ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸುಮಂತ್ರನು ದಶರಥ ರಾಜನಿದ್ದ ಅರಮನೆಗೇ ಹೋದನು. ರಥದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇಳಿದು ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಏಳು ಪ್ರಾಂಗಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿದನು. ‘ಪಿಹಿತಾನನಃ’ (ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸಾರಥಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲು ಯಾರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನೂ ಯಾರ ಮುಖವನ್ನೂ ನೋಡಲಾರ. ‘ಅಂತರಾಪಣಮ್’ ಎಂದರೆ ಅಂಗಡಿಗಳ ನಡುವಿನ ಭಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಕಿಟಕಿಗಳ ಬಳಿ ನಿಂತ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಏಳು ಪ್ರಾಂಗಣಗಳು’ ಎಂದರೆ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದ ಏಳು ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ಸುತ್ತುಗಳು, ಎಂಟನೆಯದು ಅತ್ಯಂತ ಒಳಗಿನದು.

ಮಹಡಿಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮಾನಾಕಾರದ ಭವನಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕೃಶರಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಕಣ್ಣೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ನೊಂದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮೌನವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ಪರ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಮಾತ್ರ; ಹೇಳಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಣ್ಣುಗಳೇ ಹೇಳಿವೆ. ‘ವಿಮಲೈಃ’ (ನಿರ್ಮಲವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿಗೆಯಿಲ್ಲದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆ (2.053.009–010) ಸುಮಂತ್ರನ ಸ್ವಂತ ಬಾಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಕವಿಯೇ ಅವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾದ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರ ಮೆಲುಮಾತನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ರಾಮನೊಡನೆ ಹೊರಟುಹೋದ ಈ ಸೂತನು ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಇವನು ಏನೆಂದು ಉತ್ತರಿಸುವನೋ? ನನಗೆ ತೋರುವಂತೆ ಬದುಕು ಕಷ್ಟಕರವಾದುದು; ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ನಾಶವೂ ಸುಲಭವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ — ಏಕೆಂದರೆ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಮಗನು ಹೊರಟುಹೋದರೂ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ.’ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರ ಸತ್ಯರೂಪದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಶೋಕದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವನು ಕೂಡಲೇ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿರಬೇಕಾದ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ನಗರದ ಸಮಗ್ರ ಶೋಕ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ಯರೂಪಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ಸತ್ಯರೂಪದ ಮಾತು) ಎಂಬುದು ಕವಿಯದೇ ಅನುಮೋದನೆ — ಅವರು ಹೇಳಿದುದೇ ನಿಜವಾದ ಸತ್ಯ.

ಎಂಟನೆಯ ಪ್ರಾಂಗಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಬಿಳಿಯ ಭವನದಲ್ಲಿ ದೀನನಾದ, ಆತುರನಾದ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ತಿಳಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ, ಮನಸ್ಸು ಕರಗಿಹೋದ ರಾಜನು ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಮೌನ, ಅನಂತರ ಮನಸ್ಸು ಕರಗುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ಮೂರ್ಛೆ. ‘ಯಥೋಕ್ತಮ್’ (ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನಿಗೆ ಅದು ಮಾರಕವಾದರೂ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಮೃದುಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪಾಂಡುರೇ ಗೃಹೇ’ ಎಂದರೆ ಬಿಳಿಯ ಭವನ, ಅದು ರಾಜನ ಶೋಕದ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಭೂಪತಿಯು ಮೂರ್ಛೆಹೋದಾಗ, ರಾಜನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಾಗ, ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಅಂತಃಪುರವು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಗೋಳಿಟ್ಟಿತು. ಸುಮಿತ್ರೆಯೊಡನೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಳು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದ ಅವನ ಈ ದೂತನು ವನವಾಸದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನೊಡನೆ ನೀನು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದವಳು ಅವಳೇ, ಆದರೂ ಪತಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ದುಷ್ಕರಕಾರಿಣಃ’ (ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದವನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಗೌರವಸೂಚಕ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಮಾಡಲಾಗದುದನ್ನು ಅವನು ಮಾಡಿದನು. ‘ದೂತ’ ಎಂದು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲ, ಮಗನ ಸಂದೇಶವಾಹಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನು.

