गङ्गां तीर्त्वा वत्सदेशं प्राप्य रामः तं वनस्पतिम् उपगत्य पश्चिमां सन्ध्याम् अन्वास्य लक्ष्मणम् उवाच — ‘अद्य इयं प्रथमा रात्रिः जनपदात् बहिः याता, या च सुमन्त्रेण रहिता; तां प्रति त्वम् उत्कण्ठितुं न अर्हसि। अद्यप्रभृति रात्रिषु आवाभ्याम् अतन्द्रिभ्यां जागर्तव्यम्, यतः सीतायाः योगक्षेमौ आवयोः एव वर्तेते। हे सौमित्रे, इमां रात्रिं कथंचित् एव वर्तयामहे; स्वयम् अर्जितैः तृणपर्णैः भूमौ आस्तीर्य अपवर्तामहे।’ ततः महार्हशयनोचितः सः मेदिन्यां संविश्य सौमित्रये इमाः शुभाः कथाः व्याजहार। अत्र कवेः कौशलं द्रष्टव्यम् — यः सुवर्णपर्यङ्के शयितुम् अर्हः, सः स्वहस्तसञ्चितेषु तृणेषु शेते; तथापि तस्य वचनं ‘शुभम्’ एव। ‘उत्कण्ठितुं न अर्हसि’ इति पदेन रामः लक्ष्मणस्य मनः पूर्वम् एव समाधत्ते, यतः सुमन्त्रस्य वियोगः सद्यः एव जातः। अपि च ‘कथंचित्’ इति पदेन कष्टस्य स्वीकारः सूचितः — सुखस्य अपेक्षा न, केवलं रात्रेः अतिवाहनम् एव अभीष्टम्।

रामः वदति — ‘हे लक्ष्मण, ध्रुवम् अद्य महाराजः दुःखं स्वपिति; कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति। सा देवी कैकेयी राज्यकारणात् आगतं भरतं दृष्ट्वा महाराजं प्राणेभ्यः अपि च्यावयेत्। सः अनाथः वृद्धः च, मया च विना कृतः; कामात्मा कैकेय्याः वशम् आगतः सः किं करिष्यति?’ अत्र रामस्य करुणा द्रष्टव्या — स्वस्य वनवासं विहाय सः पितुः एव दशां चिन्तयति। ‘अनाथः’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — यः सर्वस्य कोसलस्य नाथः, सः पुत्रवियोगेन स्वयम् अनाथः जातः। ‘मया विना कृतः’ इति च कर्मणि प्रयोगेण सूच्यते यत् वियोगः न स्वेच्छया, अपि तु परैः कृतः। कैकेय्याः विषये रामस्य आशङ्का न द्वेषात्, अपि तु पितुः रक्षणचिन्तायाः एव उत्पन्ना। हिन्दीभाष्ये टिप्पणी अस्ति यत् षष्ठात् षड्विंशं यावत् रामस्य एतानि वचनानि लक्ष्मणस्य परीक्षार्थं तं च प्रत्यागमयितुम् एव उक्तानि, न तु तस्य वास्तविकः अभिप्रायः। ‘ध्रुवम्’ इति निश्चयवाचकेन पदेन रामः दूरस्थस्य पितुः दशां प्रत्यक्षम् इव पश्यति।

‘इदं व्यसनं राज्ञः मतिविभ्रमं च आलोक्य मम इयं मतिः — कामः एव अर्थधर्माभ्यां गरीयान्। अविद्वान् अपि कः पुमान् प्रमदायाः कृते छन्दानुवर्तिनं पुत्रं त्यजेत्, यथा तातः मां त्यक्तवान्? केकयीसुतः भरतः एव सुखी सुभार्यः च, यः एकः अधिराजवत् मुदितान् कोसलान् भोक्ष्यति। ताते वयसा अतीते मयि च अरण्यम् आश्रिते सः एव सर्वस्य राज्यस्य एकं सुखं भविष्यति। यः अर्थधर्मौ परित्यज्य कामम् अनुवर्तते, सः दशरथः राजा इव क्षिप्रम् आपद्यते। हे सौम्य, मन्ये कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम प्रव्राजनाय, भरतस्य च राज्याय एव सम्प्राप्ता।’ अत्र त्रिवर्गस्य विवेचनम् — धर्मः अर्थः कामः इति त्रिषु कामः एव अधमः, तथापि सः एव बलवान् इति रामः अनुभवेन वदति। ‘छन्दानुवर्तिनम्’ इति पदेन रामः स्वस्य आज्ञाकारित्वम् एव स्मारयति — यः कदापि पितुः वचनं न अतिक्रान्तवान्, सः एव त्यक्तः। ‘आलोक्य’ इति पदेन रामः स्वानुभवात् एव इदं सिद्धान्तयति, न शास्त्रवचनात्।

‘इदानीम् अपि सौभाग्यमदमोहिता कैकेयी मत्कृते कौसल्यां सुमित्रां च प्रबाधेत। अस्मत्कारणात् देवी सुमित्रा माता दुःखम् आवसेत्; अतः हे लक्ष्मण, त्वम् इतः एव काले अयोध्यां प्रविश। अहम् एकः सीतया सह दण्डकान् गमिष्यामि; त्वम् अनाथायाः कौसल्यायाः नाथः भविष्यसि। क्षुद्रकर्मा कैकेयी द्वेषात् अन्यायम् आचरेत्; हे धर्मज्ञ, सा ते मम च मातरं गरं परिदद्यात् अपि।’ अत्र रामस्य युक्तिः द्विविधा — एकतः सुमित्रायाः दुःखम्, अन्यतः कौसल्यायाः रक्षणम्; उभाभ्यां सः लक्ष्मणं निवर्तयितुम् इच्छति। ‘गरं परिदद्यात्’ इति आशङ्का अतीव तीव्रा; किन्तु सा रामस्य वास्तविकं मतं न, अपि तु लक्ष्मणस्य निश्चयपरीक्षणार्थम् उक्तम् इति सर्वे व्याख्याकाराः वदन्ति। ‘अनाथायाः नाथः’ इति च पदयुग्मेन कौसल्यायाः दीनता प्रकाशिता — पतिः शोकमग्नः, पुत्रः वनगतः, अतः सा वस्तुतः अनाथा एव। ‘काले’ इति पदेन प्रातःकालः अभिप्रेतः; रात्रौ एकाकिनः गमनं न युक्तम् इति रामस्य सावधानता।

‘हे तात सौमित्रे, नूनं जात्यन्तरे मम जनन्या स्त्रियः पुत्रैः वियोजिताः; तत् अद्य एतत् तस्याः उपस्थितम्। मया चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च सह फलकाले एव कौसल्या विप्रयुज्यत; माम् अस्तु धिक्। हे सौमित्रे, काचित् सीमन्तिनी मादृशं पुत्रं मा स्म जनयेत्, यः अहम् अम्बायाः अनन्तकं शोकं ददामि। मन्ये सा सारिका मत्तः अपि प्रीतिविशिष्टा, यस्याः तत् वाक्यं श्रूयते — ‘शुक, अरेः पादं दश’ इति। अल्पभाग्यायाः शोचन्त्याः अपुत्रायाः इव स्थितायाः मातुः किंचित् अपि न उपकुर्वता मया पुत्रेण किं कार्यम्, हे अरिंदम? मे माता कौसल्या मया रहिता अल्पभाग्या जाता, परमदुःखार्ता शोकसागरे पतिता शेते।’ सारिकायाः दृष्टान्तः अत्र अत्यन्तं हृद्यः — पक्षिणी अपि पालयित्र्याः शत्रुं प्रति क्रुद्धा भवति, अहं तु पुत्रः सन् अपि मातुः कृते किमपि कर्तुं न शक्नोमि इति रामस्य आत्मनिन्दा। ‘फलकाले’ इति पदेन वार्धक्यं सूचितम्, यत्र पुत्रात् सेवा अपेक्ष्यते। ‘अनन्तकम्’ इति विशेषणेन शोकस्य अपरिमितत्वम् उक्तम् — चतुर्दशवर्षाणाम् अपि अन्ते सः न शाम्यति इति भावः।

‘हे लक्ष्मण, अहम् एकः एव क्रुद्धः सन् इषुभिः अयोध्यां पृथिवीं च तरेयम्; ननु वीर्यम् अकारणम्। किन्तु अधर्मात् परलोकस्य च भयभीतः अहम्, हे अनघ; तेन एव अद्य आत्मानं न अभिषेचये।’ अत्र सर्गस्य मूलभूतः विचारः प्रकटः — रामस्य शक्तिः पूर्णा एव, किन्तु सा धर्मेण नियन्त्रिता; अतः वनवासः न दौर्बल्यात्, अपि तु संयमात्। ‘वीर्यम् अकारणम्’ इति वाक्यस्य आशयः — पारलौकिकहितसाधने बलपराक्रमः कारणं न भवति; तत्र धर्मः एव साधनम्। एतत् अन्यत् च करुणं विजने बहु विलप्य अश्रुपूर्णमुखः दीनः सः निशि तूष्णीम् उपाविशत्। ‘विजने’ इति पदेन सूच्यते यत् रामः स्वस्य शोकं लोकसमक्षं न प्रकाशयति; केवलं भ्रातुः पुरतः एव। विलापोपरतं रामं गतार्चिषम् अनलम् इव निर्वेगं समुद्रम् इव च स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणः आश्वासयत्। उपमे द्वे अपि शान्ततायाः, न तु निर्वीर्यतायाः, वाचके। ‘तूष्णीम् उपाविशत्’ इति पदाभ्यां विलापस्य अन्तः न समाधानेन, अपि तु मौनेन एव जातः इति सूच्यते।

