पूर्वसर्गे शृङ्गवेरपुरे गुहेन सह रात्रिः उषिता; लक्ष्मणः तु सर्वां रात्रिं जागरं कृत्वा भ्रातुः रक्षणम् अकरोत्। अस्मिन् सर्गे शर्वर्यां प्रभातायां पृथुवक्षाः महायशाः रामः शुभलक्षणं सौमित्रिं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हे तात, भास्करोदयकालः अयम्; भगवती निशा गता। असौ सुकृष्णः विहगः कोकिलः कूजति; वने नदतां बर्हिणानां निर्घोषः अपि श्रूयते। अतः हे सौम्य, शीघ्रगां सागरङ्गमां जाह्नवीं तराम।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न शोकेन प्रस्थानं विलम्बयति, न च रात्रिजागरणस्य ग्लानिं वदति; अपि तु कोकिलस्य मयूराणां च शब्देन एव कालं ज्ञात्वा गमनम् आरभते। एषा एव तस्य धैर्यस्य रीतिः — यत् कर्तव्यं तत् काले एव आरभ्यते। मित्राणां नन्दनः सौमित्रिः रामस्य वचः विज्ञाय गुहं सुमन्त्रं च आमन्त्र्य भ्रातुः अग्रतः अतिष्ठत्। ‘विज्ञाय’ इति पदेन सूच्यते यत् लक्ष्मणः न केवलं शब्दं शृणोति, अपि तु आशयम् अपि गृह्णाति; अतः पृथक् आज्ञां न अपेक्षते। एवम् अयं सर्गः गङ्गातरणस्य कथाम् आरभते। गङ्गायाः दक्षिणे तीरे कोसलजनपदस्य सीमा समाप्यते; अतः गङ्गातरणम् एव वनवासस्य वास्तविकः प्रारम्भः इति कविः सूचयति। अपि च ‘पृथुवक्षाः’ इति विशेषणेन रामस्य क्षात्रं रूपं स्मार्यते, ‘शुभलक्षणम्’ इति च लक्ष्मणस्य; उभयोः अपि तापसवेषेण राजलक्षणानि न नश्यन्ति इति कविः सूचयति। गङ्गा अत्र त्रिभिः नामभिः निर्दिष्टा — जाह्नवी, शीघ्रगा, सागरङ्गमा; एतैः क्रमेण तस्याः पुराणसम्बन्धः, वेगः, गन्तव्यं च सूचितम्। सुमन्त्रस्य आह्वानम् अपि अत्र एव सूचितम्, येन अग्रिमः संवादः सज्जीक्रियते। कोकिलस्य ‘सुकृष्णः’ इति विशेषणं प्रत्यक्षदर्शनस्य साक्षी; मयूराणां केका च वर्षाकालस्य न, अपि तु प्रातःकालस्य सूचिका अत्र गृहीता।

स्थपतिः गुहः रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च तूर्णं सचिवान् आहूय अब्रवीत् — ‘अस्यवाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभां सुप्रतारां दृढां नावं तीर्थे शीघ्रम् उपाहर।’ अत्र नौकायाः चत्वारि लक्षणानि उक्तानि — अरित्रैः क्षेपणसाधनैः युक्तत्वम्, कर्णधारेण अधिष्ठितत्वम्, दार्ढ्यम्, सुखेन तरणीयत्वं च। यः स्वयं निषादराजः नौकानां स्वामी, सः एव सर्वोत्तमां नावं परीक्ष्य प्रेषयति — इति आतिथ्यस्य पूर्णता। तं गुहादेशं निशम्य महान् गुहामात्यः गत्वा रुचिरां नावम् उपोह्य गुहाय प्रत्यवेदयत्। ततः गुहः प्राञ्जलिः भूत्वा राघवम् अब्रवीत् — ‘हे देव, इयं नौः उपस्थिता; भूयः किं ते करवाणि? हे अमरसुतप्रख्य, सागरगामिनीं तर्तुम् इयं नौः; हे पुरुषव्याघ्र सुव्रत, शीघ्रम् आरोह।’ गुहस्य ‘भूयः किं करवाणि’ इति प्रश्नः तस्य भक्तेः असन्तोषं सूचयति — कृतम् अपि सर्वं तस्य अल्पम् एव भाति। तदा महातेजाः रामः गुहम् इदं वचः उवाच — ‘भवता कृतकामः अस्मि; शीघ्रम् आरोप्यताम्।’ एते षट् श्लोकाः वुल्गेटमात्राः, समीक्षितसंस्करणे न विद्यन्ते; तत्र नौकायाः कथा अतीव संक्षिप्ता। गीताप्रेस-पाठे तु गुहस्य आतिथ्यं विस्तरेण वर्णितम्, यतः एषः एव निषादस्य भक्तेः शिखरः। अत्र ‘तीर्थे’ इति पदेन नद्याः अवतरणस्थानम् उच्यते, यत्र नौकाः बध्यन्ते। ‘सुव्रत’ इति गुहस्य सम्बोधनं रामस्य नूतनं तापसव्रतम् एव लक्षयति। ‘कृतकामोऽस्मि भवता’ इति रामस्य वचनं गुहस्य सर्वम् आतिथ्यम् एकपदेन एव स्वीकरोति — अधिकं किमपि न याचते, यतः तापसस्य अल्पेन एव पर्याप्तम्। एवं मैत्री निर्वहणेन समाप्यते।

ततः तौ धन्विनौ राघवौ कलापान् संनह्य खड्गौ बध्वा च सीतया सह येन गङ्गा तत्र जग्मतुः। ‘कलापान् संनह्य’ इति पदाभ्यां सूच्यते यत् तौ तापसवेषे अपि क्षत्रियधर्मं न त्यजतः — धनुः बाणाः खड्गः च तयोः नित्यसहचराः। धर्मज्ञं राममेव विनीतवत् उपगम्य सूतः सुमन्त्रः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘किम् अहं करवाणि?’ अयं प्रश्नः सुमन्त्रस्य आशाम् अपि सूचयति — सः इच्छति यत् रामः तं किमपि कार्यम् आदिशेत्, येन सः सह एव तिष्ठेत्। ततः दाशरथिः उत्तमेन दक्षिणेन करेण सुमन्त्रं स्पृशन् अब्रवीत् — ‘हे सुमन्त्र, शीघ्रं पुनरेव याहि; राज्ञः सकाशे भव, अप्रमत्तः च भव।’ करस्पर्शः अत्र वचनात् अपि अधिकं वदति — सः स्नेहस्य आश्वासनस्य च सूचकः। अयं त्रयोदशः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः; सर्गमध्ये वृत्तपरिवर्तनं भावस्य गाम्भीर्यं सूचयति। ‘निवर्तस्व’ इति उक्त्वा रामः आह — ‘एतावत् एव त्वया मम कृतम्; रथं विहाय पद्भ्याम् एव वयं महावनं गमिष्यामः।’ आत्मानम् अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः पुरुषव्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कथायाः महान् परिवर्तः — यावत् रथः आसीत् तावत् अयोध्यायाः सम्बन्धः अवशिष्टः आसीत्; रथत्यागेन सः अपि छिद्यते। ‘उत्तमदक्षिणेन करेण’ इति विशेषणद्वयं मननीयम् — दक्षिणः करः शुभः, उत्तमः च लक्षणसम्पन्नः; तेन स्पर्शः आशीर्वादतुल्यः भवति। ‘अप्रमत्तः भव’ इति च सुमन्त्राय अन्तिमः आदेशः — वृद्धस्य राज्ञः रक्षणं तस्य भारः इति सूच्यते। ‘पद्भ्यां गमिष्यामः’ इति वचनेन रामः राजोचितं यानं त्यक्त्वा तापसोचितं पादचारम् अङ्गीकरोति। ‘अवेक्ष्य’ इति पदेन सुमन्त्रः स्वस्य विसर्जनं स्वयम् एव अवगच्छति, न तु पृथक् उक्तिम् अपेक्षते; एतेन तस्य आर्तिः द्विगुणा भवति।

सुमन्त्रः वदति — ‘लोके केनचित् पुरुषेण इदं न अतिक्रान्तम्, यत् तव सभ्रातृभार्यस्य प्राकृतवत् वने वासः। यदि त्वां व्यसनम् आगतम्, तर्हि ब्रह्मचर्ये वा स्वधीते वा मार्दवार्जवयोः वा फलोदयः अस्ति इति अहं न मन्ये।’ एतत् वचनं शोकस्य आवेगात् उत्पन्नम् — धर्मस्य फलं दृश्यम् इति लोकप्रसिद्धा श्रद्धा रामस्य दशां दृष्ट्वा चलिता। किन्तु अनन्तरम् एव सः स्वयम् आत्मानं समाधत्ते — ‘हे राघव, वैदेह्या भ्रात्रा च सह वने वसन् त्वं त्रीन् लोकान् जयन् इव परां गतिं प्राप्स्यसे।’ एवं सुमन्त्रस्य वचनं द्विधा विभक्तम् — एकतः धर्मस्य निष्फलता इति शङ्का, अन्यतः रामस्य गतिविषये निश्चयः; एषः एव शोकाभिभूतस्य भक्तस्य स्वभावः। अन्ते सः स्वस्य एव दुःखम् उद्घाटयति — ‘वयं तु हताः, ये तया उपवञ्चिताः; पापायाः कैकेय्याः वशं गत्वा दुःखभागिनः भविष्यामः।’ अत्र ‘हताः’ इति पदेन सः स्वस्य जीवनस्य निरर्थकताम् एव वदति। एवम् आत्मसमं रामं प्रति ब्रुवन् सारथिः दूरगतं रामं दृष्ट्वा दुःखार्तः चिरं रुरोद। ‘आत्मसमम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सुमन्त्रः रामं स्वामिमात्रं न मन्यते, अपि तु आत्मनः द्वितीयं रूपम् इव। ‘प्राकृतवत्’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — यः सर्वेषां राजा भवितुम् अर्हः, सः सामान्यजनवत् वने वसति इति एव सुमन्त्रस्य शोकस्य मूलम्। ‘त्रीन् लोकान् जयन् इव’ इति उपमया सः स्वयम् एव उत्तरं दत्तवान् — बाह्यः पराजयः अपि आन्तरं विजयम् एव सूचयति। एवं विलापः स्तुत्या समाप्यते।

विगते बाष्पे शुचिम् उदकं स्पृष्ट्वा रामः सूतं मधुरं वाक्यं पुनः पुनः उवाच — ‘इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं न उपलक्षये। यथा दशरथः राजा मां न शोचेत् तथा कुरु।’ अयम् एव सर्गस्य केन्द्रभूतः उपदेशः — रामस्य चिन्ता न स्वस्य दुःखविषये, अपि तु पितुः शोकविषये। ‘सः जगतीपतिः शोकोपहतचेताः, वृद्धः, कामभारावसन्नः च; तस्मात् एतत् ते ब्रवीमि। सः महात्मा महीपतिः कैकेय्याः प्रियकामार्थं यत् यथा ज्ञापयेत्, तत् अविकांक्षया कार्यम्। एतदर्थम् एव हि नराधिपाः राज्यानि प्रशासति, यत् एषां सर्वकृत्येषु मनः न प्रतिहन्यते।’ अत्र रामः राजनीतेः सूत्रम् एव उपदिशति — राज्ञः सङ्कल्पस्य अप्रतिहतत्वम् एव राज्यस्य मूलम्; अतः पितुः आज्ञायां विचिकित्सा न कार्या। ‘अतः सुमन्त्र, यथा सः महाराजः नालीकं न अधिगच्छति, शोकेन च न ताम्यति, तथा कुरु। अदृष्टदुःखं वृद्धम् आर्यं जितेन्द्रियं राजानम् अभिवाद्य एव मम हेतोः इदं वचः ब्रूयाः — अहं न अनुशोचामि, लक्ष्मणः अपि न शोचति; न ‘अयोध्यायाः च्युताः’ इति, न च ‘वने वत्स्यामहे’ इति। चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु लक्ष्मणं मां सीतां च शीघ्रम् आगतान् द्रक्ष्यसे।’ एवं रामः पितुः शोकं न्यूनीकर्तुं स्वस्य शोकम् एव गोपयति। ‘शुचिम् उदकं स्पृष्ट्वा’ इति पदेन आचमनस्य शौचविधिः सूचितः — शोकेन अशुचिः भूत्वा पुनः शुद्धिं गत्वा एव सुमन्त्रः रामस्य वचनं श्रोतुम् अर्हः जातः। ‘पुनः पुनः’ इति च रामस्य धैर्यं दर्शयति; सः एकवारं न सन्तुष्यति, यावत् सारथेः मनः स्थिरं न भवति तावत् मधुरं वदति एव।

‘एवं राजानम् उक्त्वा, हे सुमन्त्र, मम मातरम् अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः एवम् एव वद। कौसल्याम् आरोग्यं ब्रूहि; सीतायाः मम आर्यस्य लक्ष्मणस्य च वचनात् पादाभिवन्दनं च निवेदय।’ अत्र ‘कैकेयीं च’ इति पदं मननीयम् — यया सः प्रव्राजितः, तां प्रति अपि सः कुशलप्रश्नं प्रेषयति; न तत्र विद्वेषस्य लेशः अपि। ‘महाराजं च ब्रूयाः — भरतं क्षिप्रम् आनय; आगतः भरतः नृपमते पदे स्थाप्यः। भरतं परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च अस्मत्संतापजं दुःखं त्वां न अभिभविष्यति। भरतः अपि वक्तव्यः — यथा त्वं राजनि वर्तसे तथा सर्वासु मातृषु अविशेषतः एव वर्तेथाः। यथा तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः, तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः। तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यम् अवेक्षता उभयोः लोकयोः नित्यदा सुखम् एधितुं शक्यम्।’ अत्र रामस्य औदार्यं पूर्णतया प्रकटम् — यस्याः कारणेन सः राज्यात् भ्रष्टः, तस्याः एव पुत्राय सः राज्यस्थैर्यम् उपदिशति; अधिकं च कौसल्यायाः विशेषसम्मानं याचते, न तु पक्षपातेन, अपि तु अनाथायाः वृद्धायाः रक्षणार्थम्। एवं रामेण निवर्त्यमानः प्रतिबोधितः सुमन्त्रः तत् सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत्। ‘नृपमते पदे’ इति पदेन रामः यौवराज्यस्य नाम न गृह्णाति, अपि तु ‘यत् पदं राजा मन्यते’ इति एव वदति — एतेन सः पितुः स्वातन्त्र्यम् अक्षुण्णं रक्षति। ‘सर्वास्वेव अविशेषतः’ इति च भरताय उपदेशे मातृणां समत्वम् एव धर्मः इति स्थापितम्; अनन्तरं कौसल्यायाः विशेषः अनाथत्वहेतुकः, न पक्षपातहेतुकः। ‘अस्मत्संतापजं दुःखम्’ इति समासेन रामः स्वस्य वनवासजनितं शोकम् एव पितुः रोगरूपेण चिन्तयति, तस्य च प्रतीकारं भरताभिषेकम् एव मन्यते।

सुमन्त्रः वदति — ‘यत् अहं स्नेहात् अविक्लवम् अनुपचारेण ब्रूयाम्, तत् ‘भक्तिमान् अयम्’ इति मत्वा त्वं क्षन्तुम् अर्हसि।’ एवं पूर्वम् एव क्षमां याचित्वा सः स्वस्य हृदयं विवृणोति — ‘त्वद्विहीनः अहं तां पुरीं कथं प्रतियास्यामि? तव वियोगेन सा पुरी पुत्रशोकातुरा नारी इव भविष्यति। सरामम् अपि रथं दृष्ट्वा तदा जनः यादृशः आसीत्, विना रामं रथं दृष्ट्वा सा पुरी विदीर्येत अपि। शून्यम् इमं रथं दृष्ट्वा नगरी दैन्यं गच्छेत्, आहवे हतवीरं सूतावशेषं सैन्यम् इव।’ एषा उपमा अतीव मार्मिका — यथा रणे नायके हते केवलः सारथिः रथेन प्रत्यागच्छति, तथा एव सः एकाकी प्रत्यागमिष्यति; नगरस्य च शोकः तादृशः एव भविष्यति। ‘दूरे अपि निवसन्तं त्वां मानसेन अग्रतः स्थितं चिन्तयन्तः प्रजाः अद्य नूनं निराहाराः कृताः। त्वत्प्रवासने प्रजानां यादृशं संकुलं वृत्तं तत् त्वया एव दृष्टम्; तेषां चेतांसि त्वच्छोकेन क्लान्तानि। पौरैः यः आर्तनादः उन्मुक्तः, सरथं माम् एव निशाम्य ततः शतगुणं कुर्युः।’ एवं सुमन्त्रः न स्वस्य दुःखमात्रं वदति, अपि तु समग्रस्य नगरस्य दशाम् एव चित्रयति। ‘नोपचारेण’ इति पदेन सुमन्त्रः सूचयति यत् सः राजसभायाः शिष्टाचारं त्यक्त्वा हृदयस्य भाषया वदति। ‘पुत्रशोकातुराम् इव’ इति नगर्याः उपमा नारीरूपेण; तत्र पुरी माता, रामः च पुत्रः। ‘शतगुणम्’ इति च संख्यावाचकेन आर्तनादस्य वृद्धिः दर्शिता — प्रथमः नादः प्रस्थाने, द्वितीयः च रिक्तरथदर्शने।

‘देवीं कौसल्यां च किं वक्ष्यामि? ‘तव सुतः मया मातुलकुलं नीतः, संतापं मा कृथाः’ इति किम्? असत्यम् अपि नैव अहम् ईदृशं वचनं ब्रूयाम्; अप्रियम् एव च इदं सत्यं वचः कथं ब्रूयाम्?’ अत्र सुमन्त्रस्य धर्मसङ्कटं स्पष्टम् — असत्यं वक्तुं न शक्नोति, सत्यं च वक्तुं न सहते। ‘मम नियोगस्थाः त्वद्बन्धुजनवाहिनः हयोत्तमाः त्वया हीनं रथं कथं प्रवाहन्ति? तत् अहं त्वदृते अयोध्यां गन्तुं न शक्ष्यामि; हे अनघ, वनवासानुयानाय माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि। यदि याचमानस्य मम त्यागम् एव करिष्यसि, तर्हि त्वया त्यक्तमात्रः इह सरथः अग्निं प्रवेक्ष्यामि।’ एषा प्रतिज्ञा भृत्यभक्तेः चरमा सीमा। ‘वने यानि तपोविघ्नकराणि ते भविष्यन्ति, तानि सर्वाणि रथेन प्रतिबाधिष्ये, हे राघव। त्वत्कृतेन मया रथचर्याकृतं सुखं प्राप्तम्; त्वत्कृतेन एव वनवासकृतं सुखम् आशंसे।’ अत्र सुमन्त्रः न वेतनं न पदं याचते, अपि तु सेवाम् एव; तस्य मते सेवा एव फलम्, न तु फलस्य साधनम्। अश्वानाम् अपि सः उल्लेखं करोति, यतः ते अपि रामस्य बन्धुजनं वहन्ति स्म; अतः तेषाम् अपि सम्बन्धः रामेण सह विद्यते। ‘सरथः अग्निं प्रवेक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञायां रथः अपि सहगामी — यतः सारथेः रथेन सह एव अस्तित्वम्। ‘तपोविघ्नकराणि’ इति पदेन वने ये उपद्रवाः, तान् सः रथेन निवारयितुं प्रतिजानीते; एतेन तस्य सेवायाः व्यावहारिकं मूल्यम् अपि सूचितम्। किन्तु रामः जानाति यत् रथः वने तापसस्य न उपयुज्यते। ‘त्वद्बन्धुजनवाहिनः’ इति अश्वानां विशेषणेन सूच्यते यत् ते एव अश्वाः रामस्य कुटुम्बं वहन्ति स्म, अतः तेषाम् अपि वियोगः दुःसहः।

‘प्रसीद; अरण्ये ते प्रत्यनन्तरः भवितुम् इच्छामि; प्रीत्या अभिहितम् ‘मम प्रत्यनन्तरः भव’ इति वचनं श्रोतुम् इच्छामि। हे वीर, इमे हयाः अपि यदि ते वनवासिनः परिचर्यां करिष्यन्ति, तर्हि ते परमां गतिं प्राप्स्यन्ति।’ अत्र अश्वानाम् अपि मोक्षसाधनत्वम् उक्तम् — सत्सेवया तिर्यञ्चः अपि उत्तमां गतिं लभन्ते इति शास्त्रसम्मता दृष्टिः। ‘वने वसन् अहं मूर्ध्ना तव शुश्रूषणं करिष्यामि; अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहामि। त्वया विना मया सा अयोध्या प्रवेष्टुं न शक्या, यथा दुष्कृतकर्मणा महेन्द्रस्य राजधानी।’ एषा उपमा गम्भीरा — पापिनः यथा स्वर्गे प्रवेशः निषिद्धः, तथा रामरहिता अयोध्या तस्य कृते निषिद्धा। ‘वनवासे क्षयं प्राप्ते अनेन एव रथेन त्वां पुनः पुरीं वहेयम् — एषः एव मम मनोरथः। वने त्वया सहितस्य मम चतुर्दश वर्षाणि क्षणभूतानि यास्यन्ति; अन्यथा तु शतसंख्यानि इव। हे भृत्यवत्सल, भर्तृपुत्रगते पथि तिष्ठन्तं, स्थित्या स्थितं, भक्तं भृत्यं मां त्वं हातुं न अर्हसि।’ अन्तिमे वाक्ये सः धर्मशास्त्रस्य भाषाम् आश्रयते — यः भृत्यः स्वस्थाने स्थितः, तस्य त्यागः स्वामिनः धर्मः न भवति। ‘मूर्ध्ना शुश्रूषणम्’ इति पदेन शिरसा भारवहनम् इव अत्यन्तं नम्रा सेवा सूचिता। ‘क्षणभूतानि’ तथा ‘शतसंख्यानि’ इति च कालस्य आपेक्षिकता दर्शिता — प्रियसन्निधौ दीर्घः अपि कालः अल्पः, विरहे तु अल्पः अपि दीर्घः। एषा एव भक्तेः अनुभूतिः, न तु ज्योतिषगणना।

एवं बहुविधं दीनं पुनः पुनः याचमानं सुमन्त्रं प्रति भृत्यानुकम्पी रामः इदम् अब्रवीत् — ‘हे भर्तृवत्सल, तव परमां भक्तिम् अहं जानामि। यदर्थं त्वाम् इतः पुरीं प्रेषयामि, तत् शृणु।’ अत्र रामः न आज्ञया, अपि तु हेतुकथनेन एव सुमन्त्रं निवर्तयति; एषः एव उत्तमस्य स्वामिनः धर्मः। ‘नगरीं गतं त्वां दृष्ट्वा मम यवीयसी जननी कैकेयी ‘रामः वनं गतः’ इति प्रत्ययं गच्छेत्। विपरीते तु सा तुष्टिहीना स्यात्, मयि वनवासं गते अपि धार्मिकं राजानं ‘मिथ्यावादी’ इति अतिशङ्केत।’ इदम् एव रामस्य दूरदर्शित्वम् — सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनं केवलं विरहः न, अपि तु पितुः सत्यवादित्वस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। यदि सारथिः रथेन सह न प्रत्यागच्छेत्, तर्हि कैकेयी शङ्केत यत् राजा रामं गुप्तं कुत्रचित् स्थापितवान्। ‘एषः मे प्रथमः कल्पः — यत् मम यवीयसी अम्बा भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यम् अवाप्स्यते। अतः मम प्रियार्थं राज्ञः च प्रियार्थं, हे सुमन्त्र, त्वं पुरीं व्रज; संदिष्टान् यान् अर्थान् तान् तान् तथा तथा ब्रूयाः।’ एवं रामः कैकेय्याः मनोरथस्य पूर्तिम् एव स्वस्य प्रथमं कर्तव्यं मन्यते — एतत् एव तस्य अद्भुतम् औदार्यम्। ‘प्रथमः कल्पः’ इति पदेन शास्त्रीया परिभाषा गृहीता — कल्पः इति विधेः प्रकारः; येषु बहवः प्रकाराः सम्भवन्ति, तेषु यः श्रेष्ठः सः प्रथमकल्पः। रामस्य मते कैकेय्याः तुष्टिः एव प्रथमकल्पः, यतः तया एव पितुः सत्यं रक्ष्यते। ‘तथा तथा’ इति द्विरुक्त्या च प्रत्येकस्य सन्देशस्य यथायोग्यं निवेदनम् आदिष्टम्।

इति उक्त्वा सूतं पुनः पुनः सान्त्वयित्वा अक्लीबः रामः गुहं हेतुमत् वचनम् अब्रवीत् — ‘हे गुह, सजने वने मम वासः इदानीं न योग्यः; आश्रमे वासः अवश्यं कर्तव्यः, सः एव विधिः।’ ‘सजने वने’ इति पदेन शृङ्गवेरपुरस्य समीपवर्ति वनम् उच्यते, यत्र जनानाम् आगमनं भवति; तापसस्य तु विजनम् एव योग्यम्। ‘अतः अहं तपस्विजनभूषणं नियमं गृहीत्वा, पितुः सीतायाः लक्ष्मणस्य च हितकामः, जटाः कृत्वा गमिष्यामि। न्यग्रोधक्षीरम् आनय।’ गुहः तत् क्षीरं राजपुत्राय क्षिप्रम् उपाहरत्। न्यग्रोधस्य क्षीरेण केशाः संहताः भूत्वा जटारूपं लभन्ते इति तापसानां प्रसिद्धा विधिः। तेन रामः लक्ष्मणस्य आत्मनः च जटाः अकरोत्; दीर्घबाहुः नरव्याघ्रः जटिलत्वम् अधारयत्। चीरसम्पन्नौ जटामण्डलधारिणौ तौ भ्रातरौ ऋषिसमौ अशोभेताम्। ततः सहलक्ष्मणः रामः वैखानसं मार्गम् आस्थितः व्रतम् आदिष्टवान्, सहायं गुहं च अब्रवीत् — ‘हे गुह, बले कोशे दुर्गे जनपदे च अप्रमत्तः भवेथाः; राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्।’ अत्र रामः स्वयं राज्यात् भ्रष्टः अपि मित्राय राज्यरक्षणम् उपदिशति; चतुर्णां राज्याङ्गानां निर्देशः अर्थशास्त्रस्य परिभाषाम् अनुसरति। ततः तं समनुज्ञाप्य इक्ष्वाकुनन्दनः सभार्यः सहलक्ष्मणः तूर्णम् अव्यग्रः जगाम। ‘अक्लीबः’ इति पदेन रामस्य अविषादः सूचितः — सुमन्त्रं विसृज्य अपि सः न शिथिलः। ‘तपस्विजनभूषणम्’ इति च जटानां वर्णनम्; याः राजपुत्रस्य कृते विकृतिः, ताः एव तापसस्य अलङ्कारः। ‘दुरारक्षतमम्’ इति अतिशयेन राज्यरक्षणस्य दौर्लभ्यम् उक्तम्; बलं कोशः दुर्गं जनपदः च — एतानि चत्वारि रक्ष्याणि इति निर्दिष्टानि। ‘अव्यग्रः’ इति पदेन रामस्य अनुद्विग्नता सूचिता — प्रस्थाने त्वरा अस्ति, किन्तु चित्ते चञ्चलता नास्ति।

नदीतीरे नावं दृष्ट्वा शीघ्रगां गङ्गां तितीर्षुः इक्ष्वाकुनन्दनः इदम् अब्रवीत् — ‘हे नरव्याघ्र, स्थितां नावम् इमां शनैः आरोह; मनस्विनीं सीतां च परिगृह्य अन्वक्षम् आरोपय।’ ‘शनैः’ इति पदेन नौकायाः चञ्चलता सूचिता, ‘परिगृह्य’ इति च सीतायाः सावधानं धारणम्। भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् आत्मवान् लक्ष्मणः पूर्वं मैथिलीम् आरोप्य ततः स्वयम् आरुरोह। ‘सर्वम् अप्रतिकूलयन्’ इति पदेन लक्ष्मणस्य नित्यम् अनुकूलत्वं कविः पुनः स्मारयति। अथ तेजस्वी लक्ष्मणपूर्वजः स्वयम् आरुरोह; ततः निषादाधिपतिः गुहः ज्ञातीन् अचोदयत्। महातेजाः राघवः अपि तां नावम् आरुह्य ब्रह्मवत् क्षत्रवत् च आत्मनः हितं जजाप — ब्राह्मणानां विधिना मन्त्रजपः, क्षत्रियाणां विधिना च विजयार्था प्रार्थना, उभयम् अपि सः अकरोत्। यथाशास्त्रम् आचम्य सीतया सह तां नदीं प्रणमत्; प्रीतिसंतुष्टः महारथः लक्ष्मणः च प्रणमत्। सुमन्त्रं सबलं तं गुहं च अनुज्ञाय रामः नावम् आस्थाय नाविकान् चोदयामास। ततः तैः चालिता कर्णधारसमाहिता शुभस्फ्यवेगाभिहता नौका शीघ्रं सलिलम् अत्यगात्। अत्र ‘स्फ्य’ इति पदेन नौकाक्षेपणस्य काष्ठसाधनम् उच्यते; हिन्दीभाष्ये ‘अरित्रम्’ इति व्याख्यातम्। ‘ब्रह्मवत् क्षत्रवत् च’ इति पदाभ्यां रामस्य द्वैविध्यं सूचितम् — सः वेदविद् ब्राह्मणवत् जपति, राजपुत्रः क्षत्रियवत् च विजयम् अभिलषति। नद्याः प्रणामः च तरणात् पूर्वं विहितः शिष्टाचारः। ‘चोदयामास नाविकान्’ इति च रामस्य नायकत्वं दर्शयति — नौकायाम् अपि सः एव आज्ञापकः।