‘ರಾಘವ, ಇಂದು ಈ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ನೀನು ನಾಚುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ; ಏಳು, ನಿನಗೆ ಪುಣ್ಯವಾಗಲಿ — ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವ, ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ನೀನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲವೋ ಆ ಕೈಕೇಯಿ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ; ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊದಲುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕೂಡಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ಅನ್ಯಾಯದ ನೆನಪು, ಎಬ್ಬಿಸುವುದು, ಅಭಯದಾನ. ‘ಯಾರ ಭಯದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವರದಾನದಿಂದ ಬದ್ಧನಾದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಗನ ಸಮಾಚಾರವನ್ನೂ ಕೇಳಲಾರ. ‘ವಿಶ್ರಬ್ಧಮ್’ (ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಅಭಯವಚನ ಪತ್ನಿಗೆ ಪತಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರೋಷವಿದೆ, ಆದರೂ ಅದು ಅನುಕಂಪದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಪತಿಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಸುತ್ತಲೂ ಅತ್ತರು. ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಎದ್ದ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ವೃದ್ಧರು, ತರುಣರು, ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುತ್ತಲೂ ಅತ್ತರು; ಆ ನಗರವು ಆಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಗೊಂದಲಮಯವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ನಾದ ಕ್ರಮೇಣ ಇಡೀ ನಗರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪುನಃ ಏವ’ (ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಹೊರಟ ದಿನವೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇತ್ತು, ಇಂದು ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಅದೇ ಶೋಕ ಮತ್ತೆ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ രാമൻ ചിത്രകൂടത്തിൽ താമസമാക്കി; ഈ സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു തിരിയുന്നു. രാമൻ ഗംഗയുടെ തെക്കേക്കരയിലെത്തിയപ്പോൾ ദുഃഖാർത്തനായ ഗുഹൻ സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ഏറെനേരം സംസാരിച്ചിരുന്നശേഷം തന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോയി. രാമൻ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തിയതും പ്രയാഗയിലെ സത്കാരവും അവർ പർവതംവരെ ചെന്നതും ശൃംഗവേരപുരവാസികളായ ആളുകൾ നിരീക്ഷിച്ചു, അതെല്ലാം ഗുഹനെ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ കവി കാണിക്കുന്നത്, രാമനോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട് നിഷാദരാജൻ വെറുതെയിരുന്നില്ല എന്നാണ് — അവർ സുരക്ഷിതരായി പർവതത്തിലെത്തുന്നതുവരെ ചാരന്മാരെക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം വിവരം ശേഖരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘ദുഃഖാർത്തഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖവും ‘ഏറെനേരം സംസാരിച്ചിരുന്ന്’ എന്നതുകൊണ്ട് സുമന്ത്രനുമായുള്ള സൗഹൃദവും സൂചിതമാകുന്നു.

