पूर्वस्मिन् सर्गे रामः लक्ष्मणः सीता च प्रयागे भरद्वाजस्य आश्रमम् उपगताः, तत्र च मुनिना सत्कृताः; अयं सर्गः तेषां चित्रकूटप्रस्थानं वर्णयति। तस्मिन् आश्रमे रजनीम् उषित्वा अरिंदमौ तौ राजपुत्रौ महर्षिम् अभिवाद्य तं गिरिं प्रति प्रस्थितौ। महर्षिः तेषां स्वस्त्ययनम् अकरोत्; प्रस्थितान् तान् प्रेक्ष्य सः पिता औरसान् पुत्रान् इव स्नेहेन अनुससार। ततः महातेजाः भरद्वाजः सत्यपराक्रमं रामं प्रति वक्तुं प्रचक्रमे — ‘हे मनुजर्षभौ, गङ्गायमुनयोः सन्धिम् आसाद्य पश्चान्मुखाश्रितां कालिन्दीं नदीम् अनुगच्छेतम्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः न केवलं पन्थानं कथयति, अपि तु मङ्गलम् आशास्ते; ‘पिता पुत्रान् इव’ इति उपमया च मुनेः स्नेहः जनकस्नेहतुल्यः इति सूच्यते।

मुनिः अग्रे कथयति — ‘प्रतिस्रोतःसमागतां कालिन्दीम् आसाद्य तस्याः प्रचरितं प्रकामं तीर्थं दृष्ट्वा तत्र प्लवं कृत्वा अंशुमतीं नदीं तरत। ततः हरितच्छदं महान्तं न्यग्रोधम् आसादयिष्यथ, यः बहुभिः वृक्षैः परीतः श्यामः सिद्धैः च उपसेवितः। तस्मिन् वटे सीता अञ्जलिं कृत्वा आशिषां क्रियां प्रयुञ्जीत; तं वृक्षं समासाद्य तत्र वसेत, अतिक्रमेत वा।’ पञ्चमः श्लोकः अत्र षट्पादः — एकस्मिन् एव अङ्के त्रयः अर्धश्लोकाः निबद्धाः। ‘प्रचरितं तीर्थम्’ इति पदेन सूच्यते यत् जनैः गम्यमानम् अवतरणस्थानम् एव ग्राह्यम्, न तु यत्र कुत्रचित् प्रवेशः; नदीतरणे हि अपरीक्षितः घट्टः एव महद् भयम्। श्यामवटः च मार्गे प्रसिद्धं चिह्नम्, अतः मुनिः तम् एव लक्ष्यत्वेन निर्दिशति। ‘वसेत, अतिक्रमेत वा’ इति विकल्पेन मुनिः तेषां स्वातन्त्र्यं रक्षति — मार्गदर्शकः दिशं दर्शयति, न तु नियमयति। सीतायाः च वटवन्दनम् अत्र पूर्वम् एव आदिष्टम्, तत् च चतुर्विंशे श्लोके यथोक्तम् एव सम्पद्यते।

‘वटात् क्रोशमात्रं गत्वा नीलं काननं द्रक्ष्यथ, यत् सल्लकीबदरीमिश्रं यामुनैः वंशैः च रम्यम्। एषः एव चित्रकूटस्य पन्थाः, यः मया बहुशः गतः; सः रम्यः मार्दवयुक्तः दावाग्निभिः च विवर्जितः।’ इति पन्थानम् आदिश्य महर्षिः संन्यवर्तत; रामः तम् अभिवाद्य ‘तथा’ इति उक्त्वा तं विनिवर्तितवान्। अत्र मुनेः वर्णनं न केवलं दिङ्निर्देशः, अपि तु सान्त्वनम् अपि — ‘मार्दवयुक्तः’ इति पदेन सुकुमार्याः सीतायाः पादयोः क्लेशः न भविष्यति इति सूच्यते, ‘दावैः विवर्जितः’ इति च वनवासिनां प्रधानं भयं निवार्यते। स्वयम् अनुभूतं मार्गं निर्दिशन् मुनिः स्वस्य साक्षित्वेन एव तेषां विश्वासं जनयति। ‘क्रोशमात्रम्’ इति परिमाणनिर्देशेन च मार्गः सुगमः इति ज्ञाप्यते — दीर्घा यात्रा खण्डशः विभज्य कथ्यते, येन श्रोतुः मनसि क्लेशः न जायते।

उपावृत्ते तस्मिन् मुनौ रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘भद्रं ते; कृतपुण्याः खलु वयम्, यत् अयं मुनिः अस्मान् अनुकम्पते।’ एतत् वचनं रामस्य शीलं प्रकाशयति — सः न स्वस्य माहात्म्येन मुनेः अनुग्रहं मन्यते, अपि तु पूर्वकृतेन पुण्येन। एवं तौ मनस्विनौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा सीताम् एव अग्रतः कृत्वा कालिन्दीं नदीं जग्मतुः। ‘सीताम् अग्रतः कृत्वा’ इति पदं रक्षाविधानं सूचयति — पुरतः वधूः, पृष्ठतः च सायुधौ वीरौ; एषा एव वनमार्गे चर्यायाः विधिः, या अग्रे सप्तविंशे श्लोके स्पष्टम् उक्ता।

शीघ्रस्रोतस्विनीं कालिन्दीं नदीम् आसाद्य ते सद्यः चिन्ताम् आपेदिरे, यतः नदीजलं तितीर्षवः आसन्। ततः तौ काष्ठसंघाटं कृत्वा सुमहान्तं प्लवं चक्रतुः, यः शुष्कैः वंशैः समाकीर्णः उशीरैः च समावृतः। अनन्तरं वीर्यवान् लक्ष्मणः वैतसशाखाः जम्बुशाखाः च छित्त्वा सीतायाः सुखम् आसनं चकार। अत्र काव्यस्य सूक्ष्मता द्रष्टव्या — प्लवः केवलं तरणसाधनम्, किन्तु लक्ष्मणः तत्र शुष्कवंशान् उशीराणि च आस्तीर्य आसनं च रचयति; राजपुत्र्याः सुकुमारत्वं स्मृत्वा वने अपि यथाशक्ति सुखं कल्प्यते। ‘चिन्ताम् आपेदिरे’ इति पदेन च कविः दर्शयति यत् एते न सिद्धाः न योगिनः, अपि तु मानुषाः — नदीम् अतीर्त्वा गन्तुं न शक्यम् इति ज्ञात्वा ते व्याकुलाः अभवन्, ततः च स्वयम् एव उपायं चिन्तयित्वा अकुर्वन्।

तत्र दाशरथिः रामः श्रियम् इव अचिन्त्यां प्रियां किञ्चित् लज्जमानां तां सीताम् अध्यारोपयत प्लवम्। वैदेह्याः पार्श्वे वसने भूषणानि च, प्लवे च कठिनकाजं समाहितः रामः न्यस्तवान्। ‘कठिनकाजम्’ इति पदेन खनित्रं चर्ममयी पेटिका च गृह्येते, ये वनवासिनाम् उपकरणानि। प्रथमं सीताम् आरोप्य संघाटं परिगृह्य प्रीतौ यत्तौ च तौ दशरथात्मजौ प्रतेरतुः। अत्र ‘यत्तौ’ इति पदं प्रयत्नं सावधानतां च सूचयति; ‘प्रीतौ’ इति च — भयम् अपहाय हर्षेण एव कर्म कुर्वन्तौ भ्रातरौ चित्रितौ। ‘श्रियम् इव’ इति उपमा सीतायाः देवीत्वं स्मारयति; सा हि न केवलं राजवधूः, अपि तु साक्षात् लक्ष्मीः इति कवेः अभिप्रायः। ‘समाहितः’ इति विशेषणं च सूचयति यत् रामः स्वयम् एव यत्नेन तानि न्यस्तवान्, यतः सेवकाः अपि राज्येन सह त्यक्ताः।

कालिन्द्याः मध्यम् आयाता सीता ताम् एव नदीम् अवन्दत — ‘देवि, स्वस्ति; त्वां तरामि; मे पतिः व्रतं पारयेत्। स्वस्तिना रामे प्रत्यागते इक्ष्वाकुपालितां पुरीं प्राप्य गोसहस्रेण सुराघटशतेन च त्वां यक्ष्ये।’ एवं याचमाना कृताञ्जलिः वरवर्णिनी सीता दक्षिणं तीरम् अभिसम्प्राप्ता। अत्र सीतायाः चित्तं प्रकाशते — स्वस्य क्लेशः तया न स्मर्यते, केवलं पत्युः व्रतसमाप्तिः प्रार्थ्यते; प्रत्यागमनकाले च प्रतिश्रुता पूजा तस्याः आशाम् एव सूचयति। नदीनां देवतात्वेन वन्दनं वैदिकी रीतिः, यां सीता वनमार्गे अपि न त्यजति। किञ्च ‘इक्ष्वाकुपालितां पुरीम्’ इति पदेन सा अयोध्यायाः राजवंशम् एव स्मरति — निर्वासिता अपि सा तं वंशं स्वकीयम् एव मन्यते। गोसहस्रं सुराघटशतं च इति उपचारौ तत्कालीनायाः नदीपूजायाः विधिं दर्शयतः।

ततः ते प्लवेन शीघ्रगाम् ऊर्मिमालिनीं तीरजैः बहुभिः वृक्षैः शोभितां यमुनां नदीं संतेरुः। तीर्णाः च ते प्लवम् उत्सृज्य यमुनावनात् प्रस्थाय शीतलं हरितच्छदं श्यामं न्यग्रोधम् आसेदुः — तम् एव वटं यम् भरद्वाजः पूर्वम् उद्दिष्टवान्। एवं मुनेः वचनं यथोक्तं फलितम्; एतेन च पाठकस्य मनसि मुनेः वाक्ये प्रत्ययः दृढीभवति। ‘प्लवम् उत्सृज्य’ इति पदम् अपि सार्थकम् — यत् साधनं कृत्यं साधितवत्, तत् तत्रैव त्यज्यते; वनवासिनः किमपि अतिरिक्तं न वहन्ति। ‘शीतलम्’ इति विशेषणं च अध्वश्रान्तानां तेषाम् आश्वासनं सूचयति।

न्यग्रोधं समुपागम्य वैदेही तम् अभ्यवन्दत — ‘महावृक्ष, नमः ते अस्तु; मे पतिः व्रतं पारयेत्। कौसल्यां यशस्विनीं सुमित्रां च पुनः पश्येम।’ इति अञ्जलिं कृत्वा मनस्विनी सा तं वनस्पतिं पर्यगच्छत्। अत्र सीतायाः प्रार्थनायां स्वार्थः न कोऽपि — पत्युः व्रतम्, श्वश्र्वोः दर्शनं च एव याच्येते। ततः आयाचन्तीम् अनिन्दितां दयितां विधेयां च तां सीताम् अवलोक्य रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत्। ‘विधेया’ इति पदेन तस्याः अनुकूलत्वम्, ‘अनिन्दिता’ इति च निर्दोषत्वं ख्याप्यते; एतत् दृष्ट्वा एव रामस्य हृदये तस्याः रक्षणविषये विशेषा चिन्ता जायते, या अनन्तरं लक्ष्मणं प्रति आज्ञारूपेण निर्गच्छति।