भागीरथ्याः मध्यं समनुप्राप्य अनिन्दिता वैदेही प्राञ्जलिः भूत्वा तां नदीम् इदम् अब्रवीत् — ‘अयं धीमतः महाराजस्य दशरथस्य पुत्रः; त्वदभिरक्षितः एनं निदेशं पालयतु, हे गङ्गे। कानने समग्राणि चतुर्दश वर्षाणि उष्य भ्रात्रा मया च सह सः पुनः प्रत्यागमिष्यति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — सीता स्वस्य कृते किमपि न याचते; तस्याः सर्वा प्रार्थना पत्युः रक्षणार्था एव। ‘ततः हे सुभगे देवि, क्षेमेण पुनरागता अहं सर्वकामसमृद्धिनी प्रमुदिता त्वां यक्ष्ये। त्वं हि त्रिपथगा देवी, ब्रह्मलोकं समक्षसे, अस्मिन् लोके च उदधिराजस्य भार्या सम्प्रदृश्यसे। सा अहं त्वां नमस्यामि प्रशंसामि च, हे शोभने — नरव्याघ्रे प्राप्तराज्ये शिवेन पुनरागते। तव प्रियचिकीर्षया ब्राह्मणेभ्यः गवां शतसहस्रं वस्त्राणि पेशलम् अन्नं च प्रदास्यामि। सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च त्वां यक्ष्ये; प्रीयताम्। तव तीरवासीनि दैवतानि तीर्थानि आयतनानि च सर्वाणि यक्ष्यामि। हे अनघे, महाबाहुः अनघः मया भ्रात्रा च संगतः वनवासात् पुनः अयोध्यां प्रविशतु।’ अत्र सुराघटानां मांसौदनस्य च उल्लेखः प्राचीनस्य लोकाचारस्य साक्षी; गीताप्रेस-टिप्पणी तु ‘सुरेषु न घटन्ते’ इति व्युत्पत्त्या देवदुर्लभपदार्थान् इति अर्थम् अपि दर्शयति। ‘दक्षिणा’ इति सीतायाः विशेषणं द्व्यर्थम् — पत्युः अनुकूला, दक्षिणतीरं गच्छन्ती च। गङ्गायाः स्तुतौ त्रयः अंशाः — तस्याः त्रैलोक्यव्यापित्वम्, समुद्रपत्नीत्वम्, तीरस्थदेवतानां तीर्थानां च आश्रयत्वम्। यजनस्य प्रतिज्ञा च सशर्ता — ‘पुनरागता’ इति; एतेन सीतायाः आत्मविश्वासः प्रकटः यत् प्रत्यागमनं निश्चितम् एव। ‘पेशलम् अन्नम्’ इति च उत्तमसंस्कृतस्य भोज्यस्य निर्देशः; ब्राह्मणभोजनं गोदानं च तीर्थयजनस्य अङ्गभूतम् इति लोकरीतिः।

तथा सम्भाषमाणा अनिन्दिता पतिदेवता सीता क्षिप्रम् एव गङ्गायाः दक्षिणं तीरम् अभ्युपागमत्। तीरं समनुप्राप्य नावं हित्वा परंतपः नरर्षभः भ्रात्रा वैदेह्या च सह प्रातिष्ठत। ‘नावं हित्वा’ इति पदेन अयोध्यायाः सह अन्तिमः सम्बन्धः अपि त्यक्तः इति सूच्यते। अथ महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘सजने विजने वा सीतायाः संरक्षणार्थाय सावधानः भव। मद्विधैः विजने वने रक्षणम् अवश्यं कार्यम्। हे सौमित्रे, त्वम् अग्रतः गच्छ, सीता त्वाम् अनुगच्छतु; अहं पृष्ठतः सीतां त्वां च अनुपालयन् अनुगमिष्यामि। हे पुरुषर्षभ, नौ अन्योन्यस्य रक्षा कर्तव्या।’ अत्र यः क्रमः विहितः — अग्रे लक्ष्मणः, मध्ये सीता, पृष्ठे रामः — सः एव अग्रिमेषु सर्गेषु सर्वत्र अनुवर्तते; कविः अत्र तं प्रथमवारं स्थापयति। ‘तावत् दुष्करा काचन क्रिया न अतिक्रान्ता; अद्य तु वैदेही वनवासस्य दुःखं वेत्स्यति। अद्य सा प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितं विषमं प्रपातं च वनं प्रवेक्ष्यति।’ रामस्य एषा चिन्ता सीतायाः सुकुमारतां स्मृत्वा उत्पन्ना। तस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रतः प्रतस्थे, अनन्तरं सीता, तदनन्तरं च रघुनन्दनः राघवः। ‘न हि तावद् अतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया’ इति वाक्यस्य आशयः — अद्यपर्यन्तं यत् कृतं तत् सर्वं सुकरम् एव आसीत्, दुष्करं तु इतः आरभ्यते। ‘क्षेत्रारामविवर्जितम्’ इति पदेन कृषिक्षेत्राणाम् उद्यानानां च अभावः सूचितः, ‘विषमं प्रपातं च’ इति च भूमेः वैषम्यं गर्ताः च। ‘अन्योन्यस्य रक्षा’ इति वचनेन रामः लक्ष्मणं समानम् एव मन्यते, न तु केवलम् अनुचरम्।

गङ्गायाः परपारम् आशु गतं रामं सततं निरीक्ष्य, अध्वप्रकर्षात् विनिवृत्तदृष्टिः व्यथितः तपस्वी सुमन्त्रः बाष्पं मुमोच। यावत् दृष्टिः गच्छति तावत् सः पश्यति एव; यदा मार्गस्य दूरत्वेन रामः अदृश्यः जातः, तदा एव तस्य धैर्यं भग्नम्। एषः एव सुमन्त्रस्य रामदर्शनस्य अन्तः; तस्य शोकः अग्रिमेषु सर्गेषु अयोध्यायां पुनः उद्घाटिष्यते। लोकपालप्रतिमप्रभावः वरदः महात्मा रामः तु महानदीं तीर्त्वा क्रमेण समृद्धान् शुभसस्यमालिनः मुदितान् वत्सान् उपागमत् — वत्सदेशः प्रयागस्य समीपवर्ती जनपदः, धनधान्यसम्पन्नः, तस्य जनाः च हृष्टपुष्टाः। तत्र तौ भ्रातरौ वराहम् ऋश्यं पृषतं महारुरुं च चतुरः महामृगान् हत्वा, मेध्यम् आदाय, बुभुक्षितौ त्वरितौ काले वासाय वनस्पतिम् ययतुः। एते त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु (उपजाति-वंशस्थयोः) निबद्धाः, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। अनेन सर्गेण अयोध्याकाण्डस्य नूतनः खण्डः आरभ्यते — गङ्गायाः दक्षिणे तीरे रामः न राजपुत्रः, अपि तु जटावल्कलधारी वनवासी; अग्रिमे सर्गे तस्य प्रथमा वनरात्रिः वर्ण्यते। ‘तपस्वी’ इति सुमन्त्रस्य विशेषणम् अत्र करुणार्थकम् — बेचारः, शोचनीयः इति। ‘वरदः’ इति च रामस्य, यतः सः याचकेभ्यः अभीष्टं ददाति। ‘मेध्यम्’ इति पदेन यज्ञयोग्यं शुद्धं मांसम् उच्यते; तापसानाम् अपि वन्यमांसस्य ग्रहणं शास्त्रविहितम् आसीत् इति हिन्दीभाष्यं सूचयति।

గత సర్గలో శృంగిబేరపురంలో గుహునితో కలిసి రాత్రి గడిపారు; లక్ష్మణుడు మాత్రం రాత్రంతా మేలుకొని అన్నను కాపాడాడు. ఈ సర్గలో రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే, విశాలమైన వక్షస్థలం గలవాడు, మహాయశస్వి అయిన రాముడు శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, ఇది సూర్యోదయ సమయం; పూజ్యమైన రాత్రి గడిచిపోయింది. నల్లని ఆ కోకిల కూస్తోంది; వనంలో అరిచే నెమళ్ళ ధ్వని కూడా వినిపిస్తోంది. కాబట్టి సౌమ్యుడా, వేగంగా ప్రవహించేదీ, సముద్రంలో కలిసేదీ అయిన జాహ్నవిని దాటుదాం.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — రాముడు శోకంతో ప్రయాణాన్ని ఆలస్యం చేయడు, రాత్రి మేలుకొన్న అలసటను గురించీ చెప్పడు; కోకిల, నెమళ్ళ ధ్వనులతోనే సమయాన్ని గ్రహించి బయలుదేరుతాడు. ఇదే అతని ధైర్యపు రీతి — చేయవలసిన పనిని సమయానికే మొదలుపెట్టడం. మిత్రులకు ఆనందం కలిగించే సౌమిత్రి రాముని మాట గ్రహించి, గుహునీ సుమంత్రునీ పిలిచి అన్న ఎదుట నిలిచాడు. ‘విజ్ఞాయ’ (గ్రహించి) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు కేవలం మాటను వినడమే కాదు, దాని ఆశయాన్ని కూడా గ్రహిస్తాడని సూచించబడింది; అందుకే అతనికి వేరుగా ఆజ్ఞ అక్కర్లేదు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ గంగను దాటే కథను ప్రారంభిస్తుంది. గంగ దక్షిణ తీరంతో కోసల జనపదపు సరిహద్దు ముగుస్తుంది; కాబట్టి గంగను దాటడమే వనవాసానికి అసలైన ప్రారంభమని కవి సూచిస్తున్నాడు. అంతేకాక ‘పృథువక్షాః’ (విశాల వక్షుడు) అనే విశేషణంతో రాముని క్షాత్రరూపం, ‘శుభలక్షణం’ అనే విశేషణంతో లక్ష్మణునిది గుర్తుచేయబడ్డాయి; తాపసవేషంలో ఉన్నా ఇద్దరి రాజలక్షణాలూ నశించవని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇక్కడ గంగ మూడు పేర్లతో పేర్కొనబడింది — జాహ్నవి, శీఘ్రగ, సాగరంగమ; వీటితో వరుసగా ఆమె పురాణసంబంధం, వేగం, గమ్యం సూచించబడ్డాయి. సుమంత్రుని పిలవడం కూడా ఇక్కడే సూచించబడింది, దానితో రాబోయే సంవాదానికి రంగం సిద్ధమవుతుంది. కోకిలకు ‘సుకృష్ణః’ (బాగా నల్లని) అనే విశేషణం ప్రత్యక్షంగా చూసినదానికి సాక్ష్యం; నెమళ్ళ కేకారవం ఇక్కడ వర్షాకాలానికి కాదు, ప్రాతఃకాలానికే సూచనగా గ్రహించబడింది.

స్థపతి (నిషాదుల అధిపతి) అయిన గుహుడు రాముని మాట విని, దానిని స్వీకరించి, వెంటనే తన సచివులను పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘తెడ్లతో కూడినదీ, చుక్కాని పట్టేవాడు గలదీ, శుభమైనదీ, సులభంగా దాటించగలదీ, దృఢమైనదీ అయిన పడవను రేవుకు వెంటనే తీసుకురండి.’ ఇక్కడ పడవకు నాలుగు లక్షణాలు చెప్పబడ్డాయి — నడిపే సాధనాలైన తెడ్లు ఉండటం, చుక్కానివాడు అధిష్ఠించి ఉండటం, దృఢత్వం, సుఖంగా దాటించగలగడం. స్వయంగా పడవలకు యజమాని అయిన నిషాదరాజే అన్నిటికంటే ఉత్తమమైన పడవను పరీక్షించి పంపుతున్నాడు — ఇది ఆతిథ్యపు పరిపూర్ణత. గుహుని ఆదేశం విని గుహుని గొప్ప మంత్రి వెళ్ళి అందమైన పడవను తీసుకువచ్చి గుహునికి నివేదించాడు. అప్పుడు గుహుడు చేతులు జోడించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవా, ఈ పడవ సిద్ధంగా ఉంది; ఇంకా నీకు ఏం చేయమంటావు? దేవపుత్రునివంటివాడా, సముద్రగామిని అయిన ఈ నదిని దాటడానికి ఈ పడవ ఉంది; పురుషవ్యాఘ్రమా, సువ్రతుడా, వెంటనే ఎక్కు.’ ‘ఇంకా ఏం చేయమంటావు’ అనే గుహుని ప్రశ్న అతని భక్తి తృప్తి చెందకపోవడాన్ని సూచిస్తుంది — తాను చేసినదంతా అతనికి అల్పంగానే తోస్తుంది. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాముడు గుహునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘నీవల్ల నా కోరిక నెరవేరింది; వెంటనే సామాను ఎక్కించండి.’ ఈ ఆరు శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ పడవ కథ చాలా సంక్షిప్తం. గీతాప్రెస్ పాఠంలో మాత్రం గుహుని ఆతిథ్యం విస్తారంగా వర్ణించబడింది, ఎందుకంటే ఇదే నిషాదుని భక్తికి శిఖరం. ఇక్కడ ‘తీర్థే’ అనే పదం నదిలోకి దిగే రేవును, అంటే పడవలు కట్టివేసే చోటును సూచిస్తుంది. ‘సువ్రత’ అనే గుహుని సంబోధన రాముని కొత్త తాపసవ్రతాన్నే లక్ష్యం చేస్తుంది. ‘కృతకామోఽస్మి భవతా’ (నీవల్ల నా కోరిక తీరింది) అనే రాముని మాట గుహుని ఆతిథ్యాన్నంతటినీ ఒక్క మాటతో అంగీకరిస్తుంది — ఇంకేమీ అడగడు, ఎందుకంటే తాపసికి కొంచెమే చాలు. ఈ విధంగా స్నేహం చక్కగా నిర్వహించబడి ముగుస్తుంది.

అప్పుడు ధనుర్ధారులైన ఆ ఇద్దరు రాఘవులూ అంబులపొదులను కట్టుకొని, ఖడ్గాలను బిగించుకొని, సీతతో కలిసి గంగ ఉన్న వైపుకు వెళ్ళారు. ‘కలాపాన్ సంనహ్య’ (అంబులపొదులు కట్టుకొని) అనే పదాలతో వారు తాపసవేషంలో ఉన్నా క్షత్రియధర్మాన్ని విడువరని సూచించబడింది — ధనుస్సు, బాణాలు, ఖడ్గం వారికి నిత్యసహచరాలు. ధర్మజ్ఞుడైన రాముని దగ్గరకు సారథి సుమంత్రుడు వినయంగా వెళ్ళి, చేతులు జోడించి ‘నేను ఏం చేయాలి?’ అని అడిగాడు. ఈ ప్రశ్న సుమంత్రుని ఆశను కూడా సూచిస్తుంది — రాముడు తనకు ఏదైనా పని అప్పగిస్తే దానివల్ల తాను వెంటే ఉండిపోవచ్చని అతని కోరిక. అప్పుడు దాశరథి ఉత్తమమైన తన కుడిచేతితో సుమంత్రుని స్పృశిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘సుమంత్రా, వెంటనే తిరిగి వెళ్ళు; రాజు దగ్గర ఉండు, ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండు.’ ఇక్కడ చేతి స్పర్శ మాటలకంటే ఎక్కువ చెబుతుంది — అది ప్రేమకూ ఊరడింపుకూ సూచన. ఈ పదమూడవ శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది; సర్గ మధ్యలో వృత్తం మారడం భావగాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘వెనుకకు మరలు’ అని చెప్పి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘నువ్వు నాకోసం చేయవలసినది ఇంతవరకే; రథాన్ని విడిచి మేము కాలినడకనే మహావనానికి వెళ్తాము.’ తనకు సెలవు ఇవ్వబడిందని గ్రహించి ఆర్తుడైన ఆ సారథి ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన ఆ పురుషవ్యాఘ్రునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కథలో గొప్ప మలుపు — రథం ఉన్నంతవరకూ అయోధ్యతో సంబంధం మిగిలి ఉంది; రథాన్ని విడవడంతో అదీ తెగిపోతుంది. ‘ఉత్తమదక్షిణేన కరేణ’ అనే రెండు విశేషణాలు మననీయం — కుడిచేయి శుభప్రదమైనది, ఉత్తమమైనది అంటే సులక్షణాలతో కూడినది; దానితో చేసిన స్పర్శ ఆశీర్వాదం వంటిది. ‘అప్రమత్తుడవై ఉండు’ అనేది సుమంత్రునికి చివరి ఆదేశం — వృద్ధుడైన రాజును కాపాడే బాధ్యత అతనిదే అని సూచన. ‘కాలినడకనే వెళ్తాము’ అనే మాటతో రాముడు రాజోచితమైన వాహనాన్ని విడిచి తాపసోచితమైన పాదచారాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. ‘అవేక్ష్య’ (గ్రహించి) అనే పదంతో సుమంత్రుడు తనను పంపివేస్తున్నారని ప్రత్యేకంగా చెప్పకముందే తానే గ్రహిస్తాడని సూచించబడింది; దీనితో అతని ఆర్తి రెట్టింపవుతుంది.

సుమంత్రుడు ఇలా అంటాడు — ‘తమ్మునితో, భార్యతో కలిసి నువ్వు సామాన్యునిలా వనంలో నివసించవలసి రావడం — ఇది లోకంలో ఏ మనిషీ తప్పించుకోలేని విధి. నీకే ఇలాంటి ఆపద వచ్చిందంటే, బ్రహ్మచర్యానికీ, చక్కని వేదాధ్యయనానికీ, మృదుత్వానికీ, ఋజుత్వానికీ ఏదైనా ఫలం ఉందని నేను అనుకోను.’ ఈ మాట శోకావేశం నుండి పుట్టింది — ధర్మానికి ఫలం కనిపిస్తుందనే లోకప్రసిద్ధమైన శ్రద్ధ రాముని దశను చూసి చలించింది. కానీ వెంటనే తనను తానే సమాధానపరచుకుంటాడు — ‘రాఘవా, వైదేహితో, తమ్మునితో వనంలో నివసిస్తూ నువ్వు మూడు లోకాలనూ జయించినవానివలె పరమగతిని పొందుతావు.’ ఈ విధంగా సుమంత్రుని మాట రెండుగా విభజింపబడింది — ఒకవైపు ధర్మం నిష్ఫలమేమో అనే సందేహం, మరొకవైపు రాముని గతిని గురించి నిశ్చయం; శోకంలో మునిగిన భక్తుని స్వభావమే ఇది. చివరకు అతడు తన దుఃఖాన్నే బయటపెడతాడు — ‘మేము మాత్రం హతులమయ్యాము, ఆమెచేత మోసపోయాము; పాపాత్మురాలైన కైకేయి వశమై దుఃఖభాగులం అవుతాము.’ ఇక్కడ ‘హతాః’ (చచ్చినవారం) అనే పదంతో అతడు తన జీవితం నిరర్థకమని చెబుతున్నాడు. ఈ విధంగా తనతో సమానుడైన రామునితో మాట్లాడుతూ, దూరంగా వెళ్ళిపోతున్న రాముని చూసి సారథి దుఃఖార్తుడై చాలాసేపు ఏడ్చాడు. ‘ఆత్మసమం’ (తనతో సమానుని) అనే పదంతో సుమంత్రుడు రాముని కేవలం యజమానిగా కాక తన రెండవ రూపంగా భావిస్తాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇక్కడ ‘ప్రాకృతవత్’ (సామాన్యునిలా) అనే పదం ముఖ్యం — అందరికీ రాజు కాదగినవాడు సామాన్యునిలా వనంలో నివసిస్తున్నాడన్నదే సుమంత్రుని శోకానికి మూలం. ‘మూడు లోకాలనూ జయించినవానివలె’ అనే ఉపమతో అతడే స్వయంగా సమాధానం ఇచ్చాడు — బయటి పరాజయం కూడా లోపలి విజయాన్నే సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా విలాపం స్తుతితో ముగుస్తుంది.

కన్నీరు ఆగిన తరువాత పవిత్రమైన నీటిని స్పృశించి (ఆచమించి) రాముడు సారథితో మధురమైన మాటను మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పాడు — ‘ఇక్ష్వాకులకు నీతో సమానమైన మిత్రుడిని నేను చూడను. దశరథ మహారాజు నన్ను గురించి శోకించకుండా ఉండేటట్లు చెయ్యి.’ ఇదే ఈ సర్గకు కేంద్రమైన ఉపదేశం — రాముని చింత తన దుఃఖాన్ని గురించి కాదు, తండ్రి శోకాన్ని గురించి. ‘ఆ జగత్పతి శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సు గలవాడు, వృద్ధుడు, కామభారంతో కుంగిపోయినవాడు; అందుకే నీకు ఈ మాట చెబుతున్నాను. ఆ మహాత్ముడైన మహీపతి కైకేయికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో ఏది ఎలా ఆజ్ఞాపిస్తే, దానిని సంకోచం లేకుండా చేయాలి. రాజులు రాజ్యాలను పాలించేది ఇందుకే — తమ సర్వకార్యాలలో తమ మనస్సు అడ్డగించబడకుండా ఉండటం కోసమే.’ ఇక్కడ రాముడు రాజనీతి సూత్రాన్నే ఉపదేశిస్తున్నాడు — రాజు సంకల్పం అడ్డులేకుండా సాగడమే రాజ్యానికి మూలం; కాబట్టి తండ్రి ఆజ్ఞ విషయంలో సందేహం చూపకూడదు. ‘కాబట్టి సుమంత్రా, ఆ మహారాజు అసత్యదోషాన్ని పొందకుండా, శోకంతో కృశించకుండా ఉండేటట్లు చెయ్యి. ఇంతకుముందు దుఃఖం ఎరుగనివాడు, వృద్ధుడు, పూజ్యుడు, జితేంద్రియుడు అయిన రాజుకు నమస్కరించి నా తరఫున ఈ మాట చెప్పు — నేను శోకించడం లేదు, లక్ష్మణుడు కూడా శోకించడం లేదు; అయోధ్య నుండి దూరమయ్యామని గానీ, వనంలో నివసించవలసి వస్తుందని గానీ కాదు. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత లక్ష్మణుడూ, నేనూ, సీతా త్వరగా తిరిగి రావడం నువ్వు చూస్తావు.’ ఈ విధంగా రాముడు తండ్రి శోకాన్ని తగ్గించడానికి తన శోకాన్ని దాచుకుంటున్నాడు. ‘పవిత్రమైన నీటిని స్పృశించి’ అనే మాటతో ఆచమనమనే శుచివిధి సూచించబడింది — శోకంతో అశుచి అయి మళ్ళీ శుద్ధి పొందిన తరువాతే సుమంత్రుడు రాముని మాట వినడానికి అర్హుడయ్యాడు. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ’ అనేది రాముని ధైర్యాన్ని చూపుతుంది; అతడు ఒక్కసారితో తృప్తిపడడు, సారథి మనస్సు స్థిరపడేవరకూ మధురంగా చెబుతూనే ఉంటాడు.

‘సుమంత్రా, రాజుతో ఇలా చెప్పిన తరువాత నా తల్లికీ, ఆమెతో ఉన్న మిగిలిన దేవులకూ, కైకేయికీ కూడా ఇదే మాట మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు. కౌసల్యకు నా ఆరోగ్యాన్ని తెలియజెయ్యి; సీత తరఫున, నా తరఫున, పూజ్యుడైన లక్ష్మణుని తరఫున పాదాభివందనం నివేదించు.’ ఇక్కడ ‘కైకేయికి కూడా’ అనే మాట మననీయం — తనను అడవికి పంపించినామెకు కూడా అతడు క్షేమసమాచారం పంపుతున్నాడు; అందులో ద్వేషపు లేశమైనా లేదు. ‘మహారాజుతో కూడా ఇలా చెప్పు — భరతుని త్వరగా రప్పించండి; వచ్చిన భరతుని రాజు తలచిన పదవిలో నిలపండి. భరతుని కౌగిలించుకొని యౌవరాజ్యాభిషేకం చేసిన తరువాత మా వియోగసంతాపం వల్ల పుట్టిన దుఃఖం మిమ్మల్ని బాధించదు. భరతునికి కూడా ఇలా చెప్పాలి — నువ్వు రాజు పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తావో, అలాగే తల్లులందరి పట్లా ఏ భేదమూ లేకుండా ప్రవర్తించు. నీకు కైకేయి, సుమిత్ర ఎంతో, ఏ భేదమూ లేకుండా నా తల్లి దేవి కౌసల్య కూడా అంతే — ఇంకా విశేషంగా. తండ్రికి ప్రియం చేయాలని కోరుతూ యౌవరాజ్యాన్ని చక్కగా చూసుకుంటే ఇహపరాలు రెండింటిలోనూ ఎల్లప్పుడూ సుఖం వృద్ధి పొందగలవు.’ ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం పూర్తిగా ప్రకటమవుతుంది — ఎవరి కారణంగా తాను రాజ్యభ్రష్టుడయ్యాడో, ఆమె కుమారునికే రాజ్యస్థైర్యాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు; పైగా కౌసల్యకు ప్రత్యేక గౌరవం కోరుతున్నాడు — పక్షపాతంతో కాదు, దిక్కులేని వృద్ధురాలి రక్షణ కోసం. ఈ విధంగా రాముడు వెనుకకు పంపుతూ బోధించగా, సుమంత్రుడు ఆ మాటలన్నీ విని ప్రేమతో కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు. ‘నృపమతే పదే’ (రాజు తలచిన పదవిలో) అనే మాటతో రాముడు యౌవరాజ్యం పేరు ఎత్తకుండా ‘రాజు ఏ పదవిని తలుస్తాడో’ అని మాత్రమే అంటున్నాడు — దీనితో అతడు తండ్రి స్వాతంత్ర్యాన్ని చెక్కుచెదరకుండా కాపాడుతున్నాడు. ‘సర్వాస్వేవ అవిశేషతః’ (అందరి పట్లా భేదం లేకుండా) అనే మాటతో భరతునికి చేసిన ఉపదేశంలో తల్లులందరినీ సమానంగా చూడటమే ధర్మమని స్థాపించబడింది; ఆ తరువాత కౌసల్యకు ఇచ్చిన విశేషం ఆమె దిక్కులేనితనం వల్లనే, పక్షపాతం వల్ల కాదు. ‘అస్మత్సంతాపజం దుఃఖం’ (మా వియోగసంతాపం వల్ల పుట్టిన దుఃఖం) అనే సమాసంతో రాముడు తన వనవాసం వల్ల కలిగిన శోకాన్నే తండ్రికి వ్యాధిగా భావిస్తున్నాడు, దానికి ప్రతీకారం భరతుని అభిషేకమే అని తలుస్తున్నాడు.

సుమంత్రుడు ఇలా అంటాడు — ‘ప్రేమతో, తడబాటు లేకుండా, మర్యాదమాటలు లేకుండా నేను ఏం చెప్పినా, ‘ఇతడు భక్తుడు’ అని భావించి నువ్వు క్షమించాలి.’ ఈ విధంగా ముందుగానే క్షమాపణ కోరి అతడు తన హృదయాన్ని విప్పుతాడు — ‘నువ్వు లేకుండా నేను ఆ పురానికి ఎలా తిరిగి వెళ్ళగలను? నీ వియోగంతో ఆ పురం పుత్రశోకంతో తల్లడిల్లే స్త్రీలా అవుతుంది. రాముడు ఉన్న రథాన్ని చూసినప్పుడే జనం అలా ఉన్నారంటే, రాముడు లేని రథాన్ని చూస్తే ఆ పురం బద్దలైపోతుందేమో. ఖాళీగా ఉన్న ఈ రథాన్ని చూసి నగరం దైన్యం పొందుతుంది — యుద్ధంలో వీరుడు చనిపోయి సారథి మాత్రమే మిగిలిన సైన్యంలా.’ ఈ ఉపమ ఎంతో మర్మస్పర్శి — రణంలో నాయకుడు చనిపోతే సారథి ఒక్కడే రథంతో తిరిగి వచ్చినట్లు, తానూ ఒంటరిగా తిరిగి వెళ్తాడు; నగరపు శోకం కూడా అలాగే ఉంటుంది. ‘దూరంగా నివసిస్తున్నా నువ్వు మనస్సులో ఎదుటే ఉన్నట్లు తలచుకుంటూ ప్రజలు ఈ రోజు నిశ్చయంగా ఆహారం మానేశారు. నిన్ను దేశం నుండి పంపివేసినప్పుడు ప్రజలలో ఎంతటి కలకలం రేగిందో నువ్వే చూశావు; నీ శోకంతో వారి మనస్సులు అలసిపోయాయి. పౌరులు చేసిన ఆర్తనాదం కంటే, రథంతో వచ్చిన నన్ను మాత్రమే చూస్తే వారు వందరెట్లు ఎక్కువగా ఆర్తనాదం చేస్తారు.’ ఈ విధంగా సుమంత్రుడు తన దుఃఖాన్ని మాత్రమే చెప్పడం లేదు, మొత్తం నగరపు దశనే చిత్రిస్తున్నాడు. ‘నోపచారేణ’ (మర్యాదమాటలు లేకుండా) అనే పదంతో సుమంత్రుడు రాజసభ శిష్టాచారాన్ని విడిచి హృదయపు భాషలో మాట్లాడుతున్నానని సూచిస్తున్నాడు. ‘పుత్రశోకాతురామివ’ (పుత్రశోకంతో తల్లడిల్లే స్త్రీలా) అనేది నగరానికి స్త్రీరూపంలో ఇచ్చిన ఉపమ; అందులో పురం తల్లి, రాముడు కుమారుడు. ‘శతగుణం’ (వందరెట్లు) అనే సంఖ్యావాచకంతో ఆర్తనాదపు వృద్ధి చూపబడింది — మొదటి నాదం ప్రయాణ సమయంలో, రెండవది ఖాళీ రథాన్ని చూసినప్పుడు.