അനുവാദം ലഭിച്ച സുമന്ത്രൻ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടി, അഗാധമായ മനോവേദനയോടെ അയോധ്യാനഗരത്തിലേക്കുതന്നെ യാത്രയായി. സുഗന്ധമുള്ള കാടുകളും നദികളും തടാകങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധയോടെ വേഗത്തിൽ കടന്നുപോയി. പിന്നെ രണ്ടാംദിവസം സായാഹ്നത്തിൽ ആ സാരഥി അയോധ്യയിലെത്തി, ആനന്ദമറ്റ അതിനെ കണ്ടു. ഇവിടെ യാത്രയുടെ വർണന ചുരുക്കമാണ് — പോകുമ്പോൾ കണ്ടതെല്ലാം എണ്ണിപ്പറയുന്നതേയുള്ളൂ, വർണിക്കുന്നില്ല; കാരണം സാരഥിയുടെ മനസ്സ് വഴിയിൽ രമിക്കുന്നില്ല, വേഗം എത്തണമെന്നു മാത്രമേ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘നിരാനന്ദാം’ (ആനന്ദമറ്റത്) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ അവസ്ഥയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മുമ്പ് ഉത്സവമയമായിരുന്നത് ഇപ്പോൾ ആനന്ദമില്ലാത്തതായിരിക്കുന്നു. ‘യത്തഃ’ (ശ്രദ്ധയോടെ) എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

നിശ്ശബ്ദവും ശൂന്യമെന്നപോലെയുമായ ആ നഗരം കണ്ട്, അത്യന്തം മനോവേദനയോടെ, ദുഃഖത്തിന്റെ ആവേഗത്താൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ ചിന്തിച്ചു: ‘ആനകളോടും കുതിരകളോടും ജനങ്ങളോടും ജനാധിപനോടുംകൂടി ഈ നഗരം രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള സന്താപദുഃഖത്താൽ ദുഃഖാഗ്നിയിൽ എരിഞ്ഞുപോയിട്ടില്ലല്ലോ?’ ഇങ്ങനെ ചിന്തയിലാണ്ട ആ സൂതൻ വേഗമേറിയ കുതിരകളാൽ നഗരകവാടത്തിലെത്തി തിടുക്കത്തിൽ അകത്തു പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ സുമന്ത്രന്റെ ആശങ്ക ഒരു അതിശയോക്തിയായി തോന്നാം, എങ്കിലും അതുതന്നെയാണ് ദുഃഖത്തിന്റെ സ്വരൂപം — പ്രിയപ്പെട്ടവരിൽനിന്നു വേർപെട്ടിടത്ത് സർവനാശത്തിന്റെ സങ്കല്പമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ‘ആനകളോടും കുതിരകളോടും ജനങ്ങളോടും ജനാധിപനോടുംകൂടി’ എന്ന നാലെണ്ണംകൊണ്ട് നഗരത്തിന്റെ സമഗ്രത ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — ആനകൾ, കുതിരകൾ, പ്രജകൾ, രാജാവ്. ‘ദുഃഖാഗ്നിയിൽ എരിഞ്ഞുപോയി’ എന്ന രൂപകം ദുഃഖത്തെ അഗ്നിപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതായി കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ആളുകൾ സുമന്ത്രന്റെ നേരെ ഓടിവന്ന്, ‘രാമൻ എവിടെ?’ എന്നു ചോദിച്ചുകൊണ്ട് ആ സൂതനെ പൊതിഞ്ഞു. അദ്ദേഹം അവരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഗംഗാതീരത്തുവച്ച് രാഘവനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, ധാർമികനും മഹാത്മാവുമായ അദ്ദേഹം അനുവദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ മടങ്ങിപ്പോന്നു.’ അവർ നദി കടന്നു എന്നറിഞ്ഞ് കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ ജനങ്ങൾ ‘അയ്യോ കഷ്ടം!’ എന്നു നെടുവീർപ്പിട്ട് ‘ഹാ രാമാ!’ എന്നു നിലവിളിച്ചു. ഇവിടെ ജനങ്ങളുടെ ചോദ്യം ഒന്നുമാത്രം — ‘രാമൻ എവിടെ?’; അവർ രാജാവിനെപ്പറ്റിയോ രാജ്യത്തെപ്പറ്റിയോ ചോദിക്കുന്നില്ല. സുമന്ത്രന്റെ മറുപടിയിൽ ‘യാത്ര ചോദിച്ച്’, ‘അനുവദിച്ചതിനാൽ’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ, അദ്ദേഹം സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം മടങ്ങിയതല്ല, രാമൻതന്നെ പറഞ്ഞയച്ചതാണ് എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം കുറ്റത്തിൽനിന്നു സ്വയം ഒഴിവാകുന്നു. ‘നദി കടന്നു’ എന്നു കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ അവരുടെ ആശ അറ്റുപോയി — ഇവർ മറുകര കടക്കാത്തിടത്തോളം മടങ്ങിവരാനുള്ള സാധ്യത ഉണ്ടായിരുന്നു.