रामः आह — ‘हे भरतानुज, द्विपदां वर, त्वं सीताम् आदाय अग्रतः गच्छ; अहं सायुधः पृष्ठतः अनुगमिष्यामि। जनकात्मजा यत् यत् फलं पुष्पं वा प्रार्थयते, यत्र च अस्याः मनः रमते, तत् तत् वैदेह्यै प्रयच्छ।’ सा अबला एकैकं पादपं गुल्मं पुष्पशालिनीं लतां च अदृष्टरूपां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ; सीतावचनसंरब्धः लक्ष्मणः च कुसुमोत्करान् रमणीयान् बहुविधान् पादपान् आनयामास। अत्र वनवासस्य कठोरता क्षणं विरमति — नूतनदर्शनेन सीतायाः बाल्यसदृशं कौतूहलं जायते, भ्रातरौ च तत् पूरयतः। रामस्य आज्ञायां च द्वे वस्तुनी — रक्षा प्रीतिः च; अग्रे लक्ष्मणः सीता च, पृष्ठतः सायुधः रामः, इति व्यूहः शत्रुभयं परिहरति, ‘यत्र अस्याः मनः रमते’ इति च वचनं तस्याः सन्तोषम् एव प्रधानं मन्यते।

विचित्रवालुकजलां हंससारसनादितां तां नदीं तदा प्रेक्ष्य जनकराजस्य सुता रेमे। ततः क्रोशमात्रं गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ बहून् मेध्यान् मृगान् हत्वा यमुनावने चेरतुः। बर्हिणपूगनादिते वारणवानरायुते शुभे वने विहृत्य ते अदीनदर्शनाः समं नदीवप्रम् उपेत्य सत्वरं निवासम् आजग्मुः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः, येन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। ‘अदीनदर्शनाः’ इति पदं सर्गस्य सारम् एव वहति — राज्यात् भ्रष्टाः अपि ते न दीनाः; यत् प्राप्तं तेन एव सन्तुष्टाः वने रमन्ते। अनेन सर्गेण रामादीनां चित्रकूटयात्रायाः द्वितीयः पादः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे ते चित्रकूटम् एव प्राप्स्यन्ति, वाल्मीकिं च द्रक्ष्यन्ति। ‘मेध्यान् मृगान्’ इति पदेन यज्ञार्हाः पवित्राः पशवः गृह्यन्ते, न तु यत् किमपि; ‘समं नदीवप्रम्’ इति च समतलः तटः, यः शयनाय योग्यः।

గత సర్గలో రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత ప్రయాగలోని భరద్వాజాశ్రమాన్ని చేరుకున్నారు, అక్కడ ముని వారిని సత్కరించాడు; ఈ సర్గ వారి చిత్రకూట ప్రయాణాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆ ఆశ్రమంలో రాత్రి గడిపి, శత్రుదమనులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులూ మహర్షికి నమస్కరించి ఆ పర్వతం వైపు బయలుదేరారు. మహర్షి వారికి స్వస్త్యయనం (మంగళాశీర్వచనం) చేశాడు; బయలుదేరిన వారిని చూసి, తండ్రి తన ఔరసపుత్రులను అనుసరించినట్లు ప్రేమతో కొంతదూరం వారి వెంట వెళ్ళాడు. ఆ తరువాత మహాతేజస్వి అయిన భరద్వాజుడు సత్యపరాక్రముడైన రామునితో ఇలా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — ‘మనుష్యశ్రేష్ఠులారా, గంగాయమునల సంగమాన్ని చేరి, పడమటి వైపుకు మళ్ళిన కాళిందీనదిని అనుసరించండి.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — ముని కేవలం దారి చెప్పడం లేదు, మంగళాన్ని కూడా ఆశిస్తున్నాడు; ‘తండ్రి కుమారులను అనుసరించినట్లు’ అనే ఉపమతో ముని ప్రేమ జనకుని ప్రేమతో సమానమని సూచించబడింది.

ముని ఇంకా ఇలా చెబుతున్నాడు — ‘ప్రవాహానికి ఎదురుగా వచ్చి కలిసే కాళిందిని చేరి, దానిలో జనులు ఎక్కువగా ఉపయోగించే రేవును చూసి, అక్కడ తెప్ప కట్టుకొని సూర్యపుత్రి అయిన ఆ నదిని దాటండి. ఆ తరువాత పచ్చని ఆకులు గల ఒక పెద్ద మర్రిచెట్టును చేరుకుంటారు; అది ఎన్నో చెట్లతో చుట్టుముట్టబడి, శ్యామవర్ణంలో ఉంటుంది, సిద్ధులు దానిని సేవిస్తారు. ఆ మర్రిచెట్టు దగ్గర సీత చేతులు జోడించి ఆశీర్వచనాలను ప్రార్థించాలి; ఆ చెట్టును చేరి మీరు అక్కడ నివసించవచ్చు, లేదా దాటి ముందుకు వెళ్ళవచ్చు.’ ఇక్కడ ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ఒకే అంకంలో మూడు అర్ధశ్లోకాలు రచించబడ్డాయి. ‘ప్రచరితం తీర్థం’ (జనులు ఉపయోగించే రేవు) అనే పదంతో జనులు రాకపోకలు చేసే దిగుడుస్థానాన్నే ఎంచుకోవాలని, ఎక్కడపడితే అక్కడ దిగకూడదని సూచించబడింది; నదిని దాటేటప్పుడు పరీక్షించని రేవే గొప్ప భయం. శ్యామవటం (నల్లని మర్రిచెట్టు) దారిలో ప్రసిద్ధమైన గుర్తు, కాబట్టి ముని దానినే లక్ష్యంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు. ‘వసేత, అతిక్రమేత వా’ (నివసించవచ్చు, లేదా దాటిపోవచ్చు) అనే ప్రత్యామ్నాయంతో ముని వారి స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడుతున్నాడు — మార్గదర్శకుడు దిశను చూపుతాడు, నియమించడు. సీత మర్రిచెట్టుకు నమస్కరించడం ఇక్కడే ముందుగా ఆదేశించబడింది, అది ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో చెప్పినట్లే జరుగుతుంది.

‘మర్రిచెట్టు నుండి ఒక క్రోసు దూరం వెళ్ళగానే నల్లని (దట్టమైన) వనాన్ని చూస్తారు; అది సల్లకీ, రేగు చెట్లతో కలిసి, యమునాతీరంలోని వెదుళ్ళతో రమణీయంగా ఉంటుంది. ఇదే చిత్రకూటానికి దారి, నేను దీనిలో ఎన్నోసార్లు వెళ్ళాను; ఇది రమణీయమైనది, మెత్తనైనది, దావాగ్నులు లేనిది.’ ఇలా దారి చూపించి మహర్షి వెనుకకు మరలాడు; రాముడు అతనికి నమస్కరించి ‘అలాగే’ అని చెప్పి అతనిని తిరిగి పంపాడు. ఇక్కడ ముని వర్ణన కేవలం దిక్కు చూపడం కాదు, ఊరడింపు కూడా — ‘మార్దవయుక్తః’ (మెత్తనైనది) అనే పదంతో సుకుమారి అయిన సీత పాదాలకు బాధ కలగదని సూచించబడింది, ‘దావైః వివర్జితః’ (దావాగ్నులు లేనిది) అనే పదంతో వనవాసుల ప్రధాన భయం తొలగించబడింది. తాను స్వయంగా అనుభవించిన మార్గాన్ని నిర్దేశిస్తూ ముని తన సాక్ష్యంతోనే వారికి విశ్వాసం కలిగిస్తున్నాడు. ‘క్రోశమాత్రం’ (ఒక క్రోసు మాత్రమే) అనే పరిమాణ నిర్దేశంతో మార్గం సులభమైనదని తెలియజేయబడింది — దీర్ఘయాత్రను ముక్కలుగా విభజించి చెబుతారు, దానివల్ల వినేవారి మనస్సులో క్లేశం పుట్టదు.

ఆ ముని వెనుకకు మరలిన తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీకు శుభమగుగాక; ఈ ముని మనపై అనుకంప చూపుతున్నాడంటే మనం నిజంగా పుణ్యం చేసుకున్నవారం.’ ఈ మాట రాముని శీలాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — అతడు ముని అనుగ్రహాన్ని తన మాహాత్మ్యం వల్ల కాక, పూర్వం చేసిన పుణ్యం వల్ల కలిగినదిగా భావిస్తాడు. ఈ విధంగా మనస్వులైన ఆ ఇద్దరు పురుషవ్యాఘ్రులూ ఆలోచించుకొని, సీతనే ముందు ఉంచుకొని కాళిందీనది దగ్గరకు వెళ్ళారు. ‘సీతను ముందు ఉంచుకొని’ అనే మాట రక్షావిధానాన్ని సూచిస్తుంది — ముందు వధువు, వెనుక ఆయుధధారులైన వీరులు; వనమార్గంలో నడవవలసిన విధి ఇదే, అది ముందు ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో స్పష్టంగా చెప్పబడింది.

వేగంగా ప్రవహించే కాళిందీనదిని చేరగానే వారు వెంటనే ఆలోచనలో పడ్డారు, ఎందుకంటే వారు ఆ నదీజలాన్ని దాటాలనుకున్నారు. అప్పుడు ఆ ఇద్దరూ కొయ్యదుంగలను కలిపి కట్టి, ఎండిన వెదుళ్ళు పరచి, వట్టివేళ్ళతో కప్పిన ఎంతో పెద్ద తెప్పను నిర్మించారు. ఆ తరువాత పరాక్రమశాలి లక్ష్మణుడు ప్రబ్బలి (వేతస) కొమ్మలనూ నేరేడు కొమ్మలనూ నరికి సీతకు సుఖమైన ఆసనాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఇక్కడ కావ్య సూక్ష్మతను చూడాలి — తెప్ప కేవలం దాటడానికి సాధనం, కానీ లక్ష్మణుడు దానిపై ఎండిన వెదుళ్ళూ వట్టివేళ్ళూ పరచి ఆసనం కూడా ఏర్పాటు చేస్తాడు; రాజకుమారి సుకుమారత్వాన్ని తలచుకొని వనంలో కూడా శక్తి మేరకు సుఖం కల్పిస్తారు. ‘చింతామాపేదిరే’ (ఆలోచనలో పడ్డారు) అనే పదంతో కవి వీరు సిద్ధులూ యోగులూ కారు, మనుషులే అని చూపుతున్నాడు — నదిని దాటకుండా ముందుకు వెళ్ళలేమని తెలిసి వారు కలవరపడ్డారు, తరువాత తామే ఉపాయం ఆలోచించి ఆచరించారు.