‘దేవి కౌసల్యతో కూడా ఏం చెప్పను? ‘నీ కుమారుని నేను మేనమామ ఇంటికి తీసుకువెళ్ళాను, బాధపడకు’ అనా? అలాంటి అసత్యాన్ని నేను ఎన్నటికీ చెప్పలేను; అప్రియమైన ఈ సత్యాన్ని మాత్రం ఎలా చెప్పగలను?’ ఇక్కడ సుమంత్రుని ధర్మసంకటం స్పష్టం — అసత్యం చెప్పలేడు, సత్యం చెప్పడం సహించలేడు. ‘నా ఆధీనంలో ఉండి నీ బంధుజనాన్ని మోసే ఈ ఉత్తమాశ్వాలు నువ్వు లేని రథాన్ని ఎలా లాగుతాయి? కాబట్టి నువ్వు లేకుండా నేను అయోధ్యకు వెళ్ళలేను; పాపరహితుడా, వనవాసంలో నిన్ను అనుసరించడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వు. యాచిస్తున్న నన్ను నువ్వు విడిచిపెడితే, నువ్వు విడిచిన మరుక్షణమే ఇక్కడే రథంతో సహా అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ సేవకుని భక్తికి చరమసీమ. ‘రాఘవా, వనంలో నీ తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించేవి ఏవి ఎదురైనా వాటన్నిటినీ ఈ రథంతో అడ్డుకుంటాను. నీ కారణంగా నేను రథం నడిపే సుఖాన్ని పొందాను; నీ కారణంగానే వనవాసపు సుఖాన్ని కూడా ఆశిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ సుమంత్రుడు జీతం గానీ పదవి గానీ అడగడం లేదు, సేవనే అడుగుతున్నాడు; అతని దృష్టిలో సేవే ఫలం, ఫలానికి సాధనం కాదు. గుర్రాలను కూడా అతడు ప్రస్తావిస్తాడు, ఎందుకంటే అవి కూడా రాముని బంధుజనాన్ని మోశాయి; కాబట్టి వాటికీ రామునితో సంబంధం ఉంది. ‘రథంతో సహా అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను’ అనే ప్రతిజ్ఞలో రథం కూడా సహగామి — ఎందుకంటే సారథి అస్తిత్వం రథంతోనే. ‘తపోవిఘ్నకరాణి’ (తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించేవి) అనే పదంతో వనంలోని ఉపద్రవాలను రథంతో నివారిస్తానని అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు; దీనితో అతని సేవకున్న ఆచరణాత్మకమైన విలువ కూడా సూచించబడింది. కానీ వనంలో తాపసికి రథం పనికిరాదని రామునికి తెలుసు. ‘త్వద్బంధుజనవాహినః’ (నీ బంధుజనాన్ని మోసే) అనే గుర్రాల విశేషణంతో ఆ గుర్రాలే రాముని కుటుంబాన్ని మోసేవని, కాబట్టి వాటి వియోగం కూడా భరించలేనిదని సూచించబడింది.

‘ప్రసన్నుడివి కా; అడవిలో నీకు సమీపంగా ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను; ‘నా దగ్గరే ఉండు’ అని నువ్వు ప్రేమతో చెప్పే మాట వినాలని కోరుకుంటున్నాను. వీరుడా, ఈ గుర్రాలు కూడా వనవాసివైన నీకు పరిచర్య చేస్తే పరమగతిని పొందుతాయి.’ ఇక్కడ గుర్రాలకు కూడా మోక్షసాధనం చెప్పబడింది — సత్పురుషుల సేవతో పశుపక్ష్యాదులు కూడా ఉత్తమగతిని పొందుతాయనేది శాస్త్రసమ్మతమైన దృష్టి. ‘వనంలో నివసిస్తూ నేను తలవంచి నీకు శుశ్రూష చేస్తాను; అయోధ్యనైనా దేవలోకాన్నైనా పూర్తిగా విడిచిపెడతాను. పాపకర్ముడు మహేంద్రుని రాజధానిలో ప్రవేశించలేనట్లు, నువ్వు లేకుండా నేను ఆ అయోధ్యలో ప్రవేశించలేను.’ ఈ ఉపమ గంభీరమైనది — పాపికి స్వర్గప్రవేశం నిషిద్ధమైనట్లు, రాముడు లేని అయోధ్య అతనికి నిషిద్ధం. ‘వనవాసం ముగిసిన తరువాత ఇదే రథంలో నిన్ను మళ్ళీ పురానికి తీసుకువెళ్ళాలి — ఇదే నా మనోరథం. వనంలో నీతో ఉంటే నాకు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు క్షణాలలా గడిచిపోతాయి; లేకపోతే వందల సంవత్సరాలలా అనిపిస్తాయి. సేవకుల పట్ల వాత్సల్యం గలవాడా, యజమాని కుమారుడు వెళ్ళిన మార్గంలో నిలిచి ఉన్నవాడినీ, మర్యాదలో స్థిరంగా ఉన్నవాడినీ, భక్తుడినీ, సేవకుడినీ అయిన నన్ను నువ్వు విడిచిపెట్టకూడదు.’ చివరి వాక్యంలో అతడు ధర్మశాస్త్రపు భాషను ఆశ్రయిస్తున్నాడు — తన స్థానంలో స్థిరంగా ఉన్న సేవకుని విడిచిపెట్టడం యజమాని ధర్మం కాదు. ‘మూర్ధ్నా శుశ్రూషణం’ (తలతో సేవ) అనే పదంతో తలమీద భారం మోసినట్లుగా ఎంతో వినమ్రమైన సేవ సూచించబడింది. ‘క్షణభూతాని’, ‘శతసంఖ్యాని’ అనే మాటలతో కాలపు సాపేక్షత చూపబడింది — ప్రియుల సన్నిధిలో దీర్ఘకాలం కూడా స్వల్పం, విరహంలో స్వల్పకాలం కూడా దీర్ఘం. ఇదే భక్తి అనుభూతి, జ్యోతిషగణన కాదు.

ఈ విధంగా అనేక రకాలుగా దీనంగా మళ్ళీ మళ్ళీ యాచిస్తున్న సుమంత్రునితో సేవకుల పట్ల దయగల రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘యజమాని పట్ల వాత్సల్యం గలవాడా, నీ పరమభక్తి నాకు తెలుసు. నిన్ను ఇక్కడి నుండి పురానికి ఎందుకు పంపుతున్నానో విను.’ ఇక్కడ రాముడు ఆజ్ఞతో కాక, కారణం చెప్పి సుమంత్రుని వెనుకకు మళ్ళిస్తున్నాడు; ఉత్తముడైన యజమాని ధర్మం ఇదే. ‘నువ్వు నగరానికి వెళ్ళడం చూసి నా చిన్నతల్లి కైకేయి ‘రాముడు వనానికి వెళ్ళాడు’ అని నమ్ముతుంది. అలా కాకపోతే ఆమె తృప్తి చెందదు; నేను వనవాసానికి వెళ్ళినా, ధార్మికుడైన రాజును ‘అసత్యవాది’ అని అనుమానిస్తుంది.’ ఇదే రాముని దూరదృష్టి — సుమంత్రుడు తిరిగి వెళ్ళడం కేవలం వియోగం కాదు, తండ్రి సత్యవాదిత్వానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. సారథి రథంతో తిరిగి వెళ్ళకపోతే, రాజు రాముని ఎక్కడో రహస్యంగా ఉంచాడని కైకేయి అనుమానిస్తుంది. ‘నా చిన్నతల్లి భరతుడు కాపాడే సమృద్ధమైన పుత్రరాజ్యాన్ని పొందాలి — ఇదే నా ప్రథమకల్పం. కాబట్టి నాకు ప్రియం చేయడానికీ, రాజుకు ప్రియం చేయడానికీ, సుమంత్రా, నువ్వు పురానికి వెళ్ళు; నేను సందేశంగా చెప్పిన విషయాలను ఏది ఎలా చెప్పాలో అలా చెప్పు.’ ఈ విధంగా రాముడు కైకేయి మనోరథం నెరవేరడమే తన ప్రథమకర్తవ్యమని భావిస్తున్నాడు — ఇదే అతని అద్భుతమైన ఔదార్యం. ‘ప్రథమః కల్పః’ అనే పదంతో శాస్త్రీయ పరిభాష గ్రహించబడింది — కల్పం అంటే విధి యొక్క ప్రకారం; అనేక ప్రకారాలు సాధ్యమైనప్పుడు వాటిలో శ్రేష్ఠమైనది ప్రథమకల్పం. రాముని దృష్టిలో కైకేయి తృప్తే ప్రథమకల్పం, ఎందుకంటే దానివల్లనే తండ్రి సత్యం రక్షించబడుతుంది. ‘తథా తథా’ (అలా అలా) అనే ద్విరుక్తితో ప్రతి సందేశాన్నీ తగిన విధంగా నివేదించమని ఆదేశించబడింది.

ఇలా చెప్పి సారథిని మళ్ళీ మళ్ళీ ఊరడించి, ధైర్యం కోల్పోని రాముడు గుహునితో కారణసహితమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘గుహా, జనసంచారం ఉన్న వనంలో నివసించడం ఇప్పుడు నాకు తగదు; ఆశ్రమంలో నివసించడం తప్పనిసరి, అదే విధి.’ ‘సజనే వనే’ (జనసంచారం ఉన్న వనంలో) అనే పదంతో శృంగిబేరపురానికి సమీపంలో, జనుల రాకపోకలు ఉండే వనం చెప్పబడింది; తాపసికి జనసంచారం లేని చోటే తగినది. ‘కాబట్టి నేను తపస్వులకు అలంకారమైన నియమాన్ని స్వీకరించి, తండ్రికీ సీతకూ లక్ష్మణునికీ హితం కోరుతూ, జటలు ధరించి వెళ్తాను. మర్రిపాలు తీసుకురా.’ గుహుడు ఆ పాలను వెంటనే రాజకుమారునికి తెచ్చి ఇచ్చాడు. మర్రిపాలతో వెంట్రుకలు అతుక్కొని జటారూపం పొందుతాయనేది తాపసులకు ప్రసిద్ధమైన విధి. దానితో రాముడు లక్ష్మణునికీ తనకూ జటలు చేశాడు; దీర్ఘబాహువు, నరవ్యాఘ్రుడు అయిన రాముడు జటాధారి అయ్యాడు. నారచీరలు ధరించి, జటామండలాలు దాల్చిన ఆ సోదరులిద్దరూ ఋషులవలె ప్రకాశించారు. ఆ తరువాత లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు వైఖానస మార్గాన్ని (వానప్రస్థ తాపసుల విధానాన్ని) అవలంబించి వ్రతాన్ని స్వీకరించాడు, తన సహాయకుడైన గుహునితో ఇలా అన్నాడు — ‘గుహా, సైన్యం, కోశం, దుర్గం, జనపదం — వీటి విషయంలో ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండు; రాజ్యాన్ని కాపాడటం అన్నిటికంటే కష్టమని భావించబడుతుంది.’ ఇక్కడ రాముడు తానే రాజ్యభ్రష్టుడైనా మిత్రునికి రాజ్యరక్షణను ఉపదేశిస్తున్నాడు; నాలుగు రాజ్యాంగాల నిర్దేశం అర్థశాస్త్ర పరిభాషను అనుసరిస్తుంది. తరువాత అతని అనుమతి తీసుకొని ఇక్ష్వాకునందనుడు భార్యతో, లక్ష్మణునితో కలిసి కలవరం లేకుండా త్వరగా బయలుదేరాడు. ‘అక్లీబః’ (ధైర్యం కోల్పోని) అనే పదంతో రాముని విషాదరాహిత్యం సూచించబడింది — సుమంత్రుని పంపివేసినా అతడు సడలిపోలేదు. ‘తపస్విజనభూషణం’ (తపస్వులకు అలంకారం) అనేది జటల వర్ణన; రాజకుమారునికి వికృతిగా ఉండేవే తాపసికి అలంకారం. ‘దురారక్షతమం’ (కాపాడటం అత్యంత కష్టమైనది) అనే అతిశయవాచకంతో రాజ్యరక్షణ ఎంత దుర్లభమో చెప్పబడింది; సైన్యం, కోశం, దుర్గం, జనపదం — ఈ నాలుగూ రక్షించవలసినవని నిర్దేశించబడింది. ‘అవ్యగ్రః’ (కలవరం లేకుండా) అనే పదంతో రాముని అనుద్విగ్నత సూచించబడింది — ప్రయాణంలో తొందర ఉంది, కానీ మనస్సులో చంచలత లేదు.

నదీతీరంలో పడవను చూసి, వేగంగా ప్రవహించే గంగను దాటాలని కోరుతూ ఇక్ష్వాకునందనుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నరవ్యాఘ్రమా, నిలిచి ఉన్న ఈ పడవను నెమ్మదిగా ఎక్కు; మనస్వినియైన సీతను పట్టుకొని నా కళ్ళెదుటే ఎక్కించు.’ ‘శనైః’ (నెమ్మదిగా) అనే పదంతో పడవ కదలాడుతుందని, ‘పరిగృహ్య’ (పట్టుకొని) అనే పదంతో సీతను జాగ్రత్తగా పట్టుకోవాలని సూచించబడింది. అన్న ఆజ్ఞ విని, దేనికీ ఎదురు చెప్పకుండా, ఆత్మనిగ్రహం గల లక్ష్మణుడు ముందుగా మైథిలిని ఎక్కించి, ఆ తరువాత తాను ఎక్కాడు. ‘సర్వమప్రతికూలయన్’ (దేనికీ ఎదురు చెప్పకుండా) అనే పదంతో లక్ష్మణుని నిత్యానుకూలతను కవి మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు. ఆ తరువాత లక్ష్మణుని అన్న, తేజస్వి అయిన రాముడు తానే ఎక్కాడు; అప్పుడు నిషాదాధిపతి గుహుడు తన జ్ఞాతులను (పడవ నడపమని) ప్రేరేపించాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు కూడా ఆ పడవ ఎక్కి బ్రాహ్మణునిలాగా, క్షత్రియునిలాగా తనకు హితమైనదానిని జపించాడు — బ్రాహ్మణుల విధిగా మంత్రజపం, క్షత్రియుల విధిగా విజయం కోసం ప్రార్థన, రెండింటినీ అతడు చేశాడు. శాస్త్రప్రకారం ఆచమించి సీతతో కలిసి ఆ నదికి నమస్కరించాడు; ప్రీతితో సంతుష్టుడైన మహారథుడు లక్ష్మణుడు కూడా నమస్కరించాడు. సుమంత్రునికీ, సైన్యంతో ఉన్న గుహునికీ సెలవిచ్చి రాముడు పడవలో కూర్చొని నావికులను ప్రేరేపించాడు. అప్పుడు వారు నడిపిస్తుండగా, చుక్కానివాని నియంత్రణలో ఉన్న ఆ పడవ శుభమైన తెడ్ల వేగంతో నెట్టబడి త్వరగా నీటిని దాటిపోయింది. ఇక్కడ ‘స్ఫ్య’ అనే పదం పడవను నడిపే కొయ్యసాధనాన్ని చెబుతుంది; హిందీ భాష్యంలో దీనిని ‘తెడ్డు’ అని వివరించారు. ‘బ్రహ్మవత్ క్షత్రవత్ చ’ అనే పదాలతో రాముని ద్వైవిధ్యం సూచించబడింది — అతడు వేదవేత్త అయిన బ్రాహ్మణునిలా జపిస్తాడు, రాజకుమారుడై క్షత్రియునిలా విజయాన్ని కోరుకుంటాడు. నదిని దాటే ముందు దానికి నమస్కరించడం విహితమైన శిష్టాచారం. ‘చోదయామాస నావికాన్’ (నావికులను ప్రేరేపించాడు) అనేది రాముని నాయకత్వాన్ని చూపుతుంది — పడవలో కూడా ఆజ్ఞాపించేది అతడే.

భాగీరథి మధ్యకు చేరుకోగానే, నిందారహితురాలైన వైదేహి చేతులు జోడించి ఆ నదితో ఇలా అంది — ‘గంగాదేవీ, ఈయన ధీమంతుడైన దశరథ మహారాజు కుమారుడు; నీచేత రక్షించబడి ఈయన ఈ ఆజ్ఞను పాలించుగాక. అడవిలో పూర్తిగా పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నివసించి తమ్మునితో, నాతో కలిసి ఈయన మళ్ళీ తిరిగి వస్తాడు.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — సీత తనకోసం ఏమీ అడగదు; ఆమె ప్రార్థన అంతా భర్త రక్షణ కోసమే. ‘ఆ తరువాత, సౌభాగ్యవతీ దేవీ, క్షేమంగా తిరిగి వచ్చి, సర్వకామాలూ నెరవేరి సంతోషంతో ఉన్న నేను నిన్ను పూజిస్తాను. నువ్వు త్రిపథగ అయిన దేవివి, బ్రహ్మలోకం వరకూ వ్యాపించి ఉన్నావు, ఈ లోకంలో సముద్రరాజు భార్యగా కనిపిస్తున్నావు. శోభనాంగీ, నరవ్యాఘ్రుడు రాజ్యాన్ని పొంది క్షేమంగా తిరిగి వచ్చినప్పుడు, అలాంటి నిన్ను నేను నమస్కరిస్తాను, ప్రశంసిస్తాను. నీకు ప్రియం చేయాలనే కోరికతో బ్రాహ్మణులకు లక్ష గోవులనూ, వస్త్రాలనూ, రుచికరమైన అన్నాన్నీ దానం చేస్తాను. వెయ్యి సురాఘటాలతో, మాంసంతో కూడిన అన్నంతో నిన్ను పూజిస్తాను; నువ్వు ప్రసన్నురాలివి కావాలి. నీ తీరాలలో నివసించే దేవతలనూ, తీర్థాలనూ, ఆలయాలనూ అన్నిటినీ పూజిస్తాను. పాపరహితా, పాపరహితుడైన ఈ మహాబాహువు నాతో, తమ్మునితో కలిసి వనవాసం నుండి మళ్ళీ అయోధ్యలో ప్రవేశించుగాక.’ ఇక్కడ సురాఘటాలను, మాంసాన్నాన్ని పేర్కొనడం ప్రాచీన లోకాచారానికి సాక్ష్యం; గీతాప్రెస్ టిప్పణి మాత్రం ‘సురేషు న ఘటంతే’ (దేవతలకు కూడా అందనివి) అనే వ్యుత్పత్తితో దేవదుర్లభమైన పదార్థాలు అనే అర్థాన్ని కూడా చూపుతుంది. సీతకు ఇచ్చిన ‘దక్షిణా’ అనే విశేషణం ద్వ్యర్థకం — భర్తకు అనుకూలురాలు, దక్షిణ తీరానికి వెళ్తున్నది. గంగాస్తుతిలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — ఆమె మూడు లోకాలలో వ్యాపించి ఉండటం, సముద్రుని భార్య కావడం, తీరంలోని దేవతలకూ తీర్థాలకూ ఆశ్రయం కావడం. పూజిస్తానన్న ప్రతిజ్ఞ కూడా షరతుతో కూడినది — ‘తిరిగి వచ్చిన తరువాత’; దీనితో తిరిగి రావడం నిశ్చయమనే సీత ఆత్మవిశ్వాసం ప్రకటమవుతుంది. ‘పేశలమన్నం’ అనేది చక్కగా సంస్కరించిన ఉత్తమ భోజ్యపదార్థాల నిర్దేశం; బ్రాహ్మణభోజనం, గోదానం తీర్థపూజకు అంగాలనేది లోకరీతి.

ఈ విధంగా మాట్లాడుతూ, నిందారహితురాలు, పతినే దైవంగా భావించే సీత త్వరలోనే గంగ దక్షిణ తీరాన్ని చేరుకుంది. తీరం చేరి, పడవను విడిచి, శత్రుతాపనుడైన నరశ్రేష్ఠుడు తమ్మునితో, వైదేహితో కలిసి బయలుదేరాడు. ‘నావం హిత్వా’ (పడవను విడిచి) అనే పదంతో అయోధ్యతో మిగిలిన చివరి సంబంధం కూడా విడిచిపెట్టబడిందని సూచించబడింది. అప్పుడు మహాబాహువు సుమిత్రకు ఆనందం పెంచే లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘జనసంచారం ఉన్నచోటైనా లేనిచోటైనా సీతను కాపాడటానికి జాగ్రత్తగా ఉండు. జనసంచారం లేని వనంలో మనవంటివారు తప్పక రక్షణ చేయాలి. సౌమిత్రీ, నువ్వు ముందు నడువు, సీత నిన్ను అనుసరించుగాక; నేను వెనుక సీతనూ నిన్నూ కాపాడుతూ అనుసరిస్తాను. పురుషశ్రేష్ఠుడా, మనం ఒకరినొకరు కాపాడుకోవాలి.’ ఇక్కడ నిర్ణయించిన క్రమం — ముందు లక్ష్మణుడు, మధ్యలో సీత, వెనుక రాముడు — రాబోయే సర్గలన్నిటిలోనూ ఇదే కొనసాగుతుంది; కవి ఇక్కడ దానిని మొదటిసారిగా స్థాపిస్తున్నాడు. ‘ఇంతవరకూ కష్టమైన పని ఏదీ దాటలేదు; ఈ రోజు మాత్రం వైదేహి వనవాసపు దుఃఖాన్ని తెలుసుకుంటుంది. ఈ రోజు ఆమె జనసంచారం పూర్తిగా లేనిదీ, పొలాలూ తోటలూ లేనిదీ, ఎగుడుదిగుడుగా ఉన్నదీ, లోయలు గలదీ అయిన వనంలో ప్రవేశిస్తుంది.’ రాముని ఈ చింత సీత సుకుమారత్వాన్ని తలచుకొని పుట్టింది. అతని మాట విని లక్ష్మణుడు ముందు బయలుదేరాడు, అతని వెనుక సీత, ఆ తరువాత రఘునందనుడైన రాఘవుడు. ‘న హి తావదతిక్రాంతా సుకరా కాచన క్రియా’ అనే వాక్యం యొక్క ఆశయం — ఇప్పటివరకు చేసినదంతా సులభమైనదే, కష్టమైనది ఇక్కడి నుండి మొదలవుతుంది. ‘క్షేత్రారామవివర్జితం’ అనే పదంతో వ్యవసాయ క్షేత్రాలూ ఉద్యానాలూ లేకపోవడం, ‘విషమం ప్రపాతం చ’ అనే పదాలతో నేల ఎగుడుదిగుడుగా ఉండటం, గుంటలూ లోయలూ ఉండటం సూచించబడ్డాయి. ‘అన్యోన్యస్య రక్షా’ (ఒకరినొకరు కాపాడుకోవాలి) అనే మాటతో రాముడు లక్ష్మణుని కేవలం అనుచరునిగా కాక తనతో సమానునిగానే భావిస్తున్నాడు.

గంగకు ఆవలి తీరానికి త్వరగా చేరిన రాముని ఎడతెగకుండా చూస్తూ, దారి దూరమవడంతో చూపు మరలిపోగా, వ్యథ చెందిన దీనుడైన సుమంత్రుడు కన్నీరు కార్చాడు. చూపు ఆనినంతవరకూ అతడు చూస్తూనే ఉన్నాడు; దారి దూరమై రాముడు కనుమరుగైనప్పుడే అతని ధైర్యం భగ్నమైంది. సుమంత్రుడు రాముని చూడటం ఇదే చివరిసారి; అతని శోకం రాబోయే సర్గలలో అయోధ్యలో మళ్ళీ వెల్లడవుతుంది. లోకపాలుల వంటి ప్రభావం గలవాడు, వరాలిచ్చేవాడు, మహాత్ముడు అయిన రాముడు మాత్రం ఆ మహానదిని దాటి క్రమంగా సమృద్ధమైనదీ, శుభమైన పంటల వరుసలతో నిండినదీ, సంతోషంగా ఉన్న జనులు గలదీ అయిన వత్సదేశాన్ని చేరుకున్నాడు — వత్సదేశం ప్రయాగకు సమీపంలో ఉన్న జనపదం, ధనధాన్యాలతో సంపన్నమైనది, అక్కడి జనులు హృష్టపుష్టులు. అక్కడ ఆ సోదరులిద్దరూ అడవిపంది, ఋశ్యం, చుక్కల జింక, మహారురువు అనే నాలుగు పెద్ద మృగాలను వేటాడి, పవిత్రమైన మాంసాన్ని తీసుకొని, ఆకలితో ఉన్నవారై, సాయంకాలానికి నివసించడానికి త్వరగా ఒక మహావృక్షం దగ్గరకు వెళ్ళారు. ఈ మూడు శ్లోకాలు సర్గాంతంలో కవి రీతి ప్రకారం దీర్ఘవృత్తాలలో (ఉపజాతి, వంశస్థం) రచించబడ్డాయి. ఈ సర్గతో అయోధ్యాకాండలో కొత్త ఖండం ప్రారంభమవుతుంది — గంగ దక్షిణ తీరంలో రాముడు రాజకుమారుడు కాదు, జటావల్కలాలు ధరించిన వనవాసి; తరువాతి సర్గలో అతని మొదటి వనరాత్రి వర్ణించబడుతుంది. ఇక్కడ సుమంత్రునికి ఇచ్చిన ‘తపస్వీ’ అనే విశేషణం కరుణార్థకం — పాపం, జాలిపడదగినవాడు అని. ‘వరదః’ (వరాలిచ్చేవాడు) అనేది రాముని విశేషణం, ఎందుకంటే అతడు యాచకులకు కోరినది ఇస్తాడు. ‘మేధ్యం’ అనే పదంతో యజ్ఞానికి యోగ్యమైన శుద్ధమైన మాంసం చెప్పబడింది; తాపసులకు కూడా వన్యమాంసాన్ని స్వీకరించడం శాస్త్రవిహితంగా ఉండేదని హిందీ భాష్యం సూచిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சிருங்கவேரபுரத்தில் குகனுடன் இரவு கழிந்தது; லக்ஷ்மணனோ இரவு முழுவதும் விழித்திருந்து அண்ணனைக் காவல் காத்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் இரவு விடிந்ததும், அகன்ற மார்பும் பெரும் புகழும் உடைய ராமன், நல்லிலக்கணங்கள் அமைந்த சௌமித்திரியான லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘அன்பனே, இது கதிரவன் உதிக்கும் நேரம்; வணக்கத்துக்குரிய இரவு கழிந்துவிட்டது. அதோ, கருநிறப் பறவையான குயில் கூவுகிறது; காட்டில் அகவும் மயில்களின் பேரொலியும் கேட்கிறது. ஆகவே சௌம்யனே, விரைந்து ஓடுவதும் கடலைச் சென்றடைவதுமான ஜாஹ்னவியைக் கடப்போம்.’ இங்கே கவனிக்கத்தக்கது — ராமன் துயரத்தால் புறப்பாட்டைத் தாமதப்படுத்துவதில்லை; இரவு விழித்ததன் களைப்பையும் பேசுவதில்லை; குயிலின், மயில்களின் ஒலியைக் கொண்டே நேரத்தை அறிந்து பயணத்தைத் தொடங்குகிறான். இதுவே அவனுடைய மனவுறுதியின் நெறி — செய்ய வேண்டியது உரிய நேரத்திலேயே தொடங்கப்படுகிறது. நண்பர்களை மகிழ்விக்கும் சௌமித்திரி ராமனின் சொல்லை உணர்ந்து, குகனையும் சுமந்திரனையும் அழைத்துவிட்டு அண்ணனின் முன் வந்து நின்றான். ‘விஜ்ஞாய’ (உணர்ந்து) என்ற சொல், லக்ஷ்மணன் வெறும் சொல்லைக் கேட்பவன் மட்டுமல்ல, அதன் உட்கருத்தையும் பற்றிக்கொள்பவன் என்பதைக் குறிக்கிறது; ஆகவே அவன் தனியான ஆணையை எதிர்பார்ப்பதில்லை. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் கங்கையைக் கடக்கும் கதையைத் தொடங்குகிறது. கங்கையின் தென்கரையில் கோசல நாட்டின் எல்லை முடிகிறது; ஆகவே கங்கையைக் கடப்பதே வனவாசத்தின் உண்மையான தொடக்கம் என்று கவிஞர் உணர்த்துகிறார். மேலும் ‘ப்ருதுவக்ஷா:’ (அகன்ற மார்பினன்) என்ற அடைமொழியால் ராமனின் க்ஷத்திரிய வடிவமும், ‘சுபலக்ஷணம்’ (நல்லிலக்கணம் உடையவன்) என்பதால் லக்ஷ்மணனுடையதும் நினைவூட்டப்படுகின்றன; தவக்கோலத்தால் இருவரின் அரச லட்சணங்களும் அழிவதில்லை என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். கங்கை இங்கே மூன்று பெயர்களால் சுட்டப்படுகிறாள் — ஜாஹ்னவி, சீக்ரகா (விரைந்து செல்பவள்), சாகரங்கமா (கடலைச் சேர்பவள்); இவற்றால் முறையே அவளுடைய புராணத் தொடர்பு, வேகம், சென்றடையும் இடம் ஆகியவை குறிக்கப்படுகின்றன. சுமந்திரனை அழைத்ததும் இங்கேயே குறிக்கப்பட்டுள்ளது; இதனால் அடுத்து வரும் உரையாடலுக்குக் களம் அமைகிறது. குயிலுக்கு வரும் ‘சுக்ருஷ்ண:’ (நன்கு கருத்த) என்ற அடைமொழி நேரில் கண்டதற்குச் சான்று; மயில்களின் அகவலும் இங்கே மழைக்காலத்தின் அடையாளமாக அல்ல, விடியற்காலையின் அடையாளமாகவே கொள்ளப்பட்டுள்ளது.