കൂട്ടംകൂട്ടമായി നിൽക്കുന്ന അവരുടെ വാക്കുകൾ അദ്ദേഹം കേട്ടു: ‘ഇവിടെ രാഘവനെ കാണാൻ കഴിയാത്ത നമ്മൾ നശിച്ചവർതന്നെ. ദാനങ്ങളിലും യജ്ഞങ്ങളിലും വിവാഹങ്ങളിലും വലിയ സമാജങ്ങളിലും ധാർമികനായ രാമനെ അവർക്കിടയിൽ നാം ഇനി ഒരിക്കലും കാണുകയില്ല. ഈ ജനങ്ങൾക്ക് എന്തു യോജിച്ചതാണ്, എന്തു പ്രിയമാണ്, എന്തു സുഖം നൽകും — എന്നു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ ഒരു അച്ഛനെപ്പോലെ ഈ നഗരം പരിപാലിച്ചിരുന്നു.’ ഇവിടെ പൗരന്മാരുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാക്കുന്നു — അവർ രാജപുത്രന്റെ വൈഭവമല്ല ഓർക്കുന്നത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിനംപ്രതിയുള്ള കരുണയാണ്. ‘അച്ഛനെപ്പോലെ പരിപാലിച്ചു’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ ഭരണത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ പറയുന്നു; അച്ഛൻ ഭയംകൊണ്ടല്ല, സ്നേഹംകൊണ്ടാണ് പാലിക്കുന്നത്. ‘വലിയ സമാജങ്ങളിൽ’ എന്നതാകട്ടെ — ജനങ്ങൾ ഒത്തുകൂടുന്നിടത്തെല്ലാം രാമന്റെ അഭാവം അനുഭവപ്പെടുന്നു.

കടകൾക്കിടയിലെ തെരുവിൽ, ജനാലകൾക്കരികിൽ നിന്ന് രാമനെച്ചൊല്ലി തപിക്കുന്ന സ്ത്രീകളുടെ വിലാപം അദ്ദേഹം കേട്ടു. രാജവീഥിയുടെ നടുവിലൂടെ മുഖം മറച്ചുകൊണ്ട് സുമന്ത്രൻ ദശരഥരാജാവുള്ള ആ ഭവനത്തിലേക്കുതന്നെ ചെന്നു. രഥത്തിൽനിന്നു വേഗം ഇറങ്ങി രാജഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ജനങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ ഏഴു കക്ഷ്യകൾ (അങ്കണങ്ങൾ) അദ്ദേഹം കടന്നു. ‘പിഹിതാനനഃ’ (മുഖം മറച്ചവൻ) എന്ന പദം സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മർമസ്പർശിയായതാണ് — ലജ്ജയും ദുഃഖവുംകൊണ്ട് സാരഥി തുണികൊണ്ടു മുഖം മറയ്ക്കുന്നു, കാരണം രാമനില്ലാതെ മടങ്ങിവന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം കാണാൻ ആരും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിനാകട്ടെ ആരുടെയും മുഖത്തു നോക്കാനും കഴിയുന്നില്ല. ‘അന്തരാപണം’ എന്നത് കടകൾക്കിടയിലുള്ള ഭാഗമാണ്; അവിടെ ജനാലകളിൽ നിൽക്കുന്ന സ്ത്രീകൾ വിലപിക്കുന്നു. ‘ഏഴു കക്ഷ്യകൾ’ എന്നത് രാജകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏഴു പ്രാകാരവലയങ്ങളാണ്; എട്ടാമത്തേത് ഏറ്റവും ഉള്ളിലുള്ളതും.

