तस्मिन् महावृक्षे शुभां रजनीम् उषित्वा, विमले सूर्ये अभ्युदिते, ते त्रयः तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे। यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुना अभिप्रवर्तते, तं देशम् उद्दिश्य सुमहत् वनं विगाह्य ते जग्मुः। यशस्विनः ते तत्र तत्र विविधान् भूमिभागान् अदृष्टपूर्वान् मनोहरान् देशान् च पश्यन्तः अगच्छन्। ‘अदृष्टपूर्वान्’ इति पदेन वनवासस्य नूतनता सूचिता — येषां जीवनम् अयोध्यायाः प्रासादेषु व्यतीतम्, तेषां कृते एषा भूमिः सर्वथा अपूर्वा। यथाक्षेमं गच्छन्तः पुष्पितान् विविधान् द्रुमान् सम्पश्यन्तः, दिवसे प्रायः निर्वृत्तमात्रे, रामः सौमित्रिम् अब्रवीत्। ‘यथाक्षेमम्’ इति पदेन सूच्यते यत् गमनं न त्वरया, अपि तु सुखेन विश्रम्य विश्रम्य अभवत्; शोकस्य आवेगः शान्तः, अध्वा च रमणीयः। अत्र त्रयाणां गमनं न पलायनम्, अपि तु तीर्थयात्रा इव शान्तम्। भागीरथ्याः यमुनायाः च सङ्गमः प्रयागः इति प्रसिद्धः; तत्र एव भरद्वाजस्य आश्रमः। कविः प्रथमं मार्गस्य शोभां वर्णयति, ततः गन्तव्यं सूचयति — एषा एव अध्ववर्णनस्य रीतिः। ‘विगाह्य’ इति पदेन वनस्य गहनता सूचिता; ते न राजमार्गेण, अपि तु वनमध्येन एव गच्छन्ति। अयं सर्गः पूर्वसर्गस्य अनन्तरम् एव प्रवर्तते — तस्मिन् वनस्पतितले रात्रिः, अस्मिन् च तस्मात् प्रस्थानम्।

रामः वदति — ‘हे सौमित्रे, प्रयागम् अभितः उत्तमं धूमं पश्य। तम् अहं भगवतः अग्नेः केतुं मन्ये; अतः मुनिः संनिहितः इति ज्ञायते। नूनं वयं गङ्गायमुनयोः सम्भेदं प्राप्ताः स्मः, यतः वारिणोः परस्परघर्षणात् जायमानः शब्दः श्रूयते। वनजैः उपजीविभिः परिभिन्नानि दारूणि दृश्यन्ते; आश्रमे च छिन्नाः विविधाः द्रुमाः एते दृश्यन्ते।’ अत्र रामः त्रिभिः लिङ्गैः आश्रमस्य सान्निध्यम् अनुमिनोति — धूमेन, जलघोषेण, छिन्नकाष्ठैः च; एषा अनुमानपद्धतिः कवेः वास्तवदर्शितां सूचयति। ततः तौ धन्विनौ सुखं गत्वा, दिवाकरे लम्बमाने, गङ्गायमुनयोः संधौ मुनेः निलयं प्रापतुः। ‘लम्बमाने दिवाकरे’ इति पदाभ्यां सायंकालः सूचितः — अतिथेः आगमनाय उचितः एव कालः। ‘केतुम्’ इति पदेन धूमः अग्नेः ध्वजरूपेण उपचरितः — यथा ध्वजेन राजा ज्ञायते, तथा धूमेन अग्निहोत्री ऋषिः। ‘उपजीविभिः’ इति पदेन वनोत्पन्नैः जीविकां वहन्तः तापसाः ग्रामीणाः वा उच्यन्ते; तेषां छिन्नानि काष्ठानि मनुष्यवासस्य चिह्नानि। एवं रामः वनमध्ये अपि लक्षणैः एव दिशं निश्चिनोति। ‘सुखं गत्वा’ इति पदाभ्यां मार्गस्य क्लेशाभावः सूचितः।

रामः आश्रमम् आसाद्य मृगपक्षिणः त्रासयन् मुहूर्तम् अध्वानं गत्वा भरद्वाजम् उपागमत्। धनुर्धरवेषेण आश्रमस्य शान्ताः मृगाः पक्षिणः च त्रस्ताः इति सूक्ष्मम् अवलोकनम्। ततः आश्रमम् आसाद्य मुनेः दर्शनकांक्षिणौ सीतया अनुगतौ तौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः — अनुज्ञां विना आश्रमे प्रवेशः न कार्यः इति शिष्टाचारः। ततः सः प्रविश्य शिष्यगणैः वृतं संशितव्रतम् एकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषं महात्मानम् ऋषिं दृष्टवान्। ‘तपसा लब्धचक्षुषम्’ इति पदेन दिव्यदृष्टिः उक्ता, यया सः त्रिकालवृत्तं जानाति। हुताग्निहोत्रं तं दृष्ट्वा एव महाभागः रामः कृताञ्जलिः सौमित्रिणा सार्धं सीतया च अभ्यवादयत्। अग्निहोत्रानन्तरम् एव दर्शनम् — अयम् अपि कालनियमः शास्त्रसम्मतः। ‘दूरात् एव अवतस्थतुः’ इति पदैः अतिथिधर्मः प्रकाशितः — आश्रमस्य सीमायां स्थित्वा शिष्यद्वारा निवेदनं कृत्वा एव प्रवेशः। हिन्दीभाष्यम् अपि एतत् एव व्याचष्टे। ‘शिष्यगणैः वृतम्’ इति पदेन भरद्वाजस्य आचार्यत्वं सूचितम्; प्रयागस्य आश्रमः तदानीं महती विद्यापीठी आसीत् इति परम्परा। ‘मुहूर्तम् अध्वानम्’ इति पदेन आश्रमसीमायाः पर्णशालां यावत् अल्पम् अन्तरम् उक्तम्।

लक्ष्मणपूर्वजः आत्मानं न्यवेदयत — ‘हे भगवन्, आवां दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ। इयं मम भार्या कल्याणी वैदेही जनकात्मजा, अनिन्दिता, या मां विजनं तपोवनम् अनुयाता। पित्रा प्रव्राज्यमानं मां धृतव्रतः अयं प्रियः अनुजः सौमित्रिः भ्राता वनम् एव अन्वगमत्। हे भगवन्, पित्रा नियुक्ताः वयं तपोवनं प्रवेक्ष्यामः; तत्र मूलफलाशनाः सन्तः धर्मम् एव आचरिष्यामः।’ अत्र रामः न शोकं न कैकेय्याः दोषं वदति — केवलं ‘पित्रा नियुक्ताः’ इति एव कारणं निवेदयति; एषा एव तस्य मर्यादा। धीमतः राजपुत्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा मुनिः गाम् अर्घ्यम् उदकं च उपानयत्। तप्ततपाः सः तेभ्यः नानाविधान् अन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ददौ, वासं च अभ्यकल्पयत् — मधुपर्कविधिना पूर्णम् आतिथ्यम् एतत्। ‘गाम् अर्घ्यम् उदकम्’ इति त्रयं मधुपर्कविधेः अङ्गम् — अतिथये गौः, पाद्यम्, अर्घ्यम् इति। मुनिः न केवलं वचनेन, अपि तु विधिना एव सत्कारं करोति। ‘वासं चैव अभ्यकल्पयत्’ इति पदेन रात्रिवासस्य व्यवस्था अपि कृता इति सूच्यते; अतिथेः भोजनं शयनं च उभयम् एव आतिथ्यम्। ‘अनिन्दिता’ इति सीतायाः विशेषणं मुनेः पुरतः अपि तस्याः शीलं स्थापयति।

मृगपक्षिभिः मुनिभिः च समन्ततः आसीनः सः मुनिः आगतं राममभ्यर्च्य स्वागतेन तम् अभिनन्दितवान्। तां अर्चां प्रतिगृह्य उपविष्टं राघवं प्रति भरद्वाजः तदा इदं धर्मयुक्तं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे काकुत्स्थ, चिरस्य खलु त्वाम् उपागतं पश्यामि। तव अकारणं विवासनम् अपि मया श्रुतम्।’ ‘चिरस्य खलु’ इति पदाभ्यां मुनेः दीर्घा प्रतीक्षा सूचिता, ‘अकारणम्’ इति च तस्य निर्णयः — निर्दोषस्य निर्वासनम् इति। ‘महानद्योः समागमे अयम् अवकाशः विविक्तः, पुण्यः रमणीयः च; भवान् इह सुखं वसतु।’ मुनेः आमन्त्रणं न केवलं शिष्टाचारः, अपि तु वात्सल्यमूलकम्; सः रामं पुत्रवत् एव स्वसमीपे स्थापयितुम् इच्छति। ‘धर्मयुक्तम्’ इति वाक्यविशेषणेन सूच्यते यत् मुनेः वचनं न कौतूहलजनितम्, अपि तु धर्मानुसारि आमन्त्रणम्। ‘विविक्तः’ इति पदेन जनसम्पर्करहितता उक्ता, ‘पुण्यः’ इति तीर्थत्वम्, ‘रमणीयः’ इति च प्राकृतिकी शोभा — त्रिभिः विशेषणैः स्थानस्य पूर्णं वर्णनम्।

भरद्वाजेन एवम् उक्तः सर्वहिते रतः राघवः रामः शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — ‘हे भगवन्, इतः पौरजानपदः जनः आसन्नः; अतः इह मां प्रेक्ष्य सुदर्शम् इति मन्ये। इमम् आश्रमं वैदेहीं मां च प्रेक्षकः जनः आगमिष्यति; अनेन कारणेन अहम् इह वासं न रोचये।’ रामस्य आशङ्का द्विविधा — एकतः तपोवनस्य शान्तिभङ्गः, अन्यतः वनवासस्य व्रतस्य शिथिलता; यदि पौराः सततम् आगच्छेयुः, तर्हि वनवासः नाममात्रः स्यात्। ‘हे भगवन्, एकान्ते उत्तमम् आश्रमस्थानं पश्य, यत्र सुखार्हा जनकात्मजा वैदेही रमते।’ अत्र रामः स्वस्य सुखं न याचते, अपि तु सीतायाः एव; सा सुखार्हा सती वने आगता इति तस्य नित्या चिन्ता। अत्र रामस्य विनयः द्रष्टव्यः — सः मुनेः आमन्त्रणं न प्रत्याख्याति, अपि तु कारणं निवेद्य अन्यत् स्थानं याचते। ‘सुदर्शम्’ इति भावे प्रयोगः — सुखेन दर्शनं भवेत् इति। एतेन च सूच्यते यत् रामः स्वस्य दर्शनार्थम् आगच्छतां जनानां भारं मुनेः आश्रमे न इच्छति। ‘सर्वहिते रतः’ इति रामस्य विशेषणेन तस्य प्रत्याख्यानम् अपि लोकहितमूलकम् इति सूच्यते।

एतत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा महामुनिः भरद्वाजः राघवस्य अभिप्रायम् अर्थग्राहकं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे तात, इतः दशक्रोशे गिरिः अस्ति, यस्मिन् त्वं निवत्स्यसि; सः महर्षिसेवितः पुण्यः शुभदर्शनः पर्वतः। गोलाङ्गूलैः अनुचरितः, वानरैः ऋक्षैः च निषेवितः, गन्धमादनसंनिभः, चित्रकूटः इति ख्यातः। यावत् नरः चित्रकूटस्य शृङ्गाणि अवेक्षते, तावत् सः कल्याणानि समाधत्ते, पापे च मनः न कुरुते। तत्र बहवः ऋषयः शरदां शतं विहृत्य, कपालशिरसा सह, तपसा दिवम् आरूढाः। तं वासं तव प्रविविक्तं सुखं च मन्ये; अथवा वनवासाय इह एव मया सह वस।’ ‘कपालशिरसा सह’ इति पदेन वार्धक्येन शुक्लीभूताः कपालवत् श्वेताः केशाः उक्ताः; तेन तेषां दीर्घतपश्चर्या सूचिता। दशक्रोशपरिमाणविषये गीताप्रेस-टिप्पण्यां मतभेदः उल्लिखितः — केचित् ‘दश च दश च दश च’ इति व्युत्पत्त्या त्रिंशत् क्रोशान् मन्यन्ते। चित्रकूटस्य वर्णने चत्वारः अंशाः — भौगोलिकं परिमाणम् (दशक्रोशाः), जन्तुसम्पत् (गोलाङ्गूलाः वानराः ऋक्षाः), माहात्म्यं (दर्शनमात्रेण पापनिवृत्तिः), तपःसिद्धिः (ऋषयः दिवम् आरूढाः)। अन्ते मुनिः पुनः ‘इह एव वस’ इति विकल्पं ददाति — एतेन तस्य वात्सल्यं न शाम्यति इति सूच्यते।

भरद्वाजः सर्वकामैः प्रियातिथिं तं रामं सभार्यं भ्रात्रा सह च हर्षयन् प्रतिजग्राह। प्रयागे तं महर्षिम् उपेयुषः रामस्य चित्राः कथाः कथयतः सा पुण्या रजनी प्रपन्ना। सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिं सुखम् अवसत्। ‘सुखोचितः परिश्रान्तः’ इति विरोधाभासेन कविः रामस्य दशां सूचयति — यः सुखयोग्यः, सः अध्वश्रमेण क्लान्तः; तथापि मुनेः आश्रमे तस्य निद्रा सुखा एव। शर्वर्यां प्रभातायां सः भरद्वाजम् उपागमत्, ज्वलिततेजसं मुनिं नरशार्दूलः उवाच — ‘हे भगवन् सत्यशील, तव आश्रमे वयम् अद्य शर्वरीम् उषिताः स्मः; अस्माकं वसतिं भवान् अनुजानातु।’ तस्यां रात्र्यां व्युष्टायां भरद्वाजः इदम् अब्रवीत् — ‘मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रज।’ ‘चित्राः कथाः’ इति पदाभ्यां रात्रौ रामभरद्वाजयोः दीर्घः संलापः सूचितः; तस्य विषयः तु कविना न उक्तः। ‘सत्यशील’ इति मुनेः सम्बोधनेन रामः तस्य वचनस्य अमोघतां सूचयति — यत् सः वदति तत् भवति एव।