लक्ष्मणः वदति — ‘हे आयुधिनां वर राम, त्वयि निष्क्रान्ते अद्य अयोध्या पुरी गतचन्द्रा शर्वरी इव ध्रुवं निष्प्रभा जाता। हे पुरुषर्षभ, यत् इदं त्वं परितप्यसे तत् तव न औपयिकम्; एतेन त्वं सीतां मां च विषादयसि। हे राघव, त्वया हीना सीता अहं च मुहूर्तम् अपि न जीवावः, जलात् उद्धृतौ मत्स्यौ इव। हे परंतप, त्वया विना अद्य अहं न तातं, न शत्रुघ्नं, न सुमित्रां, न च स्वर्गम् अपि द्रष्टुम् इच्छेयम्।’ एवं लक्ष्मणः रामस्य प्रत्यागमनोपदेशम् अनुक्त्वा एव प्रत्याख्याति — सः न वादेन, अपि तु आत्मनः जीवनासम्भवकथनेन एव उत्तरं ददाति। मत्स्योपमा विशेषेण समुचिता — जलात् बहिः मत्स्यस्य मरणं तत्क्षणम् एव, न तु कालान्तरे। ‘स्वर्गम् अपि’ इति पदेन सः सर्वोत्कृष्टं फलम् अपि रामसन्निधेः न्यूनं मन्यते। ‘गतचन्द्रा शर्वरी’ इति उपमा द्विविधम् अर्थं वहति — नगर्याः शोभाहानिः, रात्रेः च अन्धकारः; उभयम् अपि रामवियोगस्य फलम्।

ततः तत्र समासीनौ धर्मवत्सलौ तौ नातिदूरे न्यग्रोधे लक्ष्मणेन सुकृतां शय्यां निरीक्ष्य ताम् एव भेजाते। लक्ष्मणस्य उत्तमं पुष्कलं वचः निशम्य परंतपः राघवः आदरात् वनवासं प्रपद्य, सुचिराय धर्मं प्रपद्य, समस्ताः समाः तथा एव विदधे — अर्थात् चतुर्दशवर्षाणि लक्ष्मणस्य सहवासं स्वीकृतवान्। ततः तस्मिन् विजने महावने राघववंशवर्धनौ महाबलौ तौ भयं सम्भ्रमं च न अभ्युपेयतुः, गिरिसानुगोचरौ सिंहौ इव। एतौ द्वौ श्लोकौ वंशस्थवृत्ते निबद्धौ, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। सिंहोपमया कविः सूचयति यत् वनं तयोः कृते न प्रवासः, अपि तु स्वभावसिद्धं स्थानम् एव। अनेन सर्गेण रामस्य प्रथमा वनरात्रिः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे तौ प्रयागं प्रति गत्वा भरद्वाजाश्रमं प्राप्नुतः। अत्र च लक्ष्मणस्य वनवासाधिकारः रामेण औपचारिकतया स्वीकृतः इति कथायाः महत्त्वपूर्णः निर्णयः। ‘सुकृताम्’ इति शय्यायाः विशेषणेन लक्ष्मणस्य श्रमः एव सूचितः, यतः सा तेन एव रचिता।

గంగను దాటి వత్సదేశాన్ని చేరిన రాముడు ఆ మహావృక్షం దగ్గరకు వెళ్ళి, సాయంసంధ్యను ఉపాసించి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు ఇది మనం జనపదానికి బయట గడుపుతున్న మొదటి రాత్రి, సుమంత్రుడు లేని రాత్రి; దాని గురించి నువ్వు దిగులుపడకూడదు. ఈ రోజు నుండి రాత్రులలో మనమిద్దరం అలసత్వం లేకుండా మేలుకొని ఉండాలి, ఎందుకంటే సీత యోగక్షేమాలు మనమీదే ఆధారపడి ఉన్నాయి. సౌమిత్రీ, ఈ రాత్రిని ఏదో విధంగా గడుపుదాం; మనమే సేకరించిన గడ్డీ ఆకులూ నేలమీద పరచుకొని పడుకుందాం.’ ఆ తరువాత విలువైన శయ్యలకు అలవాటుపడిన అతడు నేలమీద పడుకొని సౌమిత్రితో ఈ శుభమైన మాటలు చెప్పాడు. ఇక్కడ కవి నైపుణ్యాన్ని చూడాలి — బంగారు మంచంపై పడుకోవలసినవాడు తన చేతులతో సేకరించిన గడ్డిపై పడుకుంటున్నాడు; అయినా అతని మాట ‘శుభమైనదే’. ‘దిగులుపడకూడదు’ అనే మాటతో రాముడు లక్ష్మణుని మనస్సును ముందుగానే సమాధానపరుస్తున్నాడు, ఎందుకంటే సుమంత్రుని వియోగం ఇప్పుడే జరిగింది. అంతేకాక ‘కథంచిత్’ (ఏదో విధంగా) అనే పదంతో కష్టాన్ని అంగీకరించడం సూచించబడింది — సుఖాన్ని ఆశించడం లేదు, కేవలం రాత్రిని గడపడమే కోరిక.

రాముడు ఇలా అంటాడు — ‘లక్ష్మణా, ఈ రోజు మహారాజు నిశ్చయంగా దుఃఖంతో నిద్రపోతున్నాడు; కోరిక నెరవేరిన కైకేయి మాత్రం సంతుష్టురాలై ఉండవచ్చు. ఆ దేవి కైకేయి రాజ్యం కోసం వచ్చిన భరతుని చూసి మహారాజును ప్రాణాల నుండి కూడా తప్పించవచ్చు. అతడు అనాథుడు, వృద్ధుడు, నానుండి దూరం చేయబడ్డాడు; కామానికి లొంగిపోయి కైకేయి వశమైన అతడు ఏం చేయగలడు?’ ఇక్కడ రాముని కరుణను చూడాలి — తన వనవాసాన్ని విడిచి అతడు తండ్రి దశనే చింతిస్తున్నాడు. ‘అనాథః’ అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — మొత్తం కోసలకు నాథుడైనవాడు పుత్రవియోగంతో తానే అనాథుడయ్యాడు. ‘మయా వినా కృతః’ (నానుండి దూరం చేయబడ్డాడు) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో ఆ వియోగం స్వేచ్ఛతో కాదు, ఇతరులచేత కలిగించబడిందని సూచించబడింది. కైకేయి విషయంలో రాముని ఆశంక ద్వేషంతో కాదు, తండ్రి రక్షణ గురించిన చింత వల్లనే పుట్టింది. ఆరవ శ్లోకం నుండి ఇరవై ఆరవ శ్లోకం వరకు రాముడు చెప్పిన ఈ మాటలు లక్ష్మణుని పరీక్షించడానికీ, అతనిని వెనుకకు పంపడానికీ మాత్రమే చెప్పినవి, అవి అతని నిజమైన అభిప్రాయం కావని హిందీ భాష్యంలో టిప్పణి ఉంది. ‘ధ్రువం’ (నిశ్చయంగా) అనే నిశ్చయవాచక పదంతో రాముడు దూరంగా ఉన్న తండ్రి దశను ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నట్లే చూస్తున్నాడు.

‘రాజుకు వచ్చిన ఈ ఆపదనూ, అతని బుద్ధిభ్రమనూ చూసి నాకు ఈ అభిప్రాయం కలుగుతోంది — అర్థధర్మాల కంటే కామమే బలీయమైనది. తండ్రి నన్ను విడిచిపెట్టినట్లు, తెలివిలేనివాడైనా ఏ మనిషి ఒక స్త్రీ కోసం తన మాట వినే కుమారుని విడిచిపెడతాడు? కేకయీపుత్రుడైన భరతుడే సుఖవంతుడు, మంచి భార్య గలవాడు; అతడొక్కడే సార్వభౌమునిలా సంతోషంగా ఉన్న కోసలను అనుభవిస్తాడు. తండ్రి వయస్సు ముగిసిపోయి, నేను అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించిన తరువాత మొత్తం రాజ్యపు సుఖమంతా అతనిదొక్కనిదే అవుతుంది. అర్థధర్మాలను విడిచిపెట్టి కామాన్ని అనుసరించేవాడు దశరథ మహారాజులాగే త్వరగా ఆపదలో పడతాడు. సౌమ్యుడా, కైకేయి దశరథుని అంతం కోసం, నన్ను దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టడం కోసం, భరతునికి రాజ్యం కోసమే వచ్చిందని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ త్రివర్గ వివేచన ఉంది — ధర్మం, అర్థం, కామం అనే మూడింటిలో కామమే అధమమైనది, అయినా అదే బలమైనదని రాముడు అనుభవంతో చెబుతున్నాడు. ‘ఛందానువర్తినం’ (మాట వినే) అనే పదంతో రాముడు తన ఆజ్ఞాపాలనను గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఎప్పుడూ తండ్రి మాట దాటనివాడే విడిచిపెట్టబడ్డాడు. ‘ఆలోక్య’ (చూసి) అనే పదంతో రాముడు ఈ సిద్ధాంతాన్ని శాస్త్రవచనం నుండి కాక తన అనుభవం నుండే నిర్ధారిస్తున్నాడు.

‘ఇప్పుడు కూడా సౌభాగ్యమదంతో మోహితురాలైన కైకేయి నా కారణంగా కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ బాధించవచ్చు. మా కారణంగా తల్లి దేవి సుమిత్ర దుఃఖంలో నివసించవలసి రావచ్చు; కాబట్టి లక్ష్మణా, నువ్వు ఇక్కడి నుండే తగిన సమయంలో అయోధ్యకు వెళ్ళు. నేనొక్కడినే సీతతో కలిసి దండకారణ్యానికి వెళ్తాను; నువ్వు దిక్కులేని కౌసల్యకు దిక్కువు అవుతావు. నీచకర్మ చేసే కైకేయి ద్వేషంతో అన్యాయం చేయవచ్చు; ధర్మజ్ఞుడా, ఆమె నీ తల్లికీ నా తల్లికీ విషం కూడా పెట్టవచ్చు.’ ఇక్కడ రాముని యుక్తి రెండు విధాలు — ఒకవైపు సుమిత్ర దుఃఖం, మరొకవైపు కౌసల్య రక్షణ; ఈ రెండింటితోనూ అతడు లక్ష్మణుని వెనుకకు మళ్ళించాలనుకుంటున్నాడు. ‘విషం పెట్టవచ్చు’ అనే ఆశంక చాలా తీవ్రమైనది; కానీ అది రాముని నిజమైన అభిప్రాయం కాదు, లక్ష్మణుని నిశ్చయాన్ని పరీక్షించడానికే చెప్పినదని వ్యాఖ్యాతలందరూ చెబుతారు. ‘అనాథాయాః నాథః’ (దిక్కులేనిదానికి దిక్కు) అనే పదజంటతో కౌసల్య దైన్యం ప్రకాశితమైంది — భర్త శోకంలో మునిగి ఉన్నాడు, కుమారుడు వనానికి వెళ్ళాడు, కాబట్టి ఆమె నిజంగా దిక్కులేనిదే. ‘కాలే’ (తగిన సమయంలో) అనే పదంతో ప్రాతఃకాలం ఉద్దేశించబడింది; రాత్రిపూట ఒంటరిగా వెళ్ళడం తగదని రాముని జాగ్రత్త.

