पूर्वसर्गे रामादयः यमुनातीरे निवासम् आजग्मुः; अत्र तेषां चित्रकूटप्राप्तिः वर्ण्यते। रात्र्यां व्यतीतायां रघुपुङ्गवः रामः अनन्तरम् अवसुप्तं लक्ष्मणं शनैः प्रबोधयामास — ‘सौमित्रे, वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनं शृणु; परन्तप, सम्प्रतिष्ठामहे, प्रस्थानस्य कालः अयम्।’ भ्रात्रा समये प्रतिबोधितः प्रसुप्तः लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां प्रसक्तं परिश्रमं च जहौ। ततः ते सर्वे उत्थाय नद्याः शिवं जलं स्पृष्ट्वा ऋषिभिः जुष्टं चित्रकूटस्य तं पन्थानं ययुः। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः भ्रातरं न आदिशति, अपि तु शनैः प्रबोधयति, वनस्य पक्षिस्वनं च दर्शयति; आज्ञा अपि तस्य मधुरा। ‘समये प्रतिबोधितः’ इति पदेन च लक्ष्मणस्य शीघ्रम् उत्थानं ख्याप्यते — सः न विलम्बते, न प्रतिवदति। ‘नद्याः शिवं जलं स्पृष्ट्वा’ इति पदेन प्रातःकृत्यं सङ्क्षेपेण उच्यते; वने अपि आह्निकं न त्यज्यते। ‘ऋषिभिः जुष्टं पन्थानम्’ इति च भरद्वाजोक्तः एव मार्गः, यः पूर्वसर्गे निर्दिष्टः; एवं कथायाः सन्धिः अविच्छिन्नः रक्ष्यते।

काले सम्प्रस्थितः रामः सौमित्रिणा सह गच्छन् कमलपत्राक्षीं सीताम् इदम् अब्रवीत् — ‘वैदेहि, शिशिरात्यये सर्वतः पुष्पितान् नगान् पश्य; स्वैः एव पुष्पैः मालिनः किंशुकाः आदीप्ताः इव भान्ति। पश्य भल्लातकान् बिल्वान् च नरैः अनुपसेवितान् फलपुष्पैः अवनतान् — नूनम् एतैः वयं जीवितुं शक्ष्यामः। लक्ष्मण, पश्य नगे नगे मधुकारीभिः सम्भृतानि द्रोणप्रमाणानि मधूनि लम्बमानानि।’ एतत् वर्णनं द्विविधं प्रयोजनं साधयति — सीतायाः मनः प्रसादयति, वनस्य च आजीविकां दर्शयति। ‘नरैः अनुपसेवितान्’ इति पदेन निर्जनता सूच्यते, सा एव च तत्र फलबाहुल्यस्य कारणम्। ‘शक्ष्याम जीवितुम्’ इति च रामस्य आश्वासनम् — वने अपि निर्वाहः सुलभः इति। अत्र रामः न स्वस्य दुःखं कथयति, न भरतं न कैकेयीं स्मरति; केवलं पुरतः यत् दृश्यते तत् एव सीतायै दर्शयति। ‘मालिनः किंशुकाः’ इति उपमया पुष्पभारेण नम्राः वृक्षाः मालाधारिणः पुरुषाः इव उत्प्रेक्ष्यन्ते।

‘एषः नत्यूहः क्रोशति, तं शिखी प्रतिकूजति — पुष्पसंस्तरसंकटे रमणीये वनोद्देशे। मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितं प्रवृद्धशिखरम् इमं चित्रकूटं गिरिं पश्य। समभूमितले बहुभिः द्रुमैः आवृते पुण्ये चित्रकूटस्य कानने वयं रंस्यामहे, तात।’ इति रामः लक्ष्मणं सीतां च मार्गे सान्त्वयन् गच्छति। ‘पुष्पसंस्तरसंकटे’ इति पदेन भूमिः पुष्पैः आस्तीर्णा इति उच्यते; ‘समभूमितले’ इति च निवासयोग्यता सूच्यते, यतः विषमे शैले पर्णशाला न स्थास्यति। एवं रामः पूर्वम् एव वासस्थानस्य गुणान् परीक्षते — एषा राजपुत्रस्य विवेकिता। ‘तात’ इति सम्बोधनं च स्नेहसूचकम्, यत् ज्येष्ठः कनिष्ठं प्रति प्रयुङ्क्ते। नत्यूहशिखिनोः प्रतिकूजनं श्रुत्वा रामः वनस्य जीवन्तं स्वरूपं दर्शयति; निर्जने अपि वने न एकाकित्वम्, अपि तु सहचराः पक्षिणः मृगाः च इति भावः।

ततः तौ सीतया सह पादचारेण गच्छन्तौ रम्यं मनोरमं चित्रकूटं शैलम् आसेदतुः। नानापक्षिगणायुतं बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नसरसोदकं तं पर्वतम् आसाद्य रामः आह — ‘सौम्य, अयं गिरिः मनोज्ञः, नानाद्रुमलतायुतः, बहुमूलफलः रम्यः; मे प्रतिभाति यत् अत्र सुखेन आजीवः सिध्येत्। अस्मिन् शिलोच्चये महात्मानः मुनयः वसन्ति; तात, अयम् एव नः वासः भवेत्, वयम् अत्र वसेम।’ अत्र चत्वारः गुणाः गणिताः — जलम्, मूलफलम्, वृक्षच्छाया, सत्सङ्गः च; एतैः एव स्थानं वासयोग्यं भवति। विशेषतः ‘मुनयः वसन्ति’ इति अन्तिमः गुणः प्रधानः, यतः तपोवने सहवासिनः एव रक्षा। ‘प्रतिभाति मे’ इति पदेन रामः स्वं मतं विनयेन निवेदयति, न तु आज्ञापयति; ‘वयम् अत्र वसेम’ इति विधिलिङ्प्रयोगेण च सम्मतिं प्रार्थयते।

इति निश्चित्य सीता रामः लक्ष्मणः च कृताञ्जलयः आश्रमम् अभिगम्य सर्वे वाल्मीकिम् अभिवादयन्। धर्मवित् महर्षिः प्रमुदितः तान् पूजयामास, स्वागतं निवेद्य ‘आस्यताम्’ इति च उवाच। ततः महाबाहुः लक्ष्मणाग्रजः प्रभुः ऋषये यथान्यायम् आत्मानं संनिवेद्य लक्ष्मणम् अब्रवीत्। एतत् स्थलं गीताप्रेस-पाठस्य विशेषः — समीक्षितसंस्करणे वाल्मीकेः दर्शनं नात्र विद्यते। कविः स्वयम् आदिकविः, तस्य च चित्रकूटे आश्रमः; अतः रामस्य तेन सह सङ्गमः परम्परायां प्रसिद्धः। ‘यथान्यायम् आत्मानं संनिवेद्य’ इति पदेन आश्रमप्रवेशस्य विधिः दर्श्यते — आगन्तुकः स्वं परिचयं स्वयम् एव निवेदयेत्, न तु महत्त्वेन प्रतीक्षेत। ‘आस्यताम्’ इति एकपदेन च मुनेः सत्कारः सम्पूर्णः — आसनम्, स्वागतवचनम्, पूजा च।

रामः आह — ‘लक्ष्मण, दृढानि वराणि च दारूणि आनय; सौम्य, आवसथं कुरुष्व — वासे मे मनः अभिरतम्।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा अरिंदमः सौमित्रिः विविधान् द्रुमान् आजहार, ततश्च पर्णशालां चकार। निष्ठितां बद्धकटां सुदर्शनां तां दृष्ट्वा रामः एकाग्रं शुश्रूषमाणं लक्ष्मणम् इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘बद्धकटाम्’ इति पदेन कटैः (वेणुनिर्मितैः फलकैः) बद्धा भित्तिः उच्यते, येन वर्षावातयोः निवारणं भवति। ‘वासे मे मनः अभिरतम्’ इति रामस्य वचनं च मननीयम् — चतुर्दशवर्षाणि अत्र स्थातव्यम् इति निश्चयेन एव सः स्थिरम् आवसथं कारयति, न तु तात्कालिकं शरणम्। ‘शुश्रूषमाणम् एकाग्रम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणद्वयं तस्य स्वभावम् एव वर्णयति — सः भ्रातुः वचनं श्रोतुम् एव सदा सज्जः। एकस्मिन् एव दिने वृक्षच्छेदनं, दारुसंग्रहः, भित्तिबन्धनम्, छादनं च — एतत् सर्वं तेन एकाकिना कृतम्।

‘सौमित्रे, ऐणेयं मांसम् आहृत्य शालां यक्ष्यामहे; चिरजीविभिः वास्तुशमनं कर्तव्यम्। लक्ष्मण शुभेक्षण, मृगं हत्वा क्षिप्रम् इह आनय; शास्त्रदृष्टः विधिः कर्तव्यः — धर्मम् अनुस्मर।’ भ्रातुः वचनम् आज्ञाय परवीरहा लक्ष्मणः यथोक्तं चकार; तं रामः पुनः अब्रवीत् — ‘एतत् श्रपयस्व, शालां यक्ष्यामहे; त्वर सौम्य, अयं मुहूर्तः ध्रुवश्च अयं दिवसः।’ गीताप्रेस-मुद्रणस्य टिप्पण्यां ‘ऐणेयं मांसम्’ इति पदस्य अर्थः गजकन्दस्य गर्भः इति व्याख्यातः, न तु मृगमांसम्; तत्र च रामस्य ‘मूलफलाशनाः’ इति प्रतिज्ञा प्रमाणत्वेन उद्धृता। ‘ध्रुवः दिवसः’ इति च मुहूर्तशास्त्रस्य संज्ञा, यस्मिन् गृहशान्तिः प्रशस्ता; उत्तरात्रयं रोहिणी रविवासरः च ‘ध्रुव’ इति ‘स्थिर’ इति च संज्ञिताः। ‘चिरजीविभिः’ इति पदेन वास्तुशान्तेः फलम् एव उच्यते — दीर्घायुष्कामैः सा अवश्यं कर्तव्या। ‘शास्त्रदृष्टः विधिः’ इति च रामस्य आग्रहः; वने अपि सः शास्त्रम् एव प्रमाणीकरोति।

प्रतापवान् सः लक्ष्मणः मेध्यं कृष्णमृगं हत्वा समिद्धे जातवेदसि चिक्षेप। तत् पक्वं निष्टप्तं छिन्नशोणितं च समाज्ञाय लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रं राघवम् अब्रवीत् — ‘अयं कृष्णमृगः मया सर्वः समस्ताङ्गः शृतः; देवसंकाश, देवताः यजस्व — त्वं हि कुशलः असि।’ ‘छिन्नशोणितम्’ इति पदं मुद्रणस्य टिप्पण्यां ‘छिन्नं शोणितं रक्तविकाररूपं रोगजातं येन सः’ इति व्युत्पाद्यते; एवं गजकन्दस्य औषधगुणः सूच्यते। ‘देवसंकाश’ इति सम्बोधनेन लक्ष्मणः भ्रातरं देवसदृशं मन्यते, ‘कुशलः हि असि’ इति च यज्ञविधौ रामस्य नैपुण्यं ख्यापयति। अत्र कर्मविभागः स्पष्टः — आहरणं पाकः च लक्ष्मणस्य, यजनं मन्त्रश्च रामस्य; उभौ च स्वं स्वं कर्म प्रीत्या कुरुतः।

गुणवान् जपकोविदः रामः स्नात्वा नियतः सन् संग्रहेण सर्वान् सत्रावसानिकान् मन्त्रान् अकरोत्। सर्वान् देवगणान् इष्ट्वा शुचिः सः आवसथं विवेश; अमिततेजसः रामस्य मनसि आह्लादः बभूव। ततः वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवम् एव च यागं कृत्वा सः वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रावर्तयत्। अत्र गृहप्रवेशस्य पूर्णः विधिः क्रमेण दर्श्यते — स्नानम्, नियमः, मन्त्रजपः, देवयजनम्, वैश्वदेवबलिः, रुद्रविष्ण्वोः पूजा, मङ्गलपाठः च। राज्यात् प्रच्युतः अपि रामः गृह्यधर्मं न त्यजति; पर्णशाला अपि तस्य कृते गृहम् एव, अतः तत्र अपि सम्पूर्णा वास्तुशान्तिः विधीयते। ‘नियतः’ ‘शुचिः’ इति विशेषणाभ्यां बाह्यः आन्तरः च शौचः सूच्यते। ‘मनोह्लादः बभूव’ इति पदेन च सर्गस्य भावः परिवर्तते — इतः प्रभृति रामस्य शोकः शान्तः, वनवासः च व्रतरूपेण स्वीकृतः।