‘हे महाबल राम, तं वासं तव औपयिकं मन्ये। सः नानानगगणोपेतः, किन्नरोरगसेवितः, मयूरनादाभिरतः, गजराजनिषेवितः च। हे भवन्, सः विश्रुतः शैलः चित्रकूटः; तं गच्छ। सः पुण्यः रमणीयः बहुमूलफलायुतः च; तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि च वनान्तेषु विचरन्ति; तानि त्वं द्रक्ष्यसि, हे राघव। सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् च सीतया सार्धं चरतः तव मनः नन्दिष्यति। प्रहृष्टकोयष्टिभकोकिलस्वनैः विनोदयन्तं, सुखं परं शिवं, मत्तैः मृगैः बहुभिः कुञ्जरैः च उपेतं तं सुरम्यम् आसाद्य आश्रमे समावस।’ द्विचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि; त्रिचत्वारिंशः च वंशस्थवृत्ते, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। अनेन सर्गेण रामस्य गन्तव्यं निश्चितं भवति; अग्रिमे सर्गे यमुनातरणं चित्रकूटगमनं च वर्ण्यते। अन्तिमेषु श्लोकेषु भरद्वाजः चित्रकूटस्य शोभां पुनः विस्तरेण वर्णयति — नगगणाः, किन्नराः, उरगाः, मयूराः, गजराजाः, कुञ्जरयूथानि, मृगयूथानि, सरितः, प्रस्रवणानि, प्रस्थाः, दर्यः, कन्दराः, निर्झराः इति। एतेन सः रामस्य मनः तत्र प्रवर्तयितुम् इच्छति; ‘नन्दिष्यति मनस्तव’ इति पदैः तस्य आशयः स्पष्टः। एवं वुल्गेटे चित्रकूटवर्णनं द्विः निबद्धम् — एकवारं अष्टाविंशात् एकत्रिंशं यावत्, द्वितीयवारं च एकोनचत्वारिंशात् त्रिचत्वारिंशं यावत्।

ఆ మహావృక్షం కింద శుభమైన రాత్రి గడిపి, నిర్మలమైన సూర్యుడు ఉదయించగానే ఆ ముగ్గురూ ఆ ప్రదేశం నుండి బయలుదేరారు. యమున భాగీరథి గంగలో కలిసే ప్రదేశాన్ని ఉద్దేశించి వారు ఎంతో పెద్ద వనంలోకి చొచ్చుకొని వెళ్ళారు. కీర్తిమంతులైన వారు అక్కడక్కడ ఇంతకుముందెన్నడూ చూడని రకరకాల భూభాగాలనూ, మనోహరమైన ప్రదేశాలనూ చూస్తూ నడిచారు. ‘అదృష్టపూర్వాన్’ (ఇంతకుముందు చూడని) అనే పదంతో వనవాసపు కొత్తదనం సూచించబడింది — అయోధ్య ప్రాసాదాలలో జీవితం గడిపినవారికి ఈ భూమి పూర్తిగా అపూర్వమైనది. క్షేమంగా నడుస్తూ, పూలు పూసిన రకరకాల చెట్లను చూస్తూ, పగలు దాదాపు ముగిసే సమయానికి రాముడు సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు. ‘యథాక్షేమం’ (క్షేమంగా) అనే పదంతో ప్రయాణం తొందరతో కాక, సుఖంగా మధ్యమధ్య విశ్రమిస్తూ సాగిందని సూచించబడింది; శోకావేశం శాంతించింది, మార్గం రమణీయంగా ఉంది. ఇక్కడ ఆ ముగ్గురి ప్రయాణం పలాయనం కాదు, తీర్థయాత్రలా ప్రశాంతమైనది. భాగీరథి, యమునల సంగమం ప్రయాగ అని ప్రసిద్ధం; అక్కడే భరద్వాజుని ఆశ్రమం ఉంది. కవి ముందుగా మార్గశోభను వర్ణించి, తరువాత గమ్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు — మార్గవర్ణనకు ఇదే రీతి. ‘విగాహ్య’ (చొచ్చుకొని) అనే పదంతో వనపు దట్టతనం సూచించబడింది; వారు రాజమార్గం గుండా కాక వనం మధ్య నుండే వెళ్తున్నారు. ఈ సర్గ గత సర్గకు వెంటనే కొనసాగుతుంది — దానిలో ఆ వృక్షం కింద రాత్రి, దీనిలో అక్కడి నుండి ప్రయాణం.

రాముడు ఇలా అంటాడు — ‘సౌమిత్రీ, ప్రయాగ చుట్టూ లేస్తున్న ఉత్తమమైన పొగను చూడు. దానిని భగవంతుడైన అగ్ని యొక్క ధ్వజంగా భావిస్తున్నాను; కాబట్టి ముని దగ్గరలోనే ఉన్నాడని తెలుస్తోంది. మనం నిశ్చయంగా గంగాయమునల సంగమాన్ని చేరుకున్నాం, ఎందుకంటే రెండు నీటి ప్రవాహాలు ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొనడం వల్ల పుట్టే శబ్దం వినిపిస్తోంది. వనంలో పుట్టినవాటితో జీవనం గడిపేవారు చీల్చిన కట్టెలు కనిపిస్తున్నాయి; ఆశ్రమంలో నరికిన రకరకాల చెట్లు ఇవిగో కనిపిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ రాముడు మూడు గుర్తులతో ఆశ్రమం సమీపంలో ఉందని అనుమానిస్తున్నాడు — పొగతో, నీటి ఘోషతో, నరికిన కట్టెలతో; ఈ అనుమానపద్ధతి కవి వాస్తవదృష్టిని సూచిస్తుంది. ఆ తరువాత ధనుర్ధారులైన ఆ ఇద్దరూ సుఖంగా నడిచి, సూర్యుడు వాలుతున్న సమయానికి గంగాయమునల సంధిలో ఉన్న ముని నివాసాన్ని చేరుకున్నారు. ‘లంబమానే దివాకరే’ (సూర్యుడు వాలుతుండగా) అనే పదాలతో సాయంకాలం సూచించబడింది — అతిథి రాకకు తగిన సమయమే. ‘కేతుం’ అనే పదంతో పొగ అగ్ని యొక్క ధ్వజంగా ఉపచరించబడింది — ధ్వజంతో రాజు తెలిసినట్లు, పొగతో అగ్నిహోత్రుడైన ఋషి తెలుస్తాడు. ‘ఉపజీవిభిః’ అనే పదంతో వనోత్పత్తులతో జీవనం గడిపే తాపసులు గానీ గ్రామీణులు గానీ చెప్పబడ్డారు; వారు నరికిన కట్టెలు మనుష్యనివాసానికి చిహ్నాలు. ఈ విధంగా రాముడు వనం మధ్యలో కూడా లక్షణాలను బట్టే దిశను నిశ్చయిస్తున్నాడు. ‘సుఖం గత్వా’ (సుఖంగా నడిచి) అనే పదాలతో మార్గంలో క్లేశం లేదని సూచించబడింది.

రాముడు ఆశ్రమాన్ని సమీపించి, మృగపక్షులను బెదరగొడుతూ కొద్దిసేపు నడిచి భరద్వాజుని దగ్గరకు చేరుకున్నాడు. ధనుర్ధారి వేషం చూసి ఆశ్రమంలోని ప్రశాంతమైన మృగాలూ పక్షులూ బెదిరిపోయాయనేది సూక్ష్మమైన పరిశీలన. ఆ తరువాత ఆశ్రమాన్ని చేరి, మునిని దర్శించాలని కోరుతూ, సీత అనుసరిస్తుండగా ఆ ఇద్దరు వీరులూ దూరంగానే నిలిచారు — అనుమతి లేకుండా ఆశ్రమంలో ప్రవేశించకూడదనేది శిష్టాచారం. ఆ తరువాత అతడు ప్రవేశించి, శిష్యగణాలతో చుట్టుముట్టబడినవాడూ, కఠినమైన వ్రతాలు గలవాడూ, ఏకాగ్రచిత్తుడూ, తపస్సుతో దివ్యదృష్టిని పొందినవాడూ అయిన మహాత్ముడైన ఋషిని చూశాడు. ‘తపసా లబ్ధచక్షుషం’ (తపస్సుతో దృష్టిని పొందినవాడు) అనే పదంతో దివ్యదృష్టి చెప్పబడింది, దానితో అతడు త్రికాలవృత్తాంతాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అగ్నిహోత్రం ముగించిన అతనిని చూడగానే మహాభాగుడైన రాముడు చేతులు జోడించి సౌమిత్రితో, సీతతో కలిసి నమస్కరించాడు. అగ్నిహోత్రం తరువాతనే దర్శనం — ఈ కాలనియమం కూడా శాస్త్రసమ్మతమే. ‘దూరంగానే నిలిచారు’ అనే మాటలతో అతిథిధర్మం ప్రకాశితమైంది — ఆశ్రమ సరిహద్దులో నిలిచి, శిష్యుల ద్వారా తమ రాకను నివేదించిన తరువాతనే ప్రవేశం. హిందీ భాష్యం కూడా దీనినే వివరిస్తుంది. ‘శిష్యగణైః వృతం’ (శిష్యగణాలతో చుట్టుముట్టబడినవాడు) అనే పదంతో భరద్వాజుని ఆచార్యత్వం సూచించబడింది; ప్రయాగలోని ఆశ్రమం ఆ కాలంలో గొప్ప విద్యాపీఠమని పరంపర. ‘ముహూర్తమధ్వానం’ (కొద్దిసేపు నడిచి) అనే పదంతో ఆశ్రమ సరిహద్దు నుండి పర్ణశాల వరకూ ఉన్న కొద్ది దూరం చెప్పబడింది.

లక్ష్మణుని అన్న తనను గురించి ఇలా నివేదించాడు — ‘భగవాన్, మేమిద్దరం దశరథుని కుమారులం, రామలక్ష్మణులం. ఈమె నా భార్య, కల్యాణి, జనకుని కుమార్తె వైదేహి, నిందారహితురాలు; నిర్జనమైన తపోవనానికి నన్ను అనుసరించి వచ్చింది. తండ్రి నన్ను దేశం నుండి పంపివేస్తుండగా, దృఢవ్రతుడైన ఈ ప్రియమైన తమ్ముడు సౌమిత్రి కూడా వనానికి నన్ను అనుసరించాడు. భగవాన్, తండ్రి ఆజ్ఞాపించగా మేము తపోవనంలో ప్రవేశిస్తాము; అక్కడ కందమూలఫలాలు తింటూ ధర్మాన్నే ఆచరిస్తాము.’ ఇక్కడ రాముడు శోకాన్ని గానీ కైకేయి దోషాన్ని గానీ చెప్పడు — ‘తండ్రి ఆజ్ఞాపించగా’ అని మాత్రమే కారణాన్ని నివేదిస్తాడు; ఇదే అతని మర్యాద. ధీమంతుడైన రాజకుమారుని ఆ మాట విని ధర్మాత్ముడైన ముని గోవునూ, అర్ఘ్యాన్నీ, నీటినీ తెచ్చాడు. తీవ్రమైన తపస్సు చేసిన అతడు వారికి వనంలోని కందమూలఫలాలతో కూడిన రకరకాల అన్నరసాలను ఇచ్చాడు, నివాసాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశాడు — ఇది మధుపర్కవిధితో కూడిన పరిపూర్ణ ఆతిథ్యం. ‘గామర్ఘ్యముదకం’ (గోవు, అర్ఘ్యం, నీరు) అనే మూడూ మధుపర్కవిధికి అంగాలు — అతిథికి గోవు, పాద్యం, అర్ఘ్యం. ముని మాటలతోనే కాక విధిప్రకారంగానే సత్కారం చేస్తున్నాడు. ‘వాసం చైవ అభ్యకల్పయత్’ (నివాసాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశాడు) అనే పదంతో రాత్రి బసకు కూడా ఏర్పాటు జరిగిందని సూచించబడింది; అతిథికి భోజనం, శయనం రెండూ కలిస్తేనే ఆతిథ్యం. ‘అనిందితా’ (నిందారహితురాలు) అనే సీత విశేషణం ముని ఎదుట కూడా ఆమె శీలాన్ని స్థాపిస్తుంది.