தலைவனான குகன் ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு ஏற்றுக்கொண்டு, உடனே அமைச்சர்களை அழைத்துக் கூறினான்: ‘துடுப்புகள் பொருத்தப்பட்டதும், சுக்கானோட்டி உடையதும், அழகியதும், எளிதில் கடக்கக்கூடியதும், உறுதியானதுமான படகை விரைவில் துறைக்குக் கொண்டு வாருங்கள்.’ இங்கே படகின் நான்கு இயல்புகள் சொல்லப்பட்டுள்ளன — துடுப்பு முதலிய செலுத்தும் கருவிகள் உடைமை, சுக்கானோட்டியால் இயக்கப்படுதல், உறுதி, எளிதாகக் கடக்கச் செய்யும் தன்மை. தானே நிஷாதர்களின் அரசனும் படகுகளுக்கு உரிமையாளனுமாகிய அவன், மிகச் சிறந்த படகைத் தானே சோதித்து அனுப்புகிறான் — இதுவே விருந்தோம்பலின் நிறைவு. குகனின் அந்த ஆணையைக் கேட்டு, குகனின் பெரிய அமைச்சன் சென்று அழகிய படகைக் கொண்டுவந்து நிறுத்தி குகனிடம் தெரிவித்தான். பின் குகன் கைகூப்பி ராகவனிடம் கூறினான்: ‘தேவனே, இதோ படகு வந்துள்ளது; இன்னும் உனக்கு நான் என்ன செய்யட்டும்? தேவகுமாரனுக்கு நிகரானவனே, கடலைச் சேரும் நதியைக் கடக்க இதோ படகு; ஆண்களில் புலியே, நல்விரதம் உடையவனே, விரைவில் ஏறுவாயாக.’ ‘இன்னும் என்ன செய்யட்டும்’ என்ற குகனின் கேள்வி அவனுடைய பக்தியின் நிறைவின்மையைக் காட்டுகிறது — செய்தது அனைத்தும் அவனுக்குச் சிறிதாகவே தோன்றுகிறது. அப்போது பெரும் ஒளியுடைய ராமன் குகனிடம் இச்சொல்லைக் கூறினான்: ‘உன்னால் என் விருப்பம் நிறைவேறியது; விரைவில் ஏற்றப்படட்டும்.’ இந்த ஆறு சுலோகங்கள் வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளவை, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே படகின் கதை மிகச் சுருக்கமானது. கீதா பிரஸ் பாடத்திலோ குகனின் விருந்தோம்பல் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் இதுவே அந்த நிஷாதனின் பக்தியின் உச்சம். இங்கே ‘தீர்த்தே’ என்ற சொல் படகுகள் கட்டப்படும் நதியின் இறங்குதுறையைக் குறிக்கிறது. ‘சுவ்ரத’ (நல்விரதம் உடையவனே) என்ற குகனின் விளி ராமனின் புதிய தவ விரதத்தையே சுட்டுகிறது. ‘க்ருதகாமோ(அ)ஸ்மி பவதா’ (உன்னால் என் விருப்பம் நிறைவேறியது) என்ற ராமனின் சொல் குகனின் விருந்தோம்பல் அனைத்தையும் ஒரே சொல்லில் ஏற்றுக்கொள்கிறது — அதற்கு மேல் அவன் எதையும் கேட்பதில்லை, ஏனெனில் தவசிக்குச் சிறிதே போதுமானது. இவ்வாறு நட்பு நிறைவோடு முடிகிறது.

பின்னர் வில்லேந்திய அந்த இரு ராகவர்களும் அம்பறாத்தூணிகளைப் பூட்டி, வாள்களைக் கட்டிக்கொண்டு, சீதையுடன் கங்கை இருந்த இடத்துக்குச் சென்றனர். ‘கலாபான் சந்நஹ்ய’ (அம்பறாத்தூணிகளைப் பூட்டி) என்ற சொற்கள், தவக்கோலத்திலும் அவர்கள் க்ஷத்திரிய தர்மத்தைக் கைவிடவில்லை என்பதைக் குறிக்கின்றன — வில், அம்புகள், வாள் ஆகியவை அவர்களின் நிலையான துணைகள். தர்மம் அறிந்த ராமனிடம் பணிவுடன் அணுகி, தேரோட்டி சுமந்திரன் கைகூப்பிக் கேட்டான்: ‘நான் என்ன செய்யட்டும்?’ இந்தக் கேள்வி சுமந்திரனின் நம்பிக்கையையும் காட்டுகிறது — ராமன் தனக்கு ஏதேனும் பணியைக் கட்டளையிட்டால் அதன்மூலம் உடனிருக்கலாம் என்று அவன் விரும்புகிறான். பின் தசரதன் மகன் தன் சிறந்த வலக்கையால் சுமந்திரனைத் தொட்டுக் கூறினான்: ‘சுமந்திரா, விரைவில் மீண்டும் திரும்பிச் செல்; அரசனின் அருகிலேயே இரு, கவனமாகவும் இரு.’ இங்கே கைத்தொடுகை சொல்லைவிட அதிகம் பேசுகிறது — அது அன்பின், ஆறுதலின் அடையாளம். இந்தப் பதின்மூன்றாம் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளது; சர்க்கத்தின் நடுவே யாப்பு மாறுவது உணர்வின் ஆழத்தைக் குறிக்கிறது. ‘திரும்பு’ என்று சொல்லி ராமன் மேலும் கூறினான்: ‘நீ எனக்குச் செய்ய வேண்டியது இவ்வளவே; தேரை விட்டுவிட்டு நாங்கள் நடந்தே பெருங்காட்டுக்குச் செல்வோம்.’ தனக்கு விடை கொடுக்கப்பட்டதைக் கண்டு துயருற்ற அந்தத் தேரோட்டி, ஆண்களில் புலியான அந்த இக்ஷ்வாகு குலத்தவனிடம் இதைக் கூறினான். இங்கே கதையில் ஒரு பெரும் திருப்பம் — தேர் இருந்தவரை அயோத்தியுடனான தொடர்பு எஞ்சியிருந்தது; தேரைக் கைவிட்டதும் அதுவும் அறுபடுகிறது. ‘உத்தமதக்ஷிணேன கரேண’ (சிறந்த வலக்கையால்) என்ற இரு அடைமொழிகளும் சிந்திக்கத்தக்கவை — வலக்கை மங்கலமானது, ‘உத்தம’ என்பது நல்லிலக்கணம் பொருந்தியது; ஆகவே அந்தத் தொடுகை ஆசிர்வாதத்துக்கு நிகராகிறது. ‘அப்ரமத்த: பவ’ (கவனமாக இரு) என்பது சுமந்திரனுக்கான இறுதி ஆணை — முதிய அரசனைக் காப்பது அவனுடைய பொறுப்பு என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ‘நடந்தே செல்வோம்’ என்ற சொல்லால் ராமன் அரசனுக்குரிய வாகனத்தைக் கைவிட்டுத் தவசிக்குரிய நடைப்பயணத்தை ஏற்கிறான். ‘அவேக்ஷ்ய’ (கண்டு) என்ற சொல்லால், சுமந்திரன் தனக்கு விடை கொடுக்கப்பட்டதைத் தானே புரிந்துகொள்கிறான், தனியான சொல்லை எதிர்பார்க்கவில்லை என்பது குறிக்கப்படுகிறது; இதனால் அவனுடைய வேதனை இருமடங்காகிறது.

சுமந்திரன் கூறுகிறான்: ‘தம்பியோடும் மனைவியோடும் நீ சாதாரண மனிதனைப் போலக் காட்டில் வாழ நேர்ந்ததை உலகில் எவரும் தவிர்க்க முடியவில்லை. உனக்கே இந்தத் துன்பம் வந்ததென்றால், பிரம்மசரியத்துக்கோ, நன்கு கற்ற வேதத்துக்கோ, மென்மைக்கோ நேர்மைக்கோ எந்தப் பயனும் விளைவதாக நான் கருதவில்லை.’ இந்தச் சொல் துயரத்தின் வேகத்தால் பிறந்தது — தர்மத்தின் பயன் கண்கூடானது என்ற உலகறிந்த நம்பிக்கை ராமனின் நிலையைக் கண்டு அசைந்துவிட்டது. ஆனால் உடனேயே அவன் தன்னைத் தானே தேற்றிக்கொள்கிறான்: ‘ராகவா, வைதேகியோடும் தம்பியோடும் காட்டில் வாழும் நீ மூவுலகையும் வென்றவனைப் போல மேலான நிலையை அடைவாய்.’ இவ்வாறு சுமந்திரனின் சொல் இருபகுதியாகப் பிரிகிறது — ஒருபுறம் தர்மம் பயனற்றதோ என்ற ஐயம், மறுபுறம் ராமனின் கதியைப் பற்றிய உறுதி; துயரில் மூழ்கிய பக்தனின் இயல்பு இதுவே. இறுதியில் அவன் தன் துயரையே வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘நாங்களோ அழிந்தோம்; அவளால் ஏமாற்றப்பட்டோம்; பாவியான கைகேயியின் ஆளுகைக்குள் சென்று துன்பத்தையே பங்காகப் பெறுவோம்.’ இங்கே ‘ஹதா:’ (அழிந்தோம்) என்ற சொல்லால் அவன் தன் வாழ்க்கையின் பொருளின்மையையே சொல்கிறான். இவ்வாறு தனக்கு நிகரான ராமனிடம் பேசிக்கொண்டிருந்த தேரோட்டி, தொலைவில் சென்றுவிட்ட ராமனைக் கண்டு, துயரால் வருந்தி நெடுநேரம் அழுதான். ‘ஆத்மசமம்’ (தனக்கு நிகரானவன்) என்ற சொல்லால், சுமந்திரன் ராமனை வெறும் எஜமானனாகக் கருதவில்லை, தன்னுடைய இரண்டாவது வடிவம் போலவே கருதுகிறான் என்று கவிஞர் உணர்த்துகிறார். ‘ப்ராக்ருதவத்’ (சாதாரண மனிதனைப் போல) என்ற சொல்லே இங்கே முதன்மையானது — அனைவருக்கும் அரசனாகத் தகுந்தவன் சாதாரண மக்களைப் போலக் காட்டில் வாழ்கிறான் என்பதே சுமந்திரனின் துயரத்தின் வேர். ‘மூவுலகையும் வென்றவனைப் போல’ என்ற உவமையால் அவனே விடையும் தந்துவிட்டான் — புறத்தோல்வியும் அகவெற்றியையே குறிக்கிறது. இவ்வாறு புலம்பல் புகழ்ச்சியில் முடிகிறது.

கண்ணீர் ஓய்ந்ததும், தூய நீரைத் தொட்டு ஆசமனம் செய்த சுமந்திரனிடம் ராமன் இனிய சொற்களை மீண்டும் மீண்டும் கூறினான்: ‘இக்ஷ்வாகுக்களுக்கு உன்னைப் போன்ற நண்பன் வேறொருவனை நான் காணவில்லை. அரசன் தசரதன் என்னைப் பற்றி வருந்தாதபடி செய்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் மையமான அறிவுரை — ராமனின் கவலை தன் துயரைப் பற்றியதல்ல, தந்தையின் துயரைப் பற்றியது. ‘அந்தப் பூமியின் தலைவன் துயரால் மனம் தாக்குண்டவன், முதியவன், ஆசையின் சுமையால் தளர்ந்தவன்; ஆகவேதான் இதை உனக்குச் சொல்கிறேன். அந்த மகாத்மாவான மன்னன் கைகேயிக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் பொருட்டு எதை எப்படிக் கட்டளையிடுவானோ, அதைத் தயக்கமின்றிச் செய்ய வேண்டும். மன்னர்கள் அரசாள்வதன் நோக்கமே இதுதான் — எல்லாச் செயல்களிலும் அவர்களுடைய மனம் தடைப்படக்கூடாது.’ இங்கே ராமன் அரசியல் நெறியின் சூத்திரத்தையே போதிக்கிறான் — அரசனின் சங்கல்பம் தடையின்றி நிறைவேறுவதே அரசின் அடிப்படை; ஆகவே தந்தையின் ஆணையில் ஐயம் கொள்ளலாகாது. ‘ஆகவே சுமந்திரா, அந்த மகாராஜா பொய்ம்மைக்கு ஆளாகாமலும் துயரத்தால் வாடாமலும் இருக்கும்படி செய். இதுவரை துன்பம் கண்டறியாதவரும், முதியவரும், மேலோரும், புலன்களை வென்றவருமான அரசரை வணங்கி, என் பொருட்டு இந்தச் சொல்லைச் சொல்வாய் — நான் வருந்தவில்லை, லக்ஷ்மணனும் வருந்தவில்லை; அயோத்தியிலிருந்து நழுவினோம் என்றும் அல்ல, காட்டில் வாழப்போகிறோம் என்றும் அல்ல. பதினான்கு ஆண்டுகள் கழிந்ததும் லக்ஷ்மணனையும் என்னையும் சீதையையும் விரைவில் திரும்பி வந்தவர்களாகக் காண்பாய்.’ இவ்வாறு தந்தையின் துயரைக் குறைப்பதற்காக ராமன் தன் துயரையே மறைக்கிறான். ‘தூய நீரைத் தொட்டு’ என்ற சொற்றொடரால் ஆசமனம் என்ற தூய்மைச் சடங்கு குறிக்கப்படுகிறது — துயரால் தூய்மை இழந்து மீண்டும் தூய்மை பெற்ற பிறகே சுமந்திரன் ராமனின் சொல்லைக் கேட்கத் தகுதி பெற்றான். ‘மீண்டும் மீண்டும்’ என்பது ராமனின் பொறுமையைக் காட்டுகிறது; ஒருமுறை சொன்னதோடு அவன் நிறைவடைவதில்லை; தேரோட்டியின் மனம் நிலைபெறும்வரை இனிமையாகப் பேசிக்கொண்டே இருக்கிறான்.

‘சுமந்திரா, இவ்வாறு அரசனிடம் சொன்ன பிறகு, என் தாயிடமும், மற்ற அரசியரிடமும், கைகேயியிடமும் மீண்டும் மீண்டும் இதையே சொல். கௌசல்யையிடம் நான் நலமாக இருப்பதைச் சொல்; சீதை, நான், மேலோனான லக்ஷ்மணன் ஆகியோர் சார்பில் அவளுடைய திருவடிகளுக்கு வணக்கத்தையும் தெரிவி.’ இங்கே ‘கைகேயியிடமும்’ என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — தன்னைக் காட்டுக்கு அனுப்பியவளுக்கும் அவன் நலம் விசாரிப்பை அனுப்புகிறான்; அதில் வெறுப்பின் சிறு சாயலும் இல்லை. ‘மகாராஜாவிடம் சொல்வாய் — பரதனை விரைவில் அழைத்து வாருங்கள்; வந்த பரதனை அரசர் விரும்பும் பதவியில் அமர்த்துங்கள். பரதனைத் தழுவி இளவரசுப் பட்டம் சூட்டியதும், எங்களைப் பற்றிய வேதனையால் எழும் துயரம் உங்களை ஆட்கொள்ளாது. பரதனிடமும் சொல்ல வேண்டும் — அரசரிடம் நீ நடந்துகொள்வது போலவே எல்லாத் தாய்மாரிடமும் வேறுபாடின்றி நடந்துகொள். உனக்குக் கைகேயியும் சுமித்திரையும் எப்படி வேறுபாடின்றியோ, அப்படியே என் தாயான தேவி கௌசல்யையும்; அவளிடம் சிறப்பாகவே நடந்துகொள். தந்தைக்கு விருப்பமானதைச் செய்ய விரும்பி இளவரசுப் பொறுப்பைக் கவனித்தால், இம்மையிலும் மறுமையிலும் எப்போதும் இன்பத்தை வளர்த்துக்கொள்ள முடியும்.’ இங்கே ராமனின் பெருந்தன்மை முழுமையாக வெளிப்படுகிறது — யார் காரணமாகத் தான் அரசை இழந்தானோ, அவளுடைய மகனுக்கே அரசை நிலைநிறுத்துமாறு அறிவுறுத்துகிறான்; மேலும் கௌசல்யைக்குச் சிறப்பு மரியாதையைக் கேட்கிறான் — பாரபட்சத்தால் அல்ல, ஆதரவற்ற முதியவளைக் காக்கும் பொருட்டே. இவ்வாறு ராமனால் திருப்பி அனுப்பப்பட்டு அறிவுறுத்தப்பட்ட சுமந்திரன் அந்தச் சொற்கள் அனைத்தையும் கேட்டு, அன்பின் மிகுதியால் காகுத்ஸ்தனிடம் கூறினான். ‘ந்ருபமதே பதே’ (அரசர் விரும்பும் பதவியில்) என்ற சொல்லால் ராமன் இளவரசுப் பட்டத்தின் பெயரைச் சொல்லாமல், ‘அரசர் எந்தப் பதவியைக் கருதுகிறாரோ அது’ என்றே சொல்கிறான் — இதனால் தந்தையின் தன்னுரிமையை அவன் குறைவின்றிக் காக்கிறான். பரதனுக்கான அறிவுரையில் ‘சர்வாஸ்வேவ அவிசேஷத:’ (அனைவரிடமும் வேறுபாடின்றி) என்பதால் தாய்மாரிடம் சமமாக நடப்பதே தர்மம் என நிலைநாட்டப்படுகிறது; பின்னர் கௌசல்யைக்குத் தரப்படும் சிறப்பு அவளுடைய ஆதரவற்ற நிலையால் வந்தது, பாரபட்சத்தால் அல்ல. ‘அஸ்மத்சந்தாபஜம் து:கம்’ (எங்களைப் பற்றிய வேதனையால் எழும் துயரம்) என்ற தொகைச்சொல்லால், ராமன் தன் வனவாசத்தால் உண்டான துயரத்தைத் தந்தையின் நோயாகவே கருதுகிறான்; அதற்கான மருந்து பரதனின் பட்டாபிஷேகமே என்றும் எண்ணுகிறான்.

சுமந்திரன் கூறுகிறான்: ‘அன்பின் மிகுதியால் தயக்கமின்றி, மரியாதைச் சடங்குகளின்றி நான் பேசுவதை, ‘இவன் பக்தியுள்ளவன்’ என்று கருதி நீ பொறுத்தருள வேண்டும்.’ இவ்வாறு முன்னதாகவே மன்னிப்புக் கேட்டுவிட்டு அவன் தன் உள்ளத்தைத் திறக்கிறான்: ‘நீ இல்லாமல் அந்த நகருக்கு நான் எப்படித் திரும்புவேன்? உன் பிரிவால் அந்த நகரம் மகனை இழந்த துயரில் வாடும் பெண்ணைப் போல ஆகிவிடும். ராமனோடு கூடிய தேரைக் கண்டபோதே மக்கள் அப்படி இருந்தனர் என்றால், ராமனில்லாத தேரைக் கண்டு அந்த நகரம் பிளந்தே போய்விடும். இந்த வெறுந்தேரைக் கண்டு நகரம், போரில் வீரன் கொல்லப்பட்டுத் தேரோட்டி மட்டும் எஞ்சிய படையைப் போல, இழிநிலையை அடையும்.’ இந்த உவமை மிக நெஞ்சைத் தொடுவது — போரில் தலைவன் கொல்லப்பட்டதும் தேரோட்டி மட்டும் தேரோடு திரும்புவது போல, அவனும் தனியே திரும்புவான்; நகரத்தின் துயரமும் அத்தகையதாகவே இருக்கும். ‘தொலைவில் வாழ்ந்தாலும் உன்னை மனத்தால் கண்முன் நிற்பவனாக எண்ணும் மக்கள் இன்று நிச்சயம் உணவற்றவர்களாகியிருப்பார்கள். உன்னை வெளியேற்றியபோது மக்களிடம் நிகழ்ந்த கொந்தளிப்பை நீயே கண்டாய்; அவர்களுடைய உள்ளங்கள் உன்னைப் பற்றிய துயரால் களைத்துள்ளன. நகரத்தார் எழுப்பிய அந்த ஓலத்தைவிட, என்னை மட்டும் தேரோடு காணும்போது நூறு மடங்கு ஓலமிடுவார்கள்.’ இவ்வாறு சுமந்திரன் தன் துயரை மட்டும் சொல்லவில்லை, நகரம் முழுவதன் நிலையையும் சித்திரிக்கிறான். ‘நோபசாரேண’ (மரியாதைச் சடங்கின்றி) என்ற சொல்லால், அரசவையின் ஒழுங்குமுறைகளை விட்டு இதயத்தின் மொழியில் பேசுவதாகச் சுமந்திரன் குறிப்பிடுகிறான். ‘புத்ரசோகாதுராம் இவ’ (மகனை இழந்த துயரில் வாடுபவள் போல) என்பது நகரத்தைப் பெண்ணாக உருவகிக்கும் உவமை; அதில் நகரமே தாய், ராமன் மகன். ‘சதகுணம்’ (நூறு மடங்கு) என்ற எண்ணுச்சொல்லால் ஓலத்தின் பெருக்கம் காட்டப்படுகிறது — முதல் ஓலம் புறப்பாட்டின்போது, இரண்டாவது வெறுந்தேரைக் காணும்போது.

‘தேவி கௌசல்யையிடம் நான் என்ன சொல்வேன்? ‘உன் மகனை நான் மாமன் வீட்டுக்குக் கொண்டுவிட்டேன், வருந்தாதே’ என்றா? இப்படிப்பட்ட பொய்யை நான் ஒருபோதும் சொல்லமாட்டேன்; விரும்பத்தகாத இந்த உண்மையையோ எப்படிச் சொல்வேன்?’ இங்கே சுமந்திரனின் தர்மசங்கடம் தெளிவாகிறது — பொய் சொல்ல அவனால் இயலாது, உண்மையைச் சொல்லவோ அவனால் தாங்க முடியாது. ‘என் கட்டுப்பாட்டில் இருப்பவையும், உன் உறவினர்களைச் சுமந்து செல்பவையுமான இந்தச் சிறந்த குதிரைகள் நீயில்லாத தேரை எப்படி இழுக்கும்? ஆகவே நீயின்றி நான் அயோத்திக்குச் செல்ல இயலாது; பாவமற்றவனே, காட்டு வாழ்வில் உன்னைப் பின்தொடர எனக்கு அனுமதி தர வேண்டும். வேண்டிக்கொள்ளும் என்னை நீ கைவிட்டால், நீ கைவிட்ட அக்கணமே இங்கேயே தேரோடு தீயில் புகுவேன்.’ இந்த உறுதிமொழி பணியாளனின் பக்தியின் இறுதி எல்லை. ‘ராகவா, காட்டில் உன் தவத்துக்கு இடையூறு செய்பவை எவையோ அவை அனைத்தையும் தேரைக் கொண்டு தடுப்பேன். உன் பொருட்டுத் தேரோட்டும் இன்பத்தை நான் பெற்றேன்; உன் பொருட்டே காட்டு வாழ்வின் இன்பத்தையும் விரும்புகிறேன்.’ இங்கே சுமந்திரன் ஊதியத்தையோ பதவியையோ கேட்கவில்லை, சேவையையே கேட்கிறான்; அவனுடைய கருத்தில் சேவையே பயன், பயனை அடையும் கருவி அல்ல. குதிரைகளையும் அவன் குறிப்பிடுகிறான், ஏனெனில் அவையும் ராமனின் உறவினர்களைச் சுமந்தவை; ஆகவே அவற்றுக்கும் ராமனுடன் உறவு உண்டு. ‘தேரோடு தீயில் புகுவேன்’ என்ற உறுதிமொழியில் தேரும் உடன் செல்கிறது — ஏனெனில் தேரோட்டியின் இருப்பே தேரோடுதான். ‘தபோவிக்னகராணி’ (தவத்துக்கு இடையூறு செய்பவை) என்ற சொல்லால், காட்டில் நேரும் தொல்லைகளைத் தேரால் தடுப்பதாக அவன் உறுதியளிக்கிறான்; இதனால் அவனுடைய சேவையின் நடைமுறைப் பயனும் குறிக்கப்படுகிறது. ஆனால் காட்டில் தவசிக்குத் தேர் பயன்படாது என்பதை ராமன் அறிவான். ‘த்வத்பந்துஜனவாஹின:’ (உன் உறவினர்களைச் சுமப்பவை) என்ற குதிரைகளின் அடைமொழியால், அதே குதிரைகள் ராமனின் குடும்பத்தைச் சுமந்தன என்பதும், ஆகவே அவற்றின் பிரிவும் தாங்க முடியாதது என்பதும் குறிக்கப்படுகிறது.

‘அருள் புரிவாய்; காட்டில் உனக்கு அருகில் இருப்பவனாக இருக்க விரும்புகிறேன்; ‘என் அருகிலேயே இரு’ என்று அன்போடு நீ சொல்லும் சொல்லைக் கேட்க விரும்புகிறேன். வீரனே, காட்டில் வாழும் உனக்கு இந்தக் குதிரைகளும் பணிவிடை செய்தால், அவையும் மேலான கதியை அடையும்.’ இங்கே குதிரைகளுக்கும் வீடுபேற்றுக்கான வழி சொல்லப்பட்டுள்ளது — நல்லோருக்குச் செய்யும் சேவையால் விலங்குகளும் உயர்ந்த கதியை அடைகின்றன என்பது சாஸ்திரங்கள் ஏற்கும் பார்வை. ‘காட்டில் வாழ்ந்துகொண்டு தலையால் உனக்குப் பணிவிடை செய்வேன்; அயோத்தியையோ தேவலோகத்தையோ முற்றிலும் துறக்கிறேன். தீவினை செய்தவன் மகேந்திரனின் தலைநகருக்குள் நுழைய முடியாதது போல, நீயின்றி அந்த அயோத்திக்குள் என்னால் நுழைய முடியாது.’ இந்த உவமை ஆழமானது — பாவிக்குச் சுவர்க்கத்தில் நுழைவு தடுக்கப்பட்டது போல, ராமனில்லாத அயோத்தி அவனுக்குத் தடுக்கப்பட்டது. ‘வனவாசம் முடிந்ததும் இதே தேரில் உன்னை மீண்டும் நகருக்குச் சுமந்து செல்ல வேண்டும் — இதுவே என் மனவிருப்பம். காட்டில் உன்னோடு இருந்தால் எனக்குப் பதினான்கு ஆண்டுகளும் கணப்பொழுதுபோலக் கழியும்; இல்லையெனில் நூறு ஆண்டுகள் போலத் தோன்றும். பணியாளர்களிடம் அன்புடையவனே, தலைவனின் மகன் சென்ற பாதையில் நிற்பவனும், தன் நிலையில் நிலைத்திருப்பவனும், பக்தியுள்ளவனுமான பணியாளனாகிய என்னை நீ கைவிடலாகாது.’ இறுதி வாக்கியத்தில் அவன் தர்மசாஸ்திரத்தின் மொழியைப் பற்றுகிறான் — தன் நிலையில் நிலைத்து நிற்கும் பணியாளனைக் கைவிடுவது தலைவனுக்குத் தர்மமாகாது. ‘மூர்த்னா சுஸ்ரூஷணம்’ (தலையால் பணிவிடை) என்ற சொல்லால் தலையில் சுமை தாங்குவது போன்ற மிகப் பணிவான சேவை குறிக்கப்படுகிறது. ‘க்ஷணபூதானி’ (கணப்பொழுதுபோல), ‘சதசங்க்யானி’ (நூறு ஆண்டுகள்போல) என்பவற்றால் காலத்தின் சார்புத்தன்மை காட்டப்படுகிறது — அன்புக்குரியவரின் அருகில் நீண்ட காலமும் குறுகியது, பிரிவிலோ குறுகியதும் நீண்டது. இதுவே பக்தியின் அனுபவம், சோதிடக் கணக்கு அல்ல.

இவ்வாறு பலவிதமாக மீண்டும் மீண்டும் தீனமாக வேண்டிக்கொண்ட சுமந்திரனிடம், பணியாளர்களிடம் இரக்கமுடைய ராமன் இதைக் கூறினான்: ‘தலைவனிடம் அன்புடையவனே, உன் மேலான பக்தியை நான் அறிவேன். எதற்காக உன்னை இங்கிருந்து நகருக்கு அனுப்புகிறேன் என்பதைக் கேள்.’ இங்கே ராமன் ஆணையிட்டு அல்ல, காரணத்தைச் சொல்லியே சுமந்திரனைத் திருப்புகிறான்; இதுவே சிறந்த தலைவனின் தர்மம். ‘நீ நகருக்குச் சென்றதைக் கண்டால்தான் என் இளைய தாயான கைகேயி ‘ராமன் காட்டுக்குச் சென்றுவிட்டான்’ என்று நம்புவாள். இல்லையெனில் அவள் மனநிறைவு அடையாமல், நான் காட்டுக்குச் சென்ற பிறகும், தர்மவானான அரசரைப் ‘பொய் பேசுபவர்’ என்று மிகவும் சந்தேகிப்பாள்.’ இதுவே ராமனின் தொலைநோக்கு — சுமந்திரன் திரும்புவது வெறும் பிரிவு அல்ல, தந்தையின் சத்தியவாக்கிற்கு நேரடிச் சான்று. தேரோட்டி தேரோடு திரும்பாவிட்டால், அரசன் ராமனை எங்கோ ரகசியமாக வைத்திருக்கிறான் என்று கைகேயி ஐயுறுவாள். ‘என் இளைய தாய் பரதனால் காக்கப்படும் செழிப்பான மகனின் அரசைப் பெற வேண்டும் — இதுவே என் முதல் வழி. ஆகவே சுமந்திரா, எனக்கு விருப்பமானதற்காகவும் அரசருக்கு விருப்பமானதற்காகவும் நீ நகருக்குச் செல்; உன்னிடம் சொல்லியனுப்பிய செய்திகளை ஒவ்வொன்றையும் உரியபடி சொல்வாய்.’ இவ்வாறு ராமன் கைகேயியின் விருப்பம் நிறைவேறுவதையே தன் முதல் கடமையாகக் கருதுகிறான் — இதுவே அவனுடைய வியத்தகு பெருந்தன்மை. ‘ப்ரதம: கல்ப:’ (முதல் வழி) என்ற சொல்லில் சாஸ்திரக் கலைச்சொல் எடுத்தாளப்பட்டுள்ளது — ‘கல்பம்’ என்பது விதியின் வகை; பல வகைகள் இயலும்போது அவற்றுள் சிறந்தது ‘பிரதம கல்பம்’. ராமனின் கருத்தில் கைகேயியின் மனநிறைவே பிரதம கல்பம், ஏனெனில் அதனாலேயே தந்தையின் சத்தியம் காக்கப்படுகிறது. ‘ததா ததா’ (அந்தந்த விதமாக) என்ற இரட்டிப்பால், ஒவ்வொரு செய்தியையும் உரியபடி தெரிவிக்க வேண்டும் என்று ஆணையிடப்படுகிறது.