न्यायतः जपं कृत्वा नद्यां यथाविधि स्नात्वा रामः पापसंशमनम् उत्तमं बलिम् अकरोत्। आश्रमस्य अनुरूपाणि वेदिस्थलविधानानि चैत्यानि आयतनानि च सः स्थापयामास। ‘आश्रमस्य अनुरूपाणि’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — यथा गृहं तथा एव देवस्थानानि; अल्पायां पर्णशालायाम् अल्पाः एव वेद्यः, न तु राजप्रासादस्य इव विस्तीर्णाः। हिन्दीभाष्ये वेदिस्थलानि दिक्पालबलेः स्थानानि, चैत्यानि गणेशादीनाम्, आयतनानि च विष्ण्वादीनां स्थानानि इति व्याख्यातानि। एवं वनवासस्य प्रथमम् एव अहः धर्मकर्मणा एव आरभ्यते। ‘पापसंशमनं बलिम्’ इति पदेन पञ्चसूनादोषाणां शान्तिः उच्यते, या गृहस्थस्य नित्यं कर्तव्या; एतेन च रामः वने अपि गृहस्थधर्मम् एव अनुवर्तते इति ख्याप्यते।

वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवातां तां शालां वासाय सर्वे समेताः विविशुः — यथा देवगणाः सुधर्मां सभां प्रविशन्ति। सुरम्यं चित्रकूटं सुतीर्थां तां माल्यवतीं नदीं च आसाद्य मृगपक्षिजुष्टां तां भूमिं दृष्ट्वा हृष्टः रामः ननन्द, पुरविप्रवासात् जातं दुःखं च जहौ। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ, येन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। ‘सुधर्मा सभा’ इति उपमया पर्णशाला देवसभातुल्या क्रियते — न हि गृहस्य महत्त्वं शिलया, अपि तु तन्निवासिभिः। ‘जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात्’ इति पदेन सर्गः सान्त्वनेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे कथा पुनः अयोध्यां प्रति परावर्तते, यत्र सुमन्त्रः शोकसमाचारं वहन् प्रत्यागच्छति।

గత సర్గలో రామాదులు యమునాతీరంలో నివాసానికి చేరుకున్నారు; ఇక్కడ వారు చిత్రకూటాన్ని చేరడం వర్ణించబడుతుంది. రాత్రి గడిచిన తరువాత రఘుశ్రేష్ఠుడైన రాముడు పక్కనే నిద్రిస్తున్న లక్ష్మణుని నెమ్మదిగా మేల్కొలిపాడు — ‘సౌమిత్రీ, వనప్రాణులు మధురంగా కూస్తున్న ధ్వని విను; శత్రుతాపనా, బయలుదేరుదాం, ఇది ప్రయాణానికి సమయం.’ సమయానికి అన్నచేత మేల్కొలపబడిన, నిద్రిస్తున్న లక్ష్మణుడు నిద్రనూ, మగతనూ, ఇంకా మిగిలిఉన్న అలసటనూ విడిచిపెట్టాడు. ఆ తరువాత వారందరూ లేచి, నది యొక్క శుభమైన నీటిని స్పృశించి, ఋషులు సేవించే చిత్రకూట మార్గంలో వెళ్ళారు. ఇక్కడ గమనించవలసింది — రాముడు తమ్ముని ఆజ్ఞాపించడు, నెమ్మదిగా మేల్కొలుపుతాడు, వనంలోని పక్షుల కూతలను చూపిస్తాడు; అతని ఆజ్ఞ కూడా మధురమైనదే. ‘సమయే ప్రతిబోధితః’ (సమయానికి మేల్కొలపబడిన) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు వెంటనే లేవడం ప్రకటించబడింది — అతడు ఆలస్యం చేయడు, ఎదురు చెప్పడు. ‘నది యొక్క శుభమైన నీటిని స్పృశించి’ అనే మాటతో ప్రాతఃకృత్యాలు సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డాయి; వనంలో కూడా నిత్యకర్మలు విడువబడవు. ‘ఋషులు సేవించే మార్గం’ అనేది గత సర్గలో భరద్వాజుడు నిర్దేశించిన మార్గమే; ఈ విధంగా కథాసంధి తెగకుండా కాపాడబడుతుంది.

సమయానికి బయలుదేరిన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి నడుస్తూ, కమలదళాల వంటి కన్నులు గల సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, శిశిరం ముగియగానే అన్నివైపులా పూలు పూసిన చెట్లను చూడు; తమ పూలతోనే మాలలు ధరించినట్లున్న మోదుగు చెట్లు మండుతున్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి. మనుషులు ఉపయోగించని, ఫలపుష్పాలతో వంగిపోయిన జీడిమామిడి (భల్లాతక), మారేడు చెట్లను చూడు — వీటితో మనం నిశ్చయంగా జీవించగలం. లక్ష్మణా, చెట్టుచెట్టుకూ తేనెటీగలు కూడబెట్టిన, ద్రోణం పరిమాణం గల తేనెపట్టులు వేలాడుతుండటం చూడు.’ ఈ వర్ణన రెండు ప్రయోజనాలను సాధిస్తుంది — సీత మనస్సును ప్రసన్నం చేస్తుంది, వనంలోని జీవనోపాధిని చూపిస్తుంది. ‘నరైః అనుపసేవితాన్’ (మనుషులు ఉపయోగించని) అనే పదంతో నిర్జనత్వం సూచించబడింది, అదే అక్కడ ఫలాలు సమృద్ధిగా ఉండటానికి కారణం. ‘శక్ష్యామ జీవితుం’ (జీవించగలం) అనేది రాముని ఊరడింపు — వనంలో కూడా నిర్వాహం సులభమేనని. ఇక్కడ రాముడు తన దుఃఖాన్ని చెప్పడు, భరతుని గానీ కైకేయిని గానీ తలచుకోడు; ఎదుట కనిపించేదానినే సీతకు చూపిస్తాడు. ‘మాలినః కింశుకాః’ (మాలలు ధరించిన మోదుగులు) అనే ఉపమతో పూలభారంతో వంగిన చెట్లు మాలలు ధరించిన పురుషులలా ఉత్ప్రేక్షించబడ్డాయి.

‘పూలపరుపుతో నిండిపోయిన రమణీయమైన ఈ వనప్రదేశంలో ఈ నత్యూహ (జలకోడి) పక్షి అరుస్తోంది, దానికి నెమలి బదులు కూస్తోంది. ఏనుగుల గుంపులు తిరిగేదీ, పక్షిసమూహాల నాదాలతో ప్రతిధ్వనించేదీ, ఎత్తైన శిఖరాలు గలదీ అయిన ఈ చిత్రకూట పర్వతాన్ని చూడు. నాయనా, సమతలమైన నేల గలదీ, ఎన్నో చెట్లతో ఆవరించబడినదీ, పుణ్యమైనదీ అయిన చిత్రకూటవనంలో మనం ఆనందంగా విహరిద్దాం.’ ఈ విధంగా రాముడు దారిలో లక్ష్మణునీ సీతనూ ఊరడిస్తూ నడుస్తున్నాడు. ‘పుష్పసంస్తరసంకటే’ అనే పదంతో నేల పూలతో పరచబడి ఉందని చెప్పబడింది; ‘సమభూమితలే’ (సమతలమైన నేల) అనే పదంతో నివాసయోగ్యత సూచించబడింది, ఎందుకంటే ఎగుడుదిగుడు కొండపై పర్ణశాల నిలవదు. ఈ విధంగా రాముడు ముందుగానే నివాసస్థలపు గుణాలను పరీక్షిస్తున్నాడు — ఇదే రాజకుమారుని వివేకం. ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన పెద్దవాడు చిన్నవాడితో వాడే స్నేహసూచకమైనది. నత్యూహ, నెమళ్ళ పరస్పర కూతలను విని రాముడు వనపు సజీవ స్వరూపాన్ని చూపిస్తున్నాడు; నిర్జనవనంలో కూడా ఒంటరితనం లేదు, పక్షులూ మృగాలూ సహచరులే అని భావం.

ఆ తరువాత ఆ ఇద్దరూ సీతతో కలిసి కాలినడకన వెళ్ళి రమ్యమైన, మనోహరమైన చిత్రకూట పర్వతాన్ని చేరుకున్నారు. రకరకాల పక్షిగణాలతో కూడినదీ, ఎన్నో కందమూలఫలాలు గలదీ, రమ్యమైనదీ, సమృద్ధమైన మధురజలం గలదీ అయిన ఆ పర్వతాన్ని చేరి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఈ కొండ మనోజ్ఞమైనది, రకరకాల చెట్లతో లతలతో కూడినది, ఎన్నో కందమూలఫలాలు గలది, రమ్యమైనది; ఇక్కడ సుఖంగా జీవనం సాగుతుందని నాకు తోస్తోంది. ఈ పర్వతంపై మహాత్ములైన మునులు నివసిస్తున్నారు; నాయనా, ఇదే మన నివాసం కావాలి, మనం ఇక్కడ నివసిద్దాం.’ ఇక్కడ నాలుగు గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి — నీరు, కందమూలఫలాలు, చెట్ల నీడ, సత్సాంగత్యం; వీటివల్లనే ఒక స్థలం నివాసయోగ్యమవుతుంది. ముఖ్యంగా ‘మునులు నివసిస్తున్నారు’ అనే చివరి గుణం ప్రధానమైనది, ఎందుకంటే తపోవనంలో తోటి నివాసులే రక్షణ. ‘ప్రతిభాతి మే’ (నాకు తోస్తోంది) అనే పదంతో రాముడు తన అభిప్రాయాన్ని వినయంగా నివేదిస్తున్నాడు, ఆజ్ఞాపించడం లేదు; ‘వయమత్ర వసేమ’ (మనం ఇక్కడ నివసిద్దాం) అనే విధిలిఙ్ ప్రయోగంతో సమ్మతిని కోరుతున్నాడు.

ఇలా నిశ్చయించుకొని సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి ఆశ్రమానికి వెళ్ళి అందరూ వాల్మీకికి నమస్కరించారు. ధర్మవేత్త అయిన మహర్షి సంతోషించి వారిని పూజించాడు, స్వాగతం పలికి ‘కూర్చోండి’ అన్నాడు. ఆ తరువాత మహాబాహువు, లక్ష్మణుని అన్న అయిన ప్రభువు ఋషికి యథావిధిగా తనను గురించి నివేదించి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. ఈ ఘట్టం గీతాప్రెస్ పాఠపు విశేషం — సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ వాల్మీకి దర్శనం లేదు. కవి స్వయంగా ఆదికవి, అతని ఆశ్రమం చిత్రకూటంలో ఉంది; కాబట్టి రాముడు అతనిని కలవడం పరంపరలో ప్రసిద్ధం. ‘యథాన్యాయమాత్మానం సంనివేద్య’ (యథావిధిగా తనను గురించి నివేదించి) అనే మాటతో ఆశ్రమప్రవేశ విధి చూపబడింది — వచ్చినవాడు తన పరిచయాన్ని తానే నివేదించాలి, తన గొప్పతనాన్ని బట్టి (ఎవరైనా గుర్తిస్తారని) ఎదురుచూడకూడదు. ‘ఆస్యతాం’ (కూర్చోండి) అనే ఒక్క పదంతో ముని సత్కారం సంపూర్ణమవుతుంది — ఆసనం, స్వాగతవచనం, పూజ.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, దృఢమైన, శ్రేష్ఠమైన కలపను తీసుకురా; సౌమ్యుడా, ఒక నివాసాన్ని నిర్మించు — ఇక్కడ నివసించాలని నా మనస్సు కోరుకుంటోంది.’ అతని ఆ మాట విని శత్రుదమనుడైన సౌమిత్రి రకరకాల చెట్లను తెచ్చి, ఆ తరువాత పర్ణశాలను నిర్మించాడు. పూర్తయినదీ, తడికలతో కట్టబడినదీ, చూడటానికి అందమైనదీ అయిన దానిని చూసి రాముడు ఏకాగ్రంగా సేవచేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న లక్ష్మణునితో ఈ మాట అన్నాడు. ‘బద్ధకటాం’ అనే పదంతో కటాలతో (వెదురుతో అల్లిన తడికలతో) కట్టిన గోడ చెప్పబడింది, దానివల్ల వానా గాలీ ఆగుతాయి. ‘వాసే మే మనః అభిరతం’ (ఇక్కడ నివసించాలని నా మనస్సు కోరుకుంటోంది) అనే రాముని మాట మననీయం — పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఇక్కడ ఉండాలనే నిశ్చయంతోనే అతడు తాత్కాలిక ఆశ్రయం కాక స్థిరమైన నివాసాన్ని నిర్మింపజేస్తున్నాడు. ‘శుశ్రూషమాణమేకాగ్రం’ (ఏకాగ్రంగా సేవ చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న) అనే లక్ష్మణుని రెండు విశేషణాలు అతని స్వభావాన్నే వర్ణిస్తాయి — అతడు అన్న మాట వినడానికి ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడు. ఒక్కరోజులోనే చెట్లు నరకడం, కలప సేకరించడం, గోడలు కట్టడం, పైకప్పు వేయడం — ఇదంతా అతడొక్కడే చేశాడు.