మృగపక్షులతో, మునులతో అన్నివైపులా చుట్టుముట్టబడి కూర్చున్న ఆ ముని వచ్చిన రాముని పూజించి స్వాగతవచనాలతో అతనిని అభినందించాడు. ఆ పూజను స్వీకరించి కూర్చున్న రాఘవునితో భరద్వాజుడు అప్పుడు ధర్మయుక్తమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, చాలాకాలానికి నువ్వు నా దగ్గరకు రావడం చూస్తున్నాను. కారణం లేకుండా నిన్ను దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టిన సంగతి కూడా నేను విన్నాను.’ ‘చిరస్య ఖలు’ (చాలాకాలానికి) అనే పదాలతో ముని దీర్ఘకాల నిరీక్షణ సూచించబడింది, ‘అకారణం’ (కారణం లేకుండా) అనే పదంతో అతని నిర్ణయం — నిర్దోషిని వెళ్ళగొట్టారని. ‘ఈ రెండు మహానదుల సంగమం వద్ద ఉన్న ఈ ప్రదేశం ఏకాంతమైనది, పుణ్యమైనది, రమణీయమైనది; నువ్వు ఇక్కడ సుఖంగా నివసించు.’ ముని ఆహ్వానం కేవలం శిష్టాచారం కాదు, వాత్సల్యమూలకమైనది; అతడు రాముని కుమారునిలా తన దగ్గరే ఉంచుకోవాలని కోరుతున్నాడు. ‘ధర్మయుక్తం’ అనే వాక్యవిశేషణంతో ముని మాట కుతూహలంతో పుట్టినది కాదు, ధర్మానుసారమైన ఆహ్వానమని సూచించబడింది. ‘వివిక్తః’ అనే పదంతో జనసంపర్కం లేకపోవడం, ‘పుణ్యః’ అనే పదంతో తీర్థత్వం, ‘రమణీయః’ అనే పదంతో ప్రాకృతిక శోభ చెప్పబడ్డాయి — మూడు విశేషణాలతో ఆ స్థలపు పూర్తి వర్ణన.

భరద్వాజుడు ఇలా చెప్పగా, అందరి హితంలోనూ ఆసక్తి గల రాఘవుడైన రాముడు శుభమైన మాటతో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘భగవాన్, ఇక్కడికి పౌరులూ జనపదవాసులూ దగ్గరగా ఉన్నారు; కాబట్టి ఇక్కడ నన్ను సులభంగా చూడవచ్చని వారు భావిస్తారని అనుకుంటున్నాను. ఈ ఆశ్రమాన్నీ, వైదేహినీ, నన్నూ చూడటానికి జనం వస్తూ ఉంటారు; ఈ కారణంగా ఇక్కడ నివసించడం నాకు రుచించడం లేదు.’ రాముని ఆశంక రెండు విధాలు — ఒకవైపు తపోవనపు శాంతికి భంగం, మరొకవైపు వనవాస వ్రతం సడలిపోవడం; పౌరులు నిరంతరం వస్తూ ఉంటే వనవాసం పేరుకు మాత్రమే అవుతుంది. ‘భగవాన్, సుఖానికి అర్హురాలైన జనకుని కుమార్తె వైదేహి ఆనందించగల ఉత్తమమైన ఆశ్రమస్థలాన్ని ఏకాంతంలో చూపించు.’ ఇక్కడ రాముడు తన సుఖాన్ని కోరడం లేదు, సీత సుఖాన్నే కోరుతున్నాడు; సుఖానికి అర్హురాలై ఉండీ ఆమె వనానికి వచ్చిందనేది అతని నిత్యచింత. ఇక్కడ రాముని వినయాన్ని చూడాలి — అతడు ముని ఆహ్వానాన్ని తిరస్కరించడు, కారణాన్ని నివేదించి మరొక స్థలాన్ని అడుగుతాడు. ‘సుదర్శం’ అనేది భావార్థంలో ప్రయోగం — సులభంగా దర్శనం కలుగుతుందని. దీనితో తనను చూడటానికి వచ్చే జనుల భారం ముని ఆశ్రమంపై పడటం రాముడు కోరడని కూడా సూచించబడింది. ‘సర్వహితే రతః’ (అందరి హితంలో ఆసక్తి గలవాడు) అనే రాముని విశేషణంతో అతని తిరస్కారం కూడా లోకహితమూలకమేనని సూచించబడింది.

ఈ శుభమైన మాట విని మహాముని భరద్వాజుడు రాఘవుని అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి, అర్థవంతమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘నాయనా, ఇక్కడి నుండి పది క్రోసుల దూరంలో ఒక పర్వతం ఉంది, అక్కడ నువ్వు నివసిస్తావు; అది మహర్షులు సేవించే, పుణ్యమైన, చూడటానికి శుభమైన పర్వతం. కొండముచ్చులు సంచరించేదీ, వానరులూ ఎలుగుబంట్లూ నివసించేదీ, గంధమాదన పర్వతంతో సమానమైనదీ అయిన అది చిత్రకూటమని ప్రసిద్ధి. మనిషి చిత్రకూట శిఖరాలను ఎంతకాలం చూస్తూ ఉంటాడో అంతకాలం శుభాలనే చేకూర్చుకుంటాడు, పాపంపై మనస్సు పెట్టడు. అక్కడ ఎందరో ఋషులు వంద శరత్తులు విహరించి, కపాలంలా తెల్లబడిన తలలతో, తపస్సుతో స్వర్గానికి చేరుకున్నారు. ఆ నివాసం నీకు ఏకాంతమైనదీ సుఖమైనదీ అని భావిస్తున్నాను; లేదా వనవాసం కోసం ఇక్కడే నాతో కలిసి నివసించు.’ ‘కపాలశిరసా సహ’ అనే పదంతో వార్ధక్యం వల్ల తెల్లబడి కపాలంలా శ్వేతమైన వెంట్రుకలు చెప్పబడ్డాయి; దానితో వారి దీర్ఘతపశ్చర్య సూచించబడింది. పది క్రోసుల పరిమాణం విషయంలో గీతాప్రెస్ టిప్పణిలో అభిప్రాయభేదం పేర్కొనబడింది — కొందరు ‘దశ చ దశ చ దశ చ’ (పదీ పదీ పదీ) అనే వ్యుత్పత్తితో ముప్పై క్రోసులని భావిస్తారు. చిత్రకూట వర్ణనలో నాలుగు అంశాలు ఉన్నాయి — భౌగోళిక పరిమాణం (పది క్రోసులు), జంతుసంపద (కొండముచ్చులు, వానరులు, ఎలుగుబంట్లు), మాహాత్మ్యం (దర్శనమాత్రంతో పాపనివృత్తి), తపస్సిద్ధి (ఋషులు స్వర్గానికి చేరడం). చివరకు ముని మళ్ళీ ‘ఇక్కడే నివసించు’ అనే ప్రత్యామ్నాయాన్ని ఇస్తున్నాడు — దీనితో అతని వాత్సల్యం తగ్గదని సూచించబడింది.

ప్రియమైన అతిథి అయిన ఆ రాముని, భార్యతో, తమ్మునితో సహా, భరద్వాజుడు సర్వకామాలతో సంతోషపెడుతూ ఆదరించాడు. ప్రయాగలో ఆ మహర్షిని చేరిన రాముడు విచిత్రమైన కథలు చెబుతూ ఉండగా ఆ పుణ్యరాత్రి వచ్చింది. సీతతో ముగ్గురైన కాకుత్స్థుడు, సుఖానికి అలవాటుపడినవాడైనా అలసిపోయినవాడై, రమణీయమైన భరద్వాజాశ్రమంలో ఆ రాత్రిని సుఖంగా గడిపాడు. ‘సుఖోచితః పరిశ్రాంతః’ (సుఖానికి అలవాటుపడినవాడు, అలసిపోయినవాడు) అనే విరోధాభాసంతో కవి రాముని దశను సూచిస్తున్నాడు — సుఖానికి యోగ్యుడైనవాడు మార్గశ్రమతో అలసిపోయాడు; అయినా ముని ఆశ్రమంలో అతని నిద్ర సుఖమైనదే. రాత్రి తెల్లవారగానే అతడు భరద్వాజుని దగ్గరకు వెళ్ళి, జ్వలించే తేజస్సు గల ఆ మునితో నరశార్దూలుడు ఇలా అన్నాడు — ‘సత్యశీలుడవైన భగవాన్, ఈ రోజు మేము నీ ఆశ్రమంలో రాత్రి గడిపాము; ఇక మా నివాసం కోసం (వెళ్ళడానికి) నువ్వు అనుమతి ఇవ్వు.’ ఆ రాత్రి గడిచిపోయిన తరువాత భరద్వాజుడు ఇలా అన్నాడు — ‘తేనె, కందమూలఫలాలతో కూడిన చిత్రకూటానికి వెళ్ళు.’ ‘చిత్రాః కథాః’ (విచిత్రమైన కథలు) అనే పదాలతో రాత్రి రామభరద్వాజుల మధ్య సుదీర్ఘ సంభాషణ జరిగిందని సూచించబడింది; దాని విషయాన్ని మాత్రం కవి చెప్పలేదు. ‘సత్యశీల’ అనే ముని సంబోధనతో రాముడు అతని మాట అమోఘమని సూచిస్తున్నాడు — అతడు ఏది చెబితే అది జరుగుతుంది.

‘మహాబలుడవైన రామా, ఆ నివాసం నీకు తగినదని భావిస్తున్నాను. అది రకరకాల వృక్షసమూహాలతో కూడినది, కిన్నరులూ ఉరగులూ సేవించేది, నెమళ్ళ నాదాలతో రమణీయమైనది, గజరాజులు నివసించేది. ఆ ప్రసిద్ధమైన పర్వతమే చిత్రకూటం; దానికి వెళ్ళు. అది పుణ్యమైనది, రమణీయమైనది, ఎన్నో కందమూలఫలాలతో కూడినది; అక్కడ వనాంతాలలో ఏనుగుల గుంపులూ జింకల గుంపులూ సంచరిస్తాయి; రాఘవా, వాటిని నువ్వు చూస్తావు. నదులూ, సెలయేళ్ళూ, పీఠభూములూ, గుహలూ, కందరాలూ, జలపాతాలూ సీతతో కలిసి తిరుగుతూ చూస్తుంటే నీ మనస్సు ఆనందిస్తుంది. సంతోషంగా అరిచే కోయష్టిభ పక్షుల, కోకిలల ధ్వనులతో వినోదం కలిగించేదీ, పరమసుఖకరమైనదీ, శివమైనదీ, మదించిన మృగాలతో, ఎన్నో ఏనుగులతో కూడినదీ, ఎంతో రమణీయమైనదీ అయిన ఆ పర్వతాన్ని చేరి ఆశ్రమంలో నివసించు.’ నలభై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే అంకంలో రచించబడ్డాయి; నలభై మూడవది సర్గాంతంలో కవి రీతి ప్రకారం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. ఈ సర్గతో రాముని గమ్యం నిశ్చితమవుతుంది; తరువాతి సర్గలో యమునను దాటడం, చిత్రకూటానికి వెళ్ళడం వర్ణించబడతాయి. చివరి శ్లోకాలలో భరద్వాజుడు చిత్రకూట శోభను మళ్ళీ విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — వృక్షసమూహాలు, కిన్నరులు, ఉరగులు, నెమళ్ళు, గజరాజులు, ఏనుగుల గుంపులు, జింకల గుంపులు, నదులు, సెలయేళ్ళు, పీఠభూములు, గుహలు, కందరాలు, జలపాతాలు. దీనితో అతడు రాముని మనస్సును అక్కడికి మళ్ళించాలనుకుంటున్నాడు; ‘నందిష్యతి మనస్తవ’ (నీ మనస్సు ఆనందిస్తుంది) అనే పదాలతో అతని ఆశయం స్పష్టమవుతుంది. ఈ విధంగా వల్గేట్‌లో చిత్రకూట వర్ణన రెండుసార్లు రచించబడింది — ఒకసారి ఇరవై ఎనిమిది నుండి ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం వరకు, రెండవసారి ముప్పై తొమ్మిది నుండి నలభై మూడవ శ్లోకం వరకు.

அந்தப் பெருமரத்தடியில் இனிய இரவைக் கழித்து, தூய கதிரவன் உதித்ததும், அந்த மூவரும் அந்த இடத்திலிருந்து புறப்பட்டனர். பாகீரதியான கங்கையை யமுனை சென்று சேரும் இடத்தை நோக்கி, மிகப் பெரிய காட்டுக்குள் ஆழ்ந்து புகுந்து அவர்கள் சென்றனர். புகழ்மிக்க அவர்கள் ஆங்காங்கே பலவகை நிலப்பகுதிகளையும், இதுவரை கண்டிராத மனங்கவரும் இடங்களையும் கண்டவாறு சென்றனர். ‘அத்ருஷ்டபூர்வான்’ (இதுவரை கண்டிராத) என்ற சொல்லால் வனவாசத்தின் புதுமை குறிக்கப்படுகிறது — அயோத்தியின் அரண்மனைகளில் வாழ்க்கையைக் கழித்தவர்களுக்கு இந்த நிலம் முற்றிலும் புதியது. நலமாகச் சென்றுகொண்டு, பூத்துக் குலுங்கும் பலவகை மரங்களைக் கண்டவாறு, பகல் ஏறக்குறைய முடியும் வேளையில், ராமன் சௌமித்திரியிடம் கூறினான். ‘யதாக்ஷேமம்’ (நலமாக) என்ற சொல்லால், பயணம் அவசரமாக அல்ல, இடையிடையே ஓய்வெடுத்து இனிமையாக நடந்தது என்பது குறிக்கப்படுகிறது; துயரத்தின் வேகம் தணிந்தது, வழியும் இனிமையானது. இங்கே மூவரின் பயணம் தப்பியோடுதல் அல்ல, தீர்த்தயாத்திரை போல அமைதியானது. பாகீரதியும் யமுனையும் சேரும் இடம் பிரயாகை என்று புகழ்பெற்றது; அங்கேதான் பரத்வாஜரின் ஆசிரமம் உள்ளது. கவிஞர் முதலில் வழியின் அழகை வருணிக்கிறார், பின்னர் சென்றடையும் இடத்தைக் குறிப்பிடுகிறார் — இதுவே பயண வருணனையின் முறை. ‘விகாஹ்ய’ (ஆழ்ந்து புகுந்து) என்ற சொல்லால் காட்டின் அடர்த்தி குறிக்கப்படுகிறது; அவர்கள் அரசப் பெருவழியில் அல்ல, காட்டின் நடுவழியாகவே செல்கின்றனர். இந்தச் சர்க்கம் முந்தைய சர்க்கத்தைத் தொடர்ந்தே நிகழ்கிறது — அதில் அந்தப் பெருமரத்தடியில் இரவு, இதில் அங்கிருந்து புறப்பாடு.