‘నాయనా సౌమిత్రీ, పూర్వజన్మలో నా తల్లి నిశ్చయంగా కొందరు స్త్రీలను వారి కుమారుల నుండి వేరుచేసి ఉంటుంది; అదే ఈ రోజు ఆమెకు వచ్చిపడింది. చాలాకాలం పెంచి, దుఃఖంతో పోషించిన నా నుండి, ఫలం అందవలసిన సమయంలోనే కౌసల్య దూరమైంది; నాకు ధిక్కారం. సౌమిత్రీ, నావంటి కుమారుని ఏ స్త్రీయూ కనకూడదు — తల్లికి అంతులేని శోకాన్ని ఇస్తున్నాను నేను. ‘చిలుకా, శత్రువు కాలును కరువు’ అనే మాట వినిపించే ఆ గోరువంకకు నాకంటే కూడా ఎక్కువ ప్రేమ ఉందని అనుకుంటున్నాను. శత్రుదమనా, అల్పభాగ్యురాలై, శోకిస్తూ, పుత్రుడే లేనిదానిలా ఉన్న తల్లికి కొంచెమైనా ఉపకారం చేయని నావంటి కుమారునితో ఏం ప్రయోజనం? నా తల్లి కౌసల్య నేను లేక అల్పభాగ్యురాలైంది, పరమదుఃఖంతో ఆర్తురాలై శోకసముద్రంలో పడి పడుకొని ఉంది.’ గోరువంక దృష్టాంతం ఇక్కడ ఎంతో హృద్యం — ఒక పక్షి కూడా తనను పెంచినవారి శత్రువుపై కోపిస్తుంది, నేను కుమారుడినై ఉండీ తల్లికోసం ఏమీ చేయలేకపోతున్నానని రాముని ఆత్మనింద. ‘ఫలకాలే’ (ఫలం అందవలసిన సమయంలో) అనే పదంతో కుమారుని నుండి సేవ ఆశించే వార్ధక్యం సూచించబడింది. ‘అనంతకం’ (అంతులేని) అనే విశేషణంతో శోకపు అపరిమితత్వం చెప్పబడింది — పద్నాలుగు సంవత్సరాల చివరకు కూడా అది శాంతించదని భావం.

‘లక్ష్మణా, నేనొక్కడినే కోపిస్తే బాణాలతో అయోధ్యనూ భూమండలాన్నీ కూడా వశం చేసుకోగలను; కానీ (పరలోకహితానికి) పరాక్రమం కారణం కాదు. పాపరహితుడా, అధర్మానికీ పరలోకానికీ నేను భయపడతాను; అందుకే ఈ రోజు నన్ను నేను అభిషేకించుకోవడం లేదు.’ ఇక్కడ సర్గకు మూలమైన భావం ప్రకటమవుతుంది — రాముని శక్తి పరిపూర్ణమే, కానీ అది ధర్మంతో నియంత్రించబడింది; కాబట్టి వనవాసం దౌర్బల్యం వల్ల కాదు, సంయమం వల్ల. ‘వీర్యమకారణం’ అనే వాక్యం యొక్క ఆశయం — పరలోకహితాన్ని సాధించడంలో బలపరాక్రమాలు కారణం కావు; అక్కడ ధర్మమే సాధనం. ఇదీ, ఇంకా ఇలాంటి కరుణాపూర్ణమైన మాటలూ ఆ నిర్జనప్రదేశంలో ఎన్నో విలపించి, కన్నీటితో నిండిన ముఖంతో దీనుడై అతడు రాత్రివేళ మౌనంగా కూర్చున్నాడు. ‘విజనే’ (నిర్జనప్రదేశంలో) అనే పదంతో రాముడు తన శోకాన్ని లోకం ఎదుట ప్రకటించడని, తమ్ముని ఎదుట మాత్రమే అని సూచించబడింది. విలాపం ఆపిన రాముని, జ్వాలలు ఆరిన అగ్నిలా, వేగం లేని సముద్రంలా నిశ్చలంగా ఉన్న అతనిని చూసి లక్ష్మణుడు ఊరడించాడు. ఈ రెండు ఉపమలూ శాంతతను సూచిస్తాయే తప్ప నిర్వీర్యతను కాదు. ‘తూష్ణీముపావిశత్’ (మౌనంగా కూర్చున్నాడు) అనే పదాలతో విలాపం సమాధానంతో కాక మౌనంతోనే ముగిసిందని సూచించబడింది.

లక్ష్మణుడు ఇలా అంటాడు — ‘ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడవైన రామా, నువ్వు వెళ్ళిపోయిన తరువాత ఈ రోజు అయోధ్యాపురం చంద్రుడు లేని రాత్రిలా నిశ్చయంగా కాంతిహీనమైంది. పురుషశ్రేష్ఠుడా, నువ్వు ఇలా పరితపించడం నీకు తగదు; దీనితో నువ్వు సీతనూ నన్నూ విషాదంలో ముంచుతున్నావు. రాఘవా, నీటి నుండి బయటకు తీసిన చేపలలాగా, నువ్వు లేకుండా సీతా నేనూ ఒక్క ముహూర్తమైనా జీవించలేము. శత్రుతాపనా, నువ్వు లేకుండా ఈ రోజు నేను తండ్రినైనా, శత్రుఘ్నునైనా, సుమిత్రనైనా, స్వర్గాన్నైనా చూడాలని కోరను.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు రాముని ‘తిరిగి వెళ్ళు’ అనే ఉపదేశాన్ని ప్రస్తావించకుండానే తిరస్కరిస్తున్నాడు — వాదంతో కాక, తాను జీవించడం అసాధ్యమని చెప్పడం ద్వారానే సమాధానం ఇస్తున్నాడు. చేప ఉపమ విశేషంగా సముచితమైనది — నీటి బయట చేప మరణం ఆ క్షణమే, కొంతకాలం తరువాత కాదు. ‘స్వర్గాన్నైనా’ అనే పదంతో అతడు సర్వోత్కృష్టమైన ఫలాన్ని కూడా రాముని సాన్నిధ్యం కంటే తక్కువగా భావిస్తున్నాడు. ‘చంద్రుడు లేని రాత్రి’ అనే ఉపమ రెండు అర్థాలను మోస్తుంది — నగర శోభ నశించడం, రాత్రి చీకటి; రెండూ రాముని వియోగ ఫలితమే.

ఆ తరువాత అక్కడ కూర్చున్న ధర్మవత్సలులైన ఆ ఇద్దరూ దగ్గరలోనే ఉన్న మర్రిచెట్టు కింద లక్ష్మణుడు చక్కగా ఏర్పరచిన శయ్యను చూసి దానినే ఆశ్రయించారు. లక్ష్మణుని ఉత్తమమైన, సంపూర్ణమైన మాటను విని శత్రుతాపనుడైన రాఘవుడు ఆదరంతో వనవాసాన్ని స్వీకరించి, చిరకాలం ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి, సంవత్సరాలన్నిటికీ అలాగే నిర్ణయించాడు — అంటే పద్నాలుగు సంవత్సరాలూ లక్ష్మణుని సహవాసాన్ని అంగీకరించాడు. ఆ తరువాత ఆ నిర్జనమైన మహావనంలో రఘువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే మహాబలులైన ఆ ఇద్దరూ, పర్వతశిఖరాలపై సంచరించే సింహాలలా, భయాన్నీ కలవరాన్నీ పొందలేదు. ఈ రెండు శ్లోకాలు సర్గాంతంలో కవి రీతి ప్రకారం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడ్డాయి. సింహోపమతో కవి వనం వారికి ప్రవాసం కాదు, స్వభావసిద్ధమైన నివాసస్థానమే అని సూచిస్తున్నాడు. ఈ సర్గతో రాముని మొదటి వనరాత్రి ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో వారు ప్రయాగ వైపు వెళ్ళి భరద్వాజాశ్రమాన్ని చేరుకుంటారు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని వనవాసాధికారాన్ని రాముడు లాంఛనంగా అంగీకరించడం కథలో ఒక ముఖ్యమైన నిర్ణయం. ‘సుకృతాం’ (చక్కగా ఏర్పరచిన) అనే శయ్యా విశేషణంతో లక్ష్మణుని శ్రమే సూచించబడింది, ఎందుకంటే దానిని అతడే రచించాడు.

கங்கையைக் கடந்து வத்ஸ தேசத்தை அடைந்த ராமன், அந்தப் பெருமரத்தை அணுகி, மாலைச் சந்தியா வந்தனத்தை முடித்துவிட்டு லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘நாட்டுக்கு வெளியே கழியும் முதல் இரவு இன்றுதான்; சுமந்திரனும் இல்லாத இரவு இது; அதை எண்ணி நீ ஏங்கலாகாது. இன்றுமுதல் இரவுகளில் நாம் இருவரும் சோம்பலின்றி விழித்திருக்க வேண்டும், ஏனெனில் சீதையின் நலனும் காப்பும் நம் இருவரையே சார்ந்துள்ளன. சௌமித்ரியே, இந்த இரவை எப்படியோ கழிப்போம்; நாமே சேகரித்த புல்லையும் இலைகளையும் தரையில் பரப்பிப் படுத்துக்கொள்வோம்.’ பின்னர் விலையுயர்ந்த படுக்கைக்குப் பழகிய அவன் தரையில் படுத்துக்கொண்டு, சௌமித்திரியிடம் இந்த நல்ல சொற்களைப் பேசினான். இங்கே கவிஞரின் திறன் காணத்தக்கது — பொற்கட்டிலில் உறங்கத் தகுந்தவன் தன் கையால் சேர்த்த புல்லின் மேல் உறங்குகிறான்; ஆயினும் அவனுடைய சொல் ‘நல்லதாகவே’ இருக்கிறது. ‘ஏங்கலாகாது’ என்ற சொல்லால் ராமன் லக்ஷ்மணனின் மனத்தை முன்னதாகவே தேற்றுகிறான், ஏனெனில் சுமந்திரனின் பிரிவு அப்போதுதான் நிகழ்ந்தது. மேலும் ‘கதஞ்சித்’ (எப்படியோ) என்ற சொல்லால் துன்பத்தை ஏற்பது குறிக்கப்படுகிறது — இன்பத்தை எதிர்பார்ப்பதில்லை, இரவைக் கழிப்பது மட்டுமே நோக்கம்.