മാളികകളിലും വിമാനങ്ങളിലും പ്രാസാദങ്ങളിലുമായി വന്നുചേർന്ന അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട്, രാമനെ കാണാത്തതിനാൽ ക്ഷീണിച്ച സ്ത്രീകൾ ഹാഹാകാരം മുഴക്കി. കണ്ണീരിന്റെ കുത്തൊഴുക്കിൽ മുങ്ങിയ, നീണ്ട, നിർമലമായ കണ്ണുകളോടെ, ഏറ്റവും ദുഃഖിതരായ ആ സ്ത്രീകൾ വ്യക്തമല്ലാത്തവിധം പരസ്പരം നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇവിടെ മൗനത്തെയാണ് വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് — അവർ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, പരസ്പരം നോക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; പറയേണ്ടതെല്ലാം കണ്ണുകൾകൊണ്ടുതന്നെ പറഞ്ഞു. ‘വിമലൈഃ’ (നിർമലമായ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മഷിയെഴുതാത്ത കണ്ണുകൾ സൂചിതമാകുന്നു, കാരണം ദുഃഖത്തിൽ അലങ്കാരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ മറ്റൊരിടത്ത് (2.053.009–010) സുമന്ത്രൻ സ്വന്തം വായാൽ പറയുന്നതായാണ് കാണുന്നത്; പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിലാകട്ടെ കവിതന്നെ അവയെ വർണിക്കുന്നു.

പിന്നെ അവിടവിടെയുള്ള പ്രാസാദങ്ങളിൽനിന്ന്, രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്ന ദശരഥപത്നിമാരുടെ പതിഞ്ഞ സംസാരം അദ്ദേഹം കേട്ടു: ‘രാമനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ട ഈ സൂതൻ രാമനില്ലാതെ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു; കരയുന്ന കൗസല്യയോട് ഇയാൾ എന്തു മറുപടി പറയും? ഞാൻ കരുതുന്നതുപോലെ, ജീവിതം ദുഷ്കരമായി ജീവിക്കേണ്ടതാണ്; അതുപോലെ അതിന്റെ നാശവും നിശ്ചയമായും എളുപ്പമല്ല — കാരണം അഭിഷേകം തട്ടിയെടുക്കപ്പെട്ട് മകൻ പോയിട്ടും കൗസല്യ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ.’ രാജപത്നിമാരുടെ സത്യരൂപമായ ആ വാക്കു കേട്ട്, ദുഃഖത്താൽ ജ്വലിക്കുന്നവനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് (രാജ)ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അന്തഃപുരത്തിൽ രഹസ്യമായിരിക്കേണ്ട സംസാരംതന്നെ ഇവിടെ സാരഥിയുടെ ചെവിയിൽ വീഴുന്നു; ഇതിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ ദുഃഖവും ഒരിടത്തു സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സത്യരൂപം വാക്യം’ എന്നത് കവിയുടെതന്നെ അനുമോദനമാണ് — അവർ പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് യഥാർഥത്തിൽ സത്യം.

എട്ടാമത്തെ കക്ഷ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച് വെളുത്ത ഭവനത്തിൽ ദീനനും വ്യാകുലനും പുത്രദുഃഖത്താൽ തളർന്നവനുമായ രാജാവിനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഇരിക്കുന്ന ആ രാജാവിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് സുമന്ത്രൻ രാമന്റെ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ അറിയിച്ചു. അതു കേട്ട് മൗനമായിത്തന്നെയിരുന്ന രാജാവ്, മനസ്സ് ഉരുകിയൊലിച്ച്, രാമദുഃഖത്താൽ പീഡിതനായി, ബോധമറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഇവിടെ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം മൗനം, പിന്നെ മനസ്സിന്റെ ഉരുകൽ, ഒടുവിൽ മോഹാലസ്യം. ‘യഥോക്തം’ (പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുമന്ത്രന്റെ സത്യനിഷ്ഠ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവിനു മാരകമായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ഒന്നും മയപ്പെടുത്തിപ്പറയുന്നില്ല. ‘പാണ്ഡുരേ ഗൃഹേ’ എന്നത് വെളുത്ത ഭവനമാണ്; അതു രാജാവിന്റെ ദുഃഖംകൊണ്ടുള്ള വിളർച്ചയ്ക്ക് അനുരൂപവുമാണ്.