ராமன் கூறுகிறான்: ‘சௌமித்ரியே, பிரயாகையைச் சுற்றி எழும் சிறந்த புகையைப் பார். அதைப் பகவான் அக்னியின் கொடி என்று கருதுகிறேன்; ஆகவே முனிவர் அருகில் இருக்கிறார் என்று தெரிகிறது. நாம் நிச்சயம் கங்கையும் யமுனையும் சேரும் இடத்தை அடைந்துவிட்டோம், ஏனெனில் இரு நீர்களும் ஒன்றோடொன்று மோதுவதால் எழும் ஒலி கேட்கிறது. காட்டு விளைபொருள்களைக் கொண்டு வாழ்பவர்கள் பிளந்த விறகுகள் தென்படுகின்றன; ஆசிரமத்தில் வெட்டப்பட்ட பலவகை மரங்களும் இதோ தெரிகின்றன.’ இங்கே ராமன் மூன்று அடையாளங்களால் ஆசிரமம் அருகில் இருப்பதை ஊகிக்கிறான் — புகை, நீரின் முழக்கம், வெட்டிய விறகுகள்; இந்த அனுமான முறை கவிஞரின் யதார்த்தப் பார்வையைக் காட்டுகிறது. பின்னர் வில்லேந்திய அவ்விருவரும் இனிதே சென்று, கதிரவன் சாயும் வேளையில், கங்கையும் யமுனையும் சேரும் இடத்திலுள்ள முனிவரின் உறைவிடத்தை அடைந்தனர். ‘லம்பமானே திவாகரே’ (கதிரவன் சாயும்போது) என்ற சொற்களால் மாலைப்பொழுது குறிக்கப்படுகிறது — விருந்தினர் வருவதற்கு ஏற்ற நேரம் அதுவே. ‘கேதும்’ (கொடி) என்ற சொல்லால் புகை அக்னியின் கொடியாக உருவகிக்கப்படுகிறது — கொடியால் அரசன் அறியப்படுவது போல, புகையால் அக்னிஹோத்திரம் செய்யும் முனிவர் அறியப்படுகிறார். ‘உபஜீவிபி:’ (வாழ்பவர்களால்) என்ற சொல்லால், காட்டில் விளைவனவற்றைக் கொண்டு வாழ்க்கை நடத்தும் தவசிகள் அல்லது கிராமவாசிகள் குறிக்கப்படுகின்றனர்; அவர்கள் வெட்டிய விறகுகள் மனிதர் வாழ்வதன் அடையாளங்கள். இவ்வாறு காட்டின் நடுவிலும் ராமன் அடையாளங்களைக் கொண்டே திசையை உறுதிசெய்கிறான். ‘சுகம் கத்வா’ (இனிதே சென்று) என்ற சொற்களால் வழியில் சிரமம் இல்லாமை குறிக்கப்படுகிறது.

ராமன் ஆசிரமத்தை நெருங்கி, விலங்குகளையும் பறவைகளையும் அஞ்சச் செய்தவாறு சிறிது தூரம் சென்று பரத்வாஜரை அணுகினான். வில்லேந்திய கோலத்தால் ஆசிரமத்தின் அமைதியான விலங்குகளும் பறவைகளும் அஞ்சின என்பது நுட்பமான கவனிப்பு. பின்னர் ஆசிரமத்தை அடைந்து, முனிவரைக் காண விரும்பிய, சீதை பின்தொடர்ந்த அந்த இரு வீரர்களும் தொலைவிலேயே நின்றனர் — அனுமதியின்றி ஆசிரமத்துக்குள் நுழையலாகாது என்பது ஒழுக்கம். பின்னர் அவன் உள்ளே சென்று, சீடர் கூட்டம் சூழ்ந்த, கடும் விரதமுடைய, ஒருமுகப்பட்ட மனமுடைய, தவத்தால் ஞானக்கண் பெற்ற மகாத்மாவான அந்த முனிவரைக் கண்டான். ‘தபஸா லப்தசக்ஷுஷம்’ (தவத்தால் கண் பெற்றவர்) என்ற சொல்லால் தெய்வீகப் பார்வை சொல்லப்படுகிறது, அதனால் அவர் முக்கால நிகழ்வுகளையும் அறிகிறார். அக்னிஹோத்திரத்தை முடித்திருந்த அவரைக் கண்டதுமே, பெரும் பேறுடைய ராமன் கைகூப்பிச் சௌமித்திரியோடும் சீதையோடும் வணங்கினான். அக்னிஹோத்திரத்துக்குப் பின்னரே தரிசனம் — இந்தக் கால நியமமும் சாஸ்திரம் ஏற்றதே. ‘தொலைவிலேயே நின்றனர்’ என்ற சொற்களால் விருந்தினரின் தர்மம் வெளிப்படுகிறது — ஆசிரமத்தின் எல்லையில் நின்று, சீடர் மூலம் தெரிவித்த பிறகே நுழைவது. இந்தி உரையும் இதையே விளக்குகிறது. ‘சீடர் கூட்டம் சூழ்ந்தவர்’ என்ற சொல்லால் பரத்வாஜரின் ஆசாரியத்தன்மை குறிக்கப்படுகிறது; பிரயாகையின் ஆசிரமம் அக்காலத்தில் பெரும் கல்விப் பீடமாக இருந்தது என்பது மரபு. ‘முஹூர்தம் அத்வானம்’ (சிறிது தூரம்) என்ற சொல்லால் ஆசிரம எல்லையிலிருந்து இலைக்குடில் வரையிலான சிறிய இடைவெளி சொல்லப்படுகிறது.

லக்ஷ்மணனின் அண்ணன் தன்னை அறிமுகம் செய்துகொண்டான்: ‘பகவானே, நாங்கள் இருவரும் தசரதரின் மகன்களான ராமனும் லக்ஷ்மணனும். இவள் என் மனைவி, மங்கலமானவள், ஜனகரின் மகளான வைதேகி, குற்றமற்றவள்; ஆளரவமற்ற தவவனத்துக்கு என்னைப் பின்தொடர்ந்து வந்தவள். தந்தையால் நாடுகடத்தப்பட்ட என்னை, உறுதியான விரதமுடைய, எனக்கு அன்பான இந்தத் தம்பி சௌமித்திரி காட்டுக்கே பின்தொடர்ந்து வந்தான். பகவானே, தந்தையால் ஆணையிடப்பட்ட நாங்கள் தவவனத்துக்குள் நுழையப்போகிறோம்; அங்கே கிழங்குகளையும் பழங்களையும் உண்டு தர்மத்தையே கடைப்பிடிப்போம்.’ இங்கே ராமன் துயரையோ கைகேயியின் குற்றத்தையோ சொல்லவில்லை — ‘தந்தையால் ஆணையிடப்பட்டோம்’ என்பதை மட்டுமே காரணமாகத் தெரிவிக்கிறான்; இதுவே அவனுடைய கண்ணியம். அறிவுமிக்க அரசகுமாரனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தர்மாத்மாவான முனிவர் பசுவையும், அர்க்கியத்தையும், நீரையும் கொண்டுவந்தார். தவத்தில் கனிந்த அவர் காட்டுக் கிழங்குகளையும் பழங்களையும் அடிப்படையாகக் கொண்ட பலவகைச் சுவையுணவுகளை அவர்களுக்கு அளித்தார், தங்குமிடத்தையும் ஏற்பாடு செய்தார் — இது மதுபர்க்க விதிப்படி அமைந்த முழுமையான விருந்தோம்பல். ‘பசு, அர்க்கியம், நீர்’ என்ற மூன்றும் மதுபர்க்க விதியின் அங்கங்கள் — விருந்தினருக்குப் பசு, பாதம் கழுவும் நீர், அர்க்கியம். முனிவர் சொல்லால் மட்டுமல்ல, விதிப்படியே உபசரிக்கிறார். ‘வாசம் சைவ அப்யகல்பயத்’ (தங்குமிடத்தையும் ஏற்பாடு செய்தார்) என்ற சொல்லால் இரவு தங்குவதற்கான ஏற்பாடும் செய்யப்பட்டது என்பது குறிக்கப்படுகிறது; விருந்தினருக்கு உணவும் உறைவிடமும் இரண்டுமே விருந்தோம்பல். சீதைக்கு வரும் ‘அநிந்திதா’ (குற்றமற்றவள்) என்ற அடைமொழி முனிவரின் முன்னிலையிலும் அவளுடைய ஒழுக்கத்தை நிலைநாட்டுகிறது.

விலங்குகளும் பறவைகளும் முனிவர்களும் சூழ அமர்ந்திருந்த அந்த முனிவர், வந்த ராமனை உபசரித்து, வரவேற்புச் சொற்களால் மகிழ்வித்தார். அந்த உபசாரத்தை ஏற்று அமர்ந்த ராகவனிடம் பரத்வாஜர் அப்போது தர்மத்தோடு கூடிய இந்தச் சொல்லைக் கூறினார்: ‘காகுத்ஸ்தா, நெடுங்காலத்துக்குப் பின் நீ வந்திருப்பதைக் காண்கிறேன். காரணமின்றி நீ நாடுகடத்தப்பட்டதையும் நான் கேள்விப்பட்டேன்.’ ‘சிரஸ்ய கலு’ (நெடுங்காலத்துக்குப் பின்) என்ற சொற்களால் முனிவரின் நீண்ட காத்திருப்பும், ‘அகாரணம்’ (காரணமின்றி) என்பதால் அவருடைய தீர்ப்பும் — குற்றமற்றவனின் நாடுகடத்தல் என்பது — குறிக்கப்படுகின்றன. ‘இரு பெருநதிகளும் சேரும் இந்த இடம் தனிமையானது, புனிதமானது, இனிமையானது; நீ இங்கே இனிதே வாழ்வாயாக.’ முனிவரின் அழைப்பு வெறும் மரியாதை அல்ல, தாய்மை போன்ற அன்பில் வேர்கொண்டது; ராமனைத் தன் மகனைப் போலவே தம் அருகில் வைத்துக்கொள்ள அவர் விரும்புகிறார். ‘தர்மயுக்தம்’ (தர்மத்தோடு கூடிய) என்ற அடைமொழியால், முனிவரின் சொல் ஆர்வத்தால் எழுந்தது அல்ல, தர்மத்துக்கு இயைந்த அழைப்பு என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ‘விவிக்த:’ (தனிமையானது) என்ற சொல்லால் மக்கள் தொடர்பின்மையும், ‘புண்ய:’ (புனிதமானது) என்பதால் தீர்த்தத் தன்மையும், ‘ரமணீய:’ (இனிமையானது) என்பதால் இயற்கை அழகும் சொல்லப்படுகின்றன — மூன்று அடைமொழிகளால் இடத்தின் முழு வருணனை.

பரத்வாஜர் இவ்வாறு சொன்னதும், அனைவரின் நலனிலும் ஈடுபாடுடைய ராகவனான ராமன் நல்ல சொல்லால் மறுமொழி கூறினான்: ‘பகவானே, நகரத்தாரும் நாட்டு மக்களும் இங்கிருந்து அருகில் உள்ளனர்; ஆகவே இங்கே என்னை எளிதில் வந்து காணலாம் என்று கருதுவார்கள் என எண்ணுகிறேன். இந்த ஆசிரமத்தையும் வைதேகியையும் என்னையும் காண மக்கள் வருவார்கள்; இந்தக் காரணத்தால் இங்கே வாழ்வதை நான் விரும்பவில்லை.’ ராமனின் ஐயம் இருவகை — ஒருபுறம் தவவனத்தின் அமைதி குலைதல், மறுபுறம் வனவாச விரதம் தளர்தல்; நகரத்தார் இடைவிடாது வந்துகொண்டிருந்தால் வனவாசம் பெயரளவிலானதாகிவிடும். ‘பகவானே, தனிமையான இடத்தில் சிறந்த ஆசிரமத்துக்கான இடத்தைக் காட்டுவீராக; அங்கே சுகத்துக்குத் தகுந்த ஜனகரின் மகளான வைதேகி மகிழ்ந்திருப்பாள்.’ இங்கே ராமன் தன் சுகத்தைக் கேட்கவில்லை, சீதையின் சுகத்தையே கேட்கிறான்; சுகத்துக்குத் தகுந்தவளாக இருந்தும் அவள் காட்டுக்கு வந்துவிட்டாள் என்பதே அவனுடைய நிலையான கவலை. இங்கே ராமனின் பணிவு காணத்தக்கது — அவன் முனிவரின் அழைப்பை மறுப்பதில்லை, காரணத்தைத் தெரிவித்துவிட்டு வேறோர் இடத்தைக் கேட்கிறான். ‘சுதர்சம்’ என்பது தொழிற்பெயர்ப் பிரயோகம் — எளிதில் காணக்கூடியது என்று பொருள். இதனால், தன்னைக் காண வரும் மக்களின் சுமையை முனிவரின் ஆசிரமத்தின் மேல் சுமத்த ராமன் விரும்பவில்லை என்பதும் குறிக்கப்படுகிறது. ‘சர்வஹிதே ரத:’ (அனைவரின் நலனிலும் ஈடுபாடுடையவன்) என்ற ராமனின் அடைமொழியால், அவனுடைய மறுப்பும் உலக நலனில் வேர்கொண்டது என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