இவ்வாறு கூறித் தேரோட்டியை மீண்டும் மீண்டும் தேற்றிவிட்டு, மனந்தளராத ராமன் குகனிடம் காரணத்தோடு கூடிய சொல்லைக் கூறினான்: ‘குகா, மக்கள் நடமாடும் காட்டில் நான் வாழ்வது இப்போது பொருந்தாது; ஆசிரமத்தில் வாழ்வது கட்டாயம் செய்ய வேண்டியது, அதுவே விதி.’ ‘சஜனே வனே’ (மக்கள் நடமாடும் காட்டில்) என்ற சொல்லால், மக்கள் வந்துபோகும் சிருங்கவேரபுரத்தின் அருகிலுள்ள காடு குறிக்கப்படுகிறது; தவசிக்கோ ஆளரவமற்ற இடமே பொருத்தமானது. ‘ஆகவே தவசிகளுக்கு அணிகலனான நியமத்தை மேற்கொண்டு, தந்தை, சீதை, லக்ஷ்மணன் ஆகியோரின் நலனை விரும்பி, சடைமுடி தரித்துச் செல்வேன். ஆலம்பாலைக் கொண்டு வா.’ குகன் அந்தப் பாலை விரைவில் அரசகுமாரனிடம் கொண்டுவந்தான். ஆலம்பாலால் தலைமுடி ஒட்டிக்கொண்டு சடையாகிறது என்பது தவசிகளிடையே அறியப்பட்ட முறை. அதனால் ராமன் லக்ஷ்மணனுக்கும் தனக்கும் சடைமுடி அமைத்தான்; நீண்ட கைகளுடைய அந்த ஆண்களில் புலி சடைமுடியைத் தரித்தான். மரவுரி அணிந்து சடைமண்டலம் தரித்த அந்தச் சகோதரர் இருவரும் முனிவர்களுக்கு நிகராக ஒளிர்ந்தனர். பின்னர் லக்ஷ்மணனோடு ராமன் வைகானச (வானப்பிரஸ்த) நெறியை மேற்கொண்டு விரதத்தை ஏற்றான்; துணைவனான குகனிடம் கூறினான்: ‘குகா, படை, கருவூலம், கோட்டை, நாடு ஆகியவற்றில் கவனமாக இருப்பாய்; அரசைக் காப்பது மிகக் கடினம் என்று கருதப்படுகிறது.’ இங்கே தானே அரசை இழந்தவனாக இருந்தும் ராமன் நண்பனுக்கு அரசைக் காக்கும் முறையைப் போதிக்கிறான்; அரசின் நான்கு அங்கங்களைக் குறிப்பிடுவது அர்த்தசாஸ்திரத்தின் கலைச்சொல்லைப் பின்பற்றுகிறது. பின்னர் அவனிடம் விடைபெற்று, இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விப்பவன் மனைவியோடும் லக்ஷ்மணனோடும் கலக்கமின்றி விரைந்து சென்றான். ‘அக்லீப:’ (மனந்தளராதவன்) என்ற சொல்லால் ராமனின் சோர்வின்மை குறிக்கப்படுகிறது — சுமந்திரனை அனுப்பிவிட்ட பிறகும் அவன் தளரவில்லை. ‘தபஸ்விஜனபூஷணம்’ (தவசிகளுக்கு அணிகலன்) என்பது சடைமுடியின் வருணனை; அரசகுமாரனுக்கு எது உருக்குலைவோ, அதுவே தவசிக்கு அணிகலன். ‘துராரக்ஷதமம்’ (மிகக் கடினமாகக் காக்கப்படுவது) என்ற உயர்வுநவிற்சியால் அரசைக் காப்பதன் அருமை சொல்லப்பட்டுள்ளது; படை, கருவூலம், கோட்டை, நாடு — இந்த நான்கும் காக்கப்பட வேண்டியவை எனச் சுட்டப்பட்டுள்ளன. ‘அவ்யக்ர:’ (கலக்கமற்றவன்) என்ற சொல்லால் ராமனின் அமைதி குறிக்கப்படுகிறது — புறப்பாட்டில் விரைவு உண்டு, ஆனால் மனத்தில் சஞ்சலம் இல்லை.

நதிக்கரையில் படகைக் கண்டு, விரைந்தோடும் கங்கையைக் கடக்க விரும்பிய இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விப்பவன் இதைக் கூறினான்: ‘ஆண்களில் புலியே, நிற்கும் இந்தப் படகில் மெல்ல ஏறு; மனவலிமையுள்ள சீதையைப் பற்றிப் பிடித்துக் கண்முன்னே ஏற்றிவிடு.’ ‘சனை:’ (மெல்ல) என்ற சொல்லால் படகின் அசைவு குறிக்கப்படுகிறது; ‘பரிக்ருஹ்ய’ (பற்றிப் பிடித்து) என்பதால் சீதையைக் கவனமாகத் தாங்குதல் குறிக்கப்படுகிறது. அண்ணனின் கட்டளையைக் கேட்டு, எதற்கும் மாறுபடாத, தன்னடக்கமுடைய லக்ஷ்மணன் முதலில் மைதிலியை ஏற்றிவிட்டுப் பின் தானும் ஏறினான். ‘சர்வம் அப்ரதிகூலயன்’ (எதற்கும் மாறுபடாமல்) என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் என்றும் இணங்கும் இயல்பைக் கவிஞர் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறார். பின்னர் ஒளிமிக்க, லக்ஷ்மணனின் அண்ணன் தானும் ஏறினான்; அதன்பின் நிஷாதர்களின் தலைவனான குகன் தன் சுற்றத்தாரைப் படகைச் செலுத்தத் தூண்டினான். பெரும் ஒளியுடைய ராகவனும் அந்தப் படகில் ஏறி, பிராமணனைப் போலவும் க்ஷத்திரியனைப் போலவும் தன் நலனுக்கானதை ஜபித்தான் — பிராமணர்களின் முறைப்படி மந்திர ஜபமும், க்ஷத்திரியர்களின் முறைப்படி வெற்றிக்கான வேண்டுதலும், இரண்டையும் அவன் செய்தான். சாஸ்திரப்படி ஆசமனம் செய்து சீதையோடு அந்த நதியை வணங்கினான்; அன்பால் மகிழ்ந்த மகாரதனான லக்ஷ்மணனும் வணங்கினான். சுமந்திரனுக்கும் படையோடு கூடிய குகனுக்கும் விடைகொடுத்துவிட்டு, ராமன் படகில் அமர்ந்து படகோட்டிகளைச் செலுத்துமாறு தூண்டினான். பின்னர் அவர்களால் செலுத்தப்பட்டு, சுக்கானோட்டியால் நிலைப்படுத்தப்பட்டு, அழகிய துடுப்புகளின் வேகத்தால் தள்ளப்பட்ட படகு விரைவில் நீரைக் கடந்து சென்றது. இங்கே ‘ஸ்ப்ய’ என்ற சொல் படகைச் செலுத்தும் மரக்கருவியை, அதாவது துடுப்பைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரையில் இது ‘துடுப்பு’ என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது. ‘ப்ரஹ்மவத் க்ஷத்ரவச் ச’ (பிராமணனைப் போலவும் க்ஷத்திரியனைப் போலவும்) என்ற சொற்களால் ராமனின் இருமை குறிக்கப்படுகிறது — வேதம் அறிந்தவனாகப் பிராமணனைப் போல ஜபிக்கிறான், அரசகுமாரனாகக் க்ஷத்திரியனைப் போல வெற்றியையும் விரும்புகிறான். கடப்பதற்கு முன் நதியை வணங்குவதும் விதிக்கப்பட்ட ஒழுக்கமே. ‘சோதயாமாஸ நாவிகான்’ (படகோட்டிகளைச் செலுத்தினான்) என்பது ராமனின் தலைமையைக் காட்டுகிறது — படகிலும் ஆணையிடுபவன் அவனே.

பாகீரதியின் நடுவை அடைந்ததும், குற்றமற்ற வைதேகி கைகூப்பி அந்த நதியிடம் இதைக் கூறினாள்: ‘கங்கையே, இவன் அறிவுமிக்க மகாராஜா தசரதனின் மகன்; உன்னால் காக்கப்பட்டு இவன் இந்த ஆணையை நிறைவேற்றட்டும். காட்டில் முழுமையாகப் பதினான்கு ஆண்டுகள் வாழ்ந்து, தம்பியோடும் என்னோடும் இவன் மீண்டும் திரும்பி வருவான்.’ இங்கே கவனிக்கத்தக்கது — சீதை தனக்காக எதையும் கேட்கவில்லை; அவளுடைய வேண்டுதல் முழுவதும் கணவனைக் காப்பதற்கே. ‘பின்னர் நற்பேறுடைய தேவியே, நலமாகத் திரும்பி வந்து, எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறியவளாக மகிழ்ச்சியோடு உன்னை வழிபடுவேன். நீயே மூன்று வழிகளில் செல்லும் தேவி; பிரம்மலோகத்தை நோக்கியிருக்கிறாய்; இவ்வுலகில் கடலரசனின் மனைவியாகக் காணப்படுகிறாய். அழகியவளே, ஆண்களில் புலியான இவன் அரசைப் பெற்று நலமாகத் திரும்பியதும், நான் உன்னை வணங்குகிறேன், போற்றுகிறேன். உனக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் பொருட்டுப் பிராமணர்களுக்கு நூறாயிரம் பசுக்களையும், ஆடைகளையும், சுவையான உணவையும் தருவேன். ஆயிரம் சுராக் குடங்களாலும் இறைச்சியோடு கூடிய சோற்றாலும் உன்னை வழிபடுவேன்; மகிழ்வாயாக. உன் கரையில் உறையும் தெய்வங்களையும், தீர்த்தங்களையும், கோயில்களையும் அனைத்தையும் வழிபடுவேன். பாவமற்றவளே, நீண்ட கைகளுடைய பாவமற்ற இவன் என்னோடும் தம்பியோடும் கூடி வனவாசத்திலிருந்து மீண்டும் அயோத்திக்குள் நுழையட்டும்.’ இங்கே சுராக் குடங்கள், இறைச்சிச் சோறு ஆகியவற்றின் குறிப்பு பழங்கால மக்கள் வழக்கத்துக்குச் சான்று; கீதா பிரஸ் குறிப்போ ‘சுரேஷு ந கடந்தே’ (தேவர்களிடமும் கிட்டாதவை) என்ற சொற்பிறப்பால், தேவர்களுக்கும் அரிய பொருள்கள் என்ற பொருளையும் காட்டுகிறது. சீதைக்கு வரும் ‘தக்ஷிணா’ என்ற அடைமொழி இருபொருள் உடையது — கணவனுக்கு இணங்கியவள், தென்கரைக்குச் செல்பவள். கங்கையின் துதியில் மூன்று பகுதிகள் — அவள் மூவுலகிலும் பரவியிருத்தல், கடலின் மனைவியாக இருத்தல், கரையிலுள்ள தெய்வங்களுக்கும் தீர்த்தங்களுக்கும் இருப்பிடமாக இருத்தல். வழிபாட்டு நேர்த்திக்கடனும் நிபந்தனையோடு கூடியது — ‘திரும்பி வந்து’ என்று; இதனால் திரும்பி வருவது உறுதியே என்ற சீதையின் தன்னம்பிக்கை வெளிப்படுகிறது. ‘பேசலம் அன்னம்’ (சுவையான உணவு) என்பது நன்கு சமைக்கப்பட்ட சிறந்த உணவைக் குறிக்கிறது; பிராமண போஜனமும் கோதானமும் தீர்த்த வழிபாட்டின் அங்கங்கள் என்பது மக்கள் வழக்கம்.

இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த குற்றமற்ற, கணவனையே தெய்வமாகக் கொண்ட சீதை விரைவிலேயே கங்கையின் தென்கரையை அடைந்தாள். கரையை அடைந்ததும் படகை விட்டுவிட்டு, பகைவரை வாட்டுபவனான அந்த ஆண்களில் சிறந்தவன் தம்பியோடும் வைதேகியோடும் புறப்பட்டான். ‘நாவம் ஹித்வா’ (படகை விட்டு) என்ற சொல்லால், அயோத்தியுடனான கடைசித் தொடர்பும் கைவிடப்பட்டது என்பது குறிக்கப்படுகிறது. பின்னர் நீண்ட கைகளுடையவன் சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியை வளர்க்கும் லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘மக்கள் நடமாடும் இடத்திலோ ஆளில்லா இடத்திலோ, சீதையைக் காப்பதற்காகக் கவனமாக இரு. ஆளரவமற்ற காட்டில் என் போன்றவர்கள் கட்டாயம் காவல் செய்ய வேண்டும். சௌமித்ரியே, நீ முன்னே செல்; சீதை உன்னைப் பின்தொடரட்டும்; நான் பின்னால் சீதையையும் உன்னையும் காத்தபடி தொடர்ந்து வருவேன். ஆண்களில் சிறந்தவனே, நாம் ஒருவரையொருவர் காக்க வேண்டும்.’ இங்கே விதிக்கப்பட்ட வரிசை — முன்னே லக்ஷ்மணன், நடுவே சீதை, பின்னே ராமன் — அடுத்துவரும் சர்க்கங்கள் எங்கும் பின்பற்றப்படுகிறது; கவிஞர் இங்கே முதன்முறையாக அதை நிறுவுகிறார். ‘இதுவரை கடினமான எந்தச் செயலும் கடக்கப்படவில்லை; இன்றுதான் வைதேகி வனவாசத்தின் துன்பத்தை அறிவாள். இன்று அவள் மக்கள் நெருக்கம் அற்றதும், வயல்களும் தோட்டங்களும் இல்லாததும், மேடுபள்ளமும் செங்குத்துச் சரிவுகளும் உடையதுமான காட்டுக்குள் நுழைவாள்.’ சீதையின் மென்மையை நினைத்தே ராமனுக்கு இந்தக் கவலை எழுந்தது. அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு லக்ஷ்மணன் முன்னே புறப்பட்டான், அவனுக்குப் பின் சீதை, அதன்பின் ரகுகுலத்தை மகிழ்விக்கும் ராகவன். ‘ந ஹி தாவத் அதிக்ராந்தா சுகரா காசன க்ரியா’ என்ற வாக்கியத்தின் கருத்து — இன்றுவரை செய்தவை அனைத்தும் எளியவையே; கடினமானது இனிமேல்தான் தொடங்குகிறது. ‘க்ஷேத்ராராமவிவர்ஜிதம்’ (வயல்களும் தோட்டங்களும் அற்றது) என்ற சொல்லால் விளைநிலங்களும் பூங்காக்களும் இல்லாமை குறிக்கப்படுகிறது; ‘விஷமம் ப்ரபாதம் ச’ என்பதால் நிலத்தின் மேடுபள்ளமும் பள்ளங்களும் குறிக்கப்படுகின்றன. ‘ஒருவரையொருவர் காக்க வேண்டும்’ என்ற சொல்லால் ராமன் லக்ஷ்மணனைத் தனக்குச் சமமாகவே கருதுகிறான், வெறும் பின்தொடர்பவனாக அல்ல.

கங்கையின் அக்கரைக்கு விரைவில் சென்றுவிட்ட ராமனை இடைவிடாது பார்த்துக்கொண்டிருந்த, வழியின் நீளத்தால் பார்வை திரும்பிவிட்ட, வேதனையுற்ற பரிதாபத்துக்குரிய சுமந்திரன் கண்ணீர் உகுத்தான். பார்வை எட்டும்வரை அவன் பார்த்துக்கொண்டே இருக்கிறான்; தொலைவால் ராமன் கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் போனபோதுதான் அவனுடைய மனவுறுதி உடைந்தது. இதுவே சுமந்திரன் ராமனைக் கண்டதன் முடிவு; அவனுடைய துயரம் அடுத்த சர்க்கங்களில் அயோத்தியில் மீண்டும் வெளிப்படும். உலகக் காவலர்களுக்கு நிகரான ஆற்றலுடையவனும், வரமளிப்பவனுமான மகாத்மா ராமனோ பெருநதியைக் கடந்து, படிப்படியாகச் செழிப்பானவர்களும், நல்ல பயிர்களால் சூழப்பட்டவர்களும், மகிழ்ச்சியுடையவர்களுமான வத்ஸர்களை அடைந்தான் — வத்ஸ தேசம் பிரயாகைக்கு அருகிலுள்ள நாடு, செல்வமும் தானியமும் நிறைந்தது, அதன் மக்கள் மகிழ்ச்சியும் வளமும் உடையவர்கள். அங்கே அந்தச் சகோதரர் இருவரும் காட்டுப்பன்றி, ருச்யம், புள்ளிமான், பெருமான் (மகாருரு) என்ற நான்கு பெரிய விலங்குகளை வேட்டையாடி, தூய்மையானதை எடுத்துக்கொண்டு, பசியோடு விரைந்து, மாலைப்பொழுதில் தங்குவதற்காக ஒரு பெருமரத்தை அடைந்தனர். இந்த மூன்று சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்புகளில் (உபஜாதி, வம்சஸ்தம்) அமைந்துள்ளன; சர்க்கத்தின் முடிவில் இவ்வாறு அமைப்பது கவிஞரின் வழக்கம். இந்தச் சர்க்கத்தோடு அயோத்தியா காண்டத்தின் ஒரு புதிய பகுதி தொடங்குகிறது — கங்கையின் தென்கரையில் ராமன் அரசகுமாரன் அல்ல, சடைமுடியும் மரவுரியும் தரித்த வனவாசி; அடுத்த சர்க்கத்தில் காட்டில் அவனுடைய முதல் இரவு வருணிக்கப்படுகிறது. இங்கே சுமந்திரனுக்கு வரும் ‘தபஸ்வீ’ என்ற அடைமொழி இரக்கப் பொருளுடையது — பாவம், பரிதாபத்துக்குரியவன் என்று. ‘வரத:’ (வரமளிப்பவன்) என்பது ராமனுக்கு உரியது, ஏனெனில் அவன் வேண்டுவோருக்கு விரும்பியதை அளிக்கிறான். ‘மேத்யம்’ என்ற சொல் வேள்விக்குத் தகுந்த தூய இறைச்சியைக் குறிக்கிறது; தவசிகளுக்கும் காட்டு இறைச்சியை ஏற்பது சாஸ்திரங்களால் அனுமதிக்கப்பட்டிருந்தது என்று இந்தி உரை குறிப்பிடுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದದ್ದಾಯಿತು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಎಚ್ಚರವಿದ್ದು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯುಳ್ಳ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯಾ, ಇದು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯ; ಪೂಜ್ಯವಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಕಡುಗಪ್ಪಿನ ಕೋಗಿಲೆ ಹಾಡುತ್ತಿದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ನವಿಲುಗಳ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮ್ಯನೇ, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ದಾಟೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿಯ ಜಾಗರಣೆಯ ಆಯಾಸವನ್ನೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಕೋಗಿಲೆಯ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದಲೇ ಸಮಯವನ್ನು ಅರಿತು ಹೊರಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ರೀತಿ — ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲೇ ಆರಂಭಿಸುವುದು. ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು, ಗುಹನನ್ನೂ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ ಕರೆದು, ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ‘ವಿಜ್ಞಾಯ’ (ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಆಶಯವನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕೋಸಲ ಜನಪದದ ಸೀಮೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದೇ ವನವಾಸದ ನಿಜವಾದ ಆರಂಭ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಪೃಥುವಕ್ಷಾಃ’ (ವಿಶಾಲವಕ್ಷ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ಷಾತ್ರರೂಪವನ್ನೂ, ‘ಶುಭಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿಯೂ ಇಬ್ಬರ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜಾಹ್ನವಿ, ಶೀಘ್ರಗಾ, ಸಾಗರಂಗಮಾ; ಇವುಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವಳ ಪುರಾಣಸಂಬಂಧ, ವೇಗ ಮತ್ತು ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುವುದೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಗಿಲೆಗೆ ‘ಸುಕೃಷ್ಣ’ (ಕಡುಗಪ್ಪು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುದರ ಸಾಕ್ಷಿ; ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬೇಡರ ಒಡೆಯನಾದ ಗುಹನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ಸಚಿವರನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹುಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚುಕ್ಕಾಣಿಗಾರನಿರುವ, ಶುಭವಾದ, ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಿಸಬಲ್ಲ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ತನ್ನಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹುಟ್ಟುಗಳೆಂಬ ಚಲಿಸುವ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು, ಚುಕ್ಕಾಣಿಗಾರನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವುದು, ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಸುಖವಾಗಿ ದಾಟಿಸಬಲ್ಲದು. ಸ್ವತಃ ನಿಷಾದರಾಜನಾಗಿ ದೋಣಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ ದೋಣಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಆತಿಥ್ಯದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ. ಗುಹನ ಆ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಂತ್ರಿಯು ಹೋಗಿ ಸುಂದರವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಗುಹನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಗುಹನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವ, ಇಗೋ ದೋಣಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಇನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಏನು ಮಾಡಲಿ? ದೇವಪುತ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವವನೇ, ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನಿಯಾದ ಈ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ಈ ದೋಣಿ ಇದೆ; ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ಬೇಗನೆ ಏರು.’ ‘ಇನ್ನೂ ಏನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂಬ ಗುಹನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಅತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾಡಿದುದೆಲ್ಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೆಂದೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಗುಹನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ; ಬೇಗನೆ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಏರಿಸಲಿ.’ ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯ ಕಥೆ ಬಹಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ನಿಷಾದನ ಭಕ್ತಿಯ ಶಿಖರ. ಇಲ್ಲಿ ‘ತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವ ನದಿಯ ಇಳಿದಾಣ, ಅಂದರೆ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸುವ್ರತ’ ಎಂಬ ಗುಹನ ಸಂಬೋಧನೆಯು ರಾಮನ ಹೊಸ ತಾಪಸವ್ರತವನ್ನೇ ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಕಾಮೋಽಸ್ಮಿ ಭವತಾ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿತು) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಹೆಚ್ಚೇನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾಪಸನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಾಕು. ಹೀಗೆ ಮೈತ್ರಿಯು ಸರಿಯಾದ ನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು, ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಗಂಗೆ ಇದ್ದೆಡೆಗೆ ಹೋದರು. ‘ಕಲಾಪಾನ್ ಸಂನಹ್ಯ’ (ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ ಅವರ ನಿತ್ಯ ಸಂಗಾತಿಗಳು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಬಂದು ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಕೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸುಮಂತ್ರನ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತನಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕೆಲಸವನ್ನು ವಹಿಸಿದರೆ ತಾನು ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇರಬಹುದೆಂದು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ದಾಶರಥಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ತಮವಾದ ಬಲಗೈಯಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ರಾಜನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರು, ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಸ್ಪರ್ಶವು ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅದು ಸ್ನೇಹದ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನದ ಸೂಚಕ. ಈ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ವೃತ್ತ ಬದಲಾಗುವುದು ಭಾವದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಂದಿರುಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ನನಗಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಇಷ್ಟೇ; ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾವು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ.’ ತನಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ದೊರೆತುದನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತನಾದ ಆ ಸಾರಥಿಯು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯಲ್ಲೊಂದು ದೊಡ್ಡ ತಿರುವು — ರಥ ಇರುವವರೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದಿತ್ತು; ರಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಅದೂ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಉತ್ತಮ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮನನೀಯ — ಬಲಗೈ ಶುಭಕರ, ಉತ್ತಮವಾದುದು ಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನ; ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶವು ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು’ ಎಂಬುದು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಆದೇಶ — ವೃದ್ಧ ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವನ ಹೊಣೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ರಾಜೋಚಿತ ವಾಹನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಾಪಸೋಚಿತವಾದ ಪಾದಚಾರವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವೇಕ್ಷ್ಯ’ (ಕಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ವಿಸರ್ಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ತಾನೇ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಮೀರಲಾರನು. ನಿನಗೇ ಇಂತಹ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಿರುವಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಕ್ಕಾಗಲಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ವೇದಾಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಲಿ, ಮೃದುತ್ವ ಮತ್ತು ಋಜುತ್ವಗಳಿಗಾಗಲಿ ಫಲವುಂಟು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತು ಶೋಕದ ಆವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ಧರ್ಮದ ಫಲ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ರದ್ಧೆ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಲುಗಾಡಿತು. ಆದರೆ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನಂತೆ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಧರ್ಮ ನಿಷ್ಫಲವೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿಶ್ಚಯ; ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಭಕ್ತನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನದೇ ದುಃಖವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾವಾದರೋ ಹತರಾದೆವು, ಅವಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದೆವು; ಪಾಪಿಷ್ಠೆಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ದುಃಖಭಾಗಿಗಳಾಗುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹತಾಃ’ (ಹತರಾದೆವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, ದೂರ ಹೊರಟುನಿಂತ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಸಾರಥಿ ದುಃಖಪೀಡಿತನಾಗಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅತ್ತನು. ‘ಆತ್ಮಸಮ’ (ತನಗೆ ಸಮಾನನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಒಡೆಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪವೆಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಕೃತವತ್’ (ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ರಾಜನಾಗಲು ಅರ್ಹನಾದವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಸುಮಂತ್ರನ ಶೋಕದ ಮೂಲ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ಹೊರಗಿನ ಸೋಲೂ ಒಳಗಿನ ಗೆಲುವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪವು ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಣೀರು ನಿಂತ ಮೇಲೆ ಶುದ್ಧ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ (ಆಚಮಿಸಿ) ಬಂದ ಸೂತನಿಗೆ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗೆ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಹಿತೈಷಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನನಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸದಂತೆ ಮಾಡು.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಭೂತ ಉಪದೇಶ — ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಶೋಕದ ಬಗ್ಗೆ. ‘ಆ ಭೂಪತಿಯು ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಘಾಸಿಗೊಂಡವನು, ವೃದ್ಧನು, ಕಾಮದ ಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಹೀಪತಿಯು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ಹಿಂಜರಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಡೆಯಾಗಬಾರದು ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಲ್ಲವೇ ನರಾಧಿಪರು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಆಳುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜನೀತಿಯ ಸೂತ್ರವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ತಡೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಪಡಬಾರದು. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮಂತ್ರ, ಆ ಮಹಾರಾಜನು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದಂತೆ, ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲದಂತೆ ಮಾಡು. ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದ, ವೃದ್ಧನಾದ, ಪೂಜ್ಯನಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು — ನಾನು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಚ್ಯುತರಾದೆವು’ ಎಂದಾಗಲಿ, ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು’ ಎಂದಾಗಲಿ ನಾವು ದುಃಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದವರನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನೇ ಮರೆಮಾಚುತ್ತಾನೆ. ‘ಶುಚಿಯಾದ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆಚಮನದ ಶೌಚವಿಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಅಶುಚಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆಯೇ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಹನಾದನು. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾರಥಿಯ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗುವವರೆಗೂ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

‘ಹೀಗೆ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಸುಮಂತ್ರ, ನನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವಿಯರಿಗೂ ಕೈಕೇಯಿಗೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳು. ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸು; ಸೀತೆಯ, ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರವಾಗಿ ಪಾದಾಭಿವಂದನೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೈಕೇಯಿಗೂ’ ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ತನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದವಳಿಗೂ ಅವನು ಕ್ಷೇಮಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೂ ಹೇಳು — ಭರತನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆಸು; ಬಂದ ಭರತನನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಭರತನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಾಗ, ನಮ್ಮ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖವು ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನಿಗೂ ಹೇಳಬೇಕು — ನೀನು ರಾಜನೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೊಡನೆಯೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆದುಕೋ. ನಿನಗೆ ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಗೋ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ. ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ನೀನು ಇಹಪರಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸದಾ ಸುಖದಿಂದ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದಬಲ್ಲೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ತಾನು ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದನೋ ಅವಳ ಮಗನಿಗೇ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಗೌರವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದಲ್ಲ, ಅನಾಥೆಯಾದ ವೃದ್ಧೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಪಡೆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ಮಾತೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ನೃಪಮತೇ ಪದೇ’ (ರಾಜನಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನು ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ, ‘ರಾಜನು ಯಾವ ಪದವಿಯನ್ನು ಸರಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಅಖಂಡವಾಗಿ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಾಸ್ವೇವ ಅವಿಶೇಷತಃ’ (ಎಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ ಸಮತ್ವವೇ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ತೋರಿದ ವಿಶೇಷತೆ ಅವಳ ಅನಾಥತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಅಸ್ಮತ್ಸಂತಾಪಜಂ ದುಃಖಮ್’ (ನಮ್ಮ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖ) ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ವನವಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕವನ್ನೇ ತಂದೆಯ ರೋಗವೆಂಬಂತೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕವೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಾನು ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ, ಉಪಚಾರದ ಮಾತುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಹೇಳಿದರೆ, ‘ಇವನು ಭಕ್ತ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಮೊದಲೇ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡಿ ಅವನು ತನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿ? ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಆ ನಗರವು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದ ಹೆಣ್ಣಿನಂತಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡಾಗಲೇ ಜನ ಆಗ ಹಾಗಾಗಿದ್ದರು; ಈಗ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ನಗರವು ಸೀಳಿಹೋದೀತು. ಈ ಬರಿದಾದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ನಗರವು ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರನು ಹತನಾಗಿ ಸಾರಥಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದಂತೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ಹತನಾದಾಗ ಸಾರಥಿ ಒಬ್ಬನೇ ರಥದೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಇವನೂ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ನಗರದ ಶೋಕವೂ ಅಂಥದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತವನಂತೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಜೆಗಳು ಇಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಉಪವಾಸವಿದ್ದಾರೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಗೊಂದಲವನ್ನು ನೀನೇ ಕಂಡಿರುವೆ; ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿವೆ. ಪೌರರು ಆಗ ಮಾಡಿದ ಆರ್ತನಾದಕ್ಕಿಂತ ನೂರು ಪಾಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ರಥದೊಡನೆ ನನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಕಂಡು ಮಾಡುವರು.’ ಹೀಗೆ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನೋಪಚಾರೇಣ’ (ಉಪಚಾರವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೃದಯದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದವಳಂತೆ’ ಎಂಬುದು ನಗರಕ್ಕೆ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದ ಉಪಮೆ; ಅಲ್ಲಿ ನಗರವೇ ತಾಯಿ, ರಾಮನೇ ಮಗ. ‘ನೂರು ಪಾಲು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಆರ್ತನಾದದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲ ನಾದ ಹೊರಡುವಾಗ, ಎರಡನೆಯದು ಬರಿದಾದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡಾಗ.