అక్కడ దాశరథి రాముడు, లక్ష్మీదేవిలా ఊహకందని సౌందర్యం గల తన ప్రియురాలు, కొంచెం సిగ్గుపడుతున్న ఆ సీతను తెప్పపైకి ఎక్కించాడు. ఏకాగ్రచిత్తుడైన రాముడు వైదేహి పక్కన వస్త్రాలనూ ఆభరణాలనూ, తెప్పపై గునపాన్నీ తోలుపెట్టెనూ ఉంచాడు. ‘కఠినకాజం’ అనే పదంతో గునపం, తోలుతో చేసిన పెట్టె గ్రహించబడతాయి, ఇవి వనవాసుల ఉపకరణాలు. ముందుగా సీతను ఎక్కించి, ఆ తెప్పను పట్టుకొని, సంతోషంతో, జాగ్రత్తగా ఆ ఇద్దరు దశరథపుత్రులూ నదిని దాటారు. ఇక్కడ ‘యత్తౌ’ (జాగ్రత్తగా) అనే పదం ప్రయత్నాన్నీ సావధానతనూ సూచిస్తుంది; ‘ప్రీతౌ’ (సంతోషంతో) అనే పదంతో భయాన్ని విడిచి సంతోషంతోనే పని చేస్తున్న సోదరులు చిత్రించబడ్డారు. ‘శ్రియమివ’ (లక్ష్మీదేవిలా) అనే ఉపమ సీత దేవీత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; ఆమె కేవలం రాజవధువు కాదు, సాక్షాత్తు లక్ష్మియే అని కవి అభిప్రాయం. ‘సమాహితః’ (ఏకాగ్రచిత్తుడు) అనే విశేషణం రాముడు స్వయంగా శ్రద్ధగా వాటిని ఉంచాడని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే సేవకులు కూడా రాజ్యంతో పాటే విడువబడ్డారు.

కాళింది మధ్యకు వచ్చిన సీత ఆ నదికే నమస్కరించింది — ‘దేవీ, నీకు స్వస్తి; నిన్ను దాటుతున్నాను; నా భర్త తన వ్రతాన్ని నెరవేర్చుగాక. రాముడు క్షేమంగా తిరిగి వచ్చి, ఇక్ష్వాకులు పాలించే పురాన్ని చేరిన తరువాత వెయ్యి గోవులతో, వంద సురాఘటాలతో నిన్ను పూజిస్తాను.’ ఈ విధంగా యాచిస్తూ, చేతులు జోడించిన సుందరి సీత దక్షిణ తీరాన్ని చేరుకుంది. ఇక్కడ సీత మనస్సు ప్రకాశిస్తుంది — తన క్లేశాన్ని ఆమె తలచుకోదు, భర్త వ్రతం పూర్తి కావాలని మాత్రమే ప్రార్థిస్తుంది; తిరిగి వచ్చే సమయంలో వాగ్దానం చేసిన పూజ ఆమె ఆశనే సూచిస్తుంది. నదులను దేవతలుగా నమస్కరించడం వైదిక రీతి, దానిని సీత వనమార్గంలో కూడా విడువదు. అంతేకాక ‘ఇక్ష్వాకుపాలితాం పురీం’ (ఇక్ష్వాకులు పాలించే పురం) అనే పదంతో ఆమె అయోధ్య రాజవంశాన్నే తలచుకుంటుంది — వెళ్ళగొట్టబడినా ఆమె ఆ వంశాన్ని తనదిగానే భావిస్తుంది. వెయ్యి గోవులు, వంద సురాఘటాలు అనే ఉపచారాలు ఆ కాలపు నదీపూజా విధిని చూపుతాయి.

ఆ తరువాత వారు తెప్పతో, వేగంగా ప్రవహించేదీ, అలల వరుసలు గలదీ, తీరంలో పెరిగిన ఎన్నో చెట్లతో శోభిల్లేదీ అయిన యమునానదిని దాటారు. దాటిన తరువాత తెప్పను విడిచిపెట్టి, యమునావనం నుండి బయలుదేరి, చల్లనిదీ, పచ్చని ఆకులు గలదీ అయిన శ్యామన్యగ్రోధాన్ని (నల్లని మర్రిచెట్టును) చేరుకున్నారు — భరద్వాజుడు ముందుగా నిర్దేశించిన ఆ మర్రిచెట్టునే. ఈ విధంగా ముని మాట చెప్పినట్లే ఫలించింది; దీనితో పాఠకుని మనస్సులో ముని వాక్యంపై విశ్వాసం దృఢపడుతుంది. ‘ప్లవముత్సృజ్య’ (తెప్పను విడిచిపెట్టి) అనే పదం కూడా సార్థకమైనది — తన పనిని సాధించిన సాధనాన్ని అక్కడే విడిచిపెడతారు; వనవాసులు అదనంగా ఏదీ మోయరు. ‘శీతలం’ (చల్లని) అనే విశేషణం మార్గశ్రమతో అలసిన వారికి కలిగిన ఊరటను సూచిస్తుంది.

మర్రిచెట్టును సమీపించి వైదేహి దానికి నమస్కరించింది — ‘మహావృక్షమా, నీకు నమస్కారం; నా భర్త తన వ్రతాన్ని నెరవేర్చుగాక. కీర్తిమంతురాలైన కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ మేము మళ్ళీ చూడగలగాలి.’ ఇలా చేతులు జోడించి మనస్విని అయిన ఆమె ఆ మహావృక్షానికి ప్రదక్షిణం చేసింది. ఇక్కడ సీత ప్రార్థనలో స్వార్థం ఏమాత్రం లేదు — భర్త వ్రతం, అత్తల దర్శనం మాత్రమే కోరబడుతున్నాయి. ఆ తరువాత ఇలా ప్రార్థిస్తున్న, నిందారహితురాలైన, తన మాటకు అనుకూలంగా ఉండే ప్రియురాలు సీతను చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. ‘విధేయా’ (అనుకూలురాలు) అనే పదంతో ఆమె అనుకూలత, ‘అనిందితా’ (నిందారహితురాలు) అనే పదంతో నిర్దోషత్వం ప్రకటించబడ్డాయి; ఇది చూసే రాముని హృదయంలో ఆమె రక్షణ గురించి విశేషమైన చింత పుడుతుంది, అది తరువాత లక్ష్మణునికి ఆజ్ఞరూపంలో వెలువడుతుంది.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘భరతుని తమ్ముడా, మనుష్యులలో శ్రేష్ఠుడా, నువ్వు సీతను తీసుకొని ముందు నడువు; నేను ఆయుధాలతో వెనుక అనుసరిస్తాను. జనకుని కుమార్తె ఏ ఫలాన్ని గానీ పువ్వును గానీ కోరుతుందో, దేనిపై ఆమె మనస్సు రమిస్తుందో, దానిని వైదేహికి తెచ్చి ఇవ్వు.’ ఆ అబల ఇంతకుముందు చూడని రూపం గల ఒక్కొక్క చెట్టునూ, పొదనూ, పూలతో నిండిన లతనూ చూస్తూ రాముని అడిగింది; సీత మాటతో ఉత్సాహం పొందిన లక్ష్మణుడు పూలగుత్తులతో నిండిన రమణీయమైన రకరకాల మొక్కలను తెచ్చి ఇచ్చాడు. ఇక్కడ వనవాసపు కాఠిన్యం ఒక క్షణం విరమిస్తుంది — కొత్తవి చూడటంతో సీతకు బాల్యంలాంటి కుతూహలం పుడుతుంది, సోదరులిద్దరూ దానిని తీరుస్తారు. రాముని ఆజ్ఞలో రెండు విషయాలు ఉన్నాయి — రక్షణ, ప్రీతి; ముందు లక్ష్మణుడూ సీతా, వెనుక ఆయుధధారి రాముడు అనే వ్యూహం శత్రుభయాన్ని నివారిస్తుంది, ‘దేనిపై ఆమె మనస్సు రమిస్తుందో’ అనే మాట ఆమె సంతోషాన్నే ప్రధానంగా భావిస్తుంది.

రంగురంగుల ఇసుకతో, నీటితో, హంసల సారసాల కూతలతో నిండిన ఆ నదిని అప్పుడు చూసి జనకరాజు కుమార్తె ఆనందించింది. ఆ తరువాత ఒక క్రోసు దూరం వెళ్ళి సోదరులైన రామలక్ష్మణులు యజ్ఞయోగ్యమైన ఎన్నో మృగాలను వేటాడి యమునావనంలో సంచరించారు. నెమళ్ళ గుంపుల నాదాలతో ప్రతిధ్వనించేదీ, ఏనుగులతో వానరులతో నిండినదీ అయిన శుభమైన వనంలో విహరించి, దైన్యం లేని ముఖాలు గల వారు సమతలమైన నదీతీరాన్ని చేరి త్వరగా నివాసానికి వచ్చారు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గ సమాప్తి సూచించబడింది. ‘అదీనదర్శనాః’ (దైన్యం లేని ముఖాలు గలవారు) అనే పదం సర్గ సారాన్నే మోస్తుంది — రాజ్యభ్రష్టులైనా వారు దీనులు కారు; లభించినదానితోనే సంతుష్టులై వనంలో ఆనందిస్తారు. ఈ సర్గతో రామాదుల చిత్రకూట యాత్రలో రెండవ భాగం ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో వారు చిత్రకూటాన్నే చేరుకుంటారు, వాల్మీకిని కూడా దర్శిస్తారు. ‘మేధ్యాన్ మృగాన్’ అనే పదంతో యజ్ఞానికి అర్హమైన పవిత్రమైన పశువులు గ్రహించబడతాయి, ఏవి పడితే అవి కాదు; ‘సమం నదీవప్రం’ అనే పదంతో పడుకోవడానికి అనువైన సమతలమైన నదీతీరం చెప్పబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமனும் லக்ஷ்மணனும் சீதையும் பிரயாகையில் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்தை அடைந்து, அங்கே முனிவரால் உபசரிக்கப்பட்டனர்; இந்தச் சர்க்கம் அவர்கள் சித்திரகூடத்துக்குப் புறப்பட்டதை வருணிக்கிறது. அந்த ஆசிரமத்தில் இரவைக் கழித்து, பகைவரை அடக்கும் அந்த இரு அரசகுமாரர்களும் மாமுனிவரை வணங்கி அந்த மலையை நோக்கிப் புறப்பட்டனர். மாமுனிவர் அவர்களுக்கு ஸ்வஸ்தியயனம் (நலம் வேண்டும் ஆசி) செய்தார்; புறப்பட்ட அவர்களைக் கண்டு, தந்தை தன் சொந்த மகன்களைப் பின்தொடர்வது போல அன்போடு பின்தொடர்ந்தார். பின்னர் பெரும் ஒளியுடைய பரத்வாஜர் சத்தியமே வீரமாகக் கொண்ட ராமனிடம் பேசத் தொடங்கினார்: ‘மனிதரில் சிறந்தவர்களே, கங்கையும் யமுனையும் சேரும் இடத்தை அடைந்து, மேற்கு நோக்கிச் செல்லும் காளிந்தி நதியைப் பின்பற்றிச் செல்லுங்கள்.’ இங்கே கவனிக்கத்தக்கது — முனிவர் வழியை மட்டும் சொல்லவில்லை, மங்கலத்தையும் வாழ்த்துகிறார்; ‘தந்தை மகன்களைப் போல’ என்ற உவமையால் முனிவரின் அன்பு பெற்ற தந்தையின் அன்புக்கு நிகரானது என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