ഭൂപതി മോഹാലസ്യപ്പെട്ട് നിലത്തുവീണപ്പോൾ, ആകെ ഉലഞ്ഞ അന്തഃപുരം കൈകൾ ഉയർത്തി നിലവിളിച്ചു. സുമിത്രയോടൊപ്പം കൗസല്യ വീണുകിടന്ന ഭർത്താവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു, ഈ വാക്കു പറയുകയും ചെയ്തു: ‘മഹാഭാഗാ, ദുഷ്കരമായതു ചെയ്തവന്റെ ഈ ദൂതൻ വനവാസസ്ഥലത്തുനിന്നു വന്നിരിക്കുന്നു; എന്താണ് അങ്ങ് ഇയാളോടു സംസാരിക്കാത്തത്?’ ഇവിടെ കൗസല്യയുടെ ധൈര്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — പുത്രവിയോഗത്താൽ എരിയുന്നത് അവൾതന്നെയാണ്, എന്നിട്ടും അവൾ ഭർത്താവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കുന്നു, സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ദുഷ്കരകാരിണഃ’ (ദുഷ്കരമായതു ചെയ്തവന്റെ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം ഗൗരവസൂചകമാണ് — ആർക്കും ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തത് അദ്ദേഹം ചെയ്തു. ‘ദൂതൻ’ എന്നാണ് സുമന്ത്രനെ വിളിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹം വെറും സാരഥിയല്ല, മകന്റെ സന്ദേശവാഹകനാണ്, അതിനാൽ സത്കരിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്.

‘രാഘവാ, ഈ അന്യായം ചെയ്തിട്ട് ഇന്ന് അങ്ങ് ലജ്ജിക്കുന്നുവോ? എഴുന്നേൽക്കൂ, അങ്ങേക്കു പുണ്യം ഉണ്ടാകട്ടെ — ദുഃഖത്തിൽ (ഇങ്ങനെ കിടന്നാൽ) ഒരു സഹായവുമുണ്ടാവില്ല. ദേവാ, ആരെ ഭയന്നാണോ അങ്ങ് സാരഥിയോടു രാമനെപ്പറ്റി ചോദിക്കാത്തത്, ആ കൈകേയി ഇവിടെയില്ല; ധൈര്യമായി സംസാരിച്ചാലും.’ മഹാരാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ വാക്കുകളോടെ കൗസല്യ പെട്ടെന്ന് നിലത്തുവീണു. കൗസല്യയുടെ വാക്കിൽ മൂന്നു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — അന്യായത്തെ ഓർമിപ്പിക്കൽ, എഴുന്നേൽപ്പിക്കൽ, അഭയം നൽകൽ. ‘ആരെ ഭയന്നാണോ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ ദൗർബല്യം വ്യക്തമായി പറയുന്നു; വരദാനത്താൽ ബന്ധിതനായ അദ്ദേഹത്തിന് കൈകേയിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ മകന്റെ വാർത്തപോലും കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ‘വിശ്രബ്ധം’ (ധൈര്യമായി) എന്ന അഭയവചനം ഭാര്യയ്ക്കു ഭർത്താവിനോടുള്ള കരുണ കാണിക്കുന്നു — രോഷമുണ്ട്, എങ്കിലും അത് അനുകമ്പയാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ വിലപിച്ച് നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന കൗസല്യയെ കണ്ട്, ഭർത്താവിനെയും നോക്കി, ആ സ്ത്രീകളെല്ലാം ചുറ്റും നിന്നു കരഞ്ഞു. പിന്നെ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നുയർന്ന നാദം കേട്ട്, വൃദ്ധരും യുവാക്കളുമായ പുരുഷന്മാരും എല്ലാ സ്ത്രീകളും എല്ലായിടത്തും കരഞ്ഞു; ആ നഗരം അപ്പോൾ വീണ്ടും കോലാഹലമയമായി. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതിലൂടെ ദുഃഖത്തിന്റെ വ്യാപ്തി ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു — അന്തഃപുരത്തിലുയർന്ന നാദം ക്രമേണ നഗരം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു. ‘പുനഃ ഏവ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — മുമ്പ് രാമൻ പുറപ്പെട്ട ദിവസവും ഇങ്ങനെതന്നെയായിരുന്നു; ഇന്ന് സുമന്ത്രന്റെ മടക്കത്തോടെ അതേ ദുഃഖം വീണ്ടും ആളിക്കത്തി. ഈ സർഗത്തോടെ സുമന്ത്രന്റെ മടക്കത്തിന്റെ കഥ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജാവ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് സുമന്ത്രനോടു രാമന്റെ വിവരങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു.