இந்த நல்ல சொல்லைக் கேட்டு, மாமுனிவர் பரத்வாஜர் ராகவனின் கருத்தைப் புரிந்துகொண்டு பொருள் நிறைந்த சொல்லைக் கூறினார்: ‘அன்பனே, இங்கிருந்து பத்துக் குரோச தூரத்தில் ஒரு மலை உள்ளது, அங்கே நீ வாழ்வாய்; அது மாமுனிவர்கள் வணங்கும், புனிதமான, காண்பதற்கு இனிய மலை. கருமுக நீண்டவால் குரங்குகள் திரிவதும், வானரங்களும் கரடிகளும் வாழ்வதும், கந்தமாதன மலைக்கு நிகரானதுமான அது சித்திரகூடம் எனப் புகழ்பெற்றது. சித்திரகூடத்தின் சிகரங்களை ஒருவன் எவ்வளவு காலம் காண்கிறானோ, அவ்வளவு காலம் அவன் நன்மைகளையே மேற்கொள்கிறான், பாவத்தில் மனம் செலுத்துவதில்லை. அங்கே பல முனிவர்கள் நூறு ஆண்டுகள் வாழ்ந்து, மண்டையோடு போல் வெளுத்த தலையோடு, தவத்தால் விண்ணுலகை அடைந்தனர். அந்த இடம் உனக்குத் தனிமையானதும் இனிமையானதும் என்று கருதுகிறேன்; அல்லது வனவாசத்துக்காக இங்கேயே என்னோடு வாழ்வாயாக.’ ‘கபாலசிரஸா சஹ’ (மண்டையோடு போன்ற தலையோடு) என்ற சொல்லால், முதுமையால் வெளுத்து மண்டையோடு போல் வெண்மையான முடி குறிக்கப்படுகிறது; அதனால் அவர்களுடைய நீண்ட தவம் குறிக்கப்படுகிறது. பத்துக் குரோச அளவைப் பற்றிக் கீதா பிரஸ் குறிப்பில் கருத்து வேறுபாடு குறிப்பிடப்படுகிறது — சிலர் ‘பத்தும் பத்தும் பத்தும்’ என்று பிரித்து முப்பது குரோசம் என்று கொள்கின்றனர். சித்திரகூடத்தின் வருணனையில் நான்கு பகுதிகள் — நில அளவு (பத்துக் குரோசம்), விலங்கு வளம் (நீண்டவால் குரங்குகள், வானரங்கள், கரடிகள்), பெருமை (காண்பதாலேயே பாவம் நீங்குதல்), தவச் சித்தி (முனிவர்கள் விண்ணை அடைந்தது). இறுதியில் முனிவர் மீண்டும் ‘இங்கேயே வாழ்’ என்ற மாற்று வழியைத் தருகிறார் — இதனால் அவருடைய அன்பு தணியவில்லை என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

பரத்வாஜர் அன்புக்குரிய விருந்தினனான அந்த ராமனை மனைவியோடும் தம்பியோடும் எல்லா விருப்பங்களாலும் மகிழ்வித்து வரவேற்றார். பிரயாகையில் அந்த மாமுனிவரை அடைந்த ராமன் வியத்தகு கதைகளைப் பேசிக்கொண்டிருக்க, அந்தப் புனிதமான இரவு வந்தது. சீதையை மூன்றாமவளாகக் கொண்ட காகுத்ஸ்தன், களைத்தவனும் சுகத்துக்குப் பழகியவனுமாக, பரத்வாஜரின் இனிய ஆசிரமத்தில் அந்த இரவை இனிதே கழித்தான். ‘சுகோசித: பரிஸ்ராந்த:’ (சுகத்துக்குப் பழகியவன், களைத்தவன்) என்ற முரண் தோற்றத்தால் கவிஞர் ராமனின் நிலையைக் குறிக்கிறார் — சுகத்துக்குத் தகுந்தவன் பயணக் களைப்பால் சோர்ந்தான்; ஆயினும் முனிவரின் ஆசிரமத்தில் அவனுடைய உறக்கம் இனிமையாகவே இருந்தது. இரவு விடிந்ததும் அவன் பரத்வாஜரை அணுகினான்; சுடர்விடும் ஒளியுடைய அந்த முனிவரிடம் ஆண்களில் புலியான அவன் கூறினான்: ‘சத்தியத்தை இயல்பாகக் கொண்ட பகவானே, உம் ஆசிரமத்தில் இன்று இரவு நாங்கள் தங்கினோம்; நாங்கள் புறப்பட்டுச் செல்ல அனுமதி தருவீராக.’ அந்த இரவு விடிந்ததும் பரத்வாஜர் இதைக் கூறினார்: ‘தேனும் கிழங்கும் பழமும் நிறைந்த சித்திரகூடத்துக்குச் செல்.’ ‘சித்ரா: கதா:’ (வியத்தகு கதைகள்) என்ற சொற்களால் இரவில் ராமனுக்கும் பரத்வாஜருக்கும் இடையே நீண்ட உரையாடல் நடந்தது குறிக்கப்படுகிறது; அதன் பொருளைக் கவிஞர் சொல்லவில்லை. ‘சத்யசீல’ (சத்தியத்தை இயல்பாகக் கொண்டவரே) என்ற முனிவருக்கான விளியால், அவருடைய சொல் வீண்போகாது என்பதை ராமன் குறிக்கிறான் — அவர் சொல்வது நடந்தே தீரும்.

‘பெருவலிமையுடைய ராமா, அந்த இடம் உனக்கு ஏற்றது என்று கருதுகிறேன். அது பலவகை மரக்கூட்டங்கள் நிறைந்தது, கின்னரர்களும் நாகர்களும் வாழ்வது, மயில்களின் அகவலால் இனிமையானது, யானைத் தலைவர்கள் திரிவது. ஐயனே, அது புகழ்பெற்ற சித்திரகூட மலை; அங்கே செல். அது புனிதமானது, இனிமையானது, ஏராளமான கிழங்குகளும் பழங்களும் உடையது; அங்கே காட்டின் உட்பகுதிகளில் யானைக் கூட்டங்களும் மான் கூட்டங்களும் திரிகின்றன; ராகவா, அவற்றை நீ காண்பாய். ஆறுகளையும், ஊற்றுகளையும், மலைச்சமவெளிகளையும், குகைகளையும், பிளவுகளையும், அருவிகளையும் சீதையோடு சுற்றிப் பார்க்கும்போது உன் மனம் மகிழும். மகிழ்ந்த கோயஷ்டிபப் பறவைகளின், குயில்களின் ஒலிகளால் மகிழ்விப்பதும், மேலான இன்பமும் மங்கலமும் உடையதும், மதங்கொண்ட விலங்குகளும் ஏராளமான யானைகளும் நிறைந்ததுமான அந்த மிக இனிய இடத்தை அடைந்து, ஆசிரமம் அமைத்து வாழ்வாயாக.’ நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளைக் கொண்டது — மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் ஒரே எண்ணின் கீழ் அமைந்துள்ளன; நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் உள்ளது; சர்க்கத்தின் முடிவில் இவ்வாறு அமைப்பது கவிஞரின் வழக்கம். இந்தச் சர்க்கத்தோடு ராமன் சென்றடைய வேண்டிய இடம் உறுதியாகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் யமுனையைக் கடப்பதும் சித்திரகூடத்துக்குச் செல்வதும் வருணிக்கப்படுகின்றன. இறுதிச் சுலோகங்களில் பரத்வாஜர் சித்திரகூடத்தின் அழகை மீண்டும் விரிவாக வருணிக்கிறார் — மரக்கூட்டங்கள், கின்னரர்கள், நாகர்கள், மயில்கள், யானைத் தலைவர்கள், யானைக் கூட்டங்கள், மான் கூட்டங்கள், ஆறுகள், ஊற்றுகள், மலைச்சமவெளிகள், பிளவுகள், குகைகள், அருவிகள் என்று. இதனால் ராமனின் மனத்தை அங்கே செலுத்த அவர் விரும்புகிறார்; ‘நந்திஷ்யதி மனஸ்தவ’ (உன் மனம் மகிழும்) என்ற சொற்களால் அவருடைய நோக்கம் தெளிவாகிறது. இவ்வாறு வுல்கேட் பாடத்தில் சித்திரகூட வருணனை இருமுறை அமைந்துள்ளது — ஒருமுறை இருபத்தெட்டாம் சுலோகம் முதல் முப்பத்தொன்றாம் சுலோகம் வரை, மறுமுறை முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் முதல் நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகம் வரை.

ಆ ಮಹಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಶುಭವಾದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು, ನಿರ್ಮಲನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಮೂವರೂ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಭಾಗೀರಥಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಯಮುನೆ ಸೇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅವರು ನಡೆದರು. ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ವಿವಿಧ ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಮನೋಹರವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು. ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಾನ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವನವಾಸದ ಹೊಸತನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ ಕಳೆದವರಿಗೆ ಈ ಭೂಮಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಪೂರ್ವ. ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ವಿವಿಧ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಹಗಲು ಬಹುತೇಕ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಯಥಾಕ್ಷೇಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ನಡಿಗೆ ತ್ವರೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಶೋಕದ ಆವೇಗ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ದಾರಿಯೂ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರ ನಡಿಗೆ ಪಲಾಯನವಲ್ಲ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಂತೆ ಶಾಂತವಾದುದು. ಭಾಗೀರಥಿ ಮತ್ತು ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮವೇ ಪ್ರಯಾಗವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮ. ಕವಿ ಮೊದಲು ದಾರಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯ ರೀತಿ. ‘ವಿಗಾಹ್ಯ’ (ಹೊಕ್ಕು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನ ದಟ್ಟತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರು ರಾಜಮಾರ್ಗದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಡಿನ ನಡುವಿನಿಂದಲೇ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಅದರಲ್ಲಿ ಆ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವಿಕೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಪ್ರಯಾಗದ ಸುತ್ತಲೂ ಏಳುತ್ತಿರುವ ಉತ್ತಮವಾದ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಅದನ್ನು ನಾನು ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿಯ ಧ್ವಜವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾವು ಗಂಗಾಯಮುನೆಯರ ಸಂಗಮವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡು ನೀರುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕಾಡಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು ಸೀಳಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ; ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಡಿದ ವಿವಿಧ ಮರಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೂರು ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊಗೆ, ನೀರಿನ ಘೋಷ, ಕಡಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆ; ಈ ಅನುಮಾನಪದ್ಧತಿ ಕವಿಯ ವಾಸ್ತವದರ್ಶಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸುಖವಾಗಿ ನಡೆದು, ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಗಂಗಾಯಮುನೆಯರ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮುನಿಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ‘ಲಂಬಮಾನೇ ದಿವಾಕರೇ’ (ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅತಿಥಿ ಬರಲು ಉಚಿತವಾದ ಸಮಯವೇ ಇದು. ‘ಕೇತುಮ್’ (ಧ್ವಜ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಧ್ವಜವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧ್ವಜದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ, ಹೊಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯಾದ ಋಷಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ‘ಉಪಜೀವಿಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ತಾಪಸರನ್ನಾಗಲಿ ಹಳ್ಳಿಗರನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವರು ಕಡಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮನುಷ್ಯವಾಸದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಕಾಡಿನ ನಡುವೆಯೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೇ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಖಂ ಗತ್ವಾ’ (ಸುಖವಾಗಿ ನಡೆದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಾಮನು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ, ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ದಾರಿ ನಡೆದು ಭರದ್ವಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಧನುರ್ಧಾರಿಯ ವೇಷವನ್ನು ಕಂಡು ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಬೆದರಿದವು ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅವಲೋಕನ. ಅನಂತರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮುನಿಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಸೀತೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ದೂರದಲ್ಲೇ ನಿಂತರು — ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಅನಂತರ ಅವನು ಒಳಹೊಕ್ಕು, ಶಿಷ್ಯಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಕಠಿಣವ್ರತನಾದ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ತಪಸಾ ಲಬ್ಧಚಕ್ಷುಷಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಮೂರು ಕಾಲಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಹೋಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಮಹಾಭಾಗನಾದ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅನಂತರವೇ ದರ್ಶನ — ಈ ಕಾಲನಿಯಮವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ. ‘ದೂರದಲ್ಲೇ ನಿಂತರು’ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅತಿಥಿಧರ್ಮ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಆಶ್ರಮದ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಶಿಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರವೇಶ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇದನ್ನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಿಷ್ಯಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಚಾರ್ಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಪ್ರಯಾಗದ ಆಶ್ರಮವು ಆಗ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾಪೀಠವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮ್ ಅಧ್ವಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಸೀಮೆಯಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯವರೆಗಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡನು — ‘ಭಗವನ್, ನಾವಿಬ್ಬರು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು. ಇವಳು ನನ್ನ ಪತ್ನಿ, ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾದ ವೈದೇಹಿ, ಜನಕನ ಮಗಳು, ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದವಳು; ನಿರ್ಜನವಾದ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ತಂದೆಯಿಂದ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ವ್ರತನಿಷ್ಠನಾದ ಈ ಪ್ರಿಯ ಅನುಜ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಕಾಡಿಗೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಭಗವನ್, ತಂದೆಯಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ನಾವು ತಪೋವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನಾಗಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ‘ತಂದೆಯಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾದ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಯು ಗೋವನ್ನೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೂ ಜಲವನ್ನೂ ತಂದರು. ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಕಾಡಿನ ಗೆಡ್ಡೆಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ನಾನಾವಿಧ ಆಹಾರಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು, ವಸತಿಯನ್ನೂ ಏರ್ಪಡಿಸಿದರು — ಇದು ಮಧುಪರ್ಕವಿಧಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾದ ಆತಿಥ್ಯ. ‘ಗಾಮ್ ಅರ್ಘ್ಯಮ್ ಉದಕಮ್’ ಎಂಬ ಮೂರು ಮಧುಪರ್ಕವಿಧಿಯ ಅಂಗಗಳು — ಅತಿಥಿಗೆ ಗೋವು, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ. ಮುನಿಯು ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿಧಿಯಿಂದಲೇ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ವಾಸಂ ಚೈವ ಅಭ್ಯಕಲ್ಪಯತ್’ (ವಸತಿಯನ್ನೂ ಏರ್ಪಡಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ವಸತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅತಿಥಿಗೆ ಊಟ ಮತ್ತು ಮಲಗುವ ಏರ್ಪಾಡು ಎರಡೂ ಆತಿಥ್ಯವೇ. ಸೀತೆಗೆ ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಮುನಿಯ ಮುಂದೆಯೂ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಸುತ್ತಲೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಮುನಿಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಯು ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಸ್ವಾಗತದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಕುಳಿತ ರಾಘವನಿಗೆ ಭರದ್ವಾಜರು ಆಗ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಅಕಾರಣವಾಗಿ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದುದನ್ನೂ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಚಿರಸ್ಯ ಖಲು’ (ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮುನಿಯ ದೀರ್ಘ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ಅಕಾರಣಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ನಿರ್ಣಯ — ನಿರ್ದೋಷಿಯ ನಿರ್ವಾಸನ ಎಂದು. ‘ಎರಡು ಮಹಾನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಸ್ಥಳ ಏಕಾಂತವಾದುದು, ಪುಣ್ಯವಾದುದು, ರಮಣೀಯವಾದುದು; ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸು.’ ಮುನಿಯ ಆಹ್ವಾನ ಕೇವಲ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವಲ್ಲ, ವಾತ್ಸಲ್ಯಮೂಲವಾದುದು; ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ತಮ್ಮ ಬಳಿಯೇ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಧರ್ಮಯುಕ್ತ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಮುನಿಯ ಮಾತು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದ ಆಹ್ವಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಿವಿಕ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನಸಂಪರ್ಕವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ‘ಪುಣ್ಯ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತೀರ್ಥತ್ವ, ‘ರಮಣೀಯ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಶೋಭೆ — ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ಥಳದ ಪೂರ್ಣ ವರ್ಣನೆ.

ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ರಾಘವ ರಾಮನು ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಟ್ಟಣದ ಮತ್ತು ಜನಪದದ ಜನರು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ನೋಡಲು ಜನರು ಬರುತ್ತಾರೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಬರುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ಆಶಂಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ತಪೋವನದ ಶಾಂತಿಭಂಗ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವನವಾಸವ್ರತದ ಶೈಥಿಲ್ಯ; ಪೌರರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ ವನವಾಸವು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಾದೀತು. ‘ಭಗವನ್, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡು, ಎಲ್ಲಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ವೈದೇಹಿ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವಳೋ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯದನ್ನೇ; ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ ಅವಳು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿತ್ಯ ಚಿಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಮುನಿಯ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಬೇರೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುದರ್ಶಮ್’ ಎಂಬುದು ಭಾವಾರ್ಥಕ ಪ್ರಯೋಗ — ಸುಲಭವಾಗಿ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಬರುವ ಜನರ ಭಾರವನ್ನು ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸಲು ರಾಮನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಹಿತೇ ರತಃ’ (ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಲೋಕಹಿತಮೂಲವಾದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಈ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ರಾಘವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಗೂ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಹತ್ತು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನೀನು ವಾಸಿಸುವೆ; ಅದು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಪುಣ್ಯವಾದ, ನೋಡಲು ಶುಭವಾದ ಪರ್ವತ. ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳೆಂಬ ಕಪ್ಪುಮುಖದ ಕೋತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ, ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಅದು ಗಂಧಮಾದನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದುದು, ಚಿತ್ರಕೂಟವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಲ್ಯಾಣಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ನೂರು ಶರತ್ಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಳೆದು, ಕಪಾಲದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಾದ ತಲೆಗಳೊಡನೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರಿದರು. ಆ ವಾಸಸ್ಥಾನ ನಿನಗೆ ಏಕಾಂತವೂ ಸುಖಕರವೂ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸು.’ ‘ಕಪಾಲಶಿರಸಾ ಸಹ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದ ಕಪಾಲದಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಕೂದಲನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ದೀರ್ಘ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತು ಕ್ರೋಶಗಳ ಅಳತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಮತಭೇದವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ‘ದಶ ಚ ದಶ ಚ ದಶ ಚ’ (ಹತ್ತು, ಹತ್ತು, ಹತ್ತು) ಎಂಬ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಮೂವತ್ತು ಕ್ರೋಶಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಭೌಗೋಳಿಕ ಅಂತರ (ಹತ್ತು ಕ್ರೋಶ), ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು (ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳು, ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು), ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ (ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪಾಪನಿವೃತ್ತಿ), ತಪಃಸಿದ್ಧಿ (ಋಷಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರಿದುದು). ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಮತ್ತೆ ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸು’ ಎಂಬ ವಿಕಲ್ಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಅವರ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಶಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಭರದ್ವಾಜರು ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ರಾಮನು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆ ಪುಣ್ಯ ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೂರನೆಯವಳನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದ, ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ರಮ್ಯವಾದ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದನು. ‘ಸುಖೋಚಿತಃ ಪರಿಶ್ರಾಂತಃ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ದಾರಿಯ ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿದ್ರೆ ಸುಖವಾದುದೇ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ಅವನು ಭರದ್ವಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು; ಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮುನಿಗೆ ಆ ನರಶಾರ್ದೂಲನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸತ್ಯಶೀಲರಾದ ಭಗವನ್, ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾವು ಇಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದಿದ್ದೇವೆ; ನಮ್ಮ ವಸತಿಗಾಗಿ (ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು) ತಾವು ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು.’ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಜೇನು, ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗು.’ ‘ಚಿತ್ರಾಃ ಕಥಾಃ’ (ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಕಥೆಗಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಭರದ್ವಾಜರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ದೀರ್ಘ ಸಂಭಾಷಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕವಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ‘ಸತ್ಯಶೀಲ’ ಎಂಬ ಮುನಿಯ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಅವರ ಮಾತಿನ ಅಮೋಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದು ನಡೆದೇ ತೀರುತ್ತದೆ.

‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮ, ಆ ವಾಸಸ್ಥಾನ ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದು ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಕಿನ್ನರರಿಂದಲೂ ಉರಗರಿಂದಲೂ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ, ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ, ಗಜರಾಜರಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ. ಪೂಜ್ಯನೇ, ಆ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ಪರ್ವತ ಚಿತ್ರಕೂಟ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು. ಅದು ಪುಣ್ಯವಾದುದು, ರಮಣೀಯವಾದುದು, ಬಹಳ ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಅಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಕಾಡಿನ ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ; ರಾಘವ, ಅವನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ನದಿಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು, ತಪ್ಪಲುಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಝರಿಗಳು — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಆನಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕೋಯಷ್ಟಿಭ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಂಜಿಸುವ, ಪರಮ ಸುಖಕರವೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಆದ, ಮದಿಸಿದ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ಸುರಮ್ಯ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸು.’ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮುನೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳು, ಕಿನ್ನರರು, ಉರಗರು, ನವಿಲುಗಳು, ಗಜರಾಜರು, ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ನದಿಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು, ತಪ್ಪಲುಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಝರಿಗಳು. ಇದರಿಂದ ಅವರು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅತ್ತ ಸೆಳೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ‘ನಂದಿಷ್ಯತಿ ಮನಸ್ತವ’ (ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಆನಂದಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವರ ಆಶಯ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ.

ആ മഹാവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ ശുഭമായ രാത്രി കഴിച്ചശേഷം, നിർമലനായ സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, അവർ മൂവരും ആ സ്ഥലത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. യമുന ഭാഗീരഥിയായ ഗംഗയിലേക്ക് ഒഴുകിച്ചേരുന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി, അതിവിശാലമായ ഒരു കാട്ടിലൂടെ അവർ കടന്നുപോയി. യശസ്വികളായ അവർ അങ്ങിങ്ങായി മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത പലതരം ഭൂപ്രദേശങ്ങളും മനോഹരമായ ദേശങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ടു നടന്നു. ‘അദൃഷ്ടപൂർവാൻ’ (മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത) എന്ന പദംകൊണ്ട് വനവാസത്തിന്റെ പുതുമ സൂചിതമാകുന്നു — അയോധ്യയിലെ കൊട്ടാരങ്ങളിൽ ജീവിതം കഴിച്ചവർക്ക് ഈ ഭൂമി തീർത്തും അപൂർവമാണ്. സുഖമായി നടന്ന്, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പലതരം മരങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, പകൽ ഏതാണ്ട് കഴിയാറായപ്പോൾ രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു. ‘യഥാക്ഷേമം’ (സുഖമായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, യാത്ര തിടുക്കത്തിലായിരുന്നില്ല, ഇടയ്ക്കിടെ വിശ്രമിച്ച് സുഖമായിട്ടായിരുന്നു എന്നാണ്; ദുഃഖത്തിന്റെ ആവേഗം ശമിച്ചു, വഴിയും രമണീയമായിരുന്നു. ഇവിടെ മൂവരുടെയും യാത്ര ഒളിച്ചോട്ടമല്ല, ഒരു തീർഥയാത്രപോലെ ശാന്തമാണ്. ഭാഗീരഥിയുടെയും യമുനയുടെയും സംഗമം പ്രയാഗ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അവിടെയാണ് ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമം. കവി ആദ്യം വഴിയുടെ ശോഭ വർണിക്കുന്നു, പിന്നെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് യാത്രാവർണനയുടെ രീതി. ‘വിഗാഹ്യ’ (ഉള്ളിലേക്കു കടന്ന്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കാടിന്റെ നിബിഡത സൂചിതമാകുന്നു; അവർ രാജപാതയിലൂടെയല്ല, കാടിന്റെ നടുവിലൂടെയാണ് പോകുന്നത്. ഈ സർഗം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ തുടരുന്നു — അതിൽ ആ വൻമരച്ചുവട്ടിലെ രാത്രി, ഇതിൽ അവിടെനിന്നുള്ള പുറപ്പാട്.

രാമൻ പറയുന്നു: ‘സൗമിത്രേ, പ്രയാഗയുടെ ചുറ്റുപാടും ഉയരുന്ന ഉത്തമമായ ആ പുക നോക്കൂ. അതു ഭഗവാനായ അഗ്നിയുടെ കൊടിയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അതിനാൽ മുനി അടുത്തുണ്ടെന്ന് അറിയാം. നിശ്ചയമായും നാം ഗംഗയുടെയും യമുനയുടെയും സംഗമത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു, കാരണം രണ്ടു ജലപ്രവാഹങ്ങളും പരസ്പരം ഉരസുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദം കേൾക്കുന്നുണ്ട്. കാട്ടിലെ വിഭവങ്ങൾകൊണ്ട് ഉപജീവനം നടത്തുന്നവർ പിളർന്ന വിറകുകൾ കാണുന്നു; ആശ്രമത്തിൽ മുറിച്ചിട്ട പലതരം മരങ്ങളും ഇതാ കാണുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിന്റെ സാമീപ്യം അനുമാനിക്കുന്നു — പുക, ജലഘോഷം, മുറിച്ച വിറക്; ഈ അനുമാനരീതി കവിയുടെ യാഥാർഥ്യബോധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ വില്ലാളികളായ ആ രണ്ടുപേരും സുഖമായി നടന്ന്, സൂര്യൻ ചായുമ്പോൾ, ഗംഗയും യമുനയും ചേരുന്നിടത്തുള്ള മുനിയുടെ വാസസ്ഥലത്തെത്തി. ‘ലംബമാനേ ദിവാകരേ’ (സൂര്യൻ ചായുമ്പോൾ) എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് സായാഹ്നം സൂചിതമാകുന്നു — അതിഥി വന്നുചേരാൻ ഉചിതമായ സമയംതന്നെ. ‘കേതും’ (കൊടി) എന്ന പദംകൊണ്ട് പുകയെ അഗ്നിയുടെ ധ്വജമായി ഉപചരിച്ചിരിക്കുന്നു — കൊടികൊണ്ട് രാജാവിനെ അറിയുന്നതുപോലെ പുകകൊണ്ട് അഗ്നിഹോത്രിയായ ഋഷിയെ അറിയുന്നു. ‘ഉപജീവിഭിഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കാട്ടിൽ ഉണ്ടാകുന്നവകൊണ്ട് ഉപജീവനം നടത്തുന്ന താപസരെയോ ഗ്രാമീണരെയോ ആണ് പറയുന്നത്; അവർ മുറിച്ച വിറകുകൾ മനുഷ്യവാസത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ഇങ്ങനെ കാട്ടിന്റെ നടുവിലും രാമൻ ലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ ദിശ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘സുഖം ഗത്വാ’ (സുഖമായി നടന്ന്) എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് വഴിയിൽ ക്ലേശമില്ലായിരുന്നു എന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