‘సౌమిత్రీ, ఐణేయమాంసాన్ని తెచ్చి శాలకు యజ్ఞం చేద్దాం; దీర్ఘాయువు కోరేవారు వాస్తుశాంతి తప్పక చేయాలి. శుభదృష్టి గల లక్ష్మణా, మృగాన్ని వేటాడి త్వరగా ఇక్కడికి తీసుకురా; శాస్త్రంలో చెప్పిన విధిని ఆచరించాలి — ధర్మాన్ని స్మరించు.’ అన్న మాటను గ్రహించి శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు చెప్పినట్లే చేశాడు; రాముడు అతనితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘దీనిని వండు, శాలకు యజ్ఞం చేద్దాం; సౌమ్యుడా, త్వరపడు, ఇది (శుభ)ముహూర్తం, ఈ రోజు ధ్రువదినం.’ గీతాప్రెస్ ముద్రణ టిప్పణిలో ‘ఐణేయం మాంసం’ అనే పదానికి మృగమాంసం కాదు, గజకందం గుజ్జు అని అర్థం వివరించబడింది; దానికి ప్రమాణంగా రాముని ‘మూలఫలాశనాః’ (కందమూలఫలాలు తింటూ) అనే ప్రతిజ్ఞ ఉదహరించబడింది. ‘ధ్రువః దివసః’ (ధ్రువదినం) అనేది ముహూర్తశాస్త్రపు సంజ్ఞ, ఆ రోజు గృహశాంతి ప్రశస్తం; ఉత్తరఫల్గుని, ఉత్తరాషాఢ, ఉత్తరాభాద్ర అనే మూడు నక్షత్రాలు, రోహిణి, ఆదివారం ‘ధ్రువ’ లేదా ‘స్థిర’ అనే సంజ్ఞ గలవి. ‘చిరజీవిభిః’ (దీర్ఘాయువు కోరేవారు) అనే పదంతో వాస్తుశాంతి ఫలమే చెప్పబడింది — దీర్ఘాయువు కోరేవారు దానిని తప్పక చేయాలి. ‘శాస్త్రదృష్టః విధిః’ (శాస్త్రంలో చెప్పిన విధి) అనేది రాముని పట్టుదల; వనంలో కూడా అతడు శాస్త్రాన్నే ప్రమాణంగా స్వీకరిస్తాడు.

ప్రతాపశాలి అయిన ఆ లక్ష్మణుడు యజ్ఞయోగ్యమైన కృష్ణమృగాన్ని వేటాడి బాగా మండుతున్న అగ్నిలో వేశాడు. అది పక్వమై, బాగా కాగి, రక్తం తొలగిపోయిందని గ్రహించి లక్ష్మణుడు పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ కృష్ణమృగాన్ని అవయవాలన్నిటితో సహా పూర్తిగా నేను వండాను; దేవతుల్యుడా, దేవతలను పూజించు — నువ్వు ఇందులో నిపుణుడవు కదా.’ ‘ఛిన్నశోణితం’ అనే పదాన్ని ముద్రణ టిప్పణి ‘రక్తవికారరూపమైన రోగసమూహాన్ని ఛేదించేది’ అని వ్యుత్పత్తి చేస్తుంది; ఈ విధంగా గజకందపు ఔషధగుణం సూచించబడుతుంది. ‘దేవసంకాశ’ (దేవతుల్యుడా) అనే సంబోధనతో లక్ష్మణుడు అన్నను దేవునితో సమానంగా భావిస్తున్నాడు, ‘కుశలో హ్యసి’ (నువ్వు నిపుణుడవు కదా) అనే మాటతో యజ్ఞవిధిలో రాముని నైపుణ్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు. ఇక్కడ కర్మవిభాగం స్పష్టం — తేవడం, వండడం లక్ష్మణుని పని, యజనం, మంత్రం రాముని పని; ఇద్దరూ తమతమ కర్మను ప్రీతితో చేస్తున్నారు.

గుణవంతుడూ జపంలో నిపుణుడూ అయిన రాముడు స్నానం చేసి, నియమంతో ఉండి, యజ్ఞం ముగింపులో పఠించే మంత్రాలన్నిటినీ సంక్షేపంగా పఠించాడు. దేవగణాలన్నిటినీ పూజించి శుచియై అతడు నివాసంలో ప్రవేశించాడు; అమితతేజస్వి అయిన రాముని మనస్సులో ఆహ్లాదం కలిగింది. ఆ తరువాత వైశ్వదేవబలిని, రుద్రునికీ విష్ణువుకూ యాగాన్ని చేసి, అతడు వాస్తుశాంతికి సంబంధించిన మంగళకర్మలను నిర్వహించాడు. ఇక్కడ గృహప్రవేశపు పూర్తి విధి క్రమంగా చూపబడింది — స్నానం, నియమం, మంత్రజపం, దేవయజనం, వైశ్వదేవబలి, రుద్రవిష్ణువుల పూజ, మంగళపాఠం. రాజ్యం నుండి దూరమైనా రాముడు గృహ్యధర్మాన్ని విడువడు; పర్ణశాల కూడా అతనికి గృహమే, కాబట్టి అక్కడ కూడా సంపూర్ణ వాస్తుశాంతి చేయబడుతుంది. ‘నియతః’, ‘శుచిః’ అనే విశేషణాలతో బాహ్యమైన, ఆంతరమైన శౌచం సూచించబడింది. ‘మనోహ్లాదో బభూవ’ (మనస్సులో ఆహ్లాదం కలిగింది) అనే పదంతో సర్గభావం మారుతుంది — ఇక్కడి నుండి రాముని శోకం శాంతించింది, వనవాసం వ్రతరూపంలో స్వీకరించబడింది.

యథావిధిగా జపం చేసి, నదిలో విధిప్రకారం స్నానం చేసి, రాముడు పాపాలను శమింపజేసే ఉత్తమమైన బలిని సమర్పించాడు. ఆశ్రమానికి అనురూపమైన వేదిస్థలాలనూ, చైత్యాలనూ, ఆయతనాలనూ అతడు స్థాపించాడు. ‘ఆశ్రమస్య అనురూపాణి’ (ఆశ్రమానికి అనురూపమైనవి) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఇల్లు ఎలాగో దేవస్థానాలూ అలాగే; చిన్న పర్ణశాలలో చిన్న వేదికలే, రాజప్రాసాదంలోలా విశాలమైనవి కావు. హిందీ భాష్యంలో వేదిస్థలాలు దిక్పాలకులకు బలి ఇచ్చే స్థానాలని, చైత్యాలు గణేశుడు మొదలైనవారి స్థానాలని, ఆయతనాలు విష్ణువు మొదలైనవారి స్థానాలని వివరించబడ్డాయి. ఈ విధంగా వనవాసపు మొదటి రోజే ధర్మకర్మతో ప్రారంభమవుతుంది. ‘పాపసంశమనం బలిం’ (పాపాలను శమింపజేసే బలి) అనే పదంతో గృహస్థుడు నిత్యం చేయవలసిన పంచసూనాదోషాల శాంతి చెప్పబడింది; దీనితో రాముడు వనంలో కూడా గృహస్థధర్మాన్నే అనుసరిస్తాడని ప్రకటించబడింది.

చెట్ల ఆకులతో కప్పబడినదీ, మనోజ్ఞమైనదీ, ప్రదేశానికి తగినట్లు చక్కగా నిర్మించబడినదీ, గాలి చొరనిదీ అయిన ఆ శాలలో, దేవగణాలు సుధర్మ సభలో ప్రవేశించినట్లు, అందరూ కలిసి నివాసం కోసం ప్రవేశించారు. ఎంతో రమణీయమైన చిత్రకూటాన్నీ, చక్కని రేవులు గల ఆ మాల్యవతీ నదినీ చేరి, మృగపక్షులు సేవించే ఆ భూమిని చూసి రాముడు హృష్టుడై ఆనందించాడు, పురం నుండి దూరమైనందువల్ల కలిగిన దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానితో సర్గ సమాప్తి సూచించబడింది. ‘సుధర్మ సభ’ అనే ఉపమతో పర్ణశాల దేవసభతో సమానం చేయబడింది — ఇంటి గొప్పతనం రాతిలో కాదు, అందులో నివసించేవారిలో ఉంటుంది. ‘జహౌ చ దుఃఖం పురవిప్రవాసాత్’ (పురం నుండి దూరమైన దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టాడు) అనే మాటతో సర్గ ఊరడింపుతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో కథ మళ్ళీ అయోధ్యకు మళ్ళుతుంది, అక్కడికి సుమంత్రుడు శోకసమాచారాన్ని మోసుకొని తిరిగి వస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் முதலியோர் யமுனைக் கரையில் தங்குமிடத்துக்கு வந்தனர்; இங்கே அவர்கள் சித்திரகூடத்தை அடைவது வருணிக்கப்படுகிறது. இரவு கழிந்ததும், ரகுகுலத்தில் சிறந்த ராமன் தனக்குப் பின் உறங்கிய லக்ஷ்மணனை மெல்ல எழுப்பினான்: ‘சௌமித்ரியே, இனிமையாகக் கூவும் காட்டுப் பறவைகளின் ஒலியைக் கேள்; பகைவரை வாட்டுபவனே, புறப்படுவோம், புறப்படும் நேரம் இதுவே.’ உரிய நேரத்தில் அண்ணனால் எழுப்பப்பட்ட, உறங்கிக்கொண்டிருந்த லக்ஷ்மணன் உறக்கத்தையும் சோம்பலையும் தொடர்ந்திருந்த களைப்பையும் உதறினான். பின்னர் அனைவரும் எழுந்து, நதியின் மங்கல நீரைத் தொட்டு, முனிவர்கள் பயிலும் சித்திரகூடத்துக்கான அந்த வழியில் சென்றனர். இங்கே கவனிக்கத்தக்கது — ராமன் தம்பிக்கு ஆணையிடுவதில்லை, மெல்ல எழுப்புகிறான், காட்டுப் பறவைகளின் ஒலியையும் சுட்டுகிறான்; அவனுடைய ஆணையும் இனிமையானது. ‘சமயே ப்ரதிபோதித:’ (உரிய நேரத்தில் எழுப்பப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணன் விரைந்து எழுந்தது அறிவிக்கப்படுகிறது — அவன் தாமதிப்பதுமில்லை, மறுத்துப் பேசுவதுமில்லை. ‘நதியின் மங்கல நீரைத் தொட்டு’ என்ற சொற்றொடரால் காலைக் கடன்கள் சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகின்றன; காட்டிலும் நாள்தோறும் செய்யும் கடமைகள் கைவிடப்படுவதில்லை. ‘முனிவர்கள் பயிலும் வழி’ என்பது முந்தைய சர்க்கத்தில் பரத்வாஜர் சுட்டிய வழியே; இவ்வாறு கதையின் தொடர்ச்சி அறுபடாமல் காக்கப்படுகிறது.