‘ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಗೂ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ‘ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನಾನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದೆ, ಚಿಂತಿಸಬೇಡ’ ಎಂದೇ? ಸುಳ್ಳಾದ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಲಾರೆ; ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಹಿಸಲಾರ. ‘ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ, ನಿನ್ನ ಬಂಧುಜನರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳು ನೀನಿಲ್ಲದ ರಥವನ್ನು ಹೇಗೆ ಎಳೆದಾವು? ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲಾರೆ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡು. ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ತ್ಯಜಿಸಿಯೇ ಬಿಟ್ಟರೆ, ನೀನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ರಥದೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸೇವಕನ ಭಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಸೀಮೆ. ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಬರುತ್ತದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಥದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತೇನೆ, ರಾಘವ. ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ರಥ ನಡೆಸುವ ಸುಖವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದೆ; ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ವನವಾಸದ ಸುಖವನ್ನೂ ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಸಂಬಳವನ್ನಾಗಲಿ ಪದವಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇವೆಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸೇವೆಯೇ ಫಲ, ಫಲದ ಸಾಧನವಲ್ಲ. ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವೂ ರಾಮನ ಬಂಧುಜನರನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಕ್ಕೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ‘ರಥದೊಡನೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ರಥವೂ ಜೊತೆಗಾರ — ಏಕೆಂದರೆ ಸಾರಥಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವ ರಥದೊಡನೆಯೇ. ‘ತಪೋವಿಘ್ನಕರಾಣಿ’ (ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನು ರಥದಿಂದ ನಿವಾರಿಸುವುದಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸೇವೆಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮೌಲ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಾಪಸನಿಗೆ ರಥ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಾರದು ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ತ್ವದ್ಬಂಧುಜನವಾಹಿನಃ’ (ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಹೊರುವ) ಎಂಬ ಕುದುರೆಗಳ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದೇ ಕುದುರೆಗಳು ರಾಮನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ವಿಯೋಗವೂ ದುಃಸಹ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹತ್ತಿರದ ಸೇವಕನಾಗಿರಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ‘ನನ್ನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರು’ ಎಂದು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವೀರನೇ, ಈ ಕುದುರೆಗಳೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಿನ್ನ ಪರಿಚರ್ಯೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸತ್ಪುರುಷರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ದೃಷ್ಟಿ. ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲಿ ದೇವಲೋಕವನ್ನಾಗಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪಾಪಕರ್ಮಿಯು ಮಹೇಂದ್ರನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರದಂತೆ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಪಾಪಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರವೇಶ ನಿಷಿದ್ಧವಾದಂತೆ, ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಅವನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧ. ‘ವನವಾಸ ಮುಗಿದಾಗ ಇದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು — ಇದೇ ನನ್ನ ಮನೋರಥ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇದ್ದರೆ ನನಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಕ್ಷಣಗಳಂತೆ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಂತೆ. ಸೇವಕರ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನೇ, ಒಡೆಯನ ಮಗನು ಹಿಡಿದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವ, ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವ, ಭಕ್ತನಾದ ಈ ಸೇವಕನನ್ನು ನೀನು ಕೈಬಿಡಬಾರದು.’ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ಸೇವಕನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಒಡೆಯನ ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ‘ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಶುಶ್ರೂಷಣಮ್’ (ತಲೆಯಿಂದ ಸೇವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾರ ಹೊರುವಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ನಮ್ರ ಸೇವೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷಣಭೂತಾನಿ’ (ಕ್ಷಣಗಳಂತೆ) ಮತ್ತು ‘ಶತಸಂಖ್ಯಾನಿ’ (ನೂರಾರಂತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಾಲದ ಸಾಪೇಕ್ಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಿಯರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲವೂ ಅಲ್ಪ, ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಕಾಲವೂ ದೀರ್ಘ. ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ಅನುಭವ, ಜ್ಯೋತಿಷದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ದೀನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಸೇವಕರ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯುಳ್ಳ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಒಡೆಯನ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನೇ, ನಿನ್ನ ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಉತ್ತಮ ಒಡೆಯನ ಧರ್ಮ. ‘ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿ ‘ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು’ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅವಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಿರದು; ನಾನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜನನ್ನು ‘ಸುಳ್ಳುಗಾರ’ ಎಂದು ಅತಿಯಾಗಿ ಶಂಕಿಸಿಯಾಳು.’ ಇದೇ ರಾಮನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ — ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಕೇವಲ ವಿರಹವಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಹೌದು. ಸಾರಥಿ ರಥದೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗದಿದ್ದರೆ, ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲೋ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೈಕೇಯಿ ಶಂಕಿಸಿಯಾಳು. ‘ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಾಯಿ ಭರತನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಮಗನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು — ಇದೇ ನನ್ನ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ರಾಜನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ, ಸುಮಂತ್ರ, ನೀನು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ನಾನು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಸು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನೋರಥದ ಪೂರ್ತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಅದ್ಭುತ ಔದಾರ್ಯ. ‘ಪ್ರಥಮಃ ಕಲ್ಪಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಕಲ್ಪ ಎಂದರೆ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ; ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಸಾಧ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದು ಪ್ರಥಮಕಲ್ಪ. ರಾಮನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಪ್ರಥಮಕಲ್ಪ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಥಾ ತಥಾ’ (ಹಾಗೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂದೇಶವನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸೂತನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅಳುಕಿಲ್ಲದ ರಾಮನು ಗುಹನಿಗೆ ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಗುಹ, ಜನರಿರುವ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸಿಸುವುದು ಈಗ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯ, ಅದೇ ವಿಧಿ.’ ‘ಸಜನೇ ವನೇ’ (ಜನರಿರುವ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನರ ಓಡಾಟವಿರುವ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಸಮೀಪದ ಕಾಡನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ತಾಪಸನಿಗಾದರೋ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶವೇ ಯೋಗ್ಯ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ವಿಜನರಿಗೆ ಭೂಷಣವಾದ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತಂದೆಯ, ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಜಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಆಲದ ಹಾಲನ್ನು ತಾ.’ ಗುಹನು ಆ ಹಾಲನ್ನು ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ತಂದುಕೊಟ್ಟನು. ಆಲದ ಹಾಲಿನಿಂದ ಕೂದಲು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಜಟೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತಾಪಸರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಧಿ. ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜಟೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನು ಜಟಾಧಾರಿಯಾದನು. ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಋಷಿಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನು ವೈಖಾನಸ ಮಾರ್ಗವನ್ನು (ವನವಾಸಿ ತಾಪಸರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು) ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು, ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕನಾದ ಗುಹನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಗುಹ, ಸೈನ್ಯ, ಕೋಶ, ಕೋಟೆ, ಜನಪದ — ಇವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾನೇ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಮಿತ್ರನಿಗೆ ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳ ನಿರ್ದೇಶನವು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೂಡಲೇ ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟನು. ‘ಅಕ್ಲೀಬಃ’ (ಅಳುಕಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಅವಿಷಾದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟರೂ ಅವನು ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತಪಸ್ವಿಜನಭೂಷಣ’ ಎಂಬುದು ಜಟೆಗಳ ವರ್ಣನೆ; ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ವಿಕಾರವೆನಿಸುವ ಅವೇ ತಾಪಸನಿಗೆ ಅಲಂಕಾರ. ‘ದುರಾರಕ್ಷತಮಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಕಾಪಾಡಬಲ್ಲದು) ಎಂಬ ಅತಿಶಯವಾಚಕದಿಂದ ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆಯ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸೈನ್ಯ, ಕೋಶ, ಕೋಟೆ, ಜನಪದ — ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅವ್ಯಗ್ರಃ’ (ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಉದ್ವೇಗರಹಿತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹೊರಡುವುದರಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿದೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಂಚಲತೆಯಿಲ್ಲ.

ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸಿದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನಿಂತಿರುವ ಈ ದೋಣಿಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಏರು; ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಏರಿಸು.’ ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೋಣಿಯ ಅಲುಗಾಟ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ಪರಿಗೃಹ್ಯ’ (ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಆಧರಿಸುವುದು. ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸದ ಆತ್ಮವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಏರಿಸಿ ಅನಂತರ ತಾನು ಏರಿದನು. ‘ಸರ್ವಮ್ ಅಪ್ರತಿಕೂಲಯನ್’ (ಯಾವುದನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿತ್ಯ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ತಾನೇ ಏರಿದನು; ಆಗ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನೂ ಆ ದೋಣಿಯನ್ನೇರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಂತೆಯೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಂತೆಯೂ ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಜಪಿಸಿದನು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮಂತ್ರಜಪ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವಿಧಿಯಿಂದ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಎರಡನ್ನೂ ಅವನು ಮಾಡಿದನು. ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಆಚಮಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆ ನದಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹಾರಥನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ಗುಹನನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ರಾಮನು ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಾವಿಕರನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವರಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚುಕ್ಕಾಣಿಗಾರನಿಂದ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿದ್ದ, ಶುಭವಾದ ಹುಟ್ಟುಗಳ ವೇಗದಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೋಣಿಯು ಬೇಗನೆ ನೀರನ್ನು ದಾಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಫ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಳ್ಳುವ ಮರದ ಸಾಧನ, ಅಂದರೆ ಹುಟ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಹುಟ್ಟು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮವತ್ ಕ್ಷತ್ರವತ್ ಚ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವನು ವೇದವಿದನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ ಜಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜಪುತ್ರನಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಂತೆ ವಿಜಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವ ಮೊದಲು ಅದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು ವಿಹಿತವಾದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ‘ಚೋದಯಾಮಾಸ ನಾವಿಕಾನ್’ (ನಾವಿಕರನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೋಣಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವವನು ಅವನೇ.

ಭಾಗೀರಥಿಯ ನಡುವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ ವೈದೇಹಿಯು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ನದಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಗಂಗೆಯೇ, ಇವನು ಧೀಮಂತನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಮಗ; ನಿನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಇವನು ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದು ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ನನ್ನೊಡನೆ ಇವನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸೀತೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೆಲ್ಲ ಪತಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ. ‘ಅನಂತರ, ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯಾದ ದೇವಿಯೇ, ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಈಡೇರಿದವಳಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು. ನೀನು ತ್ರಿಪಥಗೆಯಾದ ದೇವಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವೆ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ಶೋಭನೆಯೇ, ಅಂತಹ ನಿನಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತೇನೆ — ನರವ್ಯಾಘ್ರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ. ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನವನ್ನೂ ದಾನಮಾಡುವೆನು. ಸಾವಿರ ಸುರಾಘಟಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಂಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನ್ನದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು; ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ನಿನ್ನ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನೂ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುವೆನು. ಪಾಪರಹಿತೆಯೇ, ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಈ ಮಹಾಬಾಹುವು ನನ್ನೊಡನೆ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ವನವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುರಾಘಟಗಳ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಾನ್ನದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಪ್ರಾಚೀನ ಲೋಕಾಚಾರಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಾದರೋ ‘ಸುರೇಷು ನ ಘಟಂತೇ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೊರೆಯದವು) ಎಂಬ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ದೇವದುರ್ಲಭ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಗೆ ‘ದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ಪತಿಗೆ ಅನುಕೂಲಳಾದವಳು, ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವಳು. ಗಂಗೆಯ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಅವಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು, ಸಮುದ್ರನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವುದು, ತೀರದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವುದು. ಪೂಜೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಷರತ್ತಿನದು — ‘ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮೇಲೆ’; ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವೇ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪೇಶಲಮ್ ಅನ್ನಮ್’ ಎಂಬುದು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಭೋಜನದ ನಿರ್ದೇಶ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮತ್ತು ಗೋದಾನ ತೀರ್ಥಪೂಜೆಯ ಅಂಗಗಳು ಎಂಬುದು ಲೋಕರೀತಿ.

ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ, ಪತಿಯೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಸೀತೆಯು ಬೇಗನೆ ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು. ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ದೋಣಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಮುಂದೆ ಹೊರಟನು. ‘ನಾವಂ ಹಿತ್ವಾ’ (ದೋಣಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೊಂದಿಗಿನ ಕೊನೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದಂತಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಜನರಿರುವಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು. ನಮ್ಮಂಥವರು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನು ಮುಂದೆ ನಡೆ, ಸೀತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ; ನಾನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕಾಯುತ್ತಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿದ ಕ್ರಮ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಡುವೆ ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ರಾಮ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಕವಿ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇದುವರೆಗೆ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನಾವು ದಾಟಿಲ್ಲ; ಇಂದು ವೈದೇಹಿಯು ವನವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ಅರಿಯುವಳು. ಇಂದು ಅವಳು ಜನಸಂದಣಿಯೇ ಇಲ್ಲದ, ಹೊಲಗಳೂ ತೋಟಗಳೂ ಇಲ್ಲದ, ಏರುತಗ್ಗುಗಳ, ಕಡಿದಾದ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಳು.’ ರಾಮನ ಈ ಚಿಂತೆ ಸೀತೆಯ ಸುಕುಮಾರತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂದೆ ಹೊರಟನು, ಅವನ ಹಿಂದೆ ಸೀತೆ, ಅವಳ ಹಿಂದೆ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಘವ. ‘ನ ಹಿ ತಾವದ್ ಅತಿಕ್ರಾಂತಾ ಸುಕರಾ ಕಾಚನ ಕ್ರಿಯಾ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಆಶಯ — ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಮಾಡಿದುದೆಲ್ಲ ಸುಲಭವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು, ಕಷ್ಟವಾದುದು ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷೇತ್ರಾರಾಮವಿವರ್ಜಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೃಷಿಯ ಹೊಲಗಳ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನಗಳ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ವಿಷಮಂ ಪ್ರಪಾತಂ ಚ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನೆಲದ ಏರುಪೇರು ಮತ್ತು ಕಂದಕಗಳು. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಯ ರಕ್ಷಾ’ (ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಣೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೇವಲ ಅನುಚರನೆಂದಲ್ಲ, ಸಮಾನನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಗಂಗೆಯ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿದ ರಾಮನನ್ನು ಎಡೆಬಿಡದೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದು, ದಾರಿಯ ದೂರದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ, ವ್ಯಥಿತನಾದ ಬಡಪಾಯಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ದಾರಿಯ ದೂರದಿಂದ ರಾಮನು ಕಣ್ಮರೆಯಾದಾಗಲೇ ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಒಡೆಯಿತು. ಇದೇ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡ ಕೊನೆ; ಅವನ ಶೋಕವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ವರದನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಾದರೋ ಮಹಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಶುಭವಾದ ಬೆಳೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದ ವತ್ಸದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದನು — ವತ್ಸದೇಶವು ಪ್ರಯಾಗದ ಸಮೀಪದ ಜನಪದ, ಧನಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನವಾದುದು, ಅದರ ಜನರು ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟರು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ವರಾಹ, ಋಶ್ಯ, ಪೃಷತ, ಮಹಾರುರು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಶುದ್ಧವಾದ ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಹಸಿದವರಾಗಿ, ಸಂಜೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ) ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಹೊಸ ಖಂಡ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜಪುತ್ರನಲ್ಲ, ಜಟಾವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾದ ವನವಾಸಿ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ‘ತಪಸ್ವೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಕರುಣಾರ್ಥಕ — ಬಡಪಾಯಿ, ಶೋಚನೀಯ ಎಂದು. ರಾಮನಿಗೆ ‘ವರದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬೇಡುವವರಿಗೆ ಬಯಸಿದುದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೇಧ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯವಾದ ಶುದ್ಧ ಮಾಂಸವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ತಾಪಸರಿಗೂ ಕಾಡಿನ ಮಾಂಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൃംഗവേരപുരത്ത് ഗുഹനോടൊപ്പം രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ രാത്രി മുഴുവൻ ഉറക്കമൊഴിച്ച് ജ്യേഷ്ഠനെ കാത്തു. ഈ സർഗത്തിൽ, രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ, വിരിഞ്ഞ മാറിടമുള്ള മഹായശസ്വിയായ രാമൻ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഉണ്ണീ, ഇതു സൂര്യോദയത്തിന്റെ നേരമാണ്; ഭഗവതിയായ രാത്രി കടന്നുപോയി. നല്ല കറുപ്പുനിറമുള്ള ആ പക്ഷി, കുയിൽ, കൂകുന്നു; കാട്ടിൽ ശബ്ദിക്കുന്ന മയിലുകളുടെ ഒച്ചയും കേൾക്കുന്നുണ്ട്. അതിനാൽ സൗമ്യനായവനേ, അതിവേഗം ഒഴുകുന്ന, സമുദ്രത്തിലേക്കു ചെല്ലുന്ന ജാഹ്നവിയെ നമുക്കു കടക്കാം.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാമൻ ദുഃഖം കാരണം യാത്ര വൈകിക്കുന്നില്ല, രാത്രിയിലെ ഉറക്കമൊഴിപ്പിന്റെ ക്ഷീണത്തെപ്പറ്റി പറയുന്നുമില്ല; കുയിലിന്റെയും മയിലുകളുടെയും ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ നേരമറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം യാത്ര തുടങ്ങുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ രീതി — ചെയ്യേണ്ടത് തക്കസമയത്തുതന്നെ തുടങ്ങുന്നു. മിത്രങ്ങൾക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്ന സൗമിത്രി രാമന്റെ വാക്കിന്റെ പൊരുൾ ഗ്രഹിച്ച്, ഗുഹനെയും സുമന്ത്രനെയും വിളിച്ച്, ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ വന്നുനിന്നു. ‘വിജ്ഞായ’ (ഗ്രഹിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ലക്ഷ്മണൻ വാക്കു കേൾക്കുക മാത്രമല്ല, ഉദ്ദേശ്യവും ഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നാണ്; അതിനാൽ വേറിട്ടൊരു ആജ്ഞ അദ്ദേഹം കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഗംഗാതരണത്തിന്റെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ഗംഗയുടെ തെക്കേക്കരയിൽ കോസലജനപദത്തിന്റെ അതിർത്തി അവസാനിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഗംഗ കടക്കലാണ് വനവാസത്തിന്റെ യഥാർഥമായ ആരംഭമെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘പൃഥുവക്ഷാഃ’ (വിരിഞ്ഞ മാറിടമുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ക്ഷാത്രരൂപത്തെയും ‘ശുഭലക്ഷണം’ എന്നത് ലക്ഷ്മണന്റേതിനെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; താപസവേഷത്തിലും ഇരുവരുടെയും രാജലക്ഷണങ്ങൾ നശിക്കുന്നില്ലെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗംഗയെ ഇവിടെ മൂന്നു പേരുകളാൽ പരാമർശിക്കുന്നു — ജാഹ്നവി, ശീഘ്രഗ (അതിവേഗം ഒഴുകുന്നവൾ), സാഗരംഗമ (സമുദ്രത്തിലേക്കു ചെല്ലുന്നവൾ); ഇവയാൽ യഥാക്രമം അവളുടെ പുരാണബന്ധവും വേഗവും ലക്ഷ്യസ്ഥാനവും സൂചിതമാകുന്നു. സുമന്ത്രനെ വിളിക്കുന്നതും ഇവിടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴി അടുത്ത സംഭാഷണത്തിനു കളമൊരുങ്ങുന്നു. കുയിലിന്റെ ‘സുകൃഷ്ണഃ’ (നല്ല കറുത്ത) എന്ന വിശേഷണം നേരിട്ടു കണ്ടതിന്റെ സാക്ഷ്യമാണ്; മയിലുകളുടെ കേകാരവമാകട്ടെ ഇവിടെ വർഷകാലത്തിന്റെയല്ല, പ്രഭാതത്തിന്റെ സൂചനയായാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത്.

സ്ഥപതിയായ ഗുഹൻ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് അതു സ്വീകരിച്ച്, ഉടൻതന്നെ മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘തുഴകളോടുകൂടിയതും ചുക്കാൻപിടിക്കുന്നവനുള്ളതും ശുഭവും എളുപ്പം കടത്തുന്നതും ഉറപ്പുള്ളതുമായ ഒരു തോണി കടവിൽ വേഗം കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ ഇവിടെ തോണിയുടെ നാലു ലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു — തള്ളിനീക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളായ തുഴകളോടുകൂടിയിരിക്കൽ, ചുക്കാൻപിടിക്കുന്നവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കൽ, ഉറപ്പ്, സുഖമായി കടക്കാൻ പറ്റുന്നത്. തോണികളുടെ ഉടമയായ നിഷാദരാജൻ തന്നെ ഏറ്റവും നല്ല തോണി പരിശോധിച്ച് അയയ്ക്കുന്നു — ഇതാണ് ആതിഥ്യത്തിന്റെ പൂർണത. ഗുഹന്റെ ആ ആജ്ഞ കേട്ട് ഗുഹന്റെ മഹാനായ മന്ത്രി പോയി മനോഹരമായ ഒരു തോണി അടുപ്പിച്ച് ഗുഹനെ അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ ഗുഹൻ കൈകൂപ്പി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, ഈ തോണി എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഇനി ഞാൻ അങ്ങേക്കായി എന്തു ചെയ്യണം? ദേവപുത്രനു തുല്യനായവനേ, സമുദ്രത്തിലേക്കു ചെല്ലുന്ന നദി കടക്കാനുള്ളതാണ് ഈ തോണി; പുരുഷവ്യാഘ്രമേ, സുവ്രതനേ, വേഗം കയറിയാലും.’ ‘ഇനി എന്തു ചെയ്യണം’ എന്ന ഗുഹന്റെ ചോദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തിയുടെ തൃപ്തിയില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചെയ്തതെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിനു തുച്ഛമായേ തോന്നുന്നുള്ളൂ. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ ഗുഹനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങുമൂലം എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറിയിരിക്കുന്നു; വേഗം (സാധനങ്ങൾ) കയറ്റിക്കൊള്ളുക.’ ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവിടെ തോണിയുടെ കഥ വളരെ ചുരുക്കിയാണ്. ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിലാകട്ടെ ഗുഹന്റെ ആതിഥ്യം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ഇതുതന്നെയാണ് നിഷാദന്റെ ഭക്തിയുടെ കൊടുമുടി. ഇവിടെ ‘തീർഥേ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് നദിയിൽ ഇറങ്ങുന്ന സ്ഥലം, തോണികൾ കെട്ടിയിടുന്ന കടവ്, എന്നാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ‘സുവ്രത’ എന്ന ഗുഹന്റെ സംബോധന രാമന്റെ പുതിയ താപസവ്രതത്തെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ‘കൃതകാമോഽസ്മി ഭവതാ’ (അങ്ങുമൂലം ഞാൻ കൃതാർഥനായി) എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് ഗുഹന്റെ ആതിഥ്യം മുഴുവൻ ഒറ്റ വാക്കിൽ സ്വീകരിക്കുന്നു — കൂടുതലൊന്നും യാചിക്കുന്നില്ല, കാരണം താപസന് അല്പംകൊണ്ടുതന്നെ മതിയാകും. ഇങ്ങനെ സൗഹൃദം അതിന്റെ നിർവഹണത്തോടെ പൂർണമാകുന്നു.

പിന്നെ വില്ലാളികളായ ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരും ആവനാഴികൾ ധരിച്ച്, വാളുകൾ കെട്ടി, സീതയോടൊപ്പം ഗംഗയുള്ളിടത്തേക്കു ചെന്നു. ‘കലാപാൻ സന്നഹ്യ’ (ആവനാഴികൾ ധരിച്ച്) എന്ന പദങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, താപസവേഷത്തിലും അവർ ക്ഷത്രിയധർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നാണ് — വില്ലും അമ്പുകളും വാളും അവരുടെ നിത്യസഹചാരികളാണ്. ധർമജ്ഞനായ രാമന്റെ അടുത്ത് വിനയത്തോടെ ചെന്ന് സൂതനായ സുമന്ത്രൻ കൈകൂപ്പി ചോദിച്ചു: ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ ഈ ചോദ്യം സുമന്ത്രന്റെ ആശയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ തന്നോട് എന്തെങ്കിലും ഒരു കാര്യം ആജ്ഞാപിക്കണമെന്നും അതുവഴി തനിക്ക് ഒപ്പംതന്നെ നിൽക്കാമെന്നും അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദാശരഥി ഉത്തമമായ വലംകൈകൊണ്ട് സുമന്ത്രനെ തൊട്ടുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘സുമന്ത്രാ, വേഗം മടങ്ങിപ്പോവുക; രാജാവിന്റെ അടുത്തുണ്ടായിരിക്കുക, ജാഗ്രതയോടെയിരിക്കുക.’ കൈകൊണ്ടുള്ള സ്പർശം ഇവിടെ വാക്കിനെക്കാൾ കൂടുതൽ പറയുന്നു — അതു സ്നേഹത്തിന്റെയും ആശ്വാസത്തിന്റെയും സൂചകമാണ്. ഈ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; സർഗമധ്യത്തിലെ വൃത്തമാറ്റം ഭാവത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മടങ്ങുക’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ട് രാമൻ തുടർന്നു: ‘ഇത്രത്തോളമേ അങ്ങ് എനിക്കായി ചെയ്യേണ്ടതുള്ളൂ; രഥം വിട്ട് കാൽനടയായിത്തന്നെ ഞങ്ങൾ മഹാവനത്തിലേക്കു പോകും.’ തനിക്കു മടങ്ങാൻ അനുവാദം കിട്ടിയെന്നു കണ്ട്, ദുഃഖിതനായ ആ സാരഥി ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കഥയിൽ വലിയൊരു വഴിത്തിരിവാണ് — രഥം ഉള്ളിടത്തോളം അയോധ്യയുമായുള്ള ബന്ധം ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നു; രഥം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതോടെ അതും അറ്റുപോകുന്നു. ‘ഉത്തമദക്ഷിണേന കരേണ’ (ഉത്തമമായ വലംകൈകൊണ്ട്) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളും ചിന്തനീയമാണ് — വലംകൈ ശുഭമാണ്, ഉത്തമമെന്നാൽ ലക്ഷണസമ്പന്നവും; അതുകൊണ്ടുള്ള സ്പർശം ആശീർവാദത്തിനു തുല്യമാകുന്നു. ‘ജാഗ്രതയോടെയിരിക്കുക’ എന്നത് സുമന്ത്രനുള്ള അന്തിമമായ ആജ്ഞയാണ് — വൃദ്ധനായ രാജാവിനെ സംരക്ഷിക്കുക അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചുമതലയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാൽനടയായി പോകും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ രാജാവിനുചിതമായ വാഹനം ഉപേക്ഷിച്ച് താപസനുചിതമായ കാൽനടയാത്ര സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘അവേക്ഷ്യ’ (കണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട്, തന്നെ പറഞ്ഞയയ്ക്കുകയാണെന്ന് സുമന്ത്രൻ സ്വയംതന്നെ മനസ്സിലാക്കുന്നു, വേറിട്ടൊരു വാക്കു കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല എന്നു സൂചിതമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖം ഇരട്ടിക്കുന്നു.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു: ‘അനുജനോടും ഭാര്യയോടുംകൂടി അങ്ങ് ഒരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ കാട്ടിൽ വസിക്കേണ്ടിവരുന്നു എന്ന ഈ വിധി ലോകത്തിൽ ഒരാൾക്കും മറികടക്കാനായിട്ടില്ല. അങ്ങേക്ക് ഈ ആപത്തു വന്നുചേർന്നെങ്കിൽ, ബ്രഹ്മചര്യത്തിനോ നന്നായുള്ള വേദാധ്യയനത്തിനോ മൃദുത്വത്തിനോ ആർജവത്തിനോ ഫലമുണ്ടാകുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.’ ഈ വാക്ക് ദുഃഖത്തിന്റെ ആവേഗത്തിൽനിന്നു പിറന്നതാണ് — ധർമത്തിന്റെ ഫലം കണ്ണിൽ കാണാവുന്നതാണ് എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധമായ വിശ്വാസം രാമന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട് ഇളകിപ്പോയി. എന്നാൽ തൊട്ടുപിന്നാലെ അദ്ദേഹം സ്വയം സമാധാനിക്കുന്നു: ‘രാഘവാ, വൈദേഹിയോടും അനുജനോടുമൊപ്പം കാട്ടിൽ വസിച്ച്, മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കുന്നവനെപ്പോലെ അങ്ങ് പരമമായ ഗതി പ്രാപിക്കും.’ ഇങ്ങനെ സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് രണ്ടായി പിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ധർമം നിഷ്ഫലമാണോ എന്ന ശങ്ക, മറുവശത്ത് രാമന്റെ ഗതിയെപ്പറ്റിയുള്ള ഉറപ്പ്; ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭക്തന്റെ സ്വഭാവം ഇതുതന്നെ. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ സ്വന്തം ദുഃഖം തുറന്നുകാട്ടുന്നു: ‘ഞങ്ങളാകട്ടെ നശിച്ചവരാണ്, അവളാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവർ; പാപിനിയായ കൈകേയിയുടെ വശത്തായി ഞങ്ങൾ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നവരാകും.’ ഇവിടെ ‘ഹതാഃ’ (നശിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ നിരർഥകതയാണ് പറയുന്നത്. തനിക്കു തുല്യനായ രാമനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദൂരേക്കു പോകുന്ന രാമനെ കണ്ട് ദുഃഖാർത്തനായ സാരഥി ഏറെനേരം കരഞ്ഞു. ‘ആത്മസമം’ (തനിക്കു തുല്യൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സുമന്ത്രൻ രാമനെ വെറും യജമാനനായല്ല, തന്റെതന്നെ രണ്ടാം രൂപമായിട്ടാണ് കാണുന്നത് എന്നാണ്. ‘പ്രാകൃതവത്’ (സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — എല്ലാവരുടെയും രാജാവാകാൻ യോഗ്യനായവൻ സാധാരണജനങ്ങളെപ്പോലെ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെയാണ് സുമന്ത്രന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലം. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കുന്നവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ ഉത്തരം നൽകി — പുറമേയുള്ള പരാജയവും ഉള്ളിലെ വിജയത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ വിലാപം സ്തുതിയിൽ അവസാനിക്കുന്നു.