முனிவர் மேலும் கூறுகிறார்: ‘எதிர் நீரோட்டமாக வந்து சேரும் காளிந்தியை அடைந்து, அதில் மக்கள் மிகுதியாகப் பயன்படுத்தும் இறங்குதுறையைக் கண்டு, அங்கே தெப்பம் அமைத்து ஒளிமிக்க அந்த நதியைக் கடவுங்கள். பின்னர் பசுமையான இலைகளுடைய பெரிய ஆலமரத்தை அடைவீர்கள்; அது பல மரங்களால் சூழப்பட்டது, கருநிறமானது, சித்தர்கள் வந்து தங்குவது. அந்த ஆலமரத்திடம் சீதை கைகூப்பி ஆசி வேண்டும் சடங்கைச் செய்யலாம்; அந்த மரத்தை அடைந்து அங்கே தங்கலாம், அல்லது கடந்து செல்லலாம்.’ இங்கே ஐந்தாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளைக் கொண்டது — ஒரே எண்ணின் கீழ் மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் அமைந்துள்ளன. ‘ப்ரசரிதம் தீர்த்தம்’ (மக்கள் பயன்படுத்தும் துறை) என்ற சொல்லால், மக்கள் சென்றுவரும் இறங்குதுறையையே கொள்ள வேண்டும், கண்ட இடத்திலெல்லாம் இறங்கலாகாது என்பது குறிக்கப்படுகிறது; நதியைக் கடக்கும்போது சோதிக்கப்படாத படித்துறையே பெரும் ஆபத்து. கருநிற ஆலமரம் வழியில் புகழ்பெற்ற அடையாளம், ஆகவே முனிவர் அதையே இலக்காகச் சுட்டுகிறார். ‘தங்கலாம், அல்லது கடந்து செல்லலாம்’ என்ற மாற்றுவழியால் முனிவர் அவர்களுடைய சுதந்திரத்தைக் காக்கிறார் — வழிகாட்டி திசையைக் காட்டுகிறார், கட்டுப்படுத்துவதில்லை. சீதை ஆலமரத்தை வணங்குவதும் இங்கே முன்னதாகவே சொல்லப்பட்டுள்ளது; அது இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் சொன்னபடியே நிறைவேறுகிறது.

‘ஆலமரத்திலிருந்து ஒரு குரோச தூரம் சென்றதும் நீலநிறக் காட்டைக் காண்பீர்கள்; அது சல்லகி மரங்களும் இலந்தை மரங்களும் கலந்தது, யமுனைக் கரை மூங்கில்களால் இனிமையானது. இதுவே சித்திரகூடத்துக்கான வழி, நான் பலமுறை சென்ற வழி; அது இனிமையானது, மென்மையானது, காட்டுத்தீ இல்லாதது.’ இவ்வாறு வழியைக் காட்டிவிட்டு மாமுனிவர் திரும்பினார்; ராமன் அவரை வணங்கி ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி அவரை வழியனுப்பினான். இங்கே முனிவரின் வருணனை வெறும் திசைகாட்டல் அல்ல, ஆறுதலும்கூட — ‘மார்தவயுக்த:’ (மென்மையானது) என்ற சொல்லால் மென்மையான சீதையின் பாதங்களுக்குத் துன்பம் இராது என்பது குறிக்கப்படுகிறது; ‘காட்டுத்தீ இல்லாதது’ என்பதால் காட்டுவாசிகளின் முதன்மையான அச்சம் நீக்கப்படுகிறது. தானே அனுபவித்த வழியைச் சுட்டுவதால், முனிவர் தன் நேரடிச் சான்றாலேயே அவர்களுக்கு நம்பிக்கை ஊட்டுகிறார். ‘க்ரோசமாத்ரம்’ (ஒரு குரோசம் மட்டும்) என்ற அளவுக் குறிப்பால் வழி எளிதானது என்று அறிவிக்கப்படுகிறது — நீண்ட பயணம் பகுதி பகுதியாகப் பிரித்துச் சொல்லப்படுகிறது, அதனால் கேட்பவர் மனத்தில் சோர்வு எழுவதில்லை.

அந்த முனிவர் திரும்பிச் சென்றதும் ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; இந்த முனிவர் நம்மீது இரக்கம் காட்டுகிறார் என்றால், நாம் உண்மையிலேயே புண்ணியம் செய்தவர்கள்.’ இந்தச் சொல் ராமனின் பண்பை வெளிப்படுத்துகிறது — முனிவரின் அருளைத் தன் பெருமையால் வந்ததாக அவன் கருதவில்லை, முன்பு செய்த புண்ணியத்தால் வந்ததாகக் கருதுகிறான். இவ்வாறு மனவலிமையுடைய ஆண்களில் புலிகளான அவ்விருவரும் கலந்தாலோசித்து, சீதையையே முன்னே செல்லவிட்டுக் காளிந்தி நதிக்குச் சென்றனர். ‘சீதையை முன்னே செல்லவிட்டு’ என்ற சொல் காவல் முறையைக் குறிக்கிறது — முன்னே மருமகள், பின்னே ஆயுதம் தாங்கிய இரு வீரர்கள்; காட்டு வழியில் நடக்க வேண்டிய முறை இதுவே; இது மேலே இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது.

விரைந்த நீரோட்டமுடைய காளிந்தி நதியை அடைந்ததும், நதியின் நீரைக் கடக்க விரும்பிய அவர்கள் உடனே கவலையில் ஆழ்ந்தனர். பின்னர் அவ்விருவரும் கட்டைகளை இணைத்து மிகப் பெரிய தெப்பத்தை அமைத்தனர்; அது உலர்ந்த மூங்கில்களால் பரப்பப்பட்டு, வெட்டிவேரால் மூடப்பட்டிருந்தது. அதன்பின் வீரமுடைய லக்ஷ்மணன் பிரம்புக் கிளைகளையும் நாவல் கிளைகளையும் வெட்டிச் சீதைக்கு வசதியான இருக்கையை அமைத்தான். இங்கே காவியத்தின் நுட்பம் காணத்தக்கது — தெப்பம் வெறும் கடக்கும் கருவி, ஆனால் லக்ஷ்மணன் அதில் உலர்ந்த மூங்கில்களையும் வெட்டிவேரையும் பரப்பி இருக்கையும் அமைக்கிறான்; அரசகுமாரியின் மென்மையை நினைத்துக் காட்டிலும் இயன்றவரை வசதி செய்யப்படுகிறது. ‘சிந்தாம் ஆபேதிரே’ (கவலையில் ஆழ்ந்தனர்) என்ற சொல்லால், இவர்கள் சித்தர்களோ யோகிகளோ அல்ல, மனிதர்களே என்று கவிஞர் காட்டுகிறார் — நதியைக் கடக்காமல் செல்ல இயலாது என்று அறிந்து அவர்கள் கலக்கமடைந்தனர், பின்னர் தாமே வழியை யோசித்துச் செயல்பட்டனர்.

அங்கே தசரதன் மகன் ராமன், திருமகளைப் போல எண்ணற்கரிய, சற்று நாணமுற்ற அன்புக்குரிய சீதையைத் தெப்பத்தில் ஏற்றினான். வைதேகியின் அருகில் ஆடைகளையும் அணிகலன்களையும், தெப்பத்தில் மண்வெட்டியையும் தோல் பெட்டியையும் ராமன் கவனமாக வைத்தான். ‘கடினகாஜம்’ என்ற சொல்லால் மண்வெட்டியும் தோலால் ஆன பெட்டியும் குறிக்கப்படுகின்றன; இவை காட்டுவாசிகளின் கருவிகள். முதலில் சீதையை ஏற்றிவிட்டு, தெப்பத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, மகிழ்ச்சியோடும் கவனத்தோடும் தசரதனின் மகன்கள் இருவரும் கடந்தனர். இங்கே ‘யத்தௌ’ (கவனமுடையவர்கள்) என்ற சொல் முயற்சியையும் விழிப்பையும் குறிக்கிறது; ‘ப்ரீதௌ’ (மகிழ்ந்தவர்கள்) என்பதால் — அச்சத்தை விட்டு மகிழ்ச்சியோடே செயல்படும் சகோதரர்களாக அவர்கள் சித்திரிக்கப்படுகின்றனர். ‘திருமகளைப் போல’ என்ற உவமை சீதையின் தெய்வத்தன்மையை நினைவூட்டுகிறது; அவள் வெறும் அரச மருமகள் அல்ல, நேரடியாக லக்ஷ்மியே என்பது கவிஞரின் கருத்து. ‘சமாஹித:’ (கவனமுடையவன்) என்ற அடைமொழியால், ராமனே முயற்சியோடு அவற்றை வைத்தான் என்பது குறிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் பணியாளர்களும் அரசோடு சேர்த்துக் கைவிடப்பட்டனர்.

காளிந்தியின் நடுவை அடைந்த சீதை அந்த நதியையே வணங்கினாள்: ‘தேவியே, நலம் உண்டாகட்டும்; உன்னைக் கடக்கிறேன்; என் கணவன் தன் விரதத்தை நிறைவேற்றட்டும். ராமன் நலமாகத் திரும்பி வந்து, இக்ஷ்வாகுக்கள் காக்கும் நகரை அடைந்ததும், ஆயிரம் பசுக்களாலும் நூறு சுராக் குடங்களாலும் உன்னை வழிபடுவேன்.’ இவ்வாறு வேண்டிக்கொண்டு கைகூப்பியவாறு, சிறந்த நிறமுடைய சீதை தென்கரையை அடைந்தாள். இங்கே சீதையின் உள்ளம் வெளிப்படுகிறது — தன் துன்பத்தை அவள் நினைப்பதில்லை, கணவனின் விரதம் நிறைவேறுவதை மட்டுமே வேண்டுகிறாள்; திரும்பி வரும்போது செய்வதாக வாக்களித்த வழிபாடு அவளுடைய நம்பிக்கையையே குறிக்கிறது. நதிகளைத் தெய்வங்களாக வணங்குவது வைதிக முறை; அதைச் சீதை காட்டு வழியிலும் கைவிடுவதில்லை. மேலும் ‘இக்ஷ்வாகுபாலிதாம் புரீம்’ (இக்ஷ்வாகுக்கள் காக்கும் நகரம்) என்ற சொல்லால் அவள் அயோத்தியின் அரச குலத்தையே நினைக்கிறாள் — நாடுகடத்தப்பட்டாலும் அந்தக் குலத்தைத் தன்னுடையதாகவே கருதுகிறாள். ஆயிரம் பசுக்கள், நூறு சுராக் குடங்கள் என்ற இரு காணிக்கைகளும் அக்கால நதி வழிபாட்டு முறையைக் காட்டுகின்றன.