ആശ്രമത്തിലെത്തിയ രാമൻ മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും പേടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു മുഹൂർത്തനേരത്തെ വഴി നടന്ന് ഭരദ്വാജന്റെ അടുത്തെത്തി. വില്ലേന്തിയ വേഷംകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിലെ ശാന്തരായ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഭയന്നു എന്നത് സൂക്ഷ്മമായ നിരീക്ഷണമാണ്. പിന്നെ ആശ്രമത്തിലെത്തി, മുനിയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, സീത പിന്നാലെ വന്ന ആ രണ്ടു വീരന്മാരും ദൂരെത്തന്നെ നിന്നു — അനുവാദമില്ലാതെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിക്കരുതെന്നതാണ് ശിഷ്ടാചാരം. പിന്നെ അകത്തുകടന്ന് അദ്ദേഹം ശിഷ്യഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനും കഠിനവ്രതനും ഏകാഗ്രനും തപസ്സുകൊണ്ട് ദിവ്യദൃഷ്ടി നേടിയവനുമായ മഹാത്മാവായ ഋഷിയെ കണ്ടു. ‘തപസാ ലബ്ധചക്ഷുഷം’ (തപസ്സുകൊണ്ട് കണ്ണു നേടിയവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മൂന്നു കാലങ്ങളിലെയും കാര്യങ്ങൾ അറിയാൻ സഹായിക്കുന്ന ദിവ്യദൃഷ്ടിയാണ് പറയുന്നത്. അഗ്നിഹോത്രം ഹോമിച്ചുകഴിഞ്ഞ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടമാത്രയിൽ മഹാഭാഗനായ രാമൻ കൈകൂപ്പി സൗമിത്രിയോടും സീതയോടുമൊപ്പം അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. അഗ്നിഹോത്രം കഴിഞ്ഞശേഷമുള്ള ദർശനം — ഈ സമയനിയമവും ശാസ്ത്രസമ്മതമാണ്. ‘ദൂരെത്തന്നെ നിന്നു’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അതിഥിധർമം വെളിപ്പെടുന്നു — ആശ്രമത്തിന്റെ അതിർത്തിയിൽ നിന്ന് ശിഷ്യൻ മുഖേന വിവരമറിയിച്ചശേഷമേ പ്രവേശിക്കൂ. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇതുതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ശിഷ്യഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഭരദ്വാജന്റെ ആചാര്യത്വം സൂചിതമാകുന്നു; പ്രയാഗയിലെ ആശ്രമം അക്കാലത്ത് ഒരു മഹാവിദ്യാപീഠമായിരുന്നു എന്നാണ് പാരമ്പര്യം. ‘മുഹൂർത്തം അധ്വാനം’ (ഒരു മുഹൂർത്തനേരത്തെ വഴി) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിന്റെ അതിർത്തിമുതൽ പർണശാലവരെയുള്ള ചെറിയ ദൂരമാണ് പറയുന്നത്.

ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തി: ‘ഭഗവാനേ, ഞങ്ങൾ ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരാണ്. ഇവൾ എന്റെ ഭാര്യ, കല്യാണിയും അനിന്ദിതയുമായ ജനകപുത്രി വൈദേഹി; ജനശൂന്യമായ തപോവനത്തിലേക്ക് ഇവൾ എന്നെ അനുഗമിച്ചിരിക്കുന്നു. അച്ഛൻ എന്നെ നാടുകടത്തിയപ്പോൾ വ്രതനിഷ്ഠനായ ഈ പ്രിയാനുജൻ, സൗമിത്രിയായ എന്റെ സഹോദരൻ, എന്നോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കുതന്നെ പോന്നു. ഭഗവാനേ, അച്ഛന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞങ്ങൾ തപോവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കും; അവിടെ കിഴങ്ങും പഴങ്ങും ഭക്ഷിച്ച് ധർമംതന്നെ ആചരിക്കും.’ ഇവിടെ രാമൻ തന്റെ ദുഃഖമോ കൈകേയിയുടെ ദോഷമോ പറയുന്നില്ല — ‘അച്ഛന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം’ എന്ന കാരണം മാത്രമേ അറിയിക്കുന്നുള്ളൂ; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മര്യാദ. ധീമാനായ രാജപുത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ധർമാത്മാവായ മുനി പശുവിനെയും അർഘ്യത്തെയും ജലത്തെയും കൊണ്ടുവന്നു. തപസ്സിൽ തപിച്ച അദ്ദേഹം അവർക്കു കാട്ടുകിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുംകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പലതരം ഭക്ഷ്യപാനീയങ്ങൾ നൽകി, താമസസൗകര്യവും ഒരുക്കി — മധുപർക്കവിധിപ്രകാരമുള്ള പൂർണമായ ആതിഥ്യമാണിത്. ‘ഗാം അർഘ്യം ഉദകം’ (പശു, അർഘ്യം, ജലം) എന്ന മൂന്നും മധുപർക്കവിധിയുടെ അംഗങ്ങളാണ് — അതിഥിക്കു പശു, പാദ്യം, അർഘ്യം എന്നിങ്ങനെ. മുനി വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, വിധിപ്രകാരംതന്നെ സത്കാരം ചെയ്യുന്നു. ‘വാസം ചൈവ അഭ്യകല്പയത്’ (താമസവും ഒരുക്കി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാത്രി തങ്ങാനുള്ള ഏർപ്പാടും ചെയ്തു എന്നു സൂചിതമാകുന്നു; അതിഥിക്കു ഭക്ഷണവും ശയനവും — രണ്ടുംചേർന്നതാണ് ആതിഥ്യം. ‘അനിന്ദിതാ’ എന്ന സീതയുടെ വിശേഷണം മുനിയുടെ മുന്നിലും അവളുടെ ശീലം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

മൃഗങ്ങളാലും പക്ഷികളാലും മുനിമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് ഇരുന്നിരുന്ന ആ മുനി വന്നുചേർന്ന രാമനെ പൂജിച്ച് സ്വാഗതമരുളി അഭിനന്ദിച്ചു. ആ പൂജ സ്വീകരിച്ച് ഇരുന്ന രാഘവനോട് ഭരദ്വാജൻ അപ്പോൾ ധർമയുക്തമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമാണല്ലോ അങ്ങ് ഇവിടെ വന്നതു ഞാൻ കാണുന്നത്. കാരണമില്ലാതെ അങ്ങയെ നാടുകടത്തിയ വിവരവും ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘ചിരസ്യ ഖലു’ (ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമാണല്ലോ) എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് മുനിയുടെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പും ‘അകാരണം’ എന്നതുകൊണ്ട് നിരപരാധിയെയാണ് നാടുകടത്തിയത് എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിധിയും സൂചിതമാകുന്നു. ‘രണ്ടു മഹാനദികളുടെ സംഗമത്തിലുള്ള ഈ ഇടം ഏകാന്തവും പുണ്യവും രമണീയവുമാണ്; അങ്ങ് ഇവിടെ സുഖമായി വസിച്ചാലും.’ മുനിയുടെ ക്ഷണം വെറും ശിഷ്ടാചാരമല്ല, വാത്സല്യത്തിൽനിന്നുള്ളതാണ്; രാമനെ മകനെപ്പോലെ തന്റെ അടുത്തു പാർപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ധർമയുക്തം’ എന്ന വാക്യവിശേഷണത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, മുനിയുടെ വാക്ക് കൗതുകത്തിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, ധർമാനുസൃതമായ ക്ഷണമാണ് എന്നാണ്. ‘വിവിക്തഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ജനസമ്പർക്കമില്ലായ്മയും ‘പുണ്യഃ’ എന്നതുകൊണ്ട് തീർഥത്വവും ‘രമണീയഃ’ എന്നതുകൊണ്ട് പ്രകൃതിശോഭയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ സ്ഥലത്തിന്റെ പൂർണമായ വർണന.

ഭരദ്വാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, എല്ലാവരുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനായ രാഘവൻ രാമൻ ശുഭമായ വാക്കുകളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, പൗരരും ജനപദവാസികളുമായ ജനങ്ങൾ ഇവിടെനിന്ന് അടുത്താണ്; അതിനാൽ എന്നെ ഇവിടെ എളുപ്പം വന്നുകാണാമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ഈ ആശ്രമത്തെയും വൈദേഹിയെയും എന്നെയും കാണാൻ ജനങ്ങൾ വന്നുകൊണ്ടിരിക്കും; ഈ കാരണത്താൽ ഇവിടെ താമസിക്കുന്നത് എനിക്കിഷ്ടമല്ല.’ രാമന്റെ ആശങ്ക രണ്ടുവിധമാണ് — ഒരുവശത്ത് തപോവനത്തിന്റെ ശാന്തിഭംഗം, മറുവശത്ത് വനവാസവ്രതത്തിന്റെ അയവ്; പൗരന്മാർ നിരന്തരം വന്നുകൊണ്ടിരുന്നാൽ വനവാസം പേരിനു മാത്രമായിപ്പോകും. ‘ഭഗവാനേ, സുഖം അനുഭവിക്കാൻ യോഗ്യയായ ജനകപുത്രി വൈദേഹി ആനന്ദിക്കുന്ന, ഏകാന്തമായ ഒരു ഉത്തമ ആശ്രമസ്ഥാനം കണ്ടുപിടിച്ചുതരിക.’ ഇവിടെ രാമൻ തന്റെ സുഖം യാചിക്കുന്നില്ല, സീതയുടേതു മാത്രം; സുഖത്തിനു യോഗ്യയായിരുന്നിട്ടും അവൾ കാട്ടിലേക്കു വന്നു എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യമായ ചിന്ത. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം മുനിയുടെ ക്ഷണം നിരസിക്കുന്നില്ല, കാരണം അറിയിച്ച് മറ്റൊരു സ്ഥലം യാചിക്കുകയാണ്. ‘സുദർശം’ എന്നത് ഭാവത്തിലുള്ള പ്രയോഗമാണ് — എളുപ്പത്തിൽ കാണാനാകും എന്നർഥം. ഇതിലൂടെ, തന്നെ കാണാൻ വരുന്ന ജനങ്ങളുടെ ഭാരം മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നത് രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല എന്നും സൂചിതമാകുന്നു. ‘സർവഹിതേ രതഃ’ (എല്ലാവരുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണത്താൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരാകരണവും ലോകഹിതത്തിൽനിന്നുള്ളതാണെന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

ഈ ശുഭമായ വാക്കു കേട്ട് മഹാമുനിയായ ഭരദ്വാജൻ രാഘവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടുള്ള വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഉണ്ണീ, ഇവിടെനിന്നു പത്തു ക്രോശം അകലെ ഒരു മലയുണ്ട്, അവിടെ നീ വസിക്കും; മഹർഷിമാർ സേവിക്കുന്ന, പുണ്യവും ശുഭദർശനവുമായ പർവതമാണത്. ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ (കരിങ്കുരങ്ങുകൾ) ചുറ്റിനടക്കുന്ന, വാനരന്മാരും കരടികളും പാർക്കുന്ന, ഗന്ധമാദനത്തിനു സമാനമായ അതു ചിത്രകൂടം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ചിത്രകൂടത്തിന്റെ ശൃംഗങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നിടത്തോളം മനുഷ്യൻ മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു, പാപത്തിൽ മനസ്സു വയ്ക്കുന്നില്ല. അവിടെ അനേകം ഋഷിമാർ നൂറു ശരത്കാലങ്ങൾ വിഹരിച്ച്, കപാലംപോലെ വെളുത്ത ശിരസ്സോടെ, തപസ്സുകൊണ്ട് സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറിയിട്ടുണ്ട്. ആ വാസസ്ഥലം നിനക്ക് ഏകാന്തവും സുഖകരവുമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ വനവാസത്തിനായി ഇവിടെത്തന്നെ എന്നോടൊപ്പം വസിക്കുക.’ ‘കപാലശിരസാ സഹ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വാർധക്യത്താൽ നരച്ച് കപാലംപോലെ വെളുത്ത മുടിയാണ് പറയുന്നത്; അതിലൂടെ അവരുടെ ദീർഘമായ തപശ്ചര്യ സൂചിതമാകുന്നു. പത്തു ക്രോശം എന്ന അളവിനെപ്പറ്റി ഗീതാപ്രസ്സിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ അഭിപ്രായഭേദം പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട് — ചിലർ ‘ദശ ച ദശ ച ദശ ച’ (പത്തും പത്തും പത്തും) എന്ന വ്യുത്പത്തിയിലൂടെ മുപ്പതു ക്രോശമെന്നു കരുതുന്നു. ചിത്രകൂടവർണനയിൽ നാലു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ ദൂരം (പത്തു ക്രോശം), ജന്തുസമ്പത്ത് (ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ, വാനരന്മാർ, കരടികൾ), മാഹാത്മ്യം (കാണുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ പാപനിവൃത്തി), തപഃസിദ്ധി (ഋഷിമാർ സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറി). ഒടുവിൽ മുനി വീണ്ടും ‘ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കുക’ എന്ന വികല്പം നൽകുന്നു — അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാത്സല്യം ശമിക്കുന്നില്ല എന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