In the preceding sargas Rāma had settled at Citrakūṭa; in this one the story turns back to Ayodhyā. When Rāma had reached the southern bank of the Gaṅgā, Guha, stricken with grief, talked for a long while with Sumantra and then went home. Men from Śṛṅgaverapura had watched everything, how Rāma went to Bharadvāja's hermitage, how he was honoured at Prayāga, and how the three travelled on as far as the mountain, and they reported it all to Guha. So the poet shows that the niṣāda king, out of love for Rāma, did not simply sit idle: until they had reached the mountain in safety, he kept track of them through his scouts. "Stricken with grief" tells of his sorrow, and "talked for a long while" of his friendship with Sumantra.

Given leave to go, Sumantra yoked his fine horses and, deeply downcast, set out for the city of Ayodhyā. Looking at fragrant woods, rivers and lakes, villages and towns, he drove on quickly and carefully. On the evening of the second day the charioteer reached Ayodhyā and saw that she was joyless. The journey is told briefly: what he saw on the way is merely listed, not described, for his mind took no pleasure in the road and wanted only to arrive quickly. The single word "joyless" tells the city's whole condition: once full of festivals, it was now without delight.

Seeing the city silent and seemingly deserted, Sumantra grew wretched, and struck by a surge of grief he wondered: Can it be that this whole city, with its elephants and horses, its people and its king, has been burned up by the fire of sorrow, by the pain of grieving for Rāma? Lost in such thoughts, the charioteer drove his swift horses to the city gate and hurried in. His fear seems an exaggeration, yet that is the nature of grief: where a loved one has gone, one imagines utter ruin. The list of elephants, horses, people and king takes in the whole of the city, and the image of grief as fire shows it burning like flame.

Then men by the hundred and by the thousand came running to Sumantra and pressed around him, asking: Where is Rāma? He told them: I took leave of Rāghava at the Gaṅgā, and that righteous, great-souled man gave me permission, and I came back. When they understood that the three had crossed the river, the men's faces filled with tears; they sighed, "Alas, shame!" and cried out, "O Rāma!" The people had only one question, where Rāma was; they asked neither about the king nor about the kingdom. And by saying he had taken leave and been permitted to go, Sumantra made it clear that he had not turned back of his own will but had been sent by Rāma, and so cleared himself of blame. On hearing that they had crossed, their hope was cut off, for as long as the three had not reached the far bank, there had been a chance they might turn back.

He heard what they said as they stood in groups: We are undone, since we shall not see Rāghava here. At our almsgivings, sacrifices and weddings, and at our great gatherings, we shall never again see righteous Rāma among us. Thinking always what would serve these people, what would please them and what would make them happy, Rāma cared for this city like a father. The reason for the citizens' grief is made clear: they remembered not the prince's splendour but his everyday kindness. "Like a father" describes the very nature of his rule, for a father protects not by fear but by love. And wherever people gathered, there Rāma's absence would be felt.