பின்னர் அவர்கள் தெப்பத்தால், விரைந்து ஓடுவதும், அலைமாலை சூடியதும், கரையில் வளர்ந்த பல மரங்களால் அழகுபெற்றதுமான யமுனை நதியைக் கடந்தனர். கடந்ததும் தெப்பத்தை விட்டுவிட்டு, யமுனைக் கரைக் காட்டிலிருந்து புறப்பட்டு, குளிர்ந்ததும் பசுமையான இலைகளுடையதுமான கருநிற ஆலமரத்தை அடைந்தனர் — பரத்வாஜர் முன்பு சுட்டிய அதே ஆலமரம். இவ்வாறு முனிவரின் சொல் சொன்னபடியே பலித்தது; இதனால் முனிவரின் வாக்கில் வாசகரின் நம்பிக்கை உறுதிப்படுகிறது. ‘ப்லவம் உத்ஸ்ருஜ்ய’ (தெப்பத்தை விட்டு) என்ற சொல்லும் பொருள் உடையது — தன் பணியை முடித்த கருவி அங்கேயே விடப்படுகிறது; காட்டுவாசிகள் எதையும் கூடுதலாகச் சுமப்பதில்லை. ‘சீதலம்’ (குளிர்ந்த) என்ற அடைமொழி வழிநடையால் களைத்த அவர்களுக்கு ஆறுதலைக் குறிக்கிறது.

ஆலமரத்தை அணுகிய வைதேகி அதை வணங்கினாள்: ‘பெருமரமே, உனக்கு வணக்கம்; என் கணவன் தன் விரதத்தை நிறைவேற்றட்டும். புகழ்மிக்க கௌசல்யையையும் சுமித்திரையையும் நாங்கள் மீண்டும் காண்போமாக.’ இவ்வாறு கைகூப்பி, மனவலிமையுடைய அவள் அந்தப் பெருமரத்தை வலம் வந்தாள். இங்கே சீதையின் வேண்டுதலில் சுயநலம் எதுவுமில்லை — கணவனின் விரதமும் மாமியார்களைக் காண்பதும் மட்டுமே வேண்டப்படுகின்றன. பின்னர் வேண்டிக்கொண்டிருந்த, குற்றமற்ற, அன்புக்குரிய, சொல்வழி நடக்கும் அந்தச் சீதையைக் கண்டு ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான். ‘விதேயா’ (சொல்வழி நடப்பவள்) என்ற சொல்லால் அவளுடைய இணக்கமும், ‘அநிந்திதா’ (குற்றமற்றவள்) என்பதால் குற்றமின்மையும் அறிவிக்கப்படுகின்றன; இதைக் கண்டதாலேயே ராமனின் உள்ளத்தில் அவளைக் காப்பது பற்றிச் சிறப்பான கவலை எழுகிறது; அது பின்னர் லக்ஷ்மணனுக்கான ஆணையாக வெளிப்படுகிறது.

ராமன் கூறினான்: ‘பரதனின் தம்பியே, மனிதரில் சிறந்தவனே, நீ சீதையை அழைத்துக்கொண்டு முன்னே செல்; நான் ஆயுதம் தாங்கிப் பின்னால் தொடர்வேன். ஜனகரின் மகள் எந்தெந்தப் பழத்தையோ பூவையோ கேட்கிறாளோ, எங்கே இவளுடைய மனம் மகிழ்கிறதோ, அதையெல்லாம் வைதேகிக்குக் கொடு.’ அந்த மென்மையான பெண் ஒவ்வொரு மரத்தையும், புதரையும், பூத்துக் குலுங்கும் கொடியையும் இதுவரை கண்டிராத வடிவில் கண்டு ராமனிடம் கேட்டாள்; சீதையின் சொல்லால் ஊக்கமடைந்த லக்ஷ்மணனும் பூக்கொத்துகளையும் இனிய பலவகைச் செடிகளையும் கொண்டுவந்தான். இங்கே வனவாசத்தின் கடுமை சற்று ஓய்கிறது — புதிய காட்சிகளால் சீதைக்குக் குழந்தையைப் போன்ற ஆர்வம் எழுகிறது, சகோதரர் இருவரும் அதை நிறைவேற்றுகின்றனர். ராமனின் ஆணையில் இரண்டு அம்சங்கள் — காவலும் அன்பும்; முன்னே லக்ஷ்மணனும் சீதையும், பின்னே ஆயுதம் தாங்கிய ராமன் என்ற அணிவகுப்பு பகைவர் அச்சத்தை நீக்குகிறது; ‘எங்கே இவளுடைய மனம் மகிழ்கிறதோ’ என்ற சொல் அவளுடைய மனநிறைவையே முதன்மையாகக் கருதுகிறது.

வியத்தகு மணலும் நீரும் உடைய, அன்னங்களும் நாரைகளும் ஒலிக்கும் அந்த நதியை அப்போது கண்டு ஜனக மன்னனின் மகள் மகிழ்ந்தாள். பின்னர் ஒரு குரோச தூரம் சென்று, சகோதரர்களான ராமனும் லக்ஷ்மணனும் வேள்விக்குத் தகுந்த பல விலங்குகளை வேட்டையாடி, யமுனைக் கரைக் காட்டில் திரிந்தனர். மயில் கூட்டங்கள் அகவுவதும், யானைகளும் வானரங்களும் நிறைந்ததுமான அழகிய காட்டில் உலவி, சோர்வற்ற தோற்றமுடைய அவர்கள், சமதளமான நதிக்கரையை அடைந்து, விரைவில் தங்குமிடத்துக்கு வந்தனர். இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளது; இதனால் சர்க்கத்தின் முடிவு குறிக்கப்படுகிறது. ‘அதீனதர்சனா:’ (சோர்வற்ற தோற்றமுடையவர்கள்) என்ற சொல் சர்க்கத்தின் சாரத்தையே தாங்குகிறது — அரசை இழந்தும் அவர்கள் இரங்கத்தக்கவர்கள் அல்லர்; கிடைத்ததைக் கொண்டு நிறைவடைந்து காட்டில் மகிழ்கின்றனர். இந்தச் சர்க்கத்தோடு ராமன் முதலியோரின் சித்திரகூடப் பயணத்தின் இரண்டாம் கட்டம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவர்கள் சித்திரகூடத்தையே அடைந்து வால்மீகியைக் காண்பார்கள். ‘மேத்யான் ம்ருகான்’ என்ற சொல்லால் வேள்விக்குத் தகுந்த தூய விலங்குகள் குறிக்கப்படுகின்றன, கண்டதெல்லாம் அல்ல; ‘சமம் நதீவப்ரம்’ என்பது படுத்துறங்கத் தகுந்த சமதளமான கரையைக் குறிக்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಯಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದರು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅವರು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಶತ್ರುದಮನರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರು ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ಮಹರ್ಷಿಯು ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು (ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದವನ್ನು) ಮಾಡಿದರು; ಹೊರಟ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು, ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು — ‘ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಗಂಗಾಯಮುನೆಯರ ಸಂಗಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆಯಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ಕಾಲಿಂದೀ ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿಯು ಕೇವಲ ದಾರಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂಗಳವನ್ನೂ ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ; ‘ತಂದೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುನಿಯ ಸ್ನೇಹ ಜನಕನ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಮುನಿಯು ಮುಂದುವರಿದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಪ್ರವಾಹದ ಎದುರಾಗಿ ಬಂದು ಸೇರುವ ಕಾಲಿಂದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಜನರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುವ ಅದರ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಕಂಡು, ಅಲ್ಲಿ ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರಿಯಾದ ಆ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿರಿ. ಅನಂತರ ಹಸಿರೆಲೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರವನ್ನು ತಲುಪುವಿರಿ; ಅದು ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ, ಕಪ್ಪಾಗಿದೆ, ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ. ಆ ಆಲದ ಮರಕ್ಕೆ ಸೀತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಬೇಡಲಿ; ಆ ಮರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿರಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿರಿ.’ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಪ್ರಚರಿತಂ ತೀರ್ಥಮ್’ (ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಘಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನರು ಓಡಾಡುವ ಇಳಿದಾಣವನ್ನೇ ಆರಿಸಬೇಕು, ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ನೀರಿಗಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವಾಗ ಪರೀಕ್ಷಿಸದ ಘಟ್ಟವೇ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯ. ಶ್ಯಾಮವಟವು (ಕಪ್ಪು ಆಲದ ಮರ) ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗುರುತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯು ಅದನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಂಗಿರಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿರಿ’ ಎಂಬ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಮುನಿಯು ಅವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ — ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನು ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ವಟವಂದನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ.

‘ಆಲದ ಮರದಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ಹೋದರೆ ನೀಲವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ; ಅದು ಸಲ್ಲಕೀ ಮತ್ತು ಬೋರೆ ಮರಗಳಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ, ಯಮುನಾತೀರದ ಬಿದಿರುಗಳಿಂದ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿ, ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೋಗಿರುವ ದಾರಿ; ಅದು ರಮ್ಯವಾದುದು, ಮೃದುವಾದುದು, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದುದು.’ ಹೀಗೆ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹಿಂದಿರುಗಿದರು; ರಾಮನು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿರ್ದೇಶನವಲ್ಲ, ಸಾಂತ್ವನವೂ ಹೌದು — ‘ಮಾರ್ದವಯುಕ್ತ’ (ಮೃದುವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ ಸೀತೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾಗದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಮುಕ್ತ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವನವಾಸಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾವೇ ಅನುಭವಿಸಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಯು ತಮ್ಮ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವದಿಂದಲೇ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ರೋಶಮಾತ್ರಮ್’ (ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು) ಎಂಬ ಅಳತೆಯ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ದಾರಿ ಸುಗಮ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ದೀರ್ಘ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕೇಳುವವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.

ಆ ಮುನಿಯು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಈ ಮುನಿಯು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ನಾವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪುಣ್ಯ ಮಾಡಿದವರು.’ ಈ ಮಾತು ರಾಮನ ಶೀಲವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮುನಿಯ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ದೊರೆತುದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮನಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾಲಿಂದೀ ನದಿಗೆ ಹೋದರು. ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ವಧು, ಹಿಂದೆ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು; ಇದೇ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿಧಿ, ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವೇಗವಾದ ಪ್ರವಾಹವುಳ್ಳ ಕಾಲಿಂದೀ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಕೂಡಲೇ ಚಿಂತೆಗೀಡಾದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ದಾಟಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು; ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಣಗಿದ ಬಿದಿರುಗಳನ್ನು ಹರಡಿ ಲಾವಂಚವನ್ನು ಹಾಸಿದರು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೀರ್ವಂಜಿ (ವೇತಸ) ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೂ ನೇರಳೆ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೂ ಕಡಿದು ಸೀತೆಗೆ ಸುಖಕರವಾದ ಆಸನವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತೆಪ್ಪವು ಕೇವಲ ದಾಟುವ ಸಾಧನ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಣ ಬಿದಿರು ಮತ್ತು ಲಾವಂಚವನ್ನು ಹಾಸಿ ಆಸನವನ್ನೂ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜಪುತ್ರಿಯ ಸುಕುಮಾರತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಸುಖವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಿಂತಾಮ್ ಆಪೇದಿರೇ’ (ಚಿಂತೆಗೀಡಾದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಇವರು ಸಿದ್ಧರಲ್ಲ, ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯರು — ನದಿಯನ್ನು ದಾಟದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವರು ಕಳವಳಗೊಂಡರು, ಅನಂತರ ತಾವೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿದರು.