உரிய நேரத்தில் புறப்பட்ட ராமன் சௌமித்திரியோடு சென்றுகொண்டே, தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடைய சீதையிடம் இதைக் கூறினான்: ‘வைதேகி, பனிக்காலம் முடிந்ததும் எங்கும் பூத்துக் குலுங்கும் மரங்களைப் பார்; தம் பூக்களாலேயே மாலை சூடிய முருக்க மரங்கள் தீப்பற்றி எரிவன போல ஒளிர்கின்றன. மனிதர்கள் தீண்டாத, பழங்களாலும் பூக்களாலும் தாழ்ந்த சேங்கொட்டை மரங்களையும் வில்வ மரங்களையும் பார் — நிச்சயம் இவற்றைக் கொண்டு நாம் வாழ முடியும். லக்ஷ்மணா, ஒவ்வொரு மரத்திலும் தேனீக்கள் சேர்த்த, துரோண அளவுள்ள தேன்கூடுகள் தொங்குவதைப் பார்.’ இந்த வருணனை இரண்டு நோக்கங்களை நிறைவேற்றுகிறது — சீதையின் மனத்தை மகிழ்விக்கிறது, காட்டில் வாழ்வதற்கான வழியையும் காட்டுகிறது. ‘நரை: அனுபசேவிதான்’ (மனிதர்கள் தீண்டாதவை) என்ற சொல்லால் ஆளரவமின்மை குறிக்கப்படுகிறது; அதுவே அங்கே பழங்கள் மிகுதியாக இருப்பதற்குக் காரணம். ‘சக்ஷ்யாம ஜீவிதும்’ (வாழ முடியும்) என்பது ராமனின் ஆறுதல் — காட்டிலும் பிழைப்பு எளிது என்று. இங்கே ராமன் தன் துயரைச் சொல்லவில்லை, பரதனையோ கைகேயியையோ நினைக்கவில்லை; முன்னே தெரிவதை மட்டுமே சீதைக்குக் காட்டுகிறான். ‘மாலின: கிம்சுகா:’ (மாலை சூடிய முருக்க மரங்கள்) என்ற உவமையால், பூச்சுமையால் வளைந்த மரங்கள் மாலை அணிந்த மனிதர்களைப் போலக் கற்பனை செய்யப்படுகின்றன.

‘பூக்கம்பளம் விரிந்து நெருங்கிய இனிய காட்டுப் பகுதியில் இதோ நீர்க்கோழி கூவுகிறது, அதற்கு மயில் எதிர்க்குரல் கொடுக்கிறது. யானைக் கூட்டங்கள் பின்தொடர்வதும், பறவைக் கூட்டங்கள் ஒலிப்பதும், உயர்ந்த சிகரங்களுடையதுமான இந்தச் சித்திரகூட மலையைப் பார். அன்பனே, சமதளமான தரையுடைய, பல மரங்களால் சூழப்பட்ட, புனிதமான சித்திரகூடக் காட்டில் நாம் மகிழ்ந்திருப்போம்.’ இவ்வாறு ராமன் லக்ஷ்மணனையும் சீதையையும் வழியில் தேற்றியவாறு செல்கிறான். ‘புஷ்பசம்ஸ்தரசங்கடே’ என்ற சொல்லால் தரை பூக்களால் பரப்பப்பட்டுள்ளது என்று சொல்லப்படுகிறது; ‘சமபூமிதலே’ (சமதளமான தரையில்) என்பதால் வாழ்வதற்கான தகுதி குறிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் மேடுபள்ளமான மலையில் இலைக்குடில் நிலைக்காது. இவ்வாறு ராமன் முன்னதாகவே வாழுமிடத்தின் தகுதிகளை ஆராய்கிறான் — இது அரசகுமாரனின் விவேகம். ‘தாத’ (அன்பனே) என்ற விளியும் அன்பைக் குறிப்பது; மூத்தவன் இளையவனிடம் பயன்படுத்துவது. நீர்க்கோழியும் மயிலும் மாறி மாறிக் கூவுவதைக் கேட்டு ராமன் காட்டின் உயிர்ப்பான வடிவைக் காட்டுகிறான்; ஆளில்லாக் காட்டிலும் தனிமை இல்லை, பறவைகளும் விலங்குகளும் துணையாக உள்ளன என்பது கருத்து.

பின்னர் அவ்விருவரும் சீதையோடு நடந்து சென்று, இனிய, மனங்கவரும் சித்திரகூட மலையை அடைந்தனர். பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்த, ஏராளமான கிழங்குகளும் பழங்களும் உடைய, இனிய, சுவையான நீர் நிறைந்த அந்த மலையை அடைந்து ராமன் கூறினான்: ‘சௌம்யனே, இந்த மலை மனத்துக்கு இனியது, பலவகை மரங்களும் கொடிகளும் நிறைந்தது, ஏராளமான கிழங்குகளும் பழங்களும் உடையது, அழகியது; இங்கே இனிதே வாழ்க்கை நடத்த முடியும் என்று எனக்குத் தோன்றுகிறது. இந்த மலையில் மகாத்மாக்களான முனிவர்கள் வாழ்கின்றனர்; அன்பனே, இதுவே நம் உறைவிடமாகட்டும், நாம் இங்கே வாழ்வோம்.’ இங்கே நான்கு தகுதிகள் எண்ணப்பட்டுள்ளன — நீர், கிழங்கும் பழமும், மர நிழல், நல்லோர் தொடர்பு; இவற்றாலேயே ஓர் இடம் வாழத் தகுந்ததாகிறது. குறிப்பாக ‘முனிவர்கள் வாழ்கின்றனர்’ என்ற இறுதித் தகுதியே முதன்மையானது, ஏனெனில் தவவனத்தில் உடன் வாழ்பவர்களே காவல். ‘ப்ரதிபாதி மே’ (எனக்குத் தோன்றுகிறது) என்ற சொல்லால் ராமன் தன் கருத்தைப் பணிவோடு தெரிவிக்கிறான், ஆணையிடுவதில்லை; ‘வயம் அத்ர வசேம’ (நாம் இங்கே வாழ்வோம்) என்ற விதிவினைப் பிரயோகத்தால் இசைவையும் வேண்டுகிறான்.

இவ்வாறு முடிவுசெய்து, சீதை, ராமன், லக்ஷ்மணன் அனைவரும் கைகூப்பியவாறு ஆசிரமத்தை அடைந்து வால்மீகியை வணங்கினர். தர்மம் அறிந்த மாமுனிவர் மகிழ்ந்து அவர்களை உபசரித்தார், வரவேற்புச் சொல்லி ‘அமருங்கள்’ என்றார். பின்னர் நீண்ட கைகளுடைய லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான தலைவன், முனிவரிடம் முறைப்படி தன்னை அறிமுகம் செய்துகொண்டு லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான். இந்தப் பகுதி கீதா பிரஸ் பாடத்தின் சிறப்பு — திறனாய்வுப் பதிப்பில் வால்மீகியைக் காணும் நிகழ்ச்சி இங்கே இல்லை. கவிஞரே ஆதிகவி, அவருடைய ஆசிரமம் சித்திரகூடத்தில் உள்ளது; ஆகவே அவரோடு ராமன் சந்தித்தது மரபில் புகழ்பெற்றது. ‘யதாந்யாயம் ஆத்மானம் சந்நிவேத்ய’ (முறைப்படி தன்னை அறிமுகம் செய்து) என்ற சொல்லால் ஆசிரமத்துக்குள் நுழையும் முறை காட்டப்படுகிறது — வருபவன் தன்னைத் தானே அறிமுகம் செய்துகொள்ள வேண்டும், தன் பெருமையால் பிறர் அறிவார்கள் என்று காத்திருக்கலாகாது. ‘ஆஸ்யதாம்’ (அமருங்கள்) என்ற ஒரே சொல்லால் முனிவரின் உபசாரம் முழுமையடைகிறது — இருக்கை, வரவேற்புச் சொல், வழிபாடு.

ராமன் கூறினான்: ‘லக்ஷ்மணா, உறுதியான சிறந்த மரக்கட்டைகளைக் கொண்டு வா; சௌம்யனே, உறைவிடம் அமை — இங்கே வாழ்வதில் என் மனம் ஈடுபட்டுள்ளது.’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பகைவரை அடக்கும் சௌமித்திரி பலவகை மரங்களைக் கொண்டுவந்து, பின்னர் இலைக்குடிலை அமைத்தான். முடிவுற்ற, தட்டிகளால் கட்டப்பட்ட, காண்பதற்கு இனிய அதைக் கண்டு, ஒருமுகப்பட்டுப் பணிவிடை செய்யக் காத்திருந்த லக்ஷ்மணனிடம் ராமன் இந்தச் சொல்லைக் கூறினான். ‘பத்தகடாம்’ என்ற சொல்லால் தட்டிகளால் (மூங்கிலால் செய்த பலகைகளால்) கட்டப்பட்ட சுவர் குறிக்கப்படுகிறது; அதனால் மழையும் காற்றும் தடுக்கப்படுகின்றன. ‘வாசே மே மன: அபிரதம்’ (இங்கே வாழ்வதில் என் மனம் ஈடுபட்டுள்ளது) என்ற ராமனின் சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — பதினான்கு ஆண்டுகள் இங்கே தங்க வேண்டும் என்ற உறுதியோடேயே அவன் நிலையான உறைவிடத்தை அமைக்கச் செய்கிறான், தற்காலிகப் புகலிடத்தை அல்ல. ‘சுஸ்ரூஷமாணம் ஏகாக்ரம்’ (ஒருமுகப்பட்டுப் பணிவிடைக்குக் காத்திருப்பவன்) என்ற லக்ஷ்மணனின் இரு அடைமொழிகளும் அவனுடைய இயல்பையே வருணிக்கின்றன — அண்ணனின் சொல்லைக் கேட்க அவன் எப்போதும் ஆயத்தமாக இருக்கிறான். ஒரே நாளில் மரம் வெட்டுதல், கட்டை சேகரித்தல், சுவர் கட்டுதல், கூரை வேய்தல் — இவை அனைத்தையும் அவன் தனியொருவனாகச் செய்தான்.

‘சௌமித்ரியே, ஐணேய மாமிசத்தைக் கொண்டுவந்து குடிலுக்கு வேள்வி செய்வோம்; நீண்டகாலம் வாழ விரும்புவோர் வாஸ்து சாந்தி செய்ய வேண்டும். நல்ல பார்வையுடைய லக்ஷ்மணா, விலங்கை வேட்டையாடி விரைவில் இங்கே கொண்டு வா; சாஸ்திரம் கூறும் விதி செய்யப்பட வேண்டும் — தர்மத்தை நினைவில் கொள்.’ அண்ணனின் சொல்லை உணர்ந்து, பகை வீரர்களை அழிக்கும் லக்ஷ்மணன் சொன்னபடியே செய்தான்; ராமன் அவனிடம் மீண்டும் கூறினான்: ‘இதைச் சமை, குடிலுக்கு வேள்வி செய்வோம்; சௌம்யனே, விரைவாக; இந்த முகூர்த்தமும் இந்த நாளும் ‘த்ருவம்’ (நிலையானவை).’ கீதா பிரஸ் பதிப்பின் குறிப்பில் ‘ஐணேயம் மாம்ஸம்’ என்ற சொல்லின் பொருள் மான் இறைச்சி அல்ல, கஜகந்தக் கிழங்கின் சதை என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது; அதற்குச் சான்றாக ராமனின் ‘கிழங்கும் பழமும் உண்போம்’ என்ற உறுதிமொழி அங்கே மேற்கோள் காட்டப்படுகிறது. ‘த்ருவ: திவஸ:’ (நிலையான நாள்) என்பது முகூர்த்த சாஸ்திரத்தின் கலைச்சொல்; அந்நாளில் கிரக சாந்தி சிறப்பானது; மூன்று உத்தர நட்சத்திரங்களும், ரோகிணியும், ஞாயிற்றுக்கிழமையும் ‘த்ருவம்’ அல்லது ‘ஸ்திரம்’ (நிலையானவை) எனப் பெயர் பெறுகின்றன. ‘சிரஜீவிபி:’ (நீண்டகாலம் வாழ விரும்புவோரால்) என்ற சொல்லால் வாஸ்து சாந்தியின் பயனே சொல்லப்படுகிறது — நீண்ட ஆயுளை விரும்புவோர் அதைக் கட்டாயம் செய்ய வேண்டும். ‘சாஸ்திரம் கூறும் விதி’ என்பது ராமனின் வலியுறுத்தல்; காட்டிலும் அவன் சாஸ்திரத்தையே பிரமாணமாகக் கொள்கிறான்.