From the women at the windows along the market street, all tormented for Rāma, he heard the sound of lamenting. Sumantra went down the middle of the royal road with his face covered and came to the palace where King Daśaratha was. Quickly getting down from the chariot, he entered the palace and passed through the seven courtyards, all crowded with people. "With his face covered" is the most moving touch in the sarga: the charioteer hid his face in shame and grief, for no one wished to see the face of the man who had come back without Rāma, and he could not bear to look anyone in the face. The seven courtyards were the seven enclosures of the royal palace; the eighth was the innermost.

From the mansions, upper storeys and terraces the women saw him arrive, and wasted by not seeing Rāma they burst out wailing. With their long clear eyes swimming in a rush of tears, in deeper distress than ever, they looked at one another without a word. Here it is silence that is described: they said nothing but only looked at one another, and all there was to say was said with their eyes. "Clear" suggests eyes without collyrium, for ornament is laid aside in grief.

Then from the apartments of Daśaratha's wives here and there, all burning with grief for Rāma, he heard their low talk: The charioteer who went out with Rāma has come back here without him. What will he say to Kausalyā as she cries out? As living is hard, so surely dying too is not easy, or how could Kausalyā still live, with the consecration snatched away and her son gone into exile? Hearing that the queens' words were true, and as if set on fire with grief, he went straight into the house. Talk that should have stayed within the inner palace reached the charioteer's ears, and so the grief of the whole city was gathered into one place. In calling their words true, the poet himself confirms what they said.

Entering the eighth courtyard, he saw the king in his white chamber, wretched and sick at heart, worn out with grief for his son; the white of the room matched the pallor of the king's grief. Going up to the king where he sat, Sumantra saluted him and reported Rāma's message exactly as it had been given. "Exactly" shows Sumantra's truthfulness: he softened nothing, though the words were deadly to the king. The king listened in silence; his mind gave way, and stricken with grief for Rāma he fainted and fell to the ground. Three stages are to be seen: first silence, then the melting of the mind, and last the swoon.

When the lord of the earth fainted and fell to the ground, the inner palace was thrown into turmoil and cried out with arms raised. Kausalyā, with Sumitrā's help, lifted her fallen husband and said: Illustrious one, here is the messenger of him who has done so hard a thing, come back from the forest; why do you not answer him? Kausalyā's courage is to be seen here: burning herself with the loss of her son, she still lifted up her husband and spoke. Calling Rāma "doer of a hard deed" honours him, for he had done what no one else could. And she calls Sumantra a messenger: not just a charioteer but the bearer of her son's message, and so to be treated with respect.

Rāghava, she said, having done this wrong today, you are ashamed. Get up; may your good deeds bear fruit; grieving will be no help to you. My lord, Kaikeyī, for fear of whom you will not ask the charioteer about Rāma, is not here; speak without misgiving. Having said this to the great king, Kausalyā, overcome by grief, her words drowned in tears, suddenly fell to the ground. Her words did three things: they reminded him of the wrong, raised him up, and gave him reassurance. "For fear of whom" names the king's weakness plainly: bound by the boons, he could not even hear news of his son in Kaikeyī's presence. And her "without misgiving" shows a wife's pity for her husband: anger was there, but it was covered by compassion.

Seeing Kausalyā fallen on the ground and lamenting so, and looking at their husband, all the women wept on every side. Then, hearing the cry that rose from the inner palace, the men old and young and all the women everywhere wept, and the city was once again in uproar. The last verse is in a longer metre, and in it one can hear the grief spreading: the cry that rose in the inner palace gradually filled the whole city. "Once again" is important: it had been the same on the day Rāma left, and now with Sumantra's return the same grief blazed up anew. So the story of Sumantra's return ends; in the next sarga the king revives and asks Sumantra for news of Rāma.