ಅಲ್ಲಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಅಚಿಂತ್ಯಳಾದ, ಸ್ವಲ್ಪ ನಾಚುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿದನು. ವೈದೇಹಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ, ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲೆ ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನೂ ರಾಮನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇರಿಸಿದನು. ‘ಕಠಿನಕಾಜಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಇವು ವನವಾಸಿಗಳ ಉಪಕರಣಗಳು. ಮೊದಲು ಸೀತೆಯನ್ನು ಏರಿಸಿ, ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದಲೂ ಆ ಇಬ್ಬರು ದಶರಥಪುತ್ರರು ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ತೌ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಪ್ರೀತೌ’ (ಸಂತೋಷಗೊಂಡವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ — ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರಾಗಿ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಚಿತ್ರಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಶ್ರಿಯಮ್ ಇವ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ದೇವೀತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಕೇವಲ ರಾಜವಧುವಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನ್ನು ಇರಿಸಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯದೊಡನೆ ಸೇವಕರೂ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು.

ಕಾಲಿಂದಿಯ ನಡುವೆ ಬಂದಾಗ ಸೀತೆ ಆ ನದಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು — ‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿನ್ನನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಪತಿ ತನ್ನ ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಿ. ರಾಮನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳಿಂದಲೂ ನೂರು ಸುರಾಘಟಗಳಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡುತ್ತಾ ಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತೆ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪತಿಯ ವ್ರತ ಮುಗಿಯಲಿ ಎಂದಷ್ಟೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟ ಪೂಜೆ ಅವಳ ಆಶೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನದಿಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳೆಂದು ವಂದಿಸುವುದು ವೈದಿಕ ರೀತಿ, ಅದನ್ನು ಸೀತೆ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ನಗರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜವಂಶವನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ವಂಶವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳು ಮತ್ತು ನೂರು ಸುರಾಘಟಗಳು ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಚಾರಗಳು ಆ ಕಾಲದ ನದೀಪೂಜೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಅವರು ತೆಪ್ಪದ ಮೂಲಕ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಅವರು ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಯಮುನೆಯ ತೀರದ ಕಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಟು, ತಂಪಾದ, ಹಸಿರೆಲೆಗಳ, ಕಪ್ಪಾದ ಆಲದ ಮರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು — ಭರದ್ವಾಜರು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಅದೇ ಆಲದ ಮರ. ಹೀಗೆ ಮುನಿಯ ಮಾತು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಫಲಿಸಿತು; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ಲವಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಸಾಧನವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ವನವಾಸಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನದೇನನ್ನೂ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶೀತಲಮ್’ (ತಂಪಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ದಾರಿಯಿಂದ ಬಳಲಿದ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ವೈದೇಹಿ ಅದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು — ‘ಮಹಾವೃಕ್ಷವೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ನನ್ನ ಪತಿ ತನ್ನ ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಿ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ನಾವು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅವಳು ಆ ಮರಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವಾರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲ — ಪತಿಯ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಅತ್ತೆಯರ ದರ್ಶನವನ್ನಷ್ಟೇ ಬೇಡಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಹೀಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ, ತನಗೆ ಅನುಕೂಲೆಯಾದ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ವಿಧೇಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಅನುಕೂಲತೆಯೂ, ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಇದನ್ನು ಕಂಡೇ ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಚಿಂತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತಾನುಜನೇ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ನಡೆ; ನಾನು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬರುತ್ತೇನೆ. ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಯಾವ ಯಾವ ಹಣ್ಣನ್ನಾಗಲಿ ಹೂವನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುತ್ತಾಳೋ, ಎಲ್ಲಿ ಇವಳ ಮನಸ್ಸು ರಮಿಸುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ವೈದೇಹಿಗೆ ತಂದುಕೊಡು.’ ಆ ಅಬಲೆಯು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ರೂಪದ ಒಂದೊಂದು ಮರವನ್ನೂ ಪೊದೆಯನ್ನೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಮನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು; ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ಸುಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಮಣೀಯವಾದ ಬಹುವಿಧ ಗಿಡಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಕಠೋರತೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ — ಹೊಸ ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಬಾಲ್ಯದಂತಹ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಅದನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ; ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ಆಯುಧಧಾರಿ ರಾಮ ಎಂಬ ವ್ಯೂಹ ಶತ್ರುಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಎಲ್ಲಿ ಇವಳ ಮನಸ್ಸು ರಮಿಸುತ್ತದೋ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಸಂತೋಷವನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ.

ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮರಳು ಮತ್ತು ನೀರುಳ್ಳ, ಹಂಸ ಸಾರಸಗಳ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಆ ನದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಳು. ಅನಂತರ ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ಹೋಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯವಾದ ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಿ ಯಮುನೆಯ ತೀರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ನವಿಲುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶುಭವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿ, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖಭಾವದ ಅವರು ನದಿಯ ಸಮತಟ್ಟಾದ ದಡವನ್ನು ಸೇರಿ ಬೇಗನೆ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದೀನದರ್ಶನಾಃ’ (ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖಭಾವದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿದೆ — ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟರಾದರೂ ಅವರು ದೀನರಲ್ಲ; ದೊರೆತುದರಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ರಾಮಾದಿಗಳ ಚಿತ್ರಕೂಟಯಾತ್ರೆಯ ಎರಡನೆಯ ಘಟ್ಟ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನೇ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಮೇಧ್ಯಾನ್ ಮೃಗಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದ ಪವಿತ್ರ ಪಶುಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವುದೋ ಒಂದನ್ನಲ್ಲ; ‘ಸಮಂ ನದೀವಪ್ರಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ದಡ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയും പ്രയാഗയിൽ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി, അവിടെ മുനിയാൽ സത്കരിക്കപ്പെട്ടു; ഈ സർഗം അവർ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു പുറപ്പെടുന്നതു വർണിക്കുന്നു. ആ ആശ്രമത്തിൽ രാത്രി കഴിച്ചശേഷം ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന ആ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരും മഹർഷിയെ വന്ദിച്ച് ആ പർവതത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു. മഹർഷി അവർക്കായി സ്വസ്ത്യയനം (മംഗളകർമം) ചെയ്തു; പുറപ്പെടുന്ന അവരെ കണ്ട്, ഒരു അച്ഛൻ സ്വന്തം മക്കളെയെന്നപോലെ, അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തോടെ അവരെ കുറെ ദൂരം അനുഗമിച്ചു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ ഭരദ്വാജൻ സത്യപരാക്രമനായ രാമനോടു പറഞ്ഞുതുടങ്ങി: ‘മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഗംഗയും യമുനയും ചേരുന്നിടത്തെത്തി പടിഞ്ഞാറോട്ടു തിരിഞ്ഞുപോകുന്ന കാളിന്ദീനദിയെ പിന്തുടരുക.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: മുനി വഴി പറഞ്ഞുകൊടുക്കുക മാത്രമല്ല, മംഗളം ആശംസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ‘അച്ഛൻ മക്കളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ മുനിയുടെ സ്നേഹം ജനകസ്നേഹത്തിനു തുല്യമാണെന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

മുനി തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘എതിർദിശയിൽനിന്ന് ഒഴുകിവന്നു ചേരുന്ന കാളിന്ദിയിലെത്തി, ജനങ്ങൾ ധാരാളമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അതിന്റെ കടവു കണ്ട്, അവിടെ ഒരു ചങ്ങാടമുണ്ടാക്കി, സൂര്യപുത്രിയായ ആ നദി കടക്കുക. പിന്നെ പച്ചിലകളുള്ള ഒരു വലിയ പേരാലിന്റെ അടുത്തെത്തും; അനേകം മരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും ശ്യാമവർണവും സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്നതുമാണത്. ആ പേരാലിനോടു സീത കൈകൂപ്പി ആശീർവാദം യാചിക്കട്ടെ; ആ മരത്തിന്റെ അടുത്തെത്തി അവിടെ തങ്ങുകയോ കടന്നുപോവുകയോ ചെയ്യാം.’ ഇവിടെ അഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ഒരേ അക്കത്തിൽ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘പ്രചരിതം തീർഥം’ (ധാരാളമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന കടവ്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ജനങ്ങൾ ഇറങ്ങിക്കടക്കുന്ന കടവുതന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം, എവിടെയെങ്കിലും ഇറങ്ങരുത് എന്നാണ്; നദി കടക്കുമ്പോൾ പരിശോധിക്കാത്ത കടവുതന്നെയാണ് വലിയ ആപത്ത്. ശ്യാമവടം വഴിയിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു അടയാളമാണ്, അതിനാൽ മുനി അതിനെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമായി നിർദേശിക്കുന്നു. ‘തങ്ങുകയോ കടന്നുപോവുകയോ ചെയ്യാം’ എന്ന വികല്പത്തിലൂടെ മുനി അവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കാക്കുന്നു — വഴികാട്ടി ദിശ കാണിക്കുന്നു, നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല. സീതയുടെ വടവന്ദനം ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

‘പേരാലിൽനിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം ചെന്നാൽ നിങ്ങൾ നീലനിറമുള്ള ഒരു കാടു കാണും; സല്ലകിയും ഇലന്തയും ഇടകലർന്നതും യമുനാതീരത്തെ മുളകളാൽ രമണീയവുമാണത്. ഇതുതന്നെയാണ് ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി; ഞാൻ പലതവണ നടന്നിട്ടുള്ളതാണ്; അതു രമണീയവും മൃദുവായ നിലമുള്ളതും കാട്ടുതീയില്ലാത്തതുമാണ്.’ ഇങ്ങനെ വഴി പറഞ്ഞുകൊടുത്ത് മഹർഷി മടങ്ങി; രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ വന്ദിച്ച് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹത്തെ യാത്രയാക്കി. ഇവിടെ മുനിയുടെ വർണന വെറും ദിങ്നിർദേശമല്ല, സാന്ത്വനവുമാണ് — ‘മാർദവയുക്തഃ’ (മൃദുവായ നിലമുള്ളത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുകുമാരിയായ സീതയുടെ കാലുകൾക്കു ക്ലേശമുണ്ടാകില്ലെന്നു സൂചിതമാകുന്നു, ‘കാട്ടുതീയില്ലാത്തത്’ എന്നതുകൊണ്ട് വനവാസികളുടെ പ്രധാനഭയം നീക്കപ്പെടുന്നു. സ്വയം അനുഭവിച്ചറിഞ്ഞ വഴി നിർദേശിക്കുന്നതിലൂടെ മുനി സ്വന്തം സാക്ഷ്യംകൊണ്ടുതന്നെ അവരിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ക്രോശമാത്രം’ (ഒരു ക്രോശം മാത്രം) എന്ന ദൂരനിർദേശത്താൽ വഴി എളുപ്പമാണെന്നും അറിയിക്കുന്നു — ദീർഘമായ യാത്ര ഖണ്ഡങ്ങളായി വിഭജിച്ചു പറയുന്നു, കേൾക്കുന്നവന്റെ മനസ്സിൽ ക്ലേശം തോന്നാതിരിക്കാൻ.