ராமன் கூறுகிறான்: ‘லக்ஷ்மணா, இன்று மகாராஜா நிச்சயம் துயரத்தோடு உறங்குவார்; விருப்பம் நிறைவேறிய கைகேயியோ மனநிறைவடைந்திருப்பாள். அந்தத் தேவி கைகேயி அரசின் பொருட்டு வந்த பரதனைக் கண்டதும் மகாராஜாவை உயிரிலிருந்தும் நழுவச் செய்யக்கூடும். அவர் ஆதரவற்றவர், முதியவர், என்னிடமிருந்தும் பிரிக்கப்பட்டவர்; ஆசைக்கு ஆட்பட்டுக் கைகேயியின் வசப்பட்ட அவர் என்ன செய்வார்?’ இங்கே ராமனின் கருணை காணத்தக்கது — தன் வனவாசத்தை விட்டுவிட்டு அவன் தந்தையின் நிலையையே எண்ணுகிறான். ‘அநாத:’ (ஆதரவற்றவர்) என்ற சொல் இங்கே நெஞ்சைத் தொடுவது — கோசலம் முழுவதற்கும் தலைவனானவன் மகனைப் பிரிந்ததால் தானே ஆதரவற்றவனாகிவிட்டான். ‘மயா வினா க்ருத:’ (என்னிடமிருந்து பிரிக்கப்பட்டவர்) என்ற செயப்பாட்டுவினைப் பிரயோகத்தால், பிரிவு அவர் விருப்பத்தால் அல்ல, பிறரால் நிகழ்த்தப்பட்டது என்பது குறிக்கப்படுகிறது. கைகேயியைப் பற்றிய ராமனின் ஐயம் வெறுப்பால் அல்ல, தந்தையைக் காக்கும் கவலையாலேயே எழுந்தது. ஆறாம் சுலோகம் முதல் இருபத்தாறாம் சுலோகம் வரையிலான ராமனின் இந்தச் சொற்கள் லக்ஷ்மணனைச் சோதிக்கவும் அவனைத் திருப்பி அனுப்பவுமே சொல்லப்பட்டவை, அவனுடைய உண்மையான கருத்து அல்ல என்று இந்தி உரையில் குறிப்பு உள்ளது. ‘த்ருவம்’ (நிச்சயம்) என்ற உறுதிச்சொல்லால், தொலைவில் உள்ள தந்தையின் நிலையை ராமன் கண்முன் காண்பது போலக் காண்கிறான்.

‘அரசரின் இந்தத் துன்பத்தையும் மதிமயக்கத்தையும் கண்டு எனக்கு இந்த எண்ணம் தோன்றுகிறது — பொருளையும் தர்மத்தையும் விட ஆசையே வலியது. தந்தை என்னைக் கைவிட்டதுபோல, ஒரு பெண்ணுக்காகத் தன் விருப்பப்படி நடக்கும் மகனை, அறிவில்லாதவனாயினும் எந்த மனிதன் கைவிடுவான்? கைகேயியின் மகனான பரதனே இன்பமுடையவன், நல்ல மனைவியை உடையவன்; அவன் ஒருவனே பேரரசனைப் போல மகிழ்ச்சியான கோசல மக்களை ஆள்வான். தந்தை வயதால் காலம் கடந்தவராகி, நானும் காட்டைச் சார்ந்தபின், அவனே அரசு முழுவதற்கும் ஒரே இன்பமாக இருப்பான். பொருளையும் தர்மத்தையும் கைவிட்டு ஆசையைப் பின்பற்றுபவன், அரசர் தசரதரைப் போல, விரைவில் ஆபத்தில் வீழ்கிறான். சௌம்யனே, கைகேயி தசரதரின் முடிவுக்காகவும், என்னை நாடுகடத்துவதற்காகவும், பரதனின் அரசுக்காகவுமே வந்தவள் என்று நினைக்கிறேன்.’ இங்கே மூன்று புருஷார்த்தங்களின் ஆய்வு — தர்மம், பொருள், இன்பம் என்ற மூன்றில் இன்பமே தாழ்ந்தது, ஆயினும் அதுவே வலியது என்று ராமன் அனுபவத்தால் கூறுகிறான். ‘சந்தானுவர்த்தினம்’ (விருப்பப்படி நடப்பவன்) என்ற சொல்லால் ராமன் தன் கீழ்ப்படிதலையே நினைவூட்டுகிறான் — தந்தையின் சொல்லை ஒருபோதும் மீறாதவனே கைவிடப்பட்டான். ‘ஆலோக்ய’ (கண்டு) என்ற சொல்லால், ராமன் இந்த முடிவுக்கு வருவது சாஸ்திர வாக்கியத்தால் அல்ல, தன் சொந்த அனுபவத்தாலேயே என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

‘இப்போதும் சௌபாக்கியச் செருக்கால் மயங்கிய கைகேயி என் பொருட்டுக் கௌசல்யையையும் சுமித்திரையையும் துன்புறுத்தக்கூடும். நம் காரணமாகத் தாய் தேவி சுமித்திரை துன்பத்தில் வாழ நேரலாம்; ஆகவே லக்ஷ்மணா, நீ இங்கிருந்தே உரிய நேரத்தில் அயோத்திக்குத் திரும்பிச் செல். நான் ஒருவனே சீதையோடு தண்டகக் காட்டுக்குச் செல்வேன்; நீ ஆதரவற்ற கௌசல்யைக்கு ஆதரவாக இருப்பாய். இழிசெயல் புரியும் கைகேயி வெறுப்பால் அநீதி செய்யக்கூடும்; தர்மம் அறிந்தவனே, உன் தாய்க்கும் என் தாய்க்கும் அவள் நஞ்சுகூடக் கொடுக்கக்கூடும்.’ இங்கே ராமனின் வாதம் இருவகை — ஒருபுறம் சுமித்திரையின் துன்பம், மறுபுறம் கௌசல்யையைக் காத்தல்; இரண்டையும் கொண்டு லக்ஷ்மணனைத் திருப்ப அவன் விரும்புகிறான். ‘நஞ்சு கொடுக்கக்கூடும்’ என்ற ஐயம் மிகக் கடுமையானது; ஆனால் அது ராமனின் உண்மையான கருத்து அல்ல, லக்ஷ்மணனின் உறுதியைச் சோதிக்கவே சொல்லப்பட்டது என்று எல்லா உரையாசிரியர்களும் கூறுகின்றனர். ‘அநாதாயா: நாத:’ (ஆதரவற்றவளுக்கு ஆதரவு) என்ற சொல்லிணையால் கௌசல்யையின் இரங்கத்தக்க நிலை வெளிப்படுகிறது — கணவன் துயரில் மூழ்கியவன், மகன் காட்டுக்குச் சென்றவன், ஆகவே அவள் உண்மையிலேயே ஆதரவற்றவள். ‘காலே’ (உரிய நேரத்தில்) என்ற சொல்லால் விடியற்காலை கருதப்படுகிறது; இரவில் தனியே செல்வது தகாது என்பது ராமனின் கவனம்.

‘அன்பனே சௌமித்ரியே, முற்பிறவியில் என் தாய் பெண்களை அவர்களுடைய மகன்களிடமிருந்து பிரித்திருக்க வேண்டும்; அதுவே இன்று அவளுக்கு வந்து சேர்ந்தது. நெடுங்காலம் வளர்க்கப்பட்ட, துன்பப்பட்டு வளர்க்கப்பட்ட என்னிடமிருந்து, பயன் தரும் காலத்திலேயே கௌசல்யை பிரிக்கப்பட்டாள்; எனக்கு இழிவு! சௌமித்ரியே, தாய்க்கு முடிவில்லாத் துயரைத் தரும் என்னைப் போன்ற மகனை எந்தப் பெண்ணும் பெறாமல் இருக்கட்டும். ‘கிளியே, பகைவனின் காலைக் கொத்து’ என்ற சொல் கேட்கப்படும் அந்த நாகணவாய்ப் பறவை கூட என்னைவிட அன்பில் மேம்பட்டது என்று நினைக்கிறேன். பகைவரை அடக்குபவனே, பேறு குறைந்தவளாய், வருந்திக்கொண்டு, மகனில்லாதவள் போல இருக்கும் தாய்க்குச் சிறிதும் உதவாத மகனான என்னால் என்ன பயன்? என் தாய் கௌசல்யை என்னைப் பிரிந்து பேறு குறைந்தவளாகி, பெருந்துயரால் வருந்தித் துயரக் கடலில் வீழ்ந்து கிடக்கிறாள்.’ நாகணவாயின் எடுத்துக்காட்டு இங்கே மிக நெஞ்சைத் தொடுவது — பறவைகூடத் தன்னை வளர்ப்பவளின் பகைவனிடம் சினங்கொள்கிறது, நானோ மகனாக இருந்தும் தாய்க்கு எதுவும் செய்ய இயலவில்லை என்று ராமன் தன்னைத் தானே பழிக்கிறான். ‘பலகாலே’ (பயன் தரும் காலத்தில்) என்ற சொல்லால் மகனிடமிருந்து சேவை எதிர்பார்க்கப்படும் முதுமை குறிக்கப்படுகிறது. ‘அனந்தகம்’ (முடிவில்லாத) என்ற அடைமொழியால் துயரத்தின் அளவின்மை சொல்லப்படுகிறது — பதினான்கு ஆண்டுகள் முடிந்தாலும் அது தணியாது என்பது கருத்து.