ഭരദ്വാജൻ പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയായ ആ രാമനെ ഭാര്യയോടും അനുജനോടുംകൂടി എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റി സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സ്വീകരിച്ചു. പ്രയാഗയിൽ ആ മഹർഷിയുടെ അടുത്തെത്തിയ രാമൻ വിചിത്രമായ കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ പുണ്യരാത്രി വന്നെത്തി. സീതയെ മൂന്നാമത്തവളായി കൂട്ടിയ, സുഖത്തിനു ശീലിച്ച, എന്നാൽ ക്ഷീണിച്ച കാകുത്സ്ഥൻ രമണീയമായ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ ആ രാത്രി സുഖമായി കഴിച്ചു. ‘സുഖോചിതഃ പരിശ്രാന്തഃ’ (സുഖത്തിനു ശീലിച്ചവൻ, ക്ഷീണിതൻ) എന്ന വിരോധാഭാസത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സുഖത്തിനു യോഗ്യനായവൻ വഴിനടപ്പിന്റെ ക്ഷീണത്താൽ തളർന്നിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉറക്കം സുഖമായിരുന്നു. രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഭരദ്വാജന്റെ അടുത്തുചെന്നു; ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള മുനിയോട് ആ നരശാർദൂലൻ പറഞ്ഞു: ‘സത്യശീലനായ ഭഗവാനേ, ഇന്നു രാത്രി ഞങ്ങൾ അങ്ങയുടെ ആശ്രമത്തിൽ താമസിച്ചു; ഞങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലത്തേക്കു പോകാൻ അങ്ങ് അനുവാദം നൽകിയാലും.’ ആ രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ ഭരദ്വാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘തേനും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും നിറഞ്ഞ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു പോവുക.’ ‘ചിത്രാഃ കഥാഃ’ (വിചിത്രമായ കഥകൾ) എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് രാത്രിയിൽ രാമനും ഭരദ്വാജനും തമ്മിൽ ദീർഘമായ സംഭാഷണം നടന്നുവെന്നു സൂചിതമാകുന്നു; അതിന്റെ വിഷയം പക്ഷേ കവി പറയുന്നില്ല. ‘സത്യശീല’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ മുനിയുടെ വാക്ക് ഒരിക്കലും പാഴാകാത്തതാണെന്ന് രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം പറയുന്നതു സംഭവിക്കുകതന്നെ ചെയ്യും.

‘മഹാബലനായ രാമാ, ആ വാസസ്ഥലം നിനക്ക് ഉചിതമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. പലതരം വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കിന്നരന്മാരും സർപ്പങ്ങളും സേവിക്കുന്നതും മയിലുകളുടെ നാദംകൊണ്ട് രമണീയവും ഗജരാജന്മാർ വിഹരിക്കുന്നതുമാണത്. ഭവാനേ, ചിത്രകൂടം എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ആ പർവതത്തിലേക്കു പോവുക. അതു പുണ്യവും രമണീയവും ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമാണ്; അവിടെ കാടുകളുടെ ഉള്ളിൽ ആനക്കൂട്ടങ്ങളും മാൻകൂട്ടങ്ങളും ചുറ്റിനടക്കുന്നു; രാഘവാ, നീ അവയെ കാണും. നദികളും നീരുറവകളും പീഠഭൂമികളും ഗുഹകളും മലയിടുക്കുകളും നിർഝരങ്ങളും സീതയോടൊപ്പം ചുറ്റിനടന്നു കാണുമ്പോൾ നിന്റെ മനസ്സ് ആനന്ദിക്കും. ആഹ്ലാദിക്കുന്ന കോയഷ്ടിപക്ഷികളുടെയും കുയിലുകളുടെയും നാദത്താൽ രസിപ്പിക്കുന്ന, പരമസുഖകരവും മംഗളകരവുമായ, മദിച്ച ധാരാളം മൃഗങ്ങളും ആനകളും നിറഞ്ഞ ആ അതിരമണീയമായ സ്ഥലത്തെത്തി ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുക.’ നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു; നാല്പത്തിമൂന്നാമത്തേത് സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച് വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ഈ സർഗത്തോടെ രാമന്റെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനം നിശ്ചിതമാകുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ യമുനാതരണവും ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരദ്വാജൻ ചിത്രകൂടത്തിന്റെ ശോഭ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങൾ, കിന്നരന്മാർ, സർപ്പങ്ങൾ, മയിലുകൾ, ഗജരാജന്മാർ, ആനക്കൂട്ടങ്ങൾ, മാൻകൂട്ടങ്ങൾ, നദികൾ, നീരുറവകൾ, പീഠഭൂമികൾ, ഗുഹകൾ, മലയിടുക്കുകൾ, നിർഝരങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ മനസ്സിനെ അങ്ങോട്ടു തിരിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ‘നന്ദിഷ്യതി മനസ്തവ’ (നിന്റെ മനസ്സ് ആനന്ദിക്കും) എന്ന പദങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം വ്യക്തമാണ്. ഇങ്ങനെ പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിൽ ചിത്രകൂടവർണന രണ്ടുതവണ ചേർത്തിരിക്കുന്നു — ഒരിക്കൽ ഇരുപത്തിയെട്ടുമുതൽ മുപ്പത്തിയൊന്നുവരെയും, രണ്ടാമത് മുപ്പത്തിയൊമ്പതുമുതൽ നാല്പത്തിമൂന്നുവരെയും ഉള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ.

Having spent that auspicious night under the great tree, the three set out from there when the sun had risen clear. They plunged into the great forest and made for the place where the Yamunā flows into the Bhāgīrathī Gaṅgā. The renowned travellers went on, looking here and there at many kinds of country and at lovely regions they had never seen before; to those whose lives had been spent in the palaces of Ayodhyā, this land was wholly new. Going at their ease and gazing at flowering trees of many kinds, when the day was nearly over, Rāma spoke to Lakṣmaṇa. "At their ease" suggests they went without haste, resting now and then; the surge of grief had calmed and the road was pleasant, so that their journey was not a flight but calm as a pilgrimage. The meeting of the Bhāgīrathī and the Yamunā is famous as Prayāga, and there stood Bharadvāja's hermitage. The poet first describes the beauty of the road and then names the goal, which is his way with journeys. "Plunged into" conveys the depth of the forest: they went not by the highway but through the heart of the woods. This sarga follows straight on from the last: there the night beneath the tree, here the departure from it.

Look, son of Sumitrā, Rāma said, at the fine smoke rising over Prayāga; I take it for the banner of the blessed fire god, which tells us a sage is close by. Surely we have reached the meeting of the Gaṅgā and the Yamunā, for we can hear the sound of water grinding against water. Here is wood split by those who live off the forest, and here by the hermitage are trees of many kinds that have been felled. Rāma inferred the nearness of the hermitage from three signs, the smoke, the roar of the waters and the cut wood, a way of reasoning that shows the poet's eye for reality. As a king is known by his banner, so a sage who tends the sacred fire is known by its smoke. And the cut timber of those who live off the forest, ascetics or villagers, was a sign of human dwelling. So even in the middle of the forest Rāma found his way by signs. Then the two bowmen went on pleasantly, without hardship, and as the sun was sinking they reached the sage's dwelling at the confluence of the Gaṅgā and the Yamunā; evening was the right time for a guest to arrive.

Coming up to the hermitage, Rāma startled its beasts and birds, and after a short stretch of road reached Bharadvāja. It is a fine observation that the peaceful animals and birds of the hermitage were frightened by men dressed as bowmen. Having reached the hermitage and wishing to see the sage, the two heroes, with Sītā following, stopped some way off, for good custom forbids entering a hermitage without leave; one halts at its edge and sends word through a pupil. Then Rāma went in and saw the great-souled sage surrounded by his pupils, a man of strict vows and single-minded, who had won through austerity the divine sight by which he knew past, present and future. Seeing that he had just made his fire offering, for it was proper to approach him only after the rite, the fortunate Rāma joined his palms and saluted him together with Lakṣmaṇa and Sītā. "Surrounded by his pupils" marks Bharadvāja as a teacher; tradition holds that his hermitage at Prayāga was then a great seat of learning.

Lakṣmaṇa's elder brother then told him who they were: Blessed one, we two are the sons of Daśaratha, Rāma and Lakṣmaṇa. This is my good wife Vaidehī, daughter of Janaka, blameless, who has followed me into this lonely penance grove. And when my father sent me into exile, this dear younger brother of mine, Lakṣmaṇa, firm in his vow, followed me into the forest. Sent by our father, blessed one, we shall enter the penance grove and live there on roots and fruit, following dharma alone. Rāma spoke of no grief and no fault of Kaikeyī's; he gave only one reason, that their father had sent them, and that was his restraint. Calling Sītā blameless established her character before the sage too. Hearing the wise prince's words, the righteous sage brought him a cow, the guest offering and water, the parts of the honey-offering rite with which a guest is received. Then the sage, ripe in austerity, gave them many kinds of food and drinks made from wild roots and fruits, and arranged a lodging for them. So he honoured them not only in words but according to the rule; for hospitality means both food and shelter for the guest.

Seated among beasts and birds and surrounded by sages, the sage honoured Rāma, who had come as his guest, and welcomed him. When Rāghava had accepted the honour and sat down, Bharadvāja spoke these words in keeping with dharma: It is a long time, Kākutstha, since I last saw you come here. I have heard too of your banishment, for which there was no cause. "A long time" suggests the sage's long waiting, and "no cause" his judgement that an innocent man had been exiled. This place at the meeting of the two great rivers is secluded, holy and delightful, he said; live here in comfort. The sage's invitation was not mere courtesy but came from affection; he wished to keep Rāma near him like a son. "In keeping with dharma" suggests that his words were not born of curiosity but were an invitation in accordance with dharma. And the three words, secluded, holy and delightful, give a full picture of the place: free of crowds, a holy site, and naturally beautiful.

So addressed by Bharadvāja, Rāma, devoted to the good of all, gave a gentle answer. Blessed one, he said, the people of the city and the countryside are close to this place; I think they will find it easy to come and see me here. People will come to gaze at Vaidehī and at me, and that is why I do not wish to live here. His concern was twofold: the peace of the penance grove would be broken, and his vow of forest life would slacken, for if the citizens kept coming, his exile would be exile in name only. Nor did he wish to burden the sage's hermitage with the crowds who would come to see him. Look out for me, blessed one, some excellent site for a hermitage in a lonely place, where Vaidehī, daughter of Janaka, who deserves every comfort, may be happy. Here Rāma asked nothing for his own comfort but only for Sītā's; that she had come to the forest though she deserved comfort was his constant care. His courtesy is to be seen too: he did not refuse the sage's invitation outright, but gave his reason and asked for another place. "Devoted to the good of all" suggests that even his refusal was rooted in the good of others.

Hearing these good words, the great sage Bharadvāja answered in a way that met Rāghava's purpose. Ten krośas from here, my son, is a mountain where you may live, a holy mountain, lovely to look on and frequented by great seers. Langurs range over it, monkeys and bears live there; it is famous as Citrakūṭa and is like Mount Gandhamādana. As long as a man looks on the peaks of Citrakūṭa he lays up good for himself and does not turn his mind to evil. Many seers have spent a hundred autumns there and risen to heaven by their austerities, their heads white as bare skulls, their hair bleached by age, which shows how long they had practised austerity. I think that place would be secluded and pleasant for you, or else stay here with me for your time in the forest. The description of Citrakūṭa has four parts: its distance, its animals, its holiness, since merely seeing it turns one from sin, and the success of the austerities practised there. At the end the sage again offered him the choice of staying, showing that his affection had not cooled.

Then Bharadvāja received Rāma, his welcome guest, with every comfort, and with him his wife and brother, and made them glad. As Rāma sat with the great seer at Prayāga, telling many wonderful tales, the holy night came on; the poet hints at a long conversation between them but does not say what it was about. Kākutstha, used to comfort and now weary, with Sītā as the third of their party, spent that night happily in Bharadvāja's lovely hermitage. The poet points to Rāma's condition by the contrast of comfort and weariness: one made for comfort was worn out by the road, and yet in the sage's hermitage his sleep was sweet. When the night turned to dawn he went to Bharadvāja, and the tiger among men said to the sage of blazing splendour: Blessed one, whose nature is truth, we have spent the night in your hermitage; now give us leave for our dwelling place. By calling the sage one whose nature is truth, Rāma implied that what he said could not fail. When the night was over, Bharadvāja said: Go to Citrakūṭa, which is rich in honey, roots and fruit.

I think it a fitting dwelling for you, mighty Rāma, said Bharadvāja. It is covered with trees of many kinds, and kinnaras and serpents live there; the cries of peacocks make it delightful, and great elephants roam it. Go, sir, to that famous mountain Citrakūṭa. It is holy and lovely and rich in roots and fruit, and herds of elephants and herds of deer wander its forest glades; you will see them, Rāghava. Its streams, springs and ridges, its caves, hollows and waterfalls will delight your heart as you wander there with Sītā. Go to that lovely mountain, which the calls of happy koyaṣṭi birds and cuckoos make gay, supremely pleasant and auspicious, full of rutting deer and many elephants, and settle in a hermitage there. The last verse is in a longer metre, as is the poet's way at the end of a sarga. In these final verses Bharadvāja describes the beauty of Citrakūṭa again at length, its trees, kinnaras, serpents, peacocks, elephants, herds of deer, streams, springs, ridges, caves and waterfalls, wishing to turn Rāma's heart towards it, and his aim is plain in the words "your heart will take delight". So Rāma's destination is settled by this sarga; the next describes the crossing of the Yamunā and the journey to Citrakūṭa.