வீரமுடைய அந்த லக்ஷ்மணன் வேள்விக்குத் தகுந்த கருமானை வேட்டையாடி, கொழுந்துவிட்டு எரியும் தீயில் இட்டான். அது வெந்து, நன்கு சுடப்பட்டு, குருதி நீங்கியதை அறிந்து, லக்ஷ்மணன் ஆண்களில் புலியான ராகவனிடம் கூறினான்: ‘இந்தக் கருமான் முழுவதும், எல்லா உறுப்புகளோடும், என்னால் சமைக்கப்பட்டது; தேவனுக்கு நிகரானவனே, தேவர்களுக்கு வேள்வி செய் — நீ இதில் வல்லவன் அன்றோ.’ ‘சின்னசோணிதம்’ என்ற சொல் பதிப்பின் குறிப்பில் ‘குருதிக் கோளாறு வடிவான நோய்களை அறுப்பது’ என்று சொற்பிறப்பால் விளக்கப்படுகிறது; இவ்வாறு கஜகந்தக் கிழங்கின் மருத்துவக் குணம் குறிக்கப்படுகிறது. ‘தேவசங்காச’ (தேவனுக்கு நிகரானவனே) என்ற விளியால் லக்ஷ்மணன் அண்ணனைத் தேவனுக்கு நிகராகக் கருதுகிறான்; ‘குசல: ஹி அஸி’ (நீ வல்லவன் அன்றோ) என்பதால் வேள்வி விதியில் ராமனின் திறமையை அறிவிக்கிறான். இங்கே பணிப்பகிர்வு தெளிவாக உள்ளது — கொண்டுவருவதும் சமைப்பதும் லக்ஷ்மணனுடையவை, வேள்வியும் மந்திரமும் ராமனுடையவை; இருவரும் தத்தம் பணியை அன்போடு செய்கின்றனர்.

நற்குணமுடையவனும் ஜபத்தில் வல்லவனுமான ராமன் நீராடி, நியமத்தோடு, வேள்வியின் இறுதியில் சொல்லப்படும் எல்லா மந்திரங்களையும் சுருக்கமாகச் சொன்னான். எல்லாத் தேவர் கூட்டங்களுக்கும் வேள்வி செய்து, தூய்மையுடன் அவன் உறைவிடத்துக்குள் புகுந்தான்; அளவற்ற ஒளியுடைய ராமனின் மனத்தில் மகிழ்ச்சி பொங்கியது. பின்னர் வைச்வதேவ பலியைச் செய்து, ருத்திரனுக்கும் விஷ்ணுவுக்கும் உரிய வேள்விகளையும் செய்து, வாஸ்துவைச் சாந்திசெய்யும் மங்கலச் சடங்குகளை நடத்தினான். இங்கே புதுமனை புகுதலின் முழு விதியும் வரிசையாகக் காட்டப்படுகிறது — நீராடல், நியமம், மந்திர ஜபம், தேவ வழிபாடு, வைச்வதேவ பலி, ருத்திர விஷ்ணு பூஜை, மங்கல பாராயணம். அரசை இழந்தும் ராமன் இல்லற தர்மத்தைக் கைவிடவில்லை; இலைக்குடிலும் அவனுக்கு வீடே, ஆகவே அங்கும் முழுமையான வாஸ்து சாந்தி செய்யப்படுகிறது. ‘நியத:’ (நியமமுடையவன்), ‘சுசி:’ (தூயவன்) என்ற அடைமொழிகளால் புறத்தூய்மையும் அகத்தூய்மையும் குறிக்கப்படுகின்றன. ‘மனோஹ்லாத: பபூவ’ (மனத்தில் மகிழ்ச்சி பொங்கியது) என்ற சொல்லால் சர்க்கத்தின் உணர்வு மாறுகிறது — இனிமேல் ராமனின் துயரம் தணிந்தது, வனவாசம் ஒரு விரதமாக ஏற்கப்பட்டது.

முறைப்படி ஜபம் செய்து, நதியில் விதிப்படி நீராடி, ராமன் பாவங்களைத் தணிக்கும் சிறந்த பலியைச் செய்தான். ஆசிரமத்துக்கு ஏற்ற வேதித் தலங்களையும், சைத்தியங்களையும், ஆலயங்களையும் அவன் நிறுவினான். ‘ஆசிரமத்துக்கு ஏற்ற’ என்ற சொல் முக்கியமானது — வீடு எப்படியோ அப்படியே தெய்வத் தலங்களும்; சிறிய இலைக்குடிலுக்குச் சிறிய வேதிகளே, அரச அரண்மனையினுடையவை போல விரிவானவை அல்ல. இந்தி உரையில் வேதித் தலங்கள் திக்பாலர்களுக்கான பலியிடங்கள் என்றும், சைத்தியங்கள் கணேசர் முதலியோருக்கானவை என்றும், ஆலயங்கள் விஷ்ணு முதலியோருக்கான இடங்கள் என்றும் விளக்கப்பட்டுள்ளன. இவ்வாறு வனவாசத்தின் முதல் நாளே தர்மச் செயலோடு தொடங்குகிறது. ‘பாபசம்சமனம் பலிம்’ (பாவங்களைத் தணிக்கும் பலி) என்ற சொல்லால், இல்லறத்தான் நாள்தோறும் செய்ய வேண்டிய ‘பஞ்சசூனா’ (ஐந்து கொலைக்களங்களால் நேரும்) குற்றங்களின் சாந்தி சொல்லப்படுகிறது; இதனால் ராமன் காட்டிலும் இல்லற தர்மத்தையே பின்பற்றுகிறான் என்று அறிவிக்கப்படுகிறது.

மர இலைகளால் வேயப்பட்ட, மனத்துக்கு இனிய, இடத்துக்கு ஏற்ப நன்கு அமைக்கப்பட்ட, காற்று புகாத அந்தக் குடிலுக்குள், தேவர் கூட்டங்கள் சுதர்மா சபைக்குள் நுழைவது போல, அனைவரும் ஒன்றாகக் குடியிருக்கப் புகுந்தனர். மிக இனிய சித்திரகூடத்தையும், நல்ல துறைகளுடைய அந்த மால்யவதி நதியையும் அடைந்து, விலங்குகளும் பறவைகளும் நிறைந்த அந்த நிலத்தைக் கண்டு, மகிழ்ந்த ராமன் களிப்புற்றான்; நகரைப் பிரிந்ததால் உண்டான துயரையும் விட்டொழித்தான். இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளன; இதனால் சர்க்கத்தின் முடிவு குறிக்கப்படுகிறது. ‘சுதர்மா சபை’ என்ற உவமையால் இலைக்குடில் தேவசபைக்கு நிகராக்கப்படுகிறது — வீட்டின் பெருமை கல்லால் அல்ல, அதில் வாழ்பவர்களாலேயே. ‘ஜஹௌ ச து:கம் புரவிப்ரவாஸாத்’ (நகரைப் பிரிந்ததால் உண்டான துயரை விட்டான்) என்ற சொல்லால் சர்க்கம் ஆறுதலோடு முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் கதை மீண்டும் அயோத்திக்குத் திரும்புகிறது; அங்கே சுமந்திரன் துயரச் செய்தியைச் சுமந்து திரும்பி வருகிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾದಿಗಳು ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರು; ಇಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಲು ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಅನಂತರ ಮಲಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಕಾಡಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಇಂಪಾದ ಕಲರವವನ್ನು ಕೇಳು; ಪರಂತಪನೇ, ಹೊರಡೋಣ, ಇದು ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯ.’ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನೂ ಜಡತೆಯನ್ನೂ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆಯಾಸವನ್ನೂ ತೊರೆದನು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಎದ್ದು ನದಿಯ ಮಂಗಳಕರ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಋಷಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಡಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸ್ವರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಮಧುರ. ‘ಸಮಯೇ ಪ್ರತಿಬೋಧಿತಃ’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೇಗನೆ ಎದ್ದುದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎದುರು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನದಿಯ ಮಂಗಳಕರ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಆಹ್ನಿಕವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಋಷಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ದಾರಿ’ ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ದಾರಿಯೇ; ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಟ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಚಳಿಗಾಲ ಮುಗಿದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂಬಿಟ್ಟಿರುವ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡು; ತಮ್ಮದೇ ಹೂಗಳ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಮುಟ್ಟದ, ಹಣ್ಣು ಹೂಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಗೇರು (ಭಲ್ಲಾತಕ) ಮತ್ತು ಬಿಲ್ವದ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡು — ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇವುಗಳಿಂದ ನಾವು ಜೀವಿಸಬಲ್ಲೆವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರದಲ್ಲೂ ಜೇನುಹುಳುಗಳು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ, ದ್ರೋಣದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಜೇನುಗೂಡುಗಳು ನೇತಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು.’ ಈ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನರೈಃ ಅನುಪಸೇವಿತಾನ್’ (ಮನುಷ್ಯರು ಮುಟ್ಟದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರ್ಜನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಅಲ್ಲಿನ ಫಲಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣ. ‘ಶಕ್ಷ್ಯಾಮ ಜೀವಿತುಮ್’ (ಜೀವಿಸಬಲ್ಲೆವು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತು — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸುಲಭ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನಾಗಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನಾಗಲಿ ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣುವುದನ್ನೇ ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಲಿನಃ ಕಿಂಶುಕಾಃ’ (ಮಾಲೆಧರಿಸಿದ ಮುತ್ತುಗಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹೂವಿನ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಮರಗಳನ್ನು ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ಪುರುಷರಂತೆ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಈ ನತ್ಯೂಹ ಪಕ್ಷಿ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ನವಿಲು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ — ಹೂವಿನ ಹಾಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ರಮಣೀಯ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ. ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡು. ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲವುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಪುಣ್ಯ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುತ್ತೇವೆ, ಅಯ್ಯಾ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುಷ್ಪಸಂಸ್ತರಸಂಕಟೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೆಲವು ಹೂಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಸಮಭೂಮಿತಲೇ’ (ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಸಯೋಗ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಮೊದಲೇ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಪುತ್ರನ ವಿವೇಕ. ‘ತಾತ’ (ಅಯ್ಯಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸ್ನೇಹಸೂಚಕ, ಅದನ್ನು ಹಿರಿಯನು ಕಿರಿಯನಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ನತ್ಯೂಹ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿನ ಜೀವಂತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಒಂಟಿತನವಿಲ್ಲ, ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಸಂಗಾತಿಗಳು ಎಂಬ ಭಾವ.

ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ ರಮ್ಯವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬಹಳ ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ, ಸ್ವಾದಿಷ್ಟವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಬೆಟ್ಟ ಮನೋಹರವಾದುದು, ನಾನಾ ಮರಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಬಹಳ ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದುದು; ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಜೀವನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಯ್ಯಾ, ಇದೇ ನಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಲಿ, ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನೀರು, ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಮರಗಳ ನೆರಳು, ಸತ್ಸಂಗ; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಸ್ಥಳ ವಾಸಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಗುಣ ಪ್ರಧಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಸಹವಾಸಿಗಳೇ ರಕ್ಷಣೆ. ‘ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಮೇ’ (ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ವಯಮ್ ಅತ್ರ ವಸೇಮ’ (ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸೋಣ) ಎಂಬ ವಿಧ್ಯರ್ಥಕ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಸೀತೆ, ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮಹರ್ಷಿಯು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು, ಸ್ವಾಗತವನ್ನು ಹೇಳಿ ‘ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಪ್ರಭುವು ಋಷಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಭಾಗ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲ. ಕವಿಯೇ ಆದಿಕವಿ, ಅವರ ಆಶ್ರಮ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದುದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಯಥಾನ್ಯಾಯಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಸಂನಿವೇದ್ಯ’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶದ ವಿಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಂದವನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಾನೇ ತಿಳಿಸಬೇಕು, ತನ್ನ ಹಿರಿಮೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ‘ಆಸ್ಯತಾಮ್’ (ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಸತ್ಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ — ಆಸನ, ಸ್ವಾಗತವಚನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ಉತ್ತಮವಾದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಾ; ಸೌಮ್ಯನೇ, ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟು — ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿದೆ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ವಿವಿಧ ಮರಗಳನ್ನು ತಂದನು, ಅನಂತರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ, ತಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಬಿಗಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ಸೇವೆಗೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಬದ್ಧಕಟಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಟಗಳಿಂದ (ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ತಟ್ಟಿಗಳಿಂದ) ಬಿಗಿದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮಳೆ ಗಾಳಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು. ‘ವಾಸೇ ಮೇ ಮನಃ ಅಭಿರತಮ್’ (ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಮನನೀಯ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ಸ್ಥಿರವಾದ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಆಶ್ರಯವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಶುಶ್ರೂಷಮಾಣಮ್ ಏಕಾಗ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಸದಾ ಸಿದ್ಧ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಮರ ಕಡಿಯುವುದು, ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹ, ಗೋಡೆ ಕಟ್ಟುವುದು, ಛಾವಣಿ ಹೊದಿಸುವುದು — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಮಾಡಿದನು.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಐಣೇಯ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಂದು ಶಾಲೆಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡೋಣ; ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವವರು ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಶುಭದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮೃಗವನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಾ; ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು — ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ.’ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದನ್ನು ಬೇಯಿಸು, ಶಾಲೆಗೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡೋಣ; ಬೇಗ ಮಾಡು ಸೌಮ್ಯ, ಇದು ಶುಭಮುಹೂರ್ತ, ಈ ದಿನವೂ ‘ಧ್ರುವ’ ದಿನ.’ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಐಣೇಯಂ ಮಾಂಸಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮೃಗಮಾಂಸವೆಂದಲ್ಲ, ಗಜಕಂದ ಎಂಬ ಗೆಡ್ಡೆಯ ತಿರುಳು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನ ‘ಮೂಲಫಲಾಶನಾಃ’ (ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಃ ದಿವಸಃ’ ಎಂಬುದು ಮುಹೂರ್ತಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಜ್ಞೆ, ಆ ದಿನ ಗೃಹಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತ; ಮೂರು ಉತ್ತರಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ರೋಹಿಣಿ ಮತ್ತು ಭಾನುವಾರ ‘ಧ್ರುವ’ ಅಥವಾ ‘ಸ್ಥಿರ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ಚಿರಜೀವಿಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯ ಫಲವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಃ ವಿಧಿಃ’ (ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಗ್ರಹ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೃಷ್ಣಮೃಗವನ್ನು ಕೊಂದು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದನು. ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಂದು, ಸುಟ್ಟು, ರಕ್ತರಹಿತವಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಕೃಷ್ಣಮೃಗವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾನು ಬೇಯಿಸಿದ್ದೇನೆ; ದೇವಸಮಾನನೇ, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸು — ನೀನು ಇದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಲ್ಲವೇ.’ ‘ಛಿನ್ನಶೋಣಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮುದ್ರಣದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ತವಿಕಾರರೂಪವಾದ ರೋಗಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವಂಥದು’ ಎಂದು ವ್ಯುತ್ಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಗಜಕಂದದ ಔಷಧಗುಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇವಸಂಕಾಶ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ದೇವಸದೃಶನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ಕುಶಲನಲ್ಲವೇ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಯಜ್ಞವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ವಿಭಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತರುವುದು ಮತ್ತು ಬೇಯಿಸುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನದು, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರ ರಾಮನದು; ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಗುಣಶಾಲಿಯೂ ಜಪದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ, ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪಠಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಿ ಶುಚಿಯಾದ ಅವನು ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಹ್ಲಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅನಂತರ ವೈಶ್ವದೇವ ಬಲಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾಗವನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗೃಹಪ್ರವೇಶದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ನಾನ, ನಿಯಮ, ಮಂತ್ರಜಪ, ದೇವಪೂಜೆ, ವೈಶ್ವದೇವ ಬಲಿ, ರುದ್ರ ವಿಷ್ಣುಗಳ ಪೂಜೆ, ಮಂಗಳಪಾಠ. ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದರೂ ರಾಮನು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಪರ್ಣಶಾಲೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಮನೆಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಯತಃ’ ‘ಶುಚಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶೌಚಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಮನೋಹ್ಲಾದಃ ಬಭೂವ’ (ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದವಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಭಾವ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಶೋಕ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ವನವಾಸವನ್ನು ವ್ರತರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು.

ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಜಪವನ್ನು ಮಾಡಿ, ನದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ರಾಮನು ಪಾಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಉತ್ತಮ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಹ ವೇದಿಸ್ಥಲಗಳನ್ನೂ ಚೈತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಆಯತನಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ‘ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಹ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಮನೆ ಹೇಗೋ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಚಿಕ್ಕ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ವೇದಿಗಳೇ, ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದವಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ವೇದಿಸ್ಥಲಗಳು ದಿಕ್ಪಾಲಕರ ಬಲಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳೆಂದೂ, ಚೈತ್ಯಗಳು ಗಣೇಶ ಮೊದಲಾದವರ ಸ್ಥಾನಗಳೆಂದೂ, ಆಯತನಗಳು ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಾದವರ ಸ್ಥಾನಗಳೆಂದೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ದಿನವೇ ಧರ್ಮಕರ್ಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪಾಪಸಂಶಮನಂ ಬಲಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪಂಚಸೂನಾದೋಷಗಳ (ಗೃಹಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರಿಯದೆ ಆಗುವ ಐದು ಬಗೆಯ ಹಿಂಸೆಯ ದೋಷಗಳ) ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಗೃಹಸ್ಥನು ನಿತ್ಯವೂ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮರದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ, ಗಾಳಿ ನುಗ್ಗದ ಆ ಶಾಲೆಯನ್ನು ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು — ದೇವಗಣಗಳು ಸುಧರ್ಮಾ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ. ಸುರಮ್ಯವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಾಲ್ಯವತೀ ನದಿಯನ್ನೂ ತಲುಪಿ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾಮನು ಆನಂದಿಸಿದನು, ನಗರವನ್ನು ಅಗಲಿದುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ದುಃಖವನ್ನು ತೊರೆದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಧರ್ಮಾ ಸಭೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ದೇವಸಭೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನೆಯ ಹಿರಿಮೆ ಕಲ್ಲಿನಿಂದಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಿಂದ. ‘ಜಹೌ ಚ ದುಃಖಂ ಪುರವಿಪ್ರವಾಸಾತ್’ (ನಗರವನ್ನು ಅಗಲಿದುದರಿಂದಾದ ದುಃಖವನ್ನು ತೊರೆದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಸಾಂತ್ವನದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಶೋಕದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമാദികൾ യമുനാതീരത്ത് താമസത്തിനെത്തി; ഇവിടെ അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തുന്നതു വർണിക്കുന്നു. രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രഘുശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ, തന്റെ പിന്നാലെ ഉറങ്ങിയിരുന്ന ലക്ഷ്മണനെ പതുക്കെ ഉണർത്തി: ‘സൗമിത്രേ, കാട്ടുജീവികൾ മധുരമായി ശബ്ദിക്കുന്നതു കേൾക്കൂ; പരന്തപാ, നമുക്കു പുറപ്പെടാം, യാത്രയ്ക്കുള്ള സമയമായി.’ തക്കസമയത്ത് ജ്യേഷ്ഠനാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട, ഉറങ്ങിക്കിടന്ന ലക്ഷ്മണൻ ഉറക്കവും മയക്കവും കെട്ടിക്കിടന്ന ക്ഷീണവും ഉപേക്ഷിച്ചു. പിന്നെ അവരെല്ലാവരും എഴുന്നേറ്റ് നദിയിലെ മംഗളകരമായ ജലം തൊട്ട്, ഋഷിമാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള ആ വഴിയിലൂടെ പോയി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാമൻ അനുജനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, പതുക്കെ ഉണർത്തുന്നു, കാട്ടിലെ പക്ഷികളുടെ ശബ്ദം കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞപോലും മധുരമാണ്. ‘സമയേ പ്രതിബോധിതഃ’ (തക്കസമയത്ത് ഉണർത്തപ്പെട്ട) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള എഴുന്നേൽപ്പ് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം വൈകുന്നില്ല, എതിർത്തുപറയുന്നില്ല. ‘നദിയിലെ മംഗളജലം തൊട്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രഭാതകർമങ്ങൾ ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു; കാട്ടിലും നിത്യാനുഷ്ഠാനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ഋഷിമാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന വഴി’ എന്നത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരദ്വാജൻ നിർദേശിച്ച വഴിതന്നെയാണ്; ഇങ്ങനെ കഥയുടെ തുടർച്ച മുറിയാതെ കാക്കുന്നു.

തക്കസമയത്തു പുറപ്പെട്ട രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം നടന്നുകൊണ്ട് താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള സീതയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, ശിശിരം കഴിഞ്ഞതോടെ എല്ലായിടത്തും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരങ്ങളെ നോക്കൂ; സ്വന്തം പൂക്കളാൽതന്നെ മാലയണിഞ്ഞ പ്ലാശുമരങ്ങൾ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. മനുഷ്യർ തൊട്ടിട്ടില്ലാത്ത, പഴങ്ങളും പൂക്കളുംകൊണ്ടു കുനിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ചേർമരങ്ങളെയും കൂവളങ്ങളെയും നോക്കൂ — ഇവകൊണ്ട് നമുക്കു നിശ്ചയമായും ജീവിക്കാനാകും. ലക്ഷ്മണാ, ഓരോ മരത്തിലും തേനീച്ചകൾ ശേഖരിച്ച, ഓരോ ദ്രോണം അളവുള്ള തേൻകൂടുകൾ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നതു നോക്കൂ.’ ഈ വർണന രണ്ടു പ്രയോജനങ്ങൾ സാധിക്കുന്നു — സീതയുടെ മനസ്സിനെ പ്രസന്നമാക്കുന്നു, കാട്ടിലെ ഉപജീവനമാർഗവും കാണിക്കുന്നു. ‘മനുഷ്യർ തൊട്ടിട്ടില്ലാത്ത’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ജനശൂന്യത സൂചിതമാകുന്നു; അതുതന്നെയാണ് അവിടെ പഴങ്ങളുടെ സമൃദ്ധിക്കു കാരണം. ‘ശക്ഷ്യാമ ജീവിതും’ (നമുക്കു ജീവിക്കാനാകും) എന്നത് രാമന്റെ ആശ്വാസവാക്കാണ് — കാട്ടിലും ജീവിതം എളുപ്പമാണെന്ന്. ഇവിടെ രാമൻ തന്റെ ദുഃഖം പറയുന്നില്ല, ഭരതനെയോ കൈകേയിയെയോ ഓർക്കുന്നില്ല; മുന്നിൽ കാണുന്നതുമാത്രം സീതയ്ക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ‘മാലിനഃ കിംശുകാഃ’ (മാലയണിഞ്ഞ പ്ലാശുകൾ) എന്ന ഉപമയാൽ പൂക്കളുടെ ഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ മരങ്ങളെ മാലയണിഞ്ഞ പുരുഷന്മാരായി സങ്കല്പിക്കുന്നു.

‘പൂക്കൾ വിരിച്ചു നിറഞ്ഞ ഈ രമണീയമായ വനപ്രദേശത്ത് ഇതാ ഒരു നത്യൂഹം (നീർക്കോഴി) കരയുന്നു, മയിൽ അതിനു മറുപടിയായി കൂകുന്നു. ആനക്കൂട്ടങ്ങൾ ചുറ്റിനടക്കുന്ന, പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന, ഉയർന്ന കൊടുമുടികളുള്ള ഈ ചിത്രകൂടപർവതം നോക്കൂ. നിരപ്പുള്ള നിലമുള്ള, അനേകം മരങ്ങളാൽ മൂടിയ, പുണ്യമായ ചിത്രകൂടകാനനത്തിൽ നാം ആനന്ദിച്ചു കഴിയും, ഉണ്ണീ.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ വഴിയിൽ ലക്ഷ്മണനെയും സീതയെയും സാന്ത്വനപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടു നടക്കുന്നു. ‘പുഷ്പസംസ്തരസങ്കടേ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് നിലം പൂക്കളാൽ വിരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു; ‘സമഭൂമിതലേ’ (നിരപ്പുള്ള നിലത്ത്) എന്നതുകൊണ്ട് താമസയോഗ്യത സൂചിതമാകുന്നു, കാരണം നിരപ്പില്ലാത്ത പാറയിൽ പർണശാല നിൽക്കില്ല. ഇങ്ങനെ രാമൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വാസസ്ഥലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു — ഇതാണ് രാജപുത്രന്റെ വിവേകം. ‘താത’ (ഉണ്ണീ) എന്ന സംബോധന ജ്യേഷ്ഠൻ അനുജനോടു പ്രയോഗിക്കുന്ന സ്നേഹസൂചകമായ വിളിയാണ്. നത്യൂഹത്തിന്റെയും മയിലിന്റെയും മറുകൂവൽ കേട്ട് രാമൻ കാടിന്റെ ജീവസ്സുറ്റ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു; ജനശൂന്യമായ കാട്ടിലും ഏകാന്തതയില്ല, പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും കൂട്ടുകാരായുണ്ട് എന്നാണ് ഭാവം.