കണ്ണീരടങ്ങിയപ്പോൾ ശുദ്ധജലം തൊട്ട് (ആചമിച്ച്) രാമൻ സൂതനോടു മധുരമായ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്ക് അങ്ങയ്ക്കു തുല്യനായ ഒരു സുഹൃത്തിനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ദശരഥരാജാവ് എന്നെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുംവിധം അങ്ങു ചെയ്യുക.’ ഇതുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായ ഉപദേശം — രാമന്റെ ചിന്ത സ്വന്തം ദുഃഖത്തെപ്പറ്റിയല്ല, അച്ഛന്റെ ദുഃഖത്തെപ്പറ്റിയാണ്. ‘ആ ഭൂപതി ദുഃഖത്താൽ തകർന്ന മനസ്സുള്ളവനാണ്, വൃദ്ധനാണ്, കാമത്തിന്റെ ഭാരത്താൽ തളർന്നവനുമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ അങ്ങയോട് ഇതു പറയുന്നത്. ആ മഹാത്മാവായ മഹീപതി കൈകേയിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായി എന്ത് എങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ചാലും, അതു മടികൂടാതെ ചെയ്യണം. രാജാക്കന്മാർ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നതുതന്നെ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അവരുടെ മനസ്സ് തടയപ്പെടാതിരിക്കാനാണല്ലോ.’ ഇവിടെ രാമൻ രാജനീതിയുടെ ഒരു സൂത്രംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ സങ്കല്പം തടസ്സപ്പെടാതിരിക്കുക എന്നതാണ് രാജ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം; അതിനാൽ അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയിൽ സംശയിച്ചുനിൽക്കരുത്. ‘അതുകൊണ്ട് സുമന്ത്രാ, ആ മഹാരാജാവ് അപ്രിയം അനുഭവിക്കാതെയും ദുഃഖത്താൽ തളരാതെയും ഇരിക്കുംവിധം ചെയ്യുക. ഇതുവരെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത, വൃദ്ധനും ആര്യനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ രാജാവിനെ വന്ദിച്ചിട്ട് എനിക്കുവേണ്ടി ഈ വാക്കു പറയുക: ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; ‘അയോധ്യയിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടരായി’ എന്നോ ‘കാട്ടിൽ വസിക്കേണ്ടിവരും’ എന്നോ ഓർത്ത് ഞങ്ങൾ വിഷമിക്കുന്നില്ല. പതിനാലു വർഷം കഴിയുമ്പോൾ ലക്ഷ്മണനെയും എന്നെയും സീതയെയും വേഗം മടങ്ങിയെത്തിയവരായി അങ്ങു കാണും.’ ഇങ്ങനെ അച്ഛന്റെ ദുഃഖം കുറയ്ക്കാനായി രാമൻ തന്റെ ദുഃഖം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. ‘ശുചിയായ ജലം തൊട്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ആചമനത്തിന്റെ ശൗചവിധി സൂചിതമാകുന്നു — ദുഃഖംകൊണ്ട് അശുചിയായശേഷം വീണ്ടും ശുദ്ധി നേടിയിട്ടാണ് രാമന്റെ വാക്കു കേൾക്കാൻ സുമന്ത്രൻ യോഗ്യനായത്. ‘വീണ്ടും വീണ്ടും’ എന്നത് രാമന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു; ഒരിക്കൽ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തൃപ്തനാകുന്നില്ല, സാരഥിയുടെ മനസ്സ് സ്ഥിരമാകുംവരെ മധുരമായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു.

‘രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, സുമന്ത്രാ, എന്റെ അമ്മയോടും മറ്റു ദേവിമാരോടും ഒപ്പം കൈകേയിയോടും ഇതുതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുക. കൗസല്യയോട് (ഞങ്ങളുടെ) ആരോഗ്യവാർത്ത പറയുക; സീതയുടെയും ആര്യനായ എന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും വാക്കായി പാദവന്ദനവും അറിയിക്കുക.’ ഇവിടെ ‘കൈകേയിയോടും’ എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — തന്നെ നാടുകടത്തിയവളോടുപോലും അദ്ദേഹം കുശലാന്വേഷണം അയയ്ക്കുന്നു; അതിൽ വിദ്വേഷത്തിന്റെ ലാഞ്ഛനപോലുമില്ല. ‘മഹാരാജാവിനോട് ഇങ്ങനെയും പറയണം — ഭരതനെ വേഗം വരുത്തുക; വന്നുചേരുന്ന ഭരതനെ രാജാവിന് അഭിമതമായ പദവിയിൽ സ്ഥാപിക്കണം. ഭരതനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്താൽ, ഞങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സന്താപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദുഃഖം അങ്ങയെ കീഴടക്കുകയില്ല. ഭരതനോടും പറയണം — രാജാവിനോടു നീ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ എല്ലാ അമ്മമാരോടും ഒരു ഭേദവുമില്ലാതെ പെരുമാറണം. നിനക്കു കൈകേയിയും സുമിത്രയും എങ്ങനെ ഭേദമില്ലാത്തവരോ, അങ്ങനെതന്നെ എന്റെ അമ്മയായ കൗസല്യാദേവിയും — വിശേഷിച്ചും. അച്ഛനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് യൗവരാജ്യം നോക്കിനടത്തിയാൽ ഇഹത്തിലും പരത്തിലും എന്നും സുഖം വളർത്താനാകും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം പൂർണമായി പ്രകടമാകുന്നു — ആരു കാരണം അദ്ദേഹം രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായോ, അവളുടെ മകനുതന്നെ അദ്ദേഹം രാജ്യസ്ഥിരതയ്ക്കുള്ള ഉപദേശം നൽകുന്നു; കൂടാതെ കൗസല്യയ്ക്കു വിശേഷമായ ആദരവും യാചിക്കുന്നു — പക്ഷപാതംകൊണ്ടല്ല, അനാഥയായ വൃദ്ധയുടെ സംരക്ഷണത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. ഇങ്ങനെ രാമനാൽ മടക്കി അയയ്ക്കപ്പെട്ട്, ബോധ്യപ്പെടുത്തപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ ആ വാക്കുകളെല്ലാം കേട്ട് സ്നേഹംകൊണ്ട് കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞു. ‘നൃപമതേ പദേ’ (രാജാവിന് അഭിമതമായ പദവിയിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ യൗവരാജ്യത്തിന്റെ പേരെടുത്തു പറയുന്നില്ല, ‘രാജാവ് ഏതു പദവി കരുതുന്നുവോ അത്’ എന്നേ പറയുന്നുള്ളൂ — ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം കോട്ടംതട്ടാതെ കാക്കുന്നു. ‘സർവാസ്വേവ അവിശേഷതഃ’ (എല്ലാവരോടും ഭേദമില്ലാതെ) എന്നതിലൂടെ ഭരതനുള്ള ഉപദേശത്തിൽ അമ്മമാരോടുള്ള സമത്വമാണ് ധർമമെന്നു സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു; തുടർന്നു കൗസല്യയ്ക്കുള്ള വിശേഷം അനാഥത്വം കാരണമാണ്, പക്ഷപാതം കാരണമല്ല. ‘അസ്മത്സന്താപജം ദുഃഖം’ (ഞങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സന്താപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദുഃഖം) എന്ന സമാസത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ വനവാസംകൊണ്ടുണ്ടായ ദുഃഖത്തെ അച്ഛന്റെ ഒരു രോഗമായി കരുതുന്നു; അതിനുള്ള പ്രതിവിധി ഭരതാഭിഷേകംതന്നെയെന്നു കരുതുകയും ചെയ്യുന്നു.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു: ‘സ്നേഹംകൊണ്ട് പതറാതെ, ഉപചാരമൊന്നും കൂടാതെ ഞാൻ എന്തു പറഞ്ഞാലും, ‘ഇവൻ ഭക്തനാണല്ലോ’ എന്നു കരുതി അങ്ങു ക്ഷമിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ക്ഷമ യാചിച്ച് അദ്ദേഹം തന്റെ ഹൃദയം തുറക്കുന്നു: ‘അങ്ങയില്ലാതെ ഞാൻ ആ നഗരത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ മടങ്ങും? അങ്ങയുടെ വേർപാടുകൊണ്ട് ആ നഗരം പുത്രദുഃഖത്താൽ തളർന്ന ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെയാകും. രാമനോടുകൂടിയ രഥം കണ്ടപ്പോൾപോലും ജനങ്ങൾ അന്ന് എങ്ങനെയായിരുന്നുവോ, രാമനില്ലാത്ത രഥം കണ്ടാൽ ആ നഗരം പിളർന്നുപോയെന്നുവരും. ഈ ഒഴിഞ്ഞ രഥം കണ്ടാൽ, യുദ്ധത്തിൽ വീരനായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ട് സാരഥി മാത്രം ശേഷിച്ച സൈന്യത്തെപ്പോലെ, നഗരം ദൈന്യത്തിലാഴും.’ ഈ ഉപമ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — യുദ്ധത്തിൽ നായകൻ മരിക്കുമ്പോൾ സാരഥി മാത്രം രഥവുമായി മടങ്ങിവരുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം ഒറ്റയ്ക്കു മടങ്ങിച്ചെല്ലും; നഗരത്തിന്റെ ദുഃഖവും അതുപോലെതന്നെയായിരിക്കും. ‘ദൂരെ വസിക്കുന്നെങ്കിലും അങ്ങ് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതായി മനസ്സുകൊണ്ടു ചിന്തിച്ച്, ഇന്ന് പ്രജകൾ നിശ്ചയമായും ആഹാരം ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കും. അങ്ങയെ നാടുകടത്തിയപ്പോൾ പ്രജകൾക്കിടയിൽ എന്തു കോലാഹലമുണ്ടായെന്ന് അങ്ങുതന്നെ കണ്ടതാണ്; അങ്ങയെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്താൽ അവരുടെ മനസ്സുകൾ തളർന്നിരിക്കുന്നു. പൗരന്മാർ അന്ന് ഉയർത്തിയ ആർത്തനാദത്തിന്റെ നൂറിരട്ടി, രഥത്തോടുകൂടി എന്നെ മാത്രം കാണുമ്പോൾ അവർ ഉയർത്തും.’ ഇങ്ങനെ സുമന്ത്രൻ തന്റെ ദുഃഖം മാത്രമല്ല പറയുന്നത്, നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ അവസ്ഥയുംതന്നെ വരച്ചുകാട്ടുന്നു. ‘നോപചാരേണ’ (ഉപചാരമില്ലാതെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുമന്ത്രൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാജസഭയിലെ ശിഷ്ടാചാരം വിട്ട് ഹൃദയത്തിന്റെ ഭാഷയിലാണ് താൻ സംസാരിക്കുന്നത് എന്നാണ്. ‘പുത്രശോകാതുരയെപ്പോലെ’ എന്നത് നഗരത്തിനു സ്ത്രീരൂപത്തിലുള്ള ഉപമയാണ്; അവിടെ നഗരം അമ്മയും രാമൻ മകനുമാണ്. ‘ശതഗുണം’ (നൂറിരട്ടി) എന്ന സംഖ്യാവാചകത്താൽ ആർത്തനാദത്തിന്റെ വർധന കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒന്നാമത്തെ നാദം യാത്രപുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, രണ്ടാമത്തേത് ഒഴിഞ്ഞ രഥം കാണുമ്പോൾ.

‘കൗസല്യാദേവിയോടു ഞാൻ എന്തു പറയും? ‘അങ്ങയുടെ മകനെ ഞാൻ അമ്മാവന്റെ വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു, ദുഃഖിക്കേണ്ട’ എന്നോ? ഇങ്ങനെയൊരു അസത്യവാക്ക് ഞാൻ ഒരിക്കലും പറയുകയില്ല; അപ്രിയമായ ഈ സത്യവാക്കാകട്ടെ എങ്ങനെ പറയും?’ ഇവിടെ സുമന്ത്രന്റെ ധർമസങ്കടം വ്യക്തമാണ് — അസത്യം പറയാൻ കഴിയില്ല, സത്യം പറയാൻ മനസ്സു വരുന്നുമില്ല. ‘എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള, അങ്ങയുടെ ബന്ധുജനങ്ങളെ വഹിച്ചിരുന്ന ഈ ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ അങ്ങയില്ലാത്ത രഥം എങ്ങനെ വലിക്കും? അതിനാൽ അങ്ങയില്ലാതെ അയോധ്യയിലേക്കു പോകാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല; അനഘനേ, വനവാസത്തിൽ അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ എനിക്ക് അനുവാദം തരണം. യാചിക്കുന്ന എന്നെ അങ്ങ് ഉപേക്ഷിക്കുകതന്നെ ചെയ്യുമെങ്കിൽ, അങ്ങ് ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ആ നിമിഷംതന്നെ ഞാൻ ഇവിടെ രഥത്തോടുകൂടി അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ഈ പ്രതിജ്ഞ ഭൃത്യഭക്തിയുടെ അങ്ങേയറ്റമാണ്. ‘രാഘവാ, കാട്ടിൽ അങ്ങയുടെ തപസ്സിനു തടസ്സമുണ്ടാക്കുന്നവ എന്തെല്ലാമുണ്ടോ, അവയെയെല്ലാം ഞാൻ രഥംകൊണ്ടു തടഞ്ഞുനിർത്തും. അങ്ങുമൂലം രഥം ഓടിക്കുന്നതിന്റെ സുഖം എനിക്കു കിട്ടി; അങ്ങുമൂലംതന്നെ വനവാസത്തിന്റെ സുഖവും ഞാൻ ആശിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സുമന്ത്രൻ വേതനമോ പദവിയോ യാചിക്കുന്നില്ല, സേവനം മാത്രം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ സേവനംതന്നെയാണ് ഫലം, ഫലത്തിനുള്ള ഉപാധിയല്ല. കുതിരകളെയും അദ്ദേഹം പരാമർശിക്കുന്നു, കാരണം അവയും രാമന്റെ ബന്ധുജനങ്ങളെ വഹിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ അവയ്ക്കും രാമനുമായി ബന്ധമുണ്ട്. ‘രഥത്തോടുകൂടി അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും’ എന്ന പ്രതിജ്ഞയിൽ രഥവും ഒപ്പം പോകുന്നു — കാരണം സാരഥിയുടെ അസ്തിത്വം രഥത്തോടൊപ്പമാണ്. ‘തപോവിഘ്നകരാണി’ (തപസ്സിനു വിഘ്നമുണ്ടാക്കുന്നവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കാട്ടിലെ ഉപദ്രവങ്ങളെ രഥംകൊണ്ടു തടയാമെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവനത്തിന്റെ പ്രായോഗികമായ മൂല്യവും സൂചിതമാകുന്നു. എന്നാൽ കാട്ടിൽ താപസനു രഥംകൊണ്ടു പ്രയോജനമില്ലെന്ന് രാമന് അറിയാം. ‘ത്വദ്ബന്ധുജനവാഹിനഃ’ (അങ്ങയുടെ ബന്ധുജനങ്ങളെ വഹിച്ചിരുന്നവ) എന്ന കുതിരകളുടെ വിശേഷണത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഇതേ കുതിരകളാണ് രാമന്റെ കുടുംബത്തെ വഹിച്ചിരുന്നത്, അതിനാൽ അവയുടെ വേർപാടും സഹിക്കാനാവാത്തതാണ് എന്നാണ്.

‘പ്രസാദിച്ചാലും; കാട്ടിൽ അങ്ങയുടെ തൊട്ടടുത്തുള്ളവനായിരിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ‘എന്റെ അടുത്തുതന്നെ ഉണ്ടായിരിക്കുക’ എന്ന് സ്നേഹത്തോടെ പറയുന്ന വാക്കു കേൾക്കാൻ ഞാൻ കൊതിക്കുന്നു. വീരാ, ഈ കുതിരകളും കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന അങ്ങയെ പരിചരിക്കുമെങ്കിൽ അവയും പരമമായ ഗതി പ്രാപിക്കും.’ ഇവിടെ കുതിരകൾക്കുപോലും മോക്ഷസാധനത്വം പറയുന്നു — സത്പുരുഷസേവയാൽ മൃഗങ്ങൾപോലും ഉത്തമഗതി നേടുമെന്നത് ശാസ്ത്രസമ്മതമായ ദർശനമാണ്. ‘കാട്ടിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ തലകൊണ്ട് അങ്ങയെ ശുശ്രൂഷിക്കും; അയോധ്യയെയോ ദേവലോകത്തെയോ ഞാൻ പൂർണമായും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ദുഷ്കർമം ചെയ്തവന് മഹേന്ദ്രന്റെ രാജധാനിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, അങ്ങയില്ലാതെ എനിക്ക് ആ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കാനാവില്ല.’ ഈ ഉപമ ഗംഭീരമാണ് — പാപിക്കു സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശനം നിഷിദ്ധമായിരിക്കുന്നതുപോലെ രാമനില്ലാത്ത അയോധ്യ അദ്ദേഹത്തിനു നിഷിദ്ധമാണ്. ‘വനവാസം തീരുമ്പോൾ ഇതേ രഥത്തിൽ അങ്ങയെ വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകണം — ഇതുതന്നെയാണ് എന്റെ മനോരഥം. കാട്ടിൽ അങ്ങയോടൊപ്പമാണെങ്കിൽ എനിക്കു പതിനാലു വർഷം ക്ഷണനേരംപോലെ കടന്നുപോകും; അല്ലെങ്കിലോ നൂറുകണക്കിനു വർഷങ്ങൾപോലെ. ഭൃത്യവത്സലനേ, യജമാനപുത്രൻ പോയ വഴിയിൽ നിൽക്കുന്നവനും, തന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും, ഭക്തനുമായ ഈ ഭൃത്യനെ അങ്ങ് ഉപേക്ഷിക്കരുത്.’ അവസാനവാക്യത്തിൽ അദ്ദേഹം ധർമശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷ ആശ്രയിക്കുന്നു — സ്വസ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്ന ഭൃത്യനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് യജമാനന്റെ ധർമമല്ല. ‘മൂർധ്നാ ശുശ്രൂഷണം’ (തലകൊണ്ടുള്ള ശുശ്രൂഷ) എന്ന പദംകൊണ്ട് തലയിൽ ഭാരം ചുമക്കുന്നതുപോലുള്ള അത്യന്തം വിനീതമായ സേവനം സൂചിതമാകുന്നു. ‘ക്ഷണഭൂതാനി’ (ക്ഷണംപോലെയായവ), ‘ശതസംഖ്യാനി’ (നൂറുകണക്കിനുള്ളവ) എന്നിവയിലൂടെ കാലത്തിന്റെ ആപേക്ഷികത കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ദീർഘമായ കാലവും ചുരുങ്ങിയതാണ്, വിരഹത്തിലാകട്ടെ ചുരുങ്ങിയതും ദീർഘമാണ്. ഇതു ഭക്തിയുടെ അനുഭൂതിയാണ്, ജ്യോതിഷഗണനയല്ല.

ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ ദീനനായി വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കുന്ന സുമന്ത്രനോട് ഭൃത്യരിൽ അനുകമ്പയുള്ള രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘യജമാനനിൽ വാത്സല്യമുള്ളവനേ, അങ്ങയുടെ പരമമായ ഭക്തി എനിക്കറിയാം. എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് അങ്ങയെ ഇവിടെനിന്നു നഗരത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നതെന്നു കേട്ടുകൊള്ളുക.’ ഇവിടെ രാമൻ ആജ്ഞകൊണ്ടല്ല, കാരണം പറഞ്ഞുകൊടുത്താണ് സുമന്ത്രനെ മടക്കുന്നത്; ഇതാണ് ഉത്തമനായ യജമാനന്റെ ധർമം. ‘അങ്ങ് നഗരത്തിൽ ചെന്നതു കണ്ടാൽ എന്റെ ഇളയമ്മയായ കൈകേയിക്ക് ‘രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോയി’ എന്ന് ഉറപ്പുവരും. മറിച്ചായാൽ അവൾക്കു തൃപ്തിയുണ്ടാവില്ല; ഞാൻ വനവാസത്തിനു പോയിട്ടും, ധർമിഷ്ഠനായ രാജാവിനെ ‘അസത്യം പറയുന്നവൻ’ എന്ന് അവൾ അതിരുകടന്നു സംശയിച്ചേക്കും.’ ഇതാണ് രാമന്റെ ദീർഘദർശിത്വം — സുമന്ത്രന്റെ മടക്കം വെറും വേർപാടല്ല, അച്ഛന്റെ സത്യവാദിത്വത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ തെളിവാണ്. സാരഥി രഥത്തോടൊപ്പം മടങ്ങിച്ചെല്ലാതിരുന്നാൽ, രാജാവ് രാമനെ എവിടെയോ രഹസ്യമായി പാർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു കൈകേയി സംശയിക്കും. ‘എന്റെ ഇളയമ്മയ്ക്ക് ഭരതൻ കാക്കുന്ന സമൃദ്ധമായ പുത്രരാജ്യം ലഭിക്കണം — ഇതാണ് എന്റെ പ്രഥമകല്പം. അതിനാൽ എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനും രാജാവിനു പ്രിയം ചെയ്യാനുമായി, സുമന്ത്രാ, അങ്ങു നഗരത്തിലേക്കു പോവുക; ഏല്പിച്ച സന്ദേശങ്ങൾ ഓരോന്നും അതതുപോലെ പറയുക.’ ഇങ്ങനെ കൈകേയിയുടെ മനോരഥം നിറവേറ്റുന്നതുതന്നെ തന്റെ ഒന്നാമത്തെ കർത്തവ്യമായി രാമൻ കരുതുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ ഔദാര്യം. ‘പ്രഥമഃ കല്പഃ’ എന്ന പദത്തിൽ ഒരു ശാസ്ത്രീയപരിഭാഷ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — കല്പം എന്നാൽ വിധിയുടെ ഒരു പ്രകാരം; പല പ്രകാരങ്ങൾ സാധ്യമായിടത്ത് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായതാണ് പ്രഥമകല്പം. രാമന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ കൈകേയിയുടെ തൃപ്തിയാണ് പ്രഥമകല്പം, കാരണം അതിലൂടെയാണ് അച്ഛന്റെ സത്യം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘തഥാ തഥാ’ (അതതുപോലെ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ഓരോ സന്ദേശവും യഥായോഗ്യം അറിയിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സൂതനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സാന്ത്വനപ്പെടുത്തിയശേഷം, തളർച്ചയില്ലാത്ത രാമൻ ഗുഹനോടു യുക്തിയുക്തമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഗുഹാ, ജനങ്ങളുള്ള കാട്ടിൽ എനിക്കിപ്പോൾ വസിക്കുന്നതു യോഗ്യമല്ല; ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുകതന്നെ വേണം, അതാണ് വിധി.’ ‘സജനേ വനേ’ (ജനങ്ങളുള്ള കാട്ടിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ജനങ്ങൾ വന്നുപോകുന്ന, ശൃംഗവേരപുരത്തിനടുത്തുള്ള കാടിനെയാണ് പറയുന്നത്; താപസനാകട്ടെ ജനശൂന്യമായ സ്ഥലമാണ് യോഗ്യം. ‘അതുകൊണ്ട് തപസ്വികൾക്ക് അലങ്കാരമായ നിയമം സ്വീകരിച്ച്, അച്ഛന്റെയും സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും നന്മ കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ജട കെട്ടി ഞാൻ പോകും. പേരാലിന്റെ കറ കൊണ്ടുവരിക.’ ഗുഹൻ ആ കറ വേഗം രാജപുത്രനു കൊണ്ടുവന്നുകൊടുത്തു. പേരാലിന്റെ കറകൊണ്ട് തലമുടി ഒട്ടിച്ചേർന്ന് ജടയുടെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു എന്നത് താപസരുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. അതുകൊണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെയും തന്റെയും ജട ഉണ്ടാക്കി; നീണ്ട കൈകളുള്ള ആ നരവ്യാഘ്രം ജടാധാരിയായി. മരവുരി ധരിച്ച്, ജടാമണ്ഡലം ചൂടിയ ആ സഹോദരന്മാർ ഋഷിതുല്യരായി ശോഭിച്ചു. പിന്നെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വൈഖാനസമാർഗം (വാനപ്രസ്ഥതാപസരുടെ വഴി) സ്വീകരിച്ച രാമൻ വ്രതം കൈക്കൊണ്ടു; സഹായിയായ ഗുഹനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഗുഹാ, സൈന്യം, ഖജനാവ്, കോട്ട, ജനപദം എന്നിവയിൽ അങ്ങ് ശ്രദ്ധയോടെയിരിക്കണം; രാജ്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ളതാണെന്നാണല്ലോ കരുതപ്പെടുന്നത്.’ ഇവിടെ താൻതന്നെ രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായിട്ടും രാമൻ സുഹൃത്തിനു രാജ്യരക്ഷ ഉപദേശിക്കുന്നു; നാലു രാജ്യാംഗങ്ങളുടെ നിർദേശം അർഥശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിഭാഷയെ പിന്തുടരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി വേഗത്തിൽ, എന്നാൽ പരിഭ്രമമില്ലാതെ, പുറപ്പെട്ടു. ‘അക്ലീബഃ’ (തളർച്ചയില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമന്റെ വിഷാദമില്ലായ്മ സൂചിതമാകുന്നു — സുമന്ത്രനെ പറഞ്ഞയച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം തളരുന്നില്ല. ‘തപസ്വിജനഭൂഷണം’ എന്നത് ജടയുടെ വർണനയാണ്; രാജപുത്രന് വൈരൂപ്യമായതുതന്നെ താപസന് അലങ്കാരമാണ്. ‘ദുരാരക്ഷതമം’ (കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ളത്) എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ രാജ്യരക്ഷയുടെ ദുഷ്കരത പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സൈന്യം, ഖജനാവ്, കോട്ട, ജനപദം — ഈ നാലും രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവയായി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അവ്യഗ്രഃ’ (പരിഭ്രമമില്ലാതെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമന്റെ അക്ഷോഭ്യത സൂചിതമാകുന്നു — യാത്രയ്ക്കു തിടുക്കമുണ്ട്, എന്നാൽ മനസ്സിൽ ചാഞ്ചല്യമില്ല.