‘லக்ஷ்மணா, நான் ஒருவனே சினங்கொண்டால் அம்புகளால் அயோத்தியையும் பூமி முழுவதையும் வென்றுவிடுவேன்; ஆயினும் வீரம் இங்கே காரணமாகாது. பாவமற்றவனே, அதர்மத்துக்கும் மறுமைக்கும் நான் அஞ்சுகிறேன்; அதனாலேயே இன்று நான் எனக்கு முடிசூட்டிக்கொள்ளவில்லை.’ இங்கே சர்க்கத்தின் அடிப்படைக் கருத்து வெளிப்படுகிறது — ராமனின் ஆற்றல் முழுமையானதே, ஆனால் அது தர்மத்தால் கட்டுப்படுத்தப்பட்டுள்ளது; ஆகவே வனவாசம் பலவீனத்தால் அல்ல, தன்னடக்கத்தாலேயே. ‘வீர்யம் அகாரணம்’ (வீரம் காரணமாகாது) என்ற வாக்கியத்தின் கருத்து — மறுமை நலனை அடைவதில் வலிமையும் வீரமும் காரணமாகா; அங்கே தர்மமே வழி. இதையும் இன்னும் பல இரங்கத்தக்கவற்றையும் ஆளில்லா இடத்தில் புலம்பிவிட்டு, கண்ணீர் நிறைந்த முகத்தோடு, மனம் தளர்ந்து, அவன் இரவில் மௌனமாக அமர்ந்தான். ‘விஜனே’ (ஆளில்லா இடத்தில்) என்ற சொல்லால், ராமன் தன் துயரை உலகுக்கு முன் வெளிப்படுத்துவதில்லை, தம்பியின் முன் மட்டுமே என்பது குறிக்கப்படுகிறது. புலம்பல் ஓய்ந்து, சுடர் அடங்கிய தீயைப் போலவும் அலையடங்கிய கடலைப் போலவும் இருந்த ராமனைக் கண்டு லக்ஷ்மணன் தேற்றினான். இரண்டு உவமைகளும் அமைதியையே குறிப்பவை, வலிமையின்மையை அல்ல. ‘தூஷ்ணீம் உபாவிசத்’ (மௌனமாக அமர்ந்தான்) என்ற சொற்களால், புலம்பலின் முடிவு தீர்வால் அல்ல, மௌனத்தாலேயே நிகழ்ந்தது என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

லக்ஷ்மணன் கூறுகிறான்: ‘ஆயுதம் தாங்குவோரில் சிறந்த ராமா, நீ வெளியேறியதும் இன்று அயோத்தி நகரம் நிலவில்லாத இரவைப் போல நிச்சயம் ஒளியிழந்துவிட்டது. ஆண்களில் சிறந்தவனே, நீ இவ்வாறு வருந்துவது உனக்குத் தகுந்ததல்ல; இதனால் சீதையையும் என்னையும் துயரில் ஆழ்த்துகிறாய். ராகவா, நீரிலிருந்து எடுக்கப்பட்ட இரு மீன்களைப் போல, நீயின்றிச் சீதையும் நானும் ஒரு கணமும் உயிர்வாழமாட்டோம். பகைவரை வாட்டுபவனே, நீயின்றி இன்று நான் தந்தையையோ, சத்ருக்னனையோ, சுமித்திரையையோ, சுவர்க்கத்தையோகூடக் காண விரும்பமாட்டேன்.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணன், திரும்பிச் செல்லுமாறு ராமன் சொன்ன அறிவுரையைக் குறிப்பிடாமலேயே மறுக்கிறான் — வாதத்தால் அல்ல, தான் உயிர்வாழ இயலாது என்று சொல்வதாலேயே விடை தருகிறான். மீன் உவமை மிகப் பொருத்தமானது — நீருக்கு வெளியே மீனின் இறப்பு அக்கணமே நிகழ்கிறது, சிறிது காலம் கழித்து அல்ல. ‘சுவர்க்கத்தையும்’ என்ற சொல்லால், மிக உயர்ந்த பயனையும் ராமனின் அருகாமையைவிடத் தாழ்ந்ததாக அவன் கருதுகிறான். ‘நிலவில்லாத இரவு’ என்ற உவமை இருபொருளைத் தாங்குகிறது — நகரத்தின் அழகிழப்பு, இரவின் இருள்; இரண்டும் ராமனின் பிரிவின் விளைவுகளே.

பின்னர் அங்கே அமர்ந்திருந்த தர்மத்தில் பற்றுடைய அவ்விருவரும், சற்றுத் தொலைவில் ஆலமரத்தடியில் லக்ஷ்மணன் நன்கு அமைத்த படுக்கையைக் கண்டு அதையே அடைந்தனர். லக்ஷ்மணனின் சிறந்த, நிறைவான சொல்லைக் கேட்டு, பகைவரை வாட்டும் ராகவன் மதிப்போடு வனவாசத்தை ஏற்று, நெடுங்காலத்துக்குத் தர்மத்தை மேற்கொண்டு, எல்லா ஆண்டுகளுக்கும் அவ்வாறே ஏற்பாடு செய்தான் — அதாவது பதினான்கு ஆண்டுகளும் லக்ஷ்மணன் உடனிருப்பதை ஏற்றுக்கொண்டான். பின்னர் ஆளரவமற்ற அந்தப் பெருங்காட்டில், ராகவ குலத்தை வளர்க்கும் பெருவலிமையுடைய அவ்விருவரும், மலைச்சாரலில் திரியும் இரு சிங்கங்களைப் போல, அச்சத்தையோ கலக்கத்தையோ அடையவில்லை. இந்த இரண்டு சுலோகங்களும் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்துள்ளன; சர்க்கத்தின் முடிவில் இவ்வாறு அமைப்பது கவிஞரின் வழக்கம். சிங்க உவமையால், காடு அவர்களுக்கு அயல் இடம் அல்ல, இயல்பாகவே உரிய இடம் என்று கவிஞர் உணர்த்துகிறார். இந்தச் சர்க்கத்தோடு ராமனின் காட்டின் முதல் இரவு முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவர்கள் பிரயாகைக்குச் சென்று பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்தை அடைகிறார்கள். இங்கே லக்ஷ்மணனுக்குக் காட்டில் உடனிருக்கும் உரிமையை ராமன் முறைப்படி ஏற்றுக்கொண்டது கதையின் முக்கியமான முடிவு. படுக்கைக்கு வரும் ‘சுக்ருதாம்’ (நன்கு அமைக்கப்பட்ட) என்ற அடைமொழியால் லக்ஷ்மணனின் உழைப்பே குறிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் அதை அமைத்தவன் அவனே.

ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ವತ್ಸದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಆ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಸಂಜೆಯ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಜನಪದದಿಂದ ಹೊರಗೆ, ಸುಮಂತ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಇಂದು ಬಂದಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕಳವಳಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಎಚ್ಚರವಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಕಳೆಯೋಣ; ನಾವೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹುಲ್ಲು ಎಲೆಗಳನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹಾಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗೋಣ.’ ಅನಂತರ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಈ ಶುಭವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಚಿನ್ನದ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಲು ಅರ್ಹನಾದವನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕೂಡಿಸಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತು ‘ಶುಭ’ವೇ. ‘ಕಳವಳಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಮಂತ್ರನ ವಿಯೋಗ ಈಗ ತಾನೇ ಆಗಿತ್ತು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಕಥಂಚಿತ್’ (ಹೇಗೋ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಖದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಷ್ಟೇ ಉದ್ದೇಶ.

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದು ಮಹಾರಾಜನು ದುಃಖದಿಂದ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ; ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದ ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ತೃಪ್ತಳಾಗಿರಬಹುದು. ಆ ಕೈಕೇಯಿದೇವಿಯು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಗಲಿಸಿಯಾಳು. ಅವನು ಅನಾಥ, ವೃದ್ಧ, ನನ್ನಿಂದಲೂ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಅವನು ಏನು ಮಾಡಿಯಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತನ್ನ ವನವಾಸವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಅವನು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಥ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಇಡೀ ಕೋಸಲದ ನಾಥನಾದವನು ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ತಾನೇ ಅನಾಥನಾದನು. ‘ಮಯಾ ವಿನಾ ಕೃತಃ’ (ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ವಿಯೋಗವು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಇತರರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಶಂಕೆ ದ್ವೇಷದಿಂದ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಂತೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ರಾಮನ ಈ ಮಾತುಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಹೇಳಿದವು, ಅವನ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಚಕ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ತಂದೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಜನಿಗೆ ಬಂದ ಈ ವಿಪತ್ತನ್ನೂ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಮೆಯನ್ನೂ ಕಂಡು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದು — ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಕಾಮವೇ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ. ತಂದೆಯು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಂತೆ, ಅವಿವೇಕಿಯಾದರೂ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ? ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನೊಬ್ಬನೇ ಸುಖಿ, ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಂಡತಿಯುಳ್ಳವನು; ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅಧಿರಾಜನಂತೆ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಕೋಸಲರನ್ನು ಆಳುವನು. ತಂದೆಯು ವಯಸ್ಸು ಮೀರಿ ಹೋದಾಗ, ನಾನು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಾಗ, ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಸುಖವು ಅವನೇ ಆಗುವನು. ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ದಶರಥ ರಾಜನಂತೆ ಬೇಗನೆ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕೈಕೇಯಿಯು ದಶರಥನ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಭರತನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಳು ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿವರ್ಗದ ವಿವೇಚನೆಯಿದೆ — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಎಂಬ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಕಾಮವೇ ಅಧಮ, ಆದರೂ ಅದೇ ಬಲಶಾಲಿ ಎಂದು ರಾಮನು ಅನುಭವದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಛಂದಾನುವರ್ತಿನಮ್’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಂದೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮೀರದವನೇ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಆಲೋಕ್ಯ’ (ಕಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ಈಗಲೂ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪೀಡಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮ ಕಾರಣದಿಂದ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಾಳಬೇಕಾದೀತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ತಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ) ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಅನಾಥೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಾಥನಾಗುವೆ. ಕ್ಷುದ್ರಕರ್ಮಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನೆಸಗಬಹುದು; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಅವಳು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ನನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ವಿಷವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಾಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ದುಃಖ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ರಕ್ಷಣೆ; ಈ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಳು’ ಎಂಬ ಆಶಂಕೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು; ಆದರೆ ಅದು ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಹೇಳಿದುದು ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅನಾಥೆಗೆ ನಾಥ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದೀನತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಪತಿ ಶೋಕಮಗ್ನ, ಮಗ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅನಾಥೆಯೇ. ‘ಕಾಲೇ’ (ತಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು ಅಭಿಪ್ರೇತ; ರಾತ್ರಿ ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ.