പിന്നെ അവർ രണ്ടുപേരും സീതയോടൊപ്പം കാൽനടയായി ചെന്ന് രമണീയവും മനോഹരവുമായ ചിത്രകൂടപർവതത്തിലെത്തി. പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുമുള്ളതും രമണീയവും സ്വാദുള്ള ജലം നിറഞ്ഞതുമായ ആ പർവതത്തിലെത്തി രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായവനേ, ഈ മല മനോഹരമാണ്, പലതരം മരങ്ങളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞതാണ്, ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുമുള്ളതും രമണീയവുമാണ്; ഇവിടെ സുഖമായി ഉപജീവനം നടക്കുമെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു. ഈ പർവതത്തിൽ മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാർ വസിക്കുന്നുണ്ട്; ഉണ്ണീ, ഇതുതന്നെയാകട്ടെ നമ്മുടെ വാസസ്ഥലം, നമുക്ക് ഇവിടെ വസിക്കാം.’ ഇവിടെ നാലു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ജലം, കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും, മരത്തണൽ, സത്സംഗം; ഇവകൊണ്ടാണ് ഒരു സ്ഥലം താമസയോഗ്യമാകുന്നത്. വിശേഷിച്ചും ‘മുനിമാർ വസിക്കുന്നുണ്ട്’ എന്ന അവസാനഗുണമാണ് പ്രധാനം, കാരണം തപോവനത്തിൽ കൂടെ വസിക്കുന്നവർതന്നെയാണ് രക്ഷ. ‘പ്രതിഭാതി മേ’ (എനിക്കു തോന്നുന്നു) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ തന്റെ അഭിപ്രായം വിനയത്തോടെ അറിയിക്കുന്നു, ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല; ‘വയം അത്ര വസേമ’ (നമുക്ക് ഇവിടെ വസിക്കാം) എന്ന വിധിലിങ്പ്രയോഗത്താൽ സമ്മതം അഭ്യർഥിക്കുകയാണ്.

ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് സീതയും രാമനും ലക്ഷ്മണനും കൈകൂപ്പി ആശ്രമത്തിലേക്കു ചെന്ന് എല്ലാവരും വാല്മീകിയെ വന്ദിച്ചു. ധർമജ്ഞനായ മഹർഷി സന്തോഷത്തോടെ അവരെ പൂജിച്ചു, സ്വാഗതമരുളി ‘ഇരുന്നാലും’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ മഹാബാഹുവും ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനുമായ പ്രഭു ഋഷിയോടു യഥാവിധി സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തിയശേഷം ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു. ഈ ഭാഗം ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ വാല്മീകിദർശനമില്ല. കവി സ്വയം ആദികവിയാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമം ചിത്രകൂടത്തിലാണ്; അതിനാൽ രാമൻ അദ്ദേഹവുമായി സംഗമിച്ചതു പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘യഥാന്യായം ആത്മാനം സന്നിവേദ്യ’ (യഥാവിധി സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തി) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആശ്രമപ്രവേശത്തിന്റെ വിധി കാണിക്കുന്നു — വന്നുചേരുന്നവൻ സ്വന്തം പരിചയം സ്വയംതന്നെ അറിയിക്കണം, തന്റെ മഹത്ത്വം നിമിത്തം (മറ്റുള്ളവർ തിരിച്ചറിയുന്നതും) കാത്തുനിൽക്കരുത്. ‘ആസ്യതാം’ (ഇരുന്നാലും) എന്ന ഒറ്റ വാക്കിൽ മുനിയുടെ സത്കാരം പൂർണമാകുന്നു — ഇരിപ്പിടം, സ്വാഗതവചനം, പൂജ.

രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, ഉറപ്പുള്ളതും നല്ലതുമായ തടികൾ കൊണ്ടുവരിക; സൗമ്യനായവനേ, ഒരു വാസസ്ഥലം നിർമിക്കുക — ഇവിടെ വസിക്കുന്നതിൽ എന്റെ മനസ്സ് രമിച്ചിരിക്കുന്നു.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന സൗമിത്രി പലതരം മരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു, പിന്നെ ഒരു പർണശാല നിർമിച്ചു. പണിതീർന്നതും പായകൾകൊണ്ടു ചുമരുകെട്ടിയതും കാണാൻ ഭംഗിയുള്ളതുമായ അതു കണ്ട്, ഏകാഗ്രനായി ശുശ്രൂഷിക്കാൻ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനോടു രാമൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ബദ്ധകടാം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കടങ്ങൾ (മുളകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ തട്ടികൾ) കെട്ടിയ ചുമരാണ് പറയുന്നത്; അതുകൊണ്ട് മഴയും കാറ്റും തടയപ്പെടുന്നു. ‘ഇവിടെ വസിക്കുന്നതിൽ എന്റെ മനസ്സ് രമിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കും ചിന്തനീയമാണ് — പതിനാലു വർഷം ഇവിടെ കഴിയണമെന്ന നിശ്ചയത്തോടെയാണ് അദ്ദേഹം സ്ഥിരമായ ഒരു വാസസ്ഥലം നിർമിപ്പിക്കുന്നത്, താത്കാലികമായ അഭയമല്ല. ‘ശുശ്രൂഷമാണം ഏകാഗ്രം’ (ഏകാഗ്രനായി ശുശ്രൂഷിക്കാൻ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ വർണിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠന്റെ വാക്കു കേൾക്കാൻ അദ്ദേഹം എപ്പോഴും സജ്ജനാണ്. ഒരേ ദിവസംതന്നെ മരംമുറിക്കൽ, തടി ശേഖരിക്കൽ, ചുമരുകെട്ടൽ, മേൽക്കൂര മേയൽ — ഇതെല്ലാം അദ്ദേഹം ഒറ്റയ്ക്കു ചെയ്തു.

‘സൗമിത്രേ, ഐണേയമാംസം (കൃഷ്ണമൃഗത്തിന്റെ മാംസം) കൊണ്ടുവന്ന് നമുക്കു ശാലയ്ക്കുവേണ്ടി യജിക്കാം; ദീർഘായുസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ വാസ്തുശമനം ചെയ്യണം. ശുഭമായ കണ്ണുകളുള്ള ലക്ഷ്മണാ, ഒരു മൃഗത്തെ കൊന്ന് വേഗം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക; ശാസ്ത്രത്തിൽ കാണുന്ന വിധി അനുഷ്ഠിക്കണം — ധർമത്തെ ഓർക്കുക.’ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വാക്കു ഗ്രഹിച്ച് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ചെയ്തു; രാമൻ അദ്ദേഹത്തോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘ഇതു പാകം ചെയ്യുക, നമുക്കു ശാലയ്ക്കായി യജിക്കാം; സൗമ്യനായവനേ, വേഗമാകട്ടെ, ഇതാണ് മുഹൂർത്തം, ഈ ദിവസം ധ്രുവവുമാണ്.’ ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ‘ഐണേയം മാംസം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം ഗജകന്ദത്തിന്റെ (ഒരുതരം കിഴങ്ങിന്റെ) കാമ്പ് എന്നാണ് വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്, മൃഗമാംസം എന്നല്ല; അതിനു തെളിവായി രാമന്റെ ‘മൂലഫലാശനാഃ’ (കിഴങ്ങും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിക്കുന്നവർ) എന്ന പ്രതിജ്ഞ അവിടെ ഉദ്ധരിക്കുന്നുമുണ്ട്. ‘ധ്രുവഃ ദിവസഃ’ എന്നത് മുഹൂർത്തശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു സംജ്ഞയാണ്; അങ്ങനെയുള്ള ദിവസം ഗൃഹശാന്തിക്കു പ്രശസ്തമാണ്; ഉത്തരത്രയം (ഉത്രം, ഉത്രാടം, ഉത്രട്ടാതി എന്നീ മൂന്നു നക്ഷത്രങ്ങൾ), രോഹിണി, ഞായറാഴ്ച എന്നിവ ‘ധ്രുവം’ എന്നും ‘സ്ഥിരം’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ‘ചിരജീവിഭിഃ’ (ദീർഘായുസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവരാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വാസ്തുശാന്തിയുടെ ഫലംതന്നെ പറയുന്നു — ദീർഘായുസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അതു നിശ്ചയമായും ചെയ്യണം. ‘ശാസ്ത്രദൃഷ്ടഃ വിധിഃ’ എന്നത് രാമന്റെ നിർബന്ധമാണ്; കാട്ടിലും അദ്ദേഹം ശാസ്ത്രത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു.

പ്രതാപവാനായ ആ ലക്ഷ്മണൻ മേധ്യമായ ഒരു കൃഷ്ണമൃഗത്തെ കൊന്ന് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലിട്ടു. അതു വെന്തുവെന്നും നന്നായി ചുട്ടെടുത്തുവെന്നും രക്തം വാർന്നുവെന്നും ഉറപ്പാക്കി ലക്ഷ്മണൻ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ കൃഷ്ണമൃഗത്തെ ഞാൻ മുഴുവനായി, എല്ലാ അംഗങ്ങളോടുംകൂടി, പാകം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; ദേവതുല്യനായവനേ, ദേവതകളെ യജിച്ചാലും — അങ്ങ് അതിൽ നിപുണനാണല്ലോ.’ ‘ഛിന്നശോണിതം’ എന്ന പദം അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ‘രക്തവികാരരൂപമായ രോഗങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നത്’ എന്നു വ്യുത്പാദിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ഗജകന്ദത്തിന്റെ ഔഷധഗുണം സൂചിതമാകുന്നു. ‘ദേവസങ്കാശ’ (ദേവതുല്യനായവനേ) എന്ന സംബോധനയിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ ജ്യേഷ്ഠനെ ദേവതുല്യനായി കരുതുന്നു; ‘അങ്ങ് നിപുണനാണല്ലോ’ എന്നതിലൂടെ യജ്ഞവിധിയിലുള്ള രാമന്റെ നൈപുണ്യം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ കർമവിഭജനം വ്യക്തമാണ് — കൊണ്ടുവരലും പാകംചെയ്യലും ലക്ഷ്മണന്റേത്, യജിക്കലും മന്ത്രവും രാമന്റേത്; ഇരുവരും തങ്ങളുടെ കർമം സന്തോഷത്തോടെ ചെയ്യുന്നു.

ഗുണവാനും ജപത്തിൽ നിപുണനുമായ രാമൻ കുളിച്ച്, നിയമനിഷ്ഠനായി, യജ്ഞത്തിന്റെ സമാപനത്തിലുള്ള എല്ലാ മന്ത്രങ്ങളും സംക്ഷേപിച്ചു ചൊല്ലി. എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളെയും യജിച്ച് ശുചിയായി അദ്ദേഹം വാസസ്ഥലത്തു പ്രവേശിച്ചു; അമിതതേജസ്വിയായ രാമന്റെ മനസ്സിൽ ആഹ്ലാദം നിറഞ്ഞു. പിന്നെ വൈശ്വദേവബലി ചെയ്ത്, രുദ്രനും വിഷ്ണുവിനുമുള്ള യാഗങ്ങളും ചെയ്ത്, വാസ്തുശമനത്തിനുള്ള മംഗളകർമങ്ങൾ അദ്ദേഹം നടത്തി. ഇവിടെ ഗൃഹപ്രവേശത്തിന്റെ പൂർണമായ വിധി ക്രമത്തിൽ കാണിക്കുന്നു — സ്നാനം, നിയമം, മന്ത്രജപം, ദേവയജനം, വൈശ്വദേവബലി, രുദ്രന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും പൂജ, മംഗളപാഠം. രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായിട്ടും രാമൻ ഗൃഹ്യധർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; പർണശാലയും അദ്ദേഹത്തിനു വീടുതന്നെ, അതിനാൽ അവിടെയും സമ്പൂർണമായ വാസ്തുശാന്തി അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ‘നിയതഃ’, ‘ശുചിഃ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ ബാഹ്യവും ആന്തരികവുമായ ശൗചം സൂചിതമാകുന്നു. ‘മനസ്സിൽ ആഹ്ലാദം നിറഞ്ഞു’ എന്ന പദത്താൽ സർഗത്തിന്റെ ഭാവം മാറുന്നു — ഇതുമുതൽ രാമന്റെ ദുഃഖം ശമിച്ചു, വനവാസം ഒരു വ്രതമായി സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു.