നദീതീരത്ത് തോണി കണ്ട്, അതിവേഗം ഒഴുകുന്ന ഗംഗ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നരവ്യാഘ്രമേ, കിടക്കുന്ന ഈ തോണിയിൽ പതുക്കെ കയറുക; മനസ്വിനിയായ സീതയെ പിടിച്ച് ആദ്യം കയറ്റുക.’ ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് തോണിയുടെ ഇളക്കവും ‘പരിഗൃഹ്യ’ (പിടിച്ച്) എന്നതുകൊണ്ട് സീതയെ ശ്രദ്ധയോടെ താങ്ങുന്നതും സൂചിതമാകുന്നു. ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട്, ഒന്നിനും എതിരുനിൽക്കാത്ത ആത്മവാനായ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം മൈഥിലിയെ കയറ്റി, പിന്നെ സ്വയം കയറി. ‘എല്ലാറ്റിനും എതിരുനിൽക്കാതെ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ നിത്യമായ അനുകൂലഭാവം കവി വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ തേജസ്വി സ്വയം കയറി; അപ്പോൾ നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹൻ തന്റെ ജ്ഞാതികളെ (തുഴയാൻ) പ്രേരിപ്പിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ രാഘവനും ആ തോണിയിൽ കയറി ബ്രാഹ്മണരെപ്പോലെയും ക്ഷത്രിയരെപ്പോലെയും തനിക്കു ഹിതമായത് ജപിച്ചു — ബ്രാഹ്മണരുടെ വിധിപ്രകാരം മന്ത്രജപവും ക്ഷത്രിയരുടെ വിധിപ്രകാരം വിജയത്തിനുള്ള പ്രാർഥനയും, രണ്ടും അദ്ദേഹം ചെയ്തു. ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ആചമിച്ച് സീതയോടൊപ്പം അദ്ദേഹം ആ നദിയെ നമസ്കരിച്ചു; സന്തോഷഭരിതനായ മഹാരഥൻ ലക്ഷ്മണനും നമസ്കരിച്ചു. സുമന്ത്രനോടും സൈന്യസഹിതനായ ഗുഹനോടും യാത്ര പറഞ്ഞ് രാമൻ തോണിയിലിരുന്ന് തോണിക്കാരെ (തുഴയാൻ) പ്രേരിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ അവർ ചലിപ്പിച്ച, ചുക്കാൻപിടിക്കുന്നവനാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട, നല്ല തുഴകളുടെ വേഗമേറ്റ തോണി അതിവേഗം ജലത്തിനു കുറുകെ നീങ്ങി. ഇവിടെ ‘സ്ഫ്യം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് തോണി തള്ളിനീക്കാനുള്ള മരംകൊണ്ടുള്ള ഉപകരണം, തുഴ, എന്നാണ് പറയുന്നത്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘തുഴ’ എന്നു വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മവത് ക്ഷത്രവത് ച’ (ബ്രാഹ്മണരെപ്പോലെയും ക്ഷത്രിയരെപ്പോലെയും) എന്ന പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ ദ്വൈവിധ്യം സൂചിതമാകുന്നു — വേദജ്ഞനായ അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണനെപ്പോലെ ജപിക്കുന്നു, രാജപുത്രനായ അദ്ദേഹം ക്ഷത്രിയനെപ്പോലെ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നദിയെ നമസ്കരിക്കുന്നതും കടക്കുന്നതിനുമുമ്പ് വിധിച്ചിട്ടുള്ള ശിഷ്ടാചാരമാണ്. ‘ചോദയാമാസ നാവികാൻ’ (തോണിക്കാരെ പ്രേരിപ്പിച്ചു) എന്നത് രാമന്റെ നായകത്വം കാണിക്കുന്നു — തോണിയിലും ആജ്ഞ നൽകുന്നത് അദ്ദേഹംതന്നെ.

ഭാഗീരഥിയുടെ നടുവിലെത്തിയപ്പോൾ അനിന്ദിതയായ വൈദേഹി കൈകൂപ്പി ആ നദിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഗംഗേ, ഇതു ധീമാനായ ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനാണ്; അങ്ങയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഇദ്ദേഹം ഈ ആജ്ഞ നിറവേറ്റട്ടെ. കാട്ടിൽ പതിനാലു വർഷം മുഴുവൻ വസിച്ചിട്ട് അനുജനോടും എന്നോടുമൊപ്പം ഇദ്ദേഹം മടങ്ങിവരും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: സീത തനിക്കുവേണ്ടി ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല; അവളുടെ പ്രാർഥന മുഴുവൻ ഭർത്താവിന്റെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ്. ‘അപ്പോൾ, സുഭഗയായ ദേവീ, ക്ഷേമത്തോടെ മടങ്ങിയെത്തി സർവാഭിലാഷങ്ങളും സഫലമായി സന്തോഷവതിയായി ഞാൻ അങ്ങയെ പൂജിക്കും. അങ്ങ് മൂന്നു വഴികളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ദേവിയാണല്ലോ; ബ്രഹ്മലോകത്തെ അങ്ങ് വ്യാപിക്കുന്നു, ഈ ലോകത്തിലോ സമുദ്രരാജന്റെ ഭാര്യയായി കാണപ്പെടുന്നു. ശോഭനയായവളേ, നരവ്യാഘ്രൻ രാജ്യം നേടി മംഗളകരമായി മടങ്ങിയെത്തുമ്പോൾ ഞാൻ അങ്ങയെ നമസ്കരിക്കുകയും പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യും. അങ്ങേക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ ഞാൻ ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഒരു ലക്ഷം പശുക്കളെയും വസ്ത്രങ്ങളെയും മേന്മയേറിയ അന്നവും ദാനം ചെയ്യും. ആയിരം കുടം സുരകൊണ്ടും മാംസം ചേർത്ത ചോറുകൊണ്ടും ഞാൻ അങ്ങയെ പൂജിക്കും; അങ്ങു പ്രസാദിച്ചാലും. അങ്ങയുടെ തീരത്തു വസിക്കുന്ന ദേവതകളെയും തീർഥങ്ങളെയും ക്ഷേത്രങ്ങളെയും എല്ലാം ഞാൻ പൂജിക്കും. അനഘേ, പാപരഹിതനായ ഈ മഹാബാഹു എന്നോടും അനുജനോടുംകൂടി വനവാസത്തിൽനിന്നു വീണ്ടും അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ സുരക്കുടങ്ങളുടെയും മാംസച്ചോറിന്റെയും പരാമർശം പ്രാചീനമായ ലോകാചാരത്തിന്റെ സാക്ഷ്യമാണ്; ഗീതാപ്രസ്സിന്റെ അടിക്കുറിപ്പാകട്ടെ ‘സുരേഷു ന ഘടന്തേ’ (ദേവന്മാർക്കിടയിൽപോലും ലഭ്യമല്ലാത്തവ) എന്ന വ്യുത്പത്തിയിലൂടെ ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർലഭമായ പദാർഥങ്ങൾ എന്ന അർഥവും കാണിക്കുന്നു. ‘ദക്ഷിണാ’ എന്ന സീതയുടെ വിശേഷണത്തിന് രണ്ടർഥമുണ്ട് — ഭർത്താവിന് അനുകൂലയായവൾ, തെക്കേക്കരയിലേക്കു പോകുന്നവൾ. ഗംഗയുടെ സ്തുതിയിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — അവൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്, സമുദ്രപത്നിയായിരിക്കുന്നത്, തീരത്തുള്ള ദേവതകൾക്കും തീർഥങ്ങൾക്കും ആശ്രയമായിരിക്കുന്നത്. പൂജ ചെയ്യുമെന്ന പ്രതിജ്ഞയും ഉപാധിയോടുകൂടിയതാണ് — ‘മടങ്ങിയെത്തി’ എന്ന്; ഇതിലൂടെ മടക്കം നിശ്ചയമാണെന്ന സീതയുടെ ആത്മവിശ്വാസം പ്രകടമാകുന്നു. ‘പേശലം അന്നം’ എന്നത് നന്നായി പാകപ്പെടുത്തിയ ഉത്തമഭോജ്യത്തെ കുറിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണഭോജനവും ഗോദാനവും തീർഥപൂജയുടെ അംഗങ്ങളാണെന്നതാണ് ലോകരീതി.

ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അനിന്ദിതയും ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്നവളുമായ സീത വേഗംതന്നെ ഗംഗയുടെ തെക്കേക്കരയിലെത്തി. കരയിലെത്തി തോണി വിട്ട്, ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന ആ നരർഷഭൻ അനുജനോടും വൈദേഹിയോടുമൊപ്പം യാത്ര തുടർന്നു. ‘തോണി വിട്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അയോധ്യയുമായുള്ള അവസാനബന്ധവും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിതമാകുന്നു. അപ്പോൾ മഹാബാഹു സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജനങ്ങളുള്ളിടത്തായാലും ജനശൂന്യമായിടത്തായാലും സീതയുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി ശ്രദ്ധയോടെയിരിക്കുക. എന്നെപ്പോലുള്ളവർ ജനശൂന്യമായ കാട്ടിൽ സംരക്ഷണം നിശ്ചയമായും ചെയ്യണം. സൗമിത്രേ, നീ മുന്നിൽ നടക്കുക, സീത നിന്റെ പിന്നാലെ വരട്ടെ; ഞാൻ പിന്നിൽ സീതയെയും നിന്നെയും കാത്തുകൊണ്ട് പിന്തുടരാം. പുരുഷർഷഭാ, നാം അന്യോന്യം രക്ഷിക്കണം.’ ഇവിടെ നിശ്ചയിച്ച ക്രമം — മുന്നിൽ ലക്ഷ്മണൻ, നടുവിൽ സീത, പിന്നിൽ രാമൻ — തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെല്ലാം പാലിക്കപ്പെടുന്നു; കവി ഇവിടെ അതിനെ ആദ്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഇതുവരെ ദുഷ്കരമായ ഒരു പ്രവൃത്തിയും കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടില്ല; ഇന്നാകട്ടെ വൈദേഹി വനവാസത്തിന്റെ ദുഃഖം അറിയും. ഇന്ന് അവൾ ജനത്തിരക്കില്ലാത്തതും വയലുകളും തോട്ടങ്ങളുമില്ലാത്തതും നിരപ്പില്ലാത്തതും കുഴികൾ നിറഞ്ഞതുമായ കാട്ടിൽ പ്രവേശിക്കും.’ സീതയുടെ സുകുമാരത ഓർത്താണ് രാമന് ഈ ചിന്ത ഉണ്ടായത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ മുന്നിൽ പുറപ്പെട്ടു, അതിനുശേഷം സീത, അതിനുപിന്നിൽ രഘുനന്ദനനായ രാഘവൻ. ‘ന ഹി താവദ് അതിക്രാന്താ സുകരാ കാചന ക്രിയാ’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ ആശയം ഇതാണ് — ഇന്നുവരെ ചെയ്തതെല്ലാം എളുപ്പമുള്ളതായിരുന്നു, ദുഷ്കരമായത് ഇനി ഇവിടെനിന്നാണ് തുടങ്ങുന്നത്. ‘ക്ഷേത്രാരാമവിവർജിതം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കൃഷിനിലങ്ങളുടെയും ഉദ്യാനങ്ങളുടെയും അഭാവവും, ‘വിഷമം പ്രപാതം ച’ എന്നതുകൊണ്ട് ഭൂമിയുടെ നിരപ്പില്ലായ്മയും കുഴികളും സൂചിതമാകുന്നു. ‘അന്യോന്യം രക്ഷിക്കണം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ തനിക്കു തുല്യനായിട്ടാണ് കാണുന്നത്, വെറും അനുചരനായല്ല.

ഗംഗയുടെ മറുകരയിലേക്കു വേഗം കടന്ന രാമനെ ഇടവിടാതെ നോക്കിനിന്ന്, വഴിയുടെ ദൂരംകൊണ്ട് കാഴ്ച മടങ്ങിയപ്പോൾ, വ്യഥിതനും ദയനീയനുമായ സുമന്ത്രൻ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. കാഴ്ച എത്തുന്നിടത്തോളം അദ്ദേഹം നോക്കിക്കൊണ്ടേയിരുന്നു; വഴിയുടെ ദൂരംകൊണ്ട് രാമൻ കാണാതായപ്പോൾ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യം തകർന്നത്. ഇതാണ് സുമന്ത്രൻ രാമനെ കാണുന്നതിന്റെ അവസാനം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അയോധ്യയിൽവച്ച് വീണ്ടും വെളിപ്പെടും. ലോകപാലകന്മാർക്കു തുല്യമായ പ്രഭാവമുള്ള, വരദനായ മഹാത്മാവ് രാമനാകട്ടെ മഹാനദി കടന്ന് ക്രമേണ സമൃദ്ധരും നല്ല വിളകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരും സന്തുഷ്ടരുമായ വത്സരുടെ ദേശത്തെത്തി — വത്സദേശം പ്രയാഗയ്ക്കടുത്തുള്ള, ധനധാന്യസമ്പന്നമായ ജനപദമാണ്; അവിടത്തെ ജനങ്ങൾ സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടിയുള്ളവരുമാണ്. അവിടെ ആ സഹോദരന്മാർ വരാഹം, ഋശ്യം, പൃഷതം, മഹാരുരു എന്നീ നാലു വലിയ മൃഗങ്ങളെ കൊന്ന്, മേധ്യമായ (ശുദ്ധമായ) മാംസമെടുത്ത്, വിശന്നവരായി, സന്ധ്യാനേരത്ത് രാത്രി തങ്ങാനായി വേഗം ഒരു വൻമരത്തിന്റെ ചുവട്ടിലേക്കു ചെന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ (ഉപജാതി, വംശസ്ഥം) രചിച്ചവയാണ്, സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച്. ഈ സർഗത്തോടെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഒരു പുതിയ ഖണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നു — ഗംഗയുടെ തെക്കേക്കരയിൽ രാമൻ രാജപുത്രനല്ല, ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച വനവാസിയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാട്ടിലെ ആദ്യരാത്രി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തപസ്വീ’ എന്ന സുമന്ത്രന്റെ വിശേഷണം ഇവിടെ കരുണാർഥത്തിലാണ് — പാവം, ദയനീയൻ എന്ന അർഥത്തിൽ. ‘വരദഃ’ എന്നത് രാമന്റെ വിശേഷണമാണ്, കാരണം യാചിക്കുന്നവർക്ക് അദ്ദേഹം അഭീഷ്ടം നൽകുന്നു. ‘മേധ്യം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് യജ്ഞത്തിനു യോഗ്യമായ ശുദ്ധമാംസം എന്നാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; താപസർക്കും കാട്ടുമാംസം സ്വീകരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രവിധിയനുസരിച്ചായിരുന്നുവെന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga the night at Śṛṅgaverapura had been spent with Guha, while Lakṣmaṇa kept awake all night guarding his brother. Now, when the night had turned to dawn, the broad-chested Rāma of great renown said to Lakṣmaṇa, son of Sumitrā, who bore every auspicious mark: My dear brother, this is the hour of sunrise; the blessed night is over. There the jet-black cuckoo is calling, and the cry of peacocks can be heard in the forest. So, gentle one, let us cross the Jāhnavī, swift-flowing on her way to the sea. Notice that Rāma did not delay setting out in his grief, nor did he complain of a sleepless night; he read the hour from the calls of the cuckoo and the peacocks and began the journey. That is his way of steadiness: what must be done is begun in its proper time. Lakṣmaṇa, the joy of his friends, understood what Rāma meant, called Guha and Sumantra, and took his stand before his brother; "understood" suggests that he grasped not only the words but their intent, and needed no separate order. So the sarga begins the story of the crossing of the Gaṅgā. On the southern bank of the Gaṅgā the Kosala country ends, so the poet presents the crossing as the true beginning of the exile. "Broad-chested" recalls Rāma's warrior form and "auspicious marks" Lakṣmaṇa's; even in ascetic dress their royal marks were not lost. The river is named three ways, as Jāhnavī, as swift and as bound for the sea, pointing in turn to her ancient story, her speed and her goal. The summoning of Sumantra here also prepares for the conversation that follows.

Guha the chief heard Rāma's words, accepted them, and at once called his counsellors: Bring quickly to the landing a fine boat, fitted with oars and steered by a helmsman, sturdy and easy to cross in. Four qualities of the boat are named: oars to drive it, a helmsman at the tiller, strength and ease of crossing. The niṣāda king, master of boats himself, chose and sent the best of them, and so his hospitality was complete. Hearing Guha's order, his chief minister went, brought a handsome boat to the bank and reported to Guha. Then Guha joined his palms and said to Rāghava: My lord, the boat is here; what more can I do for you? Here is the boat to cross the river that runs to the sea, you who are like a son of the gods; board it quickly, tiger among men, keeper of noble vows. Guha's question "what more can I do?" shows that his devotion was never satisfied; everything he had done seemed too little to him. Addressing Rāma as "keeper of noble vows" marks his new ascetic vow. Then Rāma, in his great splendour, said to Guha: You have done all I wished; let us be taken aboard at once. With that single phrase Rāma accepted all of Guha's hospitality, asking nothing more, for an ascetic has enough with little. So the friendship reached its fulfilment.

Then the two Rāghavas, both bowmen, strapped on their quivers, girded on their swords and went with Sītā to where the Gaṅgā lay. Even in ascetic dress they did not give up a warrior's duty: bow, arrows and sword were their constant companions. The charioteer Sumantra came humbly up to Rāma, who knew what was right, and with joined palms asked: What am I to do? The question also reveals Sumantra's hope that Rāma would give him some task that would let him stay. Then the son of Daśaratha touched Sumantra with his fine right hand and said: Go back at once, Sumantra; stay close to the king and be vigilant. The touch said more than the words, a sign of affection and reassurance; the right hand, auspicious and well marked, made it almost a blessing. And "be vigilant" was his last charge to Sumantra: the care of the old king was now his burden. Turn back, Rāma said; you have done this much for me. We shall leave the chariot and go into the great forest on foot. Seeing that he was dismissed, the charioteer was stricken, and he spoke to the tiger among men, the son of Ikṣvāku. Here the story takes a great turn: as long as the chariot was there, a tie to Ayodhyā remained, and in leaving it that tie too was cut. By choosing to go on foot Rāma gave up a prince's carriage for an ascetic's walking. And Sumantra understood his dismissal without being told outright, which doubled his pain.

No man in the world has ever suffered this, Sumantra said: that you should live in the forest like a common man, with your brother and your wife. If calamity can come upon you, I do not believe there is any fruit in chastity, or in study of the Veda, or in gentleness and honesty. These words sprang from the surge of grief: the common faith that dharma bears visible fruit was shaken by the sight of Rāma's plight. But at once he steadied himself: And yet, Rāghava, living in the forest with Vaidehī and your brother, you will win the highest state, as though you had conquered the three worlds. So his speech falls into two halves, doubt that dharma bears fruit, and certainty about Rāma's destiny, as is natural in a devoted man overwhelmed by grief. In the image of conquering the three worlds he answered his own doubt: an outward defeat points to an inner victory, and so the lament ends in praise. Finally he laid bare his own pain: It is we who are ruined, we whom she deceived; we shall fall into the power of the wicked Kaikeyī and have only sorrow. "Ruined" expresses how empty his own life now seemed. What grieved him most was that one fit to be king of all should live in the forest like an ordinary man.

Speaking so to Rāma, who was as dear to him as his own self, the charioteer saw that Rāma was already far off, and weeping in his grief he wept a long time; "as his own self" suggests that Sumantra saw Rāma not merely as his master but as a second self. When his tears had passed and he had touched pure water, Rāma spoke sweet words to him again and again, repeating them until the charioteer's mind was steady. The sipping of water marks the rite of purification, after grief, by which Sumantra was fit again to receive Rāma's words. I see no friend of the Ikṣvākus to equal you, Rāma said. Act so that King Daśaratha does not grieve for me. This is the central teaching of the sarga: Rāma's concern was not for his own sorrow but for his father's. The lord of the earth is old, his mind is struck down by grief, and he is weighed down by desire; that is why I tell you this. Whatever that great-souled king may command to please Kaikeyī must be done without hesitation. For kings rule their kingdoms precisely so that their will may not be crossed in anything they undertake. Here Rāma teaches a maxim of statecraft: the unhindered will of the king is the root of the kingdom, so there must be no hesitation over his father's command. So act, Sumantra, that the great king does not meet with untruth and is not worn away by grief. Salute the old and noble king, who has mastered his senses and never known sorrow, and then give him this message from me: I do not grieve, nor does Lakṣmaṇa, either at being away from Ayodhyā or at having to live in the forest. When fourteen years are over, you will soon see Lakṣmaṇa, Sītā and me return. So Rāma hid his own grief to lessen his father's.

When you have told the king this, Sumantra, Rāma went on, say the same again and again to my mother, to the other queens together, and to Kaikeyī. It is worth noting that he sent greetings even to Kaikeyī, who had caused his exile, without a trace of rancour. Tell Kausalyā that we are well, and give her the bows of Sītā, of myself and of my noble brother Lakṣmaṇa at her feet. And tell the great king: Have Bharata brought quickly, and when he comes, let him be set in the place the king thinks fit. Rāma did not name the office of heir but said only "the place the king thinks fit", leaving his father's freedom untouched. When you have embraced Bharata and consecrated him as heir, the grief born of sorrow for us will not overwhelm you; Rāma saw that grief as his father's sickness, and Bharata's consecration as its cure. And Bharata must be told: Treat all your mothers without distinction, just as you treat the king. As Kaikeyī and Sumitrā are to you without distinction, so, and even more, let Queen Kausalyā, my mother, be. If you please our father and look to the office of heir, you may always prosper in happiness, in this world and the next. Here Rāma's generosity is fully shown: to the son of the woman who had cost him the kingdom he gave counsel for keeping the kingdom steady. Equal treatment of the mothers is laid down as the rule, and the extra regard he asked for Kausalyā came not from partiality but from the need to protect an old woman left without support. Turned back and instructed in this way, Sumantra heard all Rāma's words and, out of love, answered Kākutstha.

If out of love I speak without ceremony and without holding back, Sumantra said, forgive me, knowing it comes from devotion. Having asked pardon first, he laid bare his heart, speaking not in the courtly manner but in the language of the heart. How can I go back to that city without you? Parted from you, the city will be like a woman stricken with grief for her son; the city is the mother, and Rāma her son. If the people could hardly bear the sight of the chariot with Rāma in it, the city will break apart when it sees the chariot without Rāma. Seeing this empty chariot, the city will fall into despair like an army whose hero has been killed in battle and only the driver is left. The image cuts deep: as when the commander falls in battle and only the charioteer returns with the chariot, so Sumantra would return alone, and the city's grief would be the same. Even now, surely, the people are going without food, thinking of you, who live far away yet stand before them in their minds. You saw for yourself the turmoil among the people when you were exiled, their minds worn out with grief for you. The cry of pain the citizens raised at your banishment they will raise a hundredfold when they see me with the chariot: the first cry at his going, the second at the sight of the empty chariot. So Sumantra spoke not only of his own grief but painted the state of the whole city.

And what shall I say to Queen Kausalyā, he asked: "I have taken your son to his uncle's house; do not grieve"? I could not say such a thing even as a lie; and how can I say the truth, which is nothing but cruel? Sumantra's dilemma is plain: he could not lie, and he could not bear to tell the truth. These fine horses of mine, trained to obey and used to carrying your kinsfolk, how will they draw the chariot without you? He mentioned the horses because they too had carried Rāma's family and so were bound to him, and parting from him was hard for them as well. So I cannot go to Ayodhyā without you, sinless one; give me leave to follow you into exile. If you cast me off though I beg you, the moment you abandon me I will enter the fire here, chariot and all. That vow is the utmost limit of a servant's devotion, and the chariot goes with him because a charioteer exists only with his chariot. Whatever hindrances to your austerities arise in the forest, Rāghava, I will drive them all away with the chariot. Through you I have known the joy of driving a chariot, and through you I hope for the joy of living in the forest. Sumantra asked neither pay nor position, only service; to him service was itself the reward, not a means to one. He even pointed to the practical worth of his service in warding off the forest's dangers, though Rāma knew that a chariot would be of no use to an ascetic in the forest.

Be gracious, he said: I want to be by your side in the wilderness; I want to hear you say kindly, "Stay by my side." And these horses too, hero, if they serve you while you live in the forest, will reach the highest state. Here even horses are said to attain liberation, in keeping with the view that even animals reach a high state by serving the good. Living in the forest I will carry your service on my head, the humblest service of all; Ayodhyā, and heaven itself, I give up entirely. I can no more enter Ayodhyā without you than an evildoer can enter the capital of great Indra. The image is grave: as heaven is barred to sinners, so Ayodhyā without Rāma was barred to him. This is my one wish, that when your exile is over I may carry you back to the city in this very chariot. Fourteen years with you in the forest will pass like a moment; otherwise they will be like a hundred. Here time is relative, as a devoted heart feels it, not as astronomers count it: long time is short in the presence of one we love, and short time long in separation. You who love your servants, do not abandon me, a devoted servant standing where a servant should stand, who has set out on the road your master's son has taken. In this last plea he used the language of dharma: to cast off a servant who keeps his place is no part of a master's duty.

To Sumantra, pleading so piteously and in so many ways, again and again, Rāma, who was compassionate to servants, said: I know your great devotion, you who love your master. Hear why I am sending you back from here to the city. Rāma turned Sumantra back not by command but by giving his reason, as a good master should. When my younger mother Kaikeyī sees that you have returned to the city, she will be convinced that Rāma has gone to the forest. Otherwise she would not be satisfied, and though I had gone into exile she might suspect the righteous king of having lied. This shows Rāma's foresight: Sumantra's return was not merely a parting but visible proof that his father had kept his word; if the charioteer did not come back with the chariot, Kaikeyī might suspect the king of having hidden Rāma somewhere. This is my first concern, he said, that my younger mother should obtain for her son the rich kingdom under Bharata's guard. So for my sake and the king's, Sumantra, go to the city, and deliver each message I have given you just as it should be delivered. "First concern" borrows a term of the texts, where the first of several possible ways of doing a thing is the best; for Rāma, satisfying Kaikeyī came first, because through it his father's truth was kept. That he counted the fulfilment of Kaikeyī's wish his first duty is his wonderful generosity.

Having said this and comforted the charioteer again and again, Rāma, unfaltering even after sending Sumantra away, spoke reasoned words to Guha: Guha, it is not right for me now to live in a forest where people come and go. I must live in a hermitage; that is the rule. The woods near Śṛṅgaverapura were visited by people, and for an ascetic only a lonely place was fitting. So, taking up the discipline that is the ornament of ascetics, for the good of my father, of Sītā and of Lakṣmaṇa, I will mat my hair and go. Bring me the milk of the banyan. Guha brought the milk to the prince at once; it is the well-known practice of ascetics that hair treated with banyan sap clings together into matted locks. With it Rāma matted Lakṣmaṇa's hair and his own, and the long-armed tiger among men now wore an ascetic's locks. What would be a disfigurement for a prince is an ornament for an ascetic. Dressed in bark and wearing coils of matted hair, the two brothers looked like sages. Then Rāma, with Lakṣmaṇa, took up the way of the forest hermits and its vow, and said to his friend Guha: Guha, be watchful over your army, your treasury, your strongholds and your country, for a kingdom is held to be the hardest of all things to guard. Though he had himself lost a kingdom, Rāma taught his friend how to keep one, naming four limbs of the state as the science of polity does. Then, taking leave of Guha, the joy of the Ikṣvākus went swiftly on with his wife and Lakṣmaṇa, in haste but without agitation.

Seeing the boat at the riverbank and eager to cross the swift Gaṅgā, the joy of the Ikṣvākus said: Tiger among men, step gently into the boat where it lies, and take hold of spirited Sītā and lift her aboard. "Gently" hints at the rocking of the boat, and "take hold" at the care with which Sītā was to be helped. Hearing his brother's order and opposing him in nothing, as always, the self-possessed Lakṣmaṇa first put Maithilī aboard and then climbed in himself. Then Lakṣmaṇa's splendid elder brother boarded, and Guha, lord of the niṣādas, gave the order to his kinsmen. Once aboard, Rāghava in his great splendour murmured a prayer for his welfare both as a brāhmaṇa would and as a warrior would: the chanting of mantras in the manner of the brāhmaṇas, and a prayer for victory in the manner of the kṣatriyas. Learned in the Veda, he prayed like a brāhmaṇa; a prince, he sought victory like a kṣatriya. He sipped water as the rule prescribes and bowed to the river with Sītā, and Lakṣmaṇa the great chariot fighter bowed too, glad and content; bowing to a river before crossing is proper custom. Taking leave of Sumantra, and of Guha with his men, Rāma took his place in the boat and ordered the boatmen on, commanding even there. Then, driven by them, steadied by its helmsman and thrust forward by the stroke of its fine oars, the boat quickly crossed the water.

When they reached the middle of the Bhāgīrathī, the blameless Vaidehī joined her palms and said to the river: O Gaṅgā, this is the son of the wise great king Daśaratha; under your protection may he carry out this command. When he has lived out the full fourteen years in the forest, he will return with his brother and with me. Note that Sītā asked nothing for herself; her whole prayer was for her husband's protection. Then, blessed goddess, returned safely with all my wishes fulfilled, I will joyfully worship you. For you are the goddess who runs by three paths, you reach Brahmā's world, and in this world you are seen as the wife of the king of the ocean. So I bow to you and praise you, lovely one, for when the tiger among men has come home safely and regained his kingdom. To please you I will give brāhmaṇas a hundred thousand cows, garments and choice food. I will worship you with a thousand jars of spirits and with meat and rice; be pleased. I will worship all the deities who dwell on your banks