ആ മുനി മടങ്ങിയപ്പോൾ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കു മംഗളം; ഈ മുനി നമ്മോട് അനുകമ്പ കാണിക്കുന്നതിനാൽ നാം പുണ്യം ചെയ്തവർതന്നെ.’ ഈ വാക്ക് രാമന്റെ ശീലം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — മുനിയുടെ അനുഗ്രഹം തന്റെ മാഹാത്മ്യംകൊണ്ടാണെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നില്ല, മുൻപു ചെയ്ത പുണ്യംകൊണ്ടാണെന്നാണ് കരുതുന്നത്. ഇങ്ങനെ കൂടിയാലോചിച്ച് മനസ്വികളായ ആ രണ്ടു പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരും സീതയെ മുന്നിൽ നടത്തി കാളിന്ദീനദിയിലേക്കു ചെന്നു. ‘സീതയെ മുന്നിൽ നടത്തി’ എന്ന പദം രക്ഷാവിധാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുന്നിൽ വധു, പിന്നിൽ ആയുധധാരികളായ രണ്ടു വീരന്മാർ; കാട്ടുവഴിയിലെ സഞ്ചാരവിധി ഇതാണ്, അത് മുന്നോട്ട് ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ വ്യക്തമായി പറയുന്നുണ്ട്.

അതിവേഗം ഒഴുകുന്ന കാളിന്ദീനദിയിലെത്തിയപ്പോൾ അവർ ഉടനെ ചിന്തയിലായി, കാരണം നദിയിലെ വെള്ളം കടക്കാനാണ് അവർ ആഗ്രഹിച്ചത്. പിന്നെ അവർ രണ്ടുപേരും തടികൾ കൂട്ടിക്കെട്ടി, ഉണങ്ങിയ മുളകൾ നിരത്തി, രാമച്ചംകൊണ്ടു മൂടിയ, വളരെ വലിയൊരു ചങ്ങാടം ഉണ്ടാക്കി. തുടർന്ന് വീര്യവാനായ ലക്ഷ്മണൻ വേതസത്തിന്റെ (ചൂരലിന്റെ) ശാഖകളും ഞാവലിന്റെ ശാഖകളും മുറിച്ച് സീതയ്ക്കു സുഖമായി ഇരിക്കാനുള്ള ഒരു ഇരിപ്പിടം ഒരുക്കി. ഇവിടെ കാവ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ചങ്ങാടം വെറും കടക്കാനുള്ള ഉപകരണമാണ്, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ അതിൽ ഉണങ്ങിയ മുളകളും രാമച്ചവും വിരിച്ച് ഇരിപ്പിടവും ഒരുക്കുന്നു; രാജപുത്രിയുടെ സുകുമാരത ഓർത്ത് കാട്ടിലും കഴിയുന്നത്ര സുഖം ഒരുക്കുന്നു. ‘ചിന്താം ആപേദിരേ’ (ചിന്തയിലായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി കാണിക്കുന്നത്, ഇവർ സിദ്ധരോ യോഗികളോ അല്ല, മനുഷ്യരാണ് എന്നാണ് — നദി കടക്കാതെ പോകാനാവില്ലെന്നറിഞ്ഞ് അവർ വ്യാകുലരായി, പിന്നെ സ്വയംതന്നെ ഉപായം ആലോചിച്ചു നടപ്പാക്കി.

അവിടെ ദാശരഥിയായ രാമൻ, ശ്രീദേവിയെപ്പോലെ അചിന്ത്യയായ, അല്പം ലജ്ജിച്ചുനിന്ന തന്റെ പ്രിയയായ സീതയെ ചങ്ങാടത്തിൽ കയറ്റി. വൈദേഹിയുടെ അരികിൽ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും വച്ചു; ചങ്ങാടത്തിൽ കഠിനകാജവും ശ്രദ്ധയോടെ രാമൻ വച്ചു. ‘കഠിനകാജം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് മൺവെട്ടിയും തോലുകൊണ്ടുള്ള പെട്ടിയുമാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; അവ വനവാസികളുടെ ഉപകരണങ്ങളാണ്. ആദ്യം സീതയെ കയറ്റി, ചങ്ങാടം പിടിച്ചുകൊണ്ട്, സന്തോഷത്തോടെയും ശ്രദ്ധയോടെയും ആ ദശരഥപുത്രന്മാർ നദി കടന്നു. ഇവിടെ ‘യത്തൗ’ എന്ന പദം പ്രയത്നവും ജാഗ്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘പ്രീതൗ’ (സന്തോഷത്തോടെ) എന്നതാകട്ടെ — ഭയം വിട്ട് സന്തോഷത്തോടെതന്നെ കർമം ചെയ്യുന്ന സഹോദരന്മാരായി അവരെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ശ്രീദേവിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ സീതയുടെ ദേവീത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവൾ വെറും രാജവധുവല്ല, സാക്ഷാൽ ലക്ഷ്മിതന്നെ എന്നാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. ‘സമാഹിതഃ’ (ശ്രദ്ധയോടെ) എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ സ്വയംതന്നെ ശ്രദ്ധിച്ച് അവ വച്ചു എന്നാണ്, കാരണം സേവകരും രാജ്യത്തോടൊപ്പം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

കാളിന്ദിയുടെ നടുവിലെത്തിയ സീത ആ നദിയെത്തന്നെ വന്ദിച്ചു: ‘ദേവീ, മംഗളം; ഞാൻ അങ്ങയെ കടക്കുകയാണ്; എന്റെ ഭർത്താവ് വ്രതം പൂർത്തിയാക്കട്ടെ. രാമൻ ക്ഷേമത്തോടെ മടങ്ങിയെത്തി ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിക്കുന്ന നഗരത്തിലെത്തുമ്പോൾ ആയിരം പശുക്കളെക്കൊണ്ടും നൂറു കുടം സുരകൊണ്ടും ഞാൻ അങ്ങയെ പൂജിക്കും.’ ഇങ്ങനെ കൈകൂപ്പി യാചിച്ചുകൊണ്ട് വരവർണിനിയായ സീത തെക്കേക്കരയിലെത്തി. ഇവിടെ സീതയുടെ മനസ്സ് പ്രകാശിക്കുന്നു — സ്വന്തം ക്ലേശം അവൾ ഓർക്കുന്നില്ല, ഭർത്താവിന്റെ വ്രതസമാപ്തി മാത്രമാണ് പ്രാർഥിക്കുന്നത്; മടങ്ങിവരുമ്പോൾ നൽകാമെന്നേറ്റ പൂജ അവളുടെ പ്രത്യാശയെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നദികളെ ദേവതകളായി വന്ദിക്കുന്നത് വൈദികമായ രീതിയാണ്; കാട്ടുവഴിയിലും സീത അതു കൈവിടുന്നില്ല. കൂടാതെ ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിക്കുന്ന നഗരം’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ അയോധ്യയിലെ രാജവംശത്തെത്തന്നെ ഓർക്കുന്നു — നാടുകടത്തപ്പെട്ടിട്ടും ആ വംശത്തെ അവൾ സ്വന്തമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. ആയിരം പശുക്കളും നൂറു കുടം സുരയും എന്ന രണ്ട് ഉപചാരങ്ങൾ അക്കാലത്തെ നദീപൂജയുടെ വിധി കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ അവർ ചങ്ങാടത്തിൽ, അതിവേഗം ഒഴുകുന്നതും തിരമാലകളുടെ മാലയണിഞ്ഞതും തീരത്തു വളരുന്ന അനേകം മരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ യമുനാനദി കടന്നു. കടന്നശേഷം അവർ ചങ്ങാടം ഉപേക്ഷിച്ച്, യമുനാതീരത്തെ കാട്ടിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട്, തണുപ്പുള്ളതും പച്ചിലകളുള്ളതുമായ ശ്യാമവർണമായ പേരാലിന്റെ അടുത്തെത്തി — ഭരദ്വാജൻ മുമ്പു നിർദേശിച്ച അതേ പേരാൽ. ഇങ്ങനെ മുനിയുടെ വാക്ക് പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ ഫലിച്ചു; അതിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ മുനിയുടെ വാക്കിലുള്ള വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. ‘ചങ്ങാടം ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന പദവും അർഥവത്താണ് — കാര്യം സാധിച്ച ഉപകരണം അവിടെത്തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; വനവാസികൾ അധികമായി ഒന്നും ചുമക്കുന്നില്ല. ‘ശീതളം’ (തണുപ്പുള്ള) എന്ന വിശേഷണം വഴിനടന്നു ക്ഷീണിച്ച അവർക്കു ലഭിച്ച ആശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പേരാലിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് വൈദേഹി അതിനെ വന്ദിച്ചു: ‘മഹാവൃക്ഷമേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; എന്റെ ഭർത്താവ് വ്രതം പൂർത്തിയാക്കട്ടെ. യശസ്വിനിയായ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും ഞങ്ങൾ വീണ്ടും കാണട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ കൈകൂപ്പി മനസ്വിനിയായ അവൾ ആ വൻമരത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. ഇവിടെ സീതയുടെ പ്രാർഥനയിൽ ഒരു സ്വാർഥവുമില്ല — ഭർത്താവിന്റെ വ്രതവും ഭർതൃമാതാക്കളെ കാണുന്നതും മാത്രമാണ് യാചിക്കുന്നത്. പിന്നെ ഇങ്ങനെ പ്രാർഥിക്കുന്ന, അനിന്ദിതയും പ്രിയപ്പെട്ടവളും അനുസരണയുള്ളവളുമായ സീതയെ നോക്കി രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു. ‘വിധേയാ’ (അനുസരണയുള്ളവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ അനുകൂലഭാവവും ‘അനിന്ദിതാ’ എന്നതുകൊണ്ട് നിർദോഷത്വവും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു കണ്ടിട്ടാണ് രാമന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അവളുടെ രക്ഷയെപ്പറ്റി വിശേഷിച്ചൊരു ചിന്ത ഉണരുന്നത്; അതാണ് തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനോടുള്ള ആജ്ഞയായി പുറത്തുവരുന്നത്.