വിധിപ്രകാരം ജപം ചെയ്ത്, നദിയിൽ യഥാവിധി സ്നാനം ചെയ്ത്, രാമൻ പാപം ശമിപ്പിക്കുന്ന ഉത്തമമായ ബലി അർപ്പിച്ചു. ആശ്രമത്തിന് അനുരൂപമായ വേദിസ്ഥാനങ്ങളും ചൈത്യങ്ങളും ആയതനങ്ങളും അദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ചു. ‘ആശ്രമത്തിന് അനുരൂപമായ’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — വീട് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെ ദേവസ്ഥാനങ്ങളും; ചെറിയ പർണശാലയിൽ ചെറിയ വേദികൾ മാത്രം, രാജകൊട്ടാരത്തിലേതുപോലെ വിസ്തൃതമല്ല. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വേദിസ്ഥാനങ്ങൾ ദിക്പാലകർക്കു ബലി അർപ്പിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളും, ചൈത്യങ്ങൾ ഗണപതി മുതലായവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളും, ആയതനങ്ങൾ വിഷ്ണു മുതലായവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളുമാണെന്നു വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വനവാസത്തിന്റെ ആദ്യദിവസംതന്നെ ധർമകർമത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘പാപസംശമനം ബലിം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഗൃഹസ്ഥൻ നിത്യം ചെയ്യേണ്ടതായ, പഞ്ചസൂനാദോഷങ്ങളുടെ (വീട്ടിലെ ദൈനംദിന പ്രവൃത്തികളിൽ അറിയാതെ ജീവികൾക്കുണ്ടാകുന്ന ഹിംസയുടെ) ശാന്തിയാണ് പറയുന്നത്; ഇതിലൂടെ രാമൻ കാട്ടിലും ഗൃഹസ്ഥധർമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

മരങ്ങളുടെ ഇലകൾകൊണ്ടു മേഞ്ഞ, മനോഹരമായ, സ്ഥലത്തിനു യോജിച്ചവിധം നന്നായി നിർമിച്ച, കാറ്റുകയറാത്ത ആ ശാലയിൽ താമസിക്കാനായി എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു പ്രവേശിച്ചു — ദേവഗണങ്ങൾ സുധർമാസഭയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ. അതിരമണീയമായ ചിത്രകൂടത്തിലും നല്ല കടവുകളുള്ള ആ മാല്യവതീനദിയുടെ തീരത്തുമെത്തി, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ ആ ഭൂമി കണ്ട്, ഹൃഷ്ടനായ രാമൻ ആനന്ദിച്ചു; നഗരം വിട്ടുപോന്നതിൽനിന്നുണ്ടായ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്; അതുകൊണ്ട് സർഗസമാപ്തി സൂചിതമാകുന്നു. ‘സുധർമാസഭ’ എന്ന ഉപമയാൽ പർണശാലയെ ദേവസഭയ്ക്കു തുല്യമാക്കുന്നു — വീടിന്റെ മഹത്ത്വം കല്ലുകൊണ്ടല്ല, അതിൽ വസിക്കുന്നവരെക്കൊണ്ടാണ്. ‘ജഹൗ ച ദുഃഖം പുരവിപ്രവാസാത്’ (നഗരം വിട്ടുപോന്നതിന്റെ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ചു) എന്ന പദത്താൽ സർഗം സാന്ത്വനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു തിരിയുന്നു; അവിടേക്ക് ദുഃഖവാർത്തയുമായി സുമന്ത്രൻ മടങ്ങിയെത്തുന്നു.

In the previous sarga Rāma and his companions had made their camp on the bank of the Yamunā; here their arrival at Citrakūṭa is told. When the night had passed, Rāma, the bull of the Raghus, gently woke Lakṣmaṇa, who was still asleep: Son of Sumitrā, listen to the sweet calls of the forest creatures; let us set out, scorcher of foes, for it is time to go. Woken by his brother at the right moment, Lakṣmaṇa shook off sleep, drowsiness and the weariness of the road. Then they all rose, touched the auspicious water of the river, and took the road to Citrakūṭa that the seers travel. Rāma did not order his brother about but woke him gently and pointed out the birdsong; even his commands were sweet. "At the right moment" also tells of Lakṣmaṇa's quick rising: he neither lingered nor protested. Touching the river water sums up the morning rites, which were not given up even in the forest. And the road the seers travel is the very one Bharadvāja had described in the previous sarga, so the thread of the story is kept unbroken.

Setting out in good time with Lakṣmaṇa, Rāma said to lotus-eyed Sītā: Vaidehī, look at the trees flowering everywhere now that the cold season is over; the kiṃśukas, garlanded with their own blossoms, seem to be ablaze. Look at the bhallātakas and the bilvas, untouched by men, bowed down with fruit and flowers; surely we shall be able to live on these. Look, Lakṣmaṇa, at the honeycombs hanging from tree after tree, each as big as a droṇa measure, filled by the bees. The description serves two purposes: it cheers Sītā, and it shows how the forest could support them. "Untouched by men" points to the loneliness of the place, which was the very reason fruit was so plentiful. And "we shall be able to live" was Rāma's reassurance that life in the forest would be easy to sustain. Rāma spoke of no grief of his own, and did not mention Bharata or Kaikeyī; he simply showed Sītā what lay before them. The trees bowed with flowers are imagined as men wearing garlands.

Here the waterhen cries, Rāma said, and the peacock answers it, in this lovely stretch of forest carpeted with fallen flowers. Look at this mountain Citrakūṭa with its towering peak, followed by herds of elephants and echoing with flocks of birds. In the holy woods of Citrakūṭa, on level ground shaded by many trees, we shall live happily, my dear brother. So Rāma went along the road cheering Lakṣmaṇa and Sītā. The ground was strewn with flowers, and the word "level" hints at its fitness for a dwelling, for a leaf hut would not stand on uneven rock; so Rāma was already judging the merits of a place to live, with a prince's good sense. "Dear brother" is a term of affection an elder uses to a younger. By pointing to the waterhen and the peacock calling to each other, Rāma showed the living face of the forest: even in the wilderness they were not alone, but had the birds and beasts for companions.

Then the two brothers, walking on foot with Sītā, reached the lovely, delightful mountain Citrakūṭa. Coming to that mountain, full of flocks of every kind of bird, rich in roots and fruit, beautiful, with plenty of clear water, Rāma said: Gentle brother, this mountain is delightful, covered with every kind of tree and creeper, rich in roots and fruit and lovely; it seems to me we could live well here. Great-souled sages live on this rocky height; let this be our home, dear brother, let us live here. Four qualities are counted here, water, roots and fruit, the shade of trees and good company, and it is these that make a place fit to live in. The last, that sages lived there, matters most, for in a penance grove one's neighbours are one's protection. "It seems to me" shows Rāma putting forward his view modestly rather than commanding, and "let us live here" asks for agreement.

Having decided this, Sītā, Rāma and Lakṣmaṇa went with folded hands to the hermitage and all saluted Vālmīki. The great seer, who knew what was right, was delighted and honoured them, welcomed them and bade them be seated. Then the mighty-armed lord, Lakṣmaṇa's elder brother, introduced himself to the seer as was proper, and spoke to Lakṣmaṇa. The poet himself, the first of poets, had his hermitage at Citrakūṭa, and Rāma's meeting with him is well known in tradition. "Introduced himself as was proper" shows the rule for entering a hermitage: a newcomer should say who he is himself, not wait to be recognised for his greatness. And the sage's single word "be seated" completed his hospitality: a seat, a word of welcome and honour.

Lakṣmaṇa, Rāma said, bring good strong timber and build us a dwelling, gentle brother; my heart is set on living here. Hearing his words, Lakṣmaṇa, tamer of foes, brought trees of various kinds and built a leaf hut. When it was finished, its walls bound with bamboo matting and handsome to look at, Rāma said to Lakṣmaṇa, who stood listening attentively. The matting walls kept out rain and wind. Rāma's words "my heart is set on living here" are worth noting: since they would stay fourteen years, he had a lasting dwelling built, not a passing shelter. "Listening attentively" describes Lakṣmaṇa's nature, always ready to hear his brother's word. Felling trees, gathering timber, binding the walls and thatching the roof, all in one day, Lakṣmaṇa did alone.

Son of Sumitrā, Rāma said, bring the flesh of an antelope and we will consecrate the hut; those who wish to live long must perform the rite for settling a house. Kill a deer and bring it here quickly, bright-eyed Lakṣmaṇa; the rite laid down in the texts must be performed; keep dharma in mind. The rite of settling a house, he meant, brings long life to those who perform it, and even in the forest Rāma held to the authority of the texts. Understanding his brother's command, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, did as he was told, and Rāma spoke to him again: Cook this, and we will consecrate the hut. Be quick, gentle brother; this is an auspicious hour, and the day is a "fixed" one. "Fixed" is a term from the lore of auspicious times for days on which rites for the peace of a house are recommended, such as those under the three Uttarā asterisms or Rohiṇī, or a Sunday, which are called fixed or stable.

The valorous Lakṣmaṇa killed a black antelope fit for sacrifice and put it in the blazing fire. When he knew it was cooked through, well roasted and free of blood, he said to Rāghava, the tiger among men: I have cooked this black antelope whole, with all its limbs; godlike one, make the offering to the gods, for you are skilled in it. By calling him godlike, Lakṣmaṇa showed he regarded his brother as divine, and by "you are skilled" he acknowledged Rāma's mastery of ritual. The division of labour is clear: fetching and cooking were Lakṣmaṇa's part, the offering and the mantras Rāma's, and each did his own part gladly.

Then Rāma, a man of virtue and skilled in recitation, bathed and, with his mind controlled, recited in brief all the formulas that close a sacrificial session. Having worshipped all the hosts of gods, he entered the dwelling in a state of purity, and great gladness arose in the heart of Rāma of boundless splendour. Then he made the offering to the Viśvedevas and worship to Rudra and Viṣṇu, and performed the auspicious rites that set right whatever is amiss in a dwelling. The full rite of entering a house is shown here step by step: bathing, restraint, recitation, worship of the gods, the offering to the Viśvedevas, worship of Rudra and Viṣṇu, and auspicious recitations. Though he had fallen from a kingdom, Rāma did not give up a householder's rites; the leaf hut was a home to him, and so the full rite of consecration was done there. "Controlled" and "pure" suggest purity without and within. And with "great gladness arose" the mood of the sarga changes: from here Rāma's grief is at rest, and he accepts his forest life as a vow.

Having recited properly and bathed in the river according to the rule, Rāma made an excellent offering to remove all fault, the offering by which a householder daily makes amends for the unavoidable harms of household life; so it is shown that even in the forest Rāma followed a householder's dharma. And he laid out altar grounds, shrines and sanctuaries, all in proportion to the hermitage. "In proportion to the hermitage" is important: as the house, so the places of worship; a small leaf hut had small altars, not great ones like those of a royal palace. So the very first day of their forest life began with acts of dharma.

Then they all went in together to live in that charming hut, thatched with leaves, well built in a fitting spot and sheltered from the wind, as the hosts of the gods enter their hall Sudharmā. Having come to lovely Citrakūṭa and to the river Mālyavatī with her good bathing places, and seeing that land alive with beasts and birds, Rāma rejoiced and was glad, and let go of the sorrow of exile from the city. These last two verses are in a longer metre, marking the end of the sarga. The image of Sudharmā makes the leaf hut the equal of the gods' own assembly hall, for a home's greatness lies not in its stone but in those who live in it. With Rāma letting go of his sorrow the sarga ends in consolation; in the next, the story turns back to Ayodhyā, where Sumantra returns bearing the news of grief.