‘ಅಯ್ಯಾ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅವರ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಅಗಲಿಸಿರಬೇಕು; ಅದೇ ಇಂದು ಅವಳಿಗೆ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ಬಹುಕಾಲ ಪೋಷಿಸಿ, ದುಃಖಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದ ನನ್ನಿಂದ ಫಲ ದೊರೆಯಬೇಕಾದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅಗಲಿದಳು; ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ತಾಯಿಗೆ ಮುಗಿಯದ ಶೋಕವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಯಾವ ಸುಮಂಗಲಿಯೂ ಹೆರದಿರಲಿ. ‘ಗಿಳಿಯೇ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಾಲನ್ನು ಕಚ್ಚು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಯಾವ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೋ ಆ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯೂ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅರಿಂದಮನೇ, ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯೆಯಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದವಳಂತೆ ಇರುವ ತಾಯಿಗೆ ಏನೊಂದು ಉಪಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡದ ನನ್ನಂತಹ ಮಗನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಗಲಿ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯೆಯಾದಳು, ಪರಮ ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದು ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದ್ದಾಳೆ.’ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹಕ್ಕಿಯೂ ತನ್ನನ್ನು ಸಾಕಿದವಳ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ನಾನಾದರೋ ಮಗನಾಗಿದ್ದೂ ತಾಯಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆತ್ಮನಿಂದೆ. ‘ಫಲಕಾಲೇ’ (ಫಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನಿಂದ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅನಂತಕಮ್’ (ಮುಗಿಯದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಶೋಕದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅದು ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆವರಿಸಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ಪರಾಕ್ರಮವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧನವಲ್ಲ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಾನು ಅಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಪರಲೋಕಕ್ಕೂ ಹೆದರುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದು ನಾನು ನನಗೆ ನಾನೇ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭೂತ ವಿಚಾರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಶಕ್ತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸವು ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸಂಯಮದಿಂದ. ‘ವೀರ್ಯಮ್ ಅಕಾರಣಮ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಆಶಯ — ಪಾರಲೌಕಿಕ ಹಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಸಾಧನ. ಇದನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ವಿಲಪಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ ಆ ದೀನನು ರಾತ್ರಿ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತನು. ‘ವಿಜನೇ’ (ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಲೋಕದ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಮುಂದೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಲಾಪವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಜ್ವಾಲೆ ಆರಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ, ವೇಗ ಶಮಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳೂ ಶಾಂತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ನಿರ್ವೀರ್ಯತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ‘ತೂಷ್ಣೀಮ್ ಉಪಾವಿಶತ್’ (ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಅಂತ್ಯವು ಸಮಾಧಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಮೌನದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ, ನೀನು ಹೊರಟುಬಂದ ಮೇಲೆ ಇಂದು ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೀಗೆ ಪರಿತಪಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತೀಯೆ. ರಾಘವ, ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಮೀನುಗಳಂತೆ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯೂ ನಾನೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲಾರೆವು. ಪರಂತಪನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನಾಗಲಿ, ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಆಗಲಿ ಕಾಣಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿರುಗುವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸದೆಯೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ವಾದದಿಂದಲ್ಲ, ತಾನು ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೀನಿನ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮುಚಿತ — ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಮೀನಿನ ಮರಣ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ, ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಫಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ — ನಗರದ ಶೋಭೆಯ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲು; ಎರಡೂ ರಾಮವಿಯೋಗದ ಫಲ.

ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಧರ್ಮವತ್ಸಲರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆಲದ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅದನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತಮವಾದ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಘವನು ಆದರದಿಂದ ವನವಾಸವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಷಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು — ಅಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹವಾಸವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಆ ನಿರ್ಜನವಾದ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ರಘುವಂಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಭಯವನ್ನಾಗಲಿ ಗಾಬರಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಕಾಡು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರವಾಸವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ನೆಲೆಯೇ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಯಾಗದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವನವಾಸದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಮನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಣಯ. ಹಾಸಿಗೆಗೆ ‘ಸುಕೃತಾಮ್’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶ್ರಮವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಅವನೇ ರಚಿಸಿದ್ದನು.

ഗംഗ കടന്ന് വത്സദേശത്തെത്തിയ രാമൻ ആ വൻമരത്തിനടുത്തുചെന്ന് സായംസന്ധ്യ അനുഷ്ഠിച്ചശേഷം ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജനപദത്തിനു പുറത്ത്, സുമന്ത്രനില്ലാതെ കഴിയുന്ന ആദ്യരാത്രിയാണ് ഇന്നത്തേത്; അതിനെച്ചൊല്ലി നീ വ്യാകുലപ്പെടേണ്ടതില്ല. ഇന്നുമുതൽ രാത്രികളിൽ നാം രണ്ടുപേരും മടിയില്ലാതെ ഉണർന്നിരിക്കണം, കാരണം സീതയുടെ യോഗക്ഷേമം നമ്മുടെ ചുമതലയിലാണ്. സൗമിത്രേ, ഈ രാത്രി എങ്ങനെയെങ്കിലും നമുക്കു കഴിച്ചുകൂട്ടാം; സ്വയം ശേഖരിച്ച പുല്ലും ഇലകളും നിലത്തു വിരിച്ച് നമുക്കു കിടക്കാം.’ പിന്നെ വിലയേറിയ ശയ്യകൾക്കു യോഗ്യനായ അദ്ദേഹം നിലത്തു കിടന്ന് സൗമിത്രിയോട് ഈ ശുഭമായ കാര്യങ്ങൾ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവിയുടെ കൗശലം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സ്വർണക്കട്ടിലിൽ ഉറങ്ങാൻ യോഗ്യനായവൻ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടു ശേഖരിച്ച പുല്ലിൽ കിടക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് ‘ശുഭം’തന്നെ. ‘നീ വ്യാകുലപ്പെടേണ്ടതില്ല’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ മനസ്സിനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം സുമന്ത്രന്റെ വേർപാട് തൊട്ടുമുമ്പാണ് ഉണ്ടായത്. കൂടാതെ ‘കഥംചിത്’ (എങ്ങനെയെങ്കിലും) എന്ന പദംകൊണ്ട് കഷ്ടപ്പാടിന്റെ സ്വീകാരം സൂചിതമാകുന്നു — സുഖം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല, രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടുക മാത്രമാണ് ലക്ഷ്യം.

രാമൻ പറയുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇന്ന് മഹാരാജാവ് നിശ്ചയമായും ദുഃഖത്തോടെയായിരിക്കും ഉറങ്ങുന്നത്; ആഗ്രഹം സാധിച്ച കൈകേയിയാകട്ടെ സന്തുഷ്ടയായിരിക്കും. ആ കൈകേയീദേവി രാജ്യം നിമിത്തം വന്നുചേരുന്ന ഭരതനെ കണ്ട് മഹാരാജാവിനെ ജീവനിൽനിന്നുപോലും വേർപെടുത്തിയേക്കാം. അദ്ദേഹം അനാഥനും വൃദ്ധനുമാണ്, ഞാനില്ലാത്തവനുമാക്കപ്പെട്ടു; കാമാസക്തനായി കൈകേയിയുടെ വശത്തായ അദ്ദേഹം എന്തു ചെയ്യും?’ ഇവിടെ രാമന്റെ കരുണ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സ്വന്തം വനവാസം മറന്ന് അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ അവസ്ഥയെപ്പറ്റിയാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്. ‘അനാഥഃ’ എന്ന പദം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — കോസലത്തിനാകെ നാഥനായിരുന്നവൻ പുത്രവിയോഗത്താൽ സ്വയം അനാഥനായിരിക്കുന്നു. ‘മയാ വിനാ കൃതഃ’ (ഞാനില്ലാത്തവനാക്കപ്പെട്ടു) എന്ന കർമണിപ്രയോഗത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വേർപാട് സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല, മറ്റുള്ളവർ ഉണ്ടാക്കിയതാണ് എന്നാണ്. കൈകേയിയെപ്പറ്റിയുള്ള രാമന്റെ ആശങ്ക വിദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല, അച്ഛന്റെ രക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടായത്. ആറാം ശ്ലോകംമുതൽ ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകംവരെയുള്ള രാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ലക്ഷ്മണനെ പരീക്ഷിക്കാനും അവനെ തിരിച്ചയയ്ക്കാനുമായി പറഞ്ഞവയാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ യഥാർഥ അഭിപ്രായമല്ല എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ഒരു കുറിപ്പുണ്ട്. ‘ധ്രുവം’ (നിശ്ചയമായും) എന്ന നിശ്ചയവാചകമായ പദത്താൽ ദൂരെയുള്ള അച്ഛന്റെ അവസ്ഥ രാമൻ കൺമുന്നിലെന്നപോലെ കാണുന്നു.