രാമൻ പറയുന്നു: ‘ഭരതന്റെ അനുജാ, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, നീ സീതയെയും കൂട്ടി മുന്നിൽ നടക്കുക; ഞാൻ ആയുധങ്ങളുമായി പിന്നാലെ വരാം. ജനകപുത്രി ഏതേതു പഴമോ പൂവോ ആവശ്യപ്പെടുന്നുവോ, ഇവളുടെ മനസ്സ് എവിടെ രമിക്കുന്നുവോ, അതെല്ലാം വൈദേഹിക്കു കൊടുക്കുക.’ ആ അബല മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ഓരോ മരവും കുറ്റിച്ചെടിയും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വള്ളിയും കണ്ടപ്പോൾ രാമനോടു (അവയെപ്പറ്റി) ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; സീതയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഉത്സാഹിതനായ ലക്ഷ്മണൻ പൂങ്കുലകളും രമണീയമായ പലതരം ചെടികളും കൊണ്ടുവന്നുകൊടുത്തു. ഇവിടെ വനവാസത്തിന്റെ കാഠിന്യം ഒരു നിമിഷം വിശ്രമിക്കുന്നു — പുതിയ കാഴ്ചകൾ കണ്ട് സീതയിൽ ഒരു കുട്ടിയുടേതുപോലുള്ള കൗതുകം ഉണരുന്നു, സഹോദരന്മാർ അതു നിറവേറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — രക്ഷയും പ്രീതിയും; മുന്നിൽ ലക്ഷ്മണനും സീതയും, പിന്നിൽ ആയുധധാരിയായ രാമൻ എന്ന വ്യൂഹം ശത്രുഭയം ഒഴിവാക്കുന്നു; ‘ഇവളുടെ മനസ്സ് എവിടെ രമിക്കുന്നുവോ’ എന്ന വാക്കാകട്ടെ അവളുടെ സന്തോഷത്തെത്തന്നെ പ്രധാനമായി കാണുന്നു.

വിചിത്രമായ മണലും ജലവുമുള്ള, ഹംസങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന ആ നദി അപ്പോൾ കണ്ട് ജനകരാജപുത്രി ആനന്ദിച്ചു. പിന്നെ ഒരു ക്രോശം മാത്രം ചെന്ന് സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മേധ്യമായ അനേകം മൃഗങ്ങളെ കൊന്ന് യമുനാതീരത്തെ കാട്ടിൽ ചുറ്റിനടന്നു. മയിൽക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന, ആനകളും വാനരന്മാരും നിറഞ്ഞ ശുഭമായ കാട്ടിൽ വിഹരിച്ച്, ദൈന്യമില്ലാത്ത മുഖഭാവത്തോടെ അവർ ഒന്നിച്ച് നിരപ്പുള്ള നദീതീരത്തെത്തി വേഗം രാത്രിതാമസത്തിനായി ചെന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതുകൊണ്ട് സർഗസമാപ്തി സൂചിതമാകുന്നു. ‘അദീനദർശനാഃ’ (ദൈന്യമില്ലാത്ത മുഖഭാവമുള്ളവർ) എന്ന പദം സർഗത്തിന്റെ സാരംതന്നെ വഹിക്കുന്നു — രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടരായിട്ടും അവർ ദീനരല്ല; കിട്ടിയതുകൊണ്ടു തൃപ്തരായി അവർ കാട്ടിൽ രമിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ രാമാദികളുടെ ചിത്രകൂടയാത്രയുടെ രണ്ടാം ഘട്ടം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവർ ചിത്രകൂടത്തിൽത്തന്നെ എത്തുകയും വാല്മീകിയെ കാണുകയും ചെയ്യും. ‘മേധ്യാൻ മൃഗാൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് യജ്ഞത്തിനു യോഗ്യമായ പവിത്രമൃഗങ്ങളെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്, ഏതെങ്കിലും മൃഗത്തെയല്ല; ‘സമം നദീവപ്രം’ എന്നത് കിടക്കാൻ യോഗ്യമായ, നിരപ്പുള്ള നദീതീരമാണ്.

In the previous sarga Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā had come to Bharadvāja's hermitage at Prayāga and been honoured by the sage; this sarga tells of their setting out for Citrakūṭa. Having spent the night in the hermitage, the two princes, tamers of their foes, saluted the great seer and set out for the mountain. The great seer performed the rite of blessing for them, and as he watched them go he followed them lovingly, as a father follows the sons of his own body. Then Bharadvāja, in his great splendour, began to speak to Rāma, whose valour was truth: Best of men, when you reach the meeting of the Gaṅgā and the Yamunā, follow the Kālindī river, which flows there facing west. Note that the sage did not only tell them the way but wished them well, and the comparison with a father shows that his love was a parent's love.

When you reach the Kālindī, the sage went on, where her current flows against the stream, look well for a crossing place that people use, and there make a raft and cross the Daughter of the Sun. Then you will come to a great banyan with green leaves, dark, ringed by many trees and frequented by perfected beings. There let Sītā fold her hands and ask for blessings; and when you reach the tree you may either stay there or pass on. "A crossing place that people use" means that only a landing known to travellers should be chosen, not any spot at all, for an untried ford is the great danger in crossing a river. The dark banyan was a well-known landmark on the road, so the sage gave it as their goal. By offering the choice of staying or going on, he left them free: a guide shows the way, he does not dictate. And Sītā's reverence to the banyan, directed here in advance, happens later exactly as he said.

A league beyond the banyan, he said, you will see a dark wood mixed with sallakī and jujube trees and lovely with the bamboos of the Yamunā. That is the road to Citrakūṭa, which I have often travelled; it is pleasant, the ground is soft, and it is free of forest fires. Having shown them the way, the great seer turned back, and Rāma saluted him, said "So be it", and let him go. The sage's description was not only directions but comfort too: "soft ground" meant that delicate Sītā's feet would not suffer, and "free of forest fires" removed the chief fear of forest dwellers. By describing a road he had walked himself, he won their trust through his own experience. And by measuring it out stage by stage, he made the long journey seem easy to the listener.

When the sage had gone back, Rāma said to Lakṣmaṇa: Blessings on you; we must have done good deeds in the past, for this sage to show us such kindness. These words reveal Rāma's character: he did not credit the sage's favour to his own greatness but to merit earned before. Then the two high-minded tigers among men, having talked it over, went down to the Kālindī with Sītā in front of them. Putting Sītā in front was an arrangement for her safety, the lady ahead and the two armed heroes behind, the order for travelling through the forest that is stated plainly later in the sarga.

Reaching the swift-flowing Kālindī, they were at once troubled, for they wanted to cross the river. So the two of them bound timber together and made a large raft, covered with dry bamboo and spread with fragrant uśīra grass. Then valiant Lakṣmaṇa cut branches of cane and rose-apple and made a comfortable seat for Sītā. The poet's delicacy is to be seen here: a raft is only a means of crossing, but Lakṣmaṇa laid dry bamboo and uśīra on it and made a seat as well, remembering the princess's delicacy and providing what comfort he could even in the forest. And "they were troubled" shows that these were not perfected beings or yogis but human men: knowing they could not go on without crossing the river, they were anxious, and then worked out a way for themselves.

There Rāma, son of Daśaratha, helped his beloved Sītā onto the raft, she who was beyond imagining, like Śrī herself, and a little shy. The image of Śrī recalls Sītā's divinity: she was not only a royal bride but Lakṣmī, the goddess of fortune, in person. Beside Vaidehī Rāma carefully placed her clothes and ornaments, and on the raft he put the spade and the leather basket, the tools of forest dwellers. He did it himself with care, for their servants had been left behind with the kingdom. Having put Sītā on board first, the two sons of Daśaratha took hold of the raft and began to cross, glad and intent on their work; the poet paints the brothers setting aside fear and doing the task with joy and care.

When she reached the middle of the Kālindī, Sītā bowed to the river: Goddess, bless me; I am crossing you; may my husband see his vow through to the end. If Rāma comes back safely, when we reach the city the Ikṣvākus rule, I will worship you with a thousand cows and a hundred jars of wine. So, hands folded, lovely Sītā made her prayer, and they reached the southern bank. Here Sītā's heart is revealed: she did not think of her own hardship but prayed only that her husband might complete his vow, and the worship she promised for their return shows her hope. Honouring rivers as goddesses is an ancient Vedic custom, which Sītā did not abandon even on the forest road. By speaking of "the city the Ikṣvākus rule" she remembered the royal house of Ayodhyā and, exiled though she was, counted it her own. The thousand cows and hundred jars show the manner of river worship in those days.

Then on the raft they crossed the swift Yamunā, garlanded with waves and adorned with the many trees that grow on her banks. Once across, they left the raft, walked on out of the Yamunā woods, and came to the cool dark banyan with its green leaves, the very tree Bharadvāja had described. So the sage's words came true exactly, and the reader's trust in them grows firm. Leaving the raft has its point too: a tool that has done its work is left where it is, for forest dwellers carry nothing extra. And "cool" suggests the relief the tree gave to travellers tired from the road.

Coming up to the banyan, Vaidehī bowed to it: Homage to you, great tree; may my husband see his vow through to the end. And may we see glorious Kausalyā and Sumitrā again. Saying this, the high-minded woman folded her hands and walked around the tree. There was nothing selfish in her prayer: she asked only for her husband's vow and to see her mothers-in-law again. Then, seeing Sītā, blameless, beloved and devoted to him, making her prayer, Rāma spoke to Lakṣmaṇa. "Devoted" speaks of her loyalty and "blameless" of her innocence, and seeing this, a special concern for her protection arose in Rāma's heart, which he then gave to Lakṣmaṇa as an order.

Younger brother of Bharata, best of men, Rāma said, take Sītā and go in front; I will follow behind with my weapons. Whatever fruit or flower Janaka's daughter asks for, whatever delights her heart, give it to her. The delicate lady, seeing each tree, shrub and flowering creeper, all of them new to her, asked Rāma about them, and Lakṣmaṇa, eager at Sītā's words, brought her lovely branches of many kinds heavy with clusters of blossom. Here the hardness of forest life pauses for a moment: new sights awaken an almost childlike curiosity in Sītā, and the brothers satisfy it. Rāma's order holds two things, protection and love: Lakṣmaṇa and Sītā in front with Rāma armed behind was a formation to guard against enemies, and "whatever delights her heart" puts her happiness first.

Then Janaka's daughter gazed at the river, its water bright over many-coloured sands and loud with geese and cranes, and she was delighted. Going on a league from there, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa killed many beasts fit for sacrifice, pure animals, not just anything, and roamed the Yamunā woods. Having wandered in that lovely forest, loud with flocks of peacocks and full of elephants and monkeys, they came, with no trace of dejection, to a level stretch of the river bank suitable for sleeping and quickly made their camp there. The last verse is in a longer metre, marking the end of the sarga. "With no trace of dejection" carries the essence of the sarga: fallen from a kingdom, they were not downcast, but content with what they had, they found joy in the forest. With this sarga the second stage of the journey to Citrakūṭa ends; in the next they will reach Citrakūṭa itself and see Vālmīki.