‘ഈ ആപത്തും രാജാവിന്റെ മതിഭ്രമവും കണ്ടിട്ട് എനിക്കു തോന്നുന്നത് ഇതാണ് — അർഥത്തെക്കാളും ധർമത്തെക്കാളും ഗുരുതരമായത് കാമംതന്നെ. അച്ഛൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതുപോലെ, ഒരു സ്ത്രീക്കുവേണ്ടി തന്റെ ഇഷ്ടത്തിനൊത്തു നടക്കുന്ന മകനെ, വിവേകമില്ലാത്തവനായാലും, ഏതു പുരുഷൻ ഉപേക്ഷിക്കും? കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻതന്നെയാണ് സുഖമുള്ളവനും നല്ല ഭാര്യയുള്ളവനും; അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു ചക്രവർത്തിയെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടരായ കോസലജനങ്ങളെ ഭരിക്കും. അച്ഛൻ പ്രായാധിക്യത്താൽ കടന്നുപോകുകയും ഞാൻ കാടിനെ ആശ്രയിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, രാജ്യത്തിന്റെ സർവസുഖവും അവനു മാത്രമായിരിക്കും. അർഥത്തെയും ധർമത്തെയും ഉപേക്ഷിച്ച് കാമത്തെ പിന്തുടരുന്നവൻ ദശരഥരാജാവിനെപ്പോലെ വേഗം ആപത്തിൽ വീഴും. സൗമ്യനായവനേ, ദശരഥന്റെ അന്ത്യത്തിനും എന്റെ നാടുകടത്തലിനും ഭരതന്റെ രാജ്യലബ്ധിക്കും വേണ്ടിത്തന്നെയാണ് കൈകേയി വന്നുചേർന്നതെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ ത്രിവർഗത്തിന്റെ വിവേചനമാണ് — ധർമം, അർഥം, കാമം എന്നീ മൂന്നിൽ കാമമാണ് ഏറ്റവും താഴെയുള്ളത്, എങ്കിലും അതുതന്നെയാണ് ബലവത്തെന്ന് രാമൻ അനുഭവത്തിൽനിന്നു പറയുന്നു. ‘ഛന്ദാനുവർതിനം’ (ഇഷ്ടത്തിനൊത്തു നടക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ തന്റെ അനുസരണശീലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഒരിക്കലും അച്ഛന്റെ വാക്കു ലംഘിക്കാത്തവൻതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. ‘ആലോക്യ’ (കണ്ടിട്ട്) എന്ന പദത്താൽ, രാമൻ ഈ സിദ്ധാന്തത്തിലെത്തുന്നത് സ്വന്തം അനുഭവത്തിൽനിന്നാണ്, ശാസ്ത്രവചനത്തിൽനിന്നല്ല എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

‘ഇപ്പോഴും സൗഭാഗ്യമദത്താൽ മോഹിതയായ കൈകേയി എന്നെച്ചൊല്ലി കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും പീഡിപ്പിച്ചേക്കാം. നമ്മൾ കാരണം അമ്മയായ സുമിത്രാദേവി ദുഃഖത്തിൽ കഴിയേണ്ടിവരും; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണാ, നീ ഇവിടെനിന്നുതന്നെ, തക്കസമയത്ത്, അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങിച്ചെല്ലുക. ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് സീതയോടൊപ്പം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകാം; നീ അനാഥയായ കൗസല്യയ്ക്കു നാഥനാകും. നീചകർമിണിയായ കൈകേയി വിദ്വേഷംകൊണ്ട് അന്യായം പ്രവർത്തിച്ചേക്കാം; ധർമജ്ഞാ, അവൾ നിന്റെയും എന്റെയും അമ്മമാർക്കു വിഷം കൊടുത്തെന്നുപോലും വരാം.’ ഇവിടെ രാമന്റെ യുക്തി രണ്ടു തരത്തിലാണ് — ഒരുവശത്ത് സുമിത്രയുടെ ദുഃഖം, മറുവശത്ത് കൗസല്യയുടെ സംരക്ഷണം; ഇവ രണ്ടുംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനെ മടക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘വിഷം കൊടുത്തേക്കാം’ എന്ന ആശങ്ക അതിതീവ്രമാണ്; എന്നാൽ അത് രാമന്റെ യഥാർഥ അഭിപ്രായമല്ല, ലക്ഷ്മണന്റെ നിശ്ചയം പരീക്ഷിക്കാനായി പറഞ്ഞതാണെന്ന് എല്ലാ വ്യാഖ്യാതാക്കളും പറയുന്നു. ‘അനാഥയ്ക്കു നാഥൻ’ എന്ന പദദ്വയംകൊണ്ട് കൗസല്യയുടെ ദൈന്യം വെളിപ്പെടുന്നു — ഭർത്താവ് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, മകൻ കാട്ടിലേക്കു പോയി, അതിനാൽ അവൾ വാസ്തവത്തിൽ അനാഥതന്നെ. ‘കാലേ’ (തക്കസമയത്ത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രഭാതമാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; രാത്രിയിൽ ഒറ്റയ്ക്കു പോകുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്ന രാമന്റെ കരുതലാണത്.

‘ഉണ്ണീ സൗമിത്രേ, മുൻജന്മത്തിൽ എന്റെ അമ്മ ചില സ്ത്രീകളെ അവരുടെ മക്കളിൽനിന്നു വേർപെടുത്തിയിരിക്കണം; അതാണ് ഇന്ന് അവൾക്ക് ഈ ഗതി വന്നത്. ഏറെക്കാലം പോറ്റിവളർത്തിയ, ദുഃഖം സഹിച്ചു വളർത്തിയ എന്നിൽനിന്ന്, ഫലം കിട്ടേണ്ട സമയത്തുതന്നെ, കൗസല്യ വേർപെട്ടുപോയി; എനിക്കു ധിക്കാരം! സൗമിത്രേ, അമ്മയ്ക്ക് അവസാനമില്ലാത്ത ദുഃഖം നൽകുന്ന എന്നെപ്പോലൊരു മകനെ ഒരു സ്ത്രീയും പ്രസവിക്കാതിരിക്കട്ടെ. ‘തത്തേ, ശത്രുവിന്റെ കാലിൽ കൊത്തുക’ എന്ന വാക്കു കേൾക്കപ്പെടുന്ന ആ മൈന എന്നെക്കാൾ സ്നേഹമുള്ളവളാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, ഭാഗ്യം കുറഞ്ഞവളും ദുഃഖിക്കുന്നവളും മകനില്ലാത്തവളെപ്പോലെ കഴിയുന്നവളുമായ അമ്മയ്ക്ക് ഒരു ഉപകാരവും ചെയ്യാത്ത ഞാനെന്ന മകനെക്കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? എന്റെ അമ്മ കൗസല്യ ഞാനില്ലാതെ ഭാഗ്യഹീനയായി, അത്യന്തം ദുഃഖാർത്തയായി, ദുഃഖസാഗരത്തിൽ വീണു കിടക്കുന്നു.’ മൈനയുടെ ദൃഷ്ടാന്തം ഇവിടെ അത്യന്തം ഹൃദ്യമാണ് — ഒരു പക്ഷിപോലും തന്നെ വളർത്തുന്നവളുടെ ശത്രുവിനോടു കോപിക്കുന്നു, ഞാനാകട്ടെ മകനായിട്ടും അമ്മയ്ക്കുവേണ്ടി ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്നതാണ് രാമന്റെ ആത്മനിന്ദ. ‘ഫലകാലേ’ (ഫലം കിട്ടേണ്ട സമയത്ത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് മകനിൽനിന്നു സേവനം പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന വാർധക്യം സൂചിതമാകുന്നു. ‘അനന്തകം’ (അവസാനമില്ലാത്ത) എന്ന വിശേഷണത്താൽ ദുഃഖത്തിന്റെ അളവില്ലായ്മ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പതിനാലു വർഷം കഴിഞ്ഞാലും അത് ശമിക്കില്ല എന്നാണ് ഭാവം.

‘ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ കോപിച്ചാൽ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് അയോധ്യയെയും ഭൂമിയെയും കീഴടക്കാനാകും; പക്ഷേ (പരലോകഹിതത്തിന്) പരാക്രമം കാരണമാകുന്നില്ലല്ലോ. അനഘാ, അധർമത്തെയും പരലോകത്തെയും ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഇന്ന് ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്യാത്തത്.’ ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചിന്ത വെളിപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ ശക്തി പൂർണംതന്നെ, എന്നാൽ അതു ധർമത്താൽ നിയന്ത്രിതമാണ്; അതിനാൽ വനവാസം ദൗർബല്യംകൊണ്ടല്ല, സംയമംകൊണ്ടാണ്. ‘വീര്യം അകാരണം’ (പരാക്രമം കാരണമല്ല) എന്ന വാക്യത്തിന്റെ ആശയം — പരലോകഹിതം സാധിക്കുന്നതിൽ ബലവും പരാക്രമവും കാരണമാകുന്നില്ല; അവിടെ ധർമം മാത്രമാണ് സാധനം. ഇതും ഇതുപോലുള്ള മറ്റു കരുണമായ വാക്കുകളും ജനശൂന്യമായ ആ സ്ഥലത്ത് ഏറെ വിലപിച്ചശേഷം, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ദീനനായി അദ്ദേഹം ആ രാത്രിയിൽ മൗനമായി ഇരുന്നു. ‘വിജനേ’ (ജനശൂന്യമായിടത്ത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ തന്റെ ദുഃഖം ലോകരുടെ മുന്നിൽ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, അനുജന്റെ മുന്നിൽ മാത്രം എന്നാണ്. വിലാപം നിർത്തിയ രാമനെ, ജ്വാലകൾ അടങ്ങിയ അഗ്നിപോലെയും വേഗമടങ്ങിയ സമുദ്രംപോലെയും ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രണ്ട് ഉപമകളും ശാന്തതയെയാണ് കുറിക്കുന്നത്, വീര്യമില്ലായ്മയെയല്ല. ‘തൂഷ്ണീം ഉപാവിശത്’ (മൗനമായി ഇരുന്നു) എന്ന പദങ്ങളാൽ, വിലാപം അവസാനിച്ചത് സമാധാനത്തിലൂടെയല്ല, മൗനത്തിലൂടെ മാത്രമാണ് എന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ പറയുന്നു: ‘ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമാ, അങ്ങു പുറപ്പെട്ടുപോന്നതോടെ ഇന്ന് അയോധ്യാനഗരം ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രിപോലെ നിശ്ചയമായും പ്രഭയറ്റതായിരിക്കുന്നു. പുരുഷർഷഭാ, അങ്ങ് ഇങ്ങനെ പരിതപിക്കുന്നത് അങ്ങേക്കു ചേർന്നതല്ല; ഇതുകൊണ്ട് അങ്ങ് സീതയെയും എന്നെയും വിഷാദത്തിലാഴ്ത്തുകയാണ്. രാഘവാ, വെള്ളത്തിൽനിന്നു പുറത്തെടുത്ത മീനുകളെപ്പോലെ, അങ്ങില്ലാതെ സീതയും ഞാനും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കുകയില്ല. പരന്തപാ, അങ്ങില്ലാതെ ഇന്ന് അച്ഛനെയോ ശത്രുഘ്നനെയോ സുമിത്രയെയോ സ്വർഗത്തെപ്പോലുമോ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ മടങ്ങിപ്പോകാനുള്ള രാമന്റെ ഉപദേശത്തെ അതിനെപ്പറ്റി ഒന്നും പറയാതെതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു — തർക്കിച്ചല്ല, താൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതുതന്നെ അസാധ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞാണ് അദ്ദേഹം മറുപടി നൽകുന്നത്. മീനിന്റെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും ഉചിതമാണ് — വെള്ളത്തിനു പുറത്ത് മീനിന്റെ മരണം ഉടനടിയാണ്, പിന്നീടല്ല. ‘സ്വർഗത്തെപ്പോലും’ എന്ന പദത്താൽ ഏറ്റവും ഉത്കൃഷ്ടമായ ഫലത്തെപ്പോലും രാമസാന്നിധ്യത്തെക്കാൾ താഴെയായി അദ്ദേഹം കാണുന്നു. ‘ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രി’ എന്ന ഉപമ രണ്ടർഥം വഹിക്കുന്നു — നഗരത്തിന്റെ ശോഭാനാശവും രാത്രിയുടെ ഇരുട്ടും; രണ്ടും രാമവിയോഗത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

പിന്നെ അവിടെ ഇരുന്നിരുന്ന ധർമവത്സലരായ അവർ രണ്ടുപേരും, അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ഒരു പേരാലിന്റെ ചുവട്ടിൽ ലക്ഷ്മണൻ നന്നായി ഒരുക്കിയ ശയ്യ കണ്ട്, അതിൽത്തന്നെ ചെന്നു കിടന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്തമവും സമഗ്രവുമായ വാക്കു കേട്ട്, പരന്തപനായ രാഘവൻ ആദരവോടെ വനവാസം സ്വീകരിച്ച്, ദീർഘകാലത്തേക്കു ധർമം അംഗീകരിച്ച്, എല്ലാ വർഷങ്ങളും അങ്ങനെതന്നെ നിശ്ചയിച്ചു — അതായത്, പതിനാലു വർഷവും ലക്ഷ്മണൻ ഒപ്പമുണ്ടായിരിക്കുന്നത് സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ ജനശൂന്യമായ ആ മഹാവനത്തിൽ, രാഘവവംശം വളർത്തുന്ന മഹാബലരായ ആ രണ്ടുപേരും, പർവതസാനുക്കളിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്ന രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ, ഭയമോ പരിഭ്രമമോ അറിഞ്ഞില്ല. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച് വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്. സിംഹോപമയിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവർക്കു കാട് പ്രവാസമല്ല, സ്വാഭാവികമായ വാസസ്ഥാനംതന്നെയാണ് എന്നാണ്. ഈ സർഗത്തോടെ രാമന്റെ കാട്ടിലെ ആദ്യരാത്രി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവർ പ്രയാഗയിലേക്കു ചെന്ന് ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തുന്നു. ലക്ഷ്മണനു വനവാസത്തിൽ പങ്കുചേരാനുള്ള അവകാശം രാമൻ ഔപചാരികമായി സ്വീകരിച്ചു എന്നത് ഇവിടെ കഥയിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു തീരുമാനമാണ്. ‘സുകൃതാം’ (നന്നായി ഒരുക്കിയ) എന്ന ശയ്യയുടെ വിശേഷണത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ അധ്വാനം സൂചിതമാകുന്നു, കാരണം അത് അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് ഒരുക്കിയത്.

Having crossed the Gaṅgā and reached the Vatsa country, Rāma came to that great tree, sat through the western twilight, and said to Lakṣmaṇa: Tonight is the first night we have spent outside our own country, and the first without Sumantra; you must not let it trouble you. From tonight on the two of us must keep watch at night without growing drowsy, for Sītā's safety and welfare depend on us. Let us get through this night somehow, son of Sumitrā; we will spread on the ground the grass and leaves we have gathered ourselves and lie down on them. Then he who was used to costly beds lay down on the bare earth and spoke these good words to Lakṣmaṇa. Notice the poet's skill: the man fit to sleep on a golden couch lies on grass gathered with his own hands, and yet his words are "good". By telling Lakṣmaṇa not to be troubled, Rāma steadied his brother's mind in advance, for the parting from Sumantra had only just happened. And "somehow" acknowledges the hardship: he expected no comfort, only to get through the night.

Surely, Lakṣmaṇa, Rāma said, the great king is sleeping in sorrow tonight, while Kaikeyī, having got what she wanted, has reason to be content. When Queen Kaikeyī sees Bharata arrive, she may even drive the life out of the great king for the sake of the kingdom. He is without a protector, he is old, and he has been deprived of me; what will he do, ruled by desire and fallen into Kaikeyī's power? Rāma's compassion is to be seen here: setting aside his own exile, he thought only of his father's plight. "Without a protector" is poignant: the protector of all Kosala had himself become unprotected by the loss of his son. And "deprived of me" implies the parting was not of their own choosing but brought about by another. Rāma's fear about Kaikeyī came not from hatred but from anxiety to protect his father. With the word "surely" he sees his distant father's state as if it were before his eyes.

Looking at this disaster and at the confusion of the king's mind, Rāma said, I think desire weighs more than gain or duty. For what man, however ignorant, would abandon an obedient son for a woman's sake, as our father has abandoned me? Bharata, Kaikeyī's son, is the happy one, and with a good wife; he alone will rule the glad people of Kosala like an emperor. Now that our father is far gone in years and I have gone to the forest, he will be the one source of happiness for the whole kingdom. A man who abandons gain and duty and follows desire soon comes to grief, as King Daśaratha has. I think, gentle brother, that Kaikeyī came into our house for Daśaratha's end, for my banishment and for Bharata's kingship. Here the three aims of life are weighed: of duty, gain and pleasure, desire is the lowest, yet, as Rāma says from experience, the strongest. By calling himself an obedient son he recalls his own obedience: he who never went against his father's word was the one cast off. And "looking at" shows he drew this conclusion from what he had seen, not from the books.

Even now, Rāma said, Kaikeyī, drunk with the pride of her good fortune, may trouble Kausalyā and Sumitrā because of me. Because of us your mother, Queen Sumitrā, would live in sorrow; so go back to Ayodhyā from here, Lakṣmaṇa, at first light, for it would not be right to travel alone by night. I will go on alone with Sītā to the Daṇḍaka forest, and you will be the protector of Kausalyā, who has none. Kaikeyī is mean in her deeds and may act unjustly out of hatred; she may even give poison to your mother and mine, you who know what is right. Rāma's argument had two sides: Sumitrā's sorrow, and Kausalyā's need for protection, and with both he hoped to turn Lakṣmaṇa back. The fear of poison is very sharp, but it was not Rāma's real view: it was spoken to test Lakṣmaṇa's resolve, as the interpreters explain. And "protector of one who has none" shows Kausalyā's helplessness: her husband was sunk in grief and her son gone to the forest, so she truly had no one.

Surely, my dear brother, Rāma said, in some former birth my mother parted women from their sons, and that is why this has come upon her today. She nourished me so long and raised me through hardship, and just when the fruit was due Kausalyā has been parted from me; shame on me! Let no woman ever bear a son like me, who give my mother endless grief. I think even her pet myna is dearer to her than I am, for it is heard to say, "Parrot, bite the enemy's foot!" What use is a son like me, subduer of foes, who does nothing at all for his unlucky, grieving mother, left as if she had no son? Parted from me, my mother Kausalyā is ill-fated; she lies stricken with utter grief, fallen into an ocean of sorrow. The myna is a most touching example: even a bird turns angrily against its mistress's enemy, while he, her son, could do nothing for his mother; so Rāma reproached himself. "When the fruit was due" points to old age, the time when a mother looks to her son's care. And "endless" means that her grief was without measure and would not subside even when the fourteen years were over.

Were I angry, Lakṣmaṇa, Rāma said, I could by myself overrun Ayodhyā and the whole earth with my arrows; but strength is no reason for action. It is because I fear unrighteousness and the world to come, sinless one, that I do not have myself consecrated today. Here the ruling thought of the sarga comes out: Rāma's power was complete, but it was held in check by dharma, so his exile came not from weakness but from restraint. For securing one's good in the world to come, strength and valour are no means at all; dharma alone is. Having lamented much in this and other pitiful ways in that lonely place, his face full of tears and cast down, he sat in silence through the night. "Lonely place" suggests that Rāma did not show his grief before the world but only before his brother. And the lament ended not in resolution but simply in silence. Seeing Rāma, his lament over, like a fire whose flames have died and like an ocean without a wave, Lakṣmaṇa comforted him. Both images speak of calm, not of lost strength.

Surely tonight, Rāma, best of bowmen, Lakṣmaṇa said, now that you have left, the city of Ayodhyā has lost her brightness like a night when the moon has gone, an image of the city's lost splendour and of darkness both, and both the fruit of Rāma's absence. It is not fitting for you to torment yourself so, bull among men; you are casting Sītā and me into despair. Neither Sītā nor I could live a moment without you, Rāghava, any more than two fish taken from the water. Without you, scorcher of foes, I would not wish to see my father, or Śatrughna, or Sumitrā, or even heaven itself. So Lakṣmaṇa rejected the advice to go home without even mentioning it: he answered not by argument but by saying he could not live without Rāma. The image of the fish is especially apt, for a fish out of water dies at once, not after a while. And with "even heaven" he counts the highest reward lower than being near Rāma.

Then the two brothers, who loved what is right, sitting there and seeing not far off the bed Lakṣmaṇa had made well for them under a banyan tree, went to it; "made well" speaks of Lakṣmaṇa's labour, since he had made it himself. Hearing Lakṣmaṇa's excellent and ample words, Rāghava, scorcher of foes, accepted forest life with respect, took up that duty for a long time to come, and settled the matter so for all the years; that is, he accepted Lakṣmaṇa's company for the whole fourteen years. And there in that lonely great forest the two mighty men who extend the line of Raghu knew neither fear nor alarm, like two lions ranging the mountain slopes. These closing verses are in a longer metre, as is the poet's way at a sarga's end. With the image of the lions the poet suggests that the forest was not exile for them but a place natural to them. So Rāma's first night in the forest ends; in the next sarga they go on towards Prayāga and reach Bharadvāja's hermitage. Here, too, an important decision in the story is made: Rāma formally accepted Lakṣmaṇa's right to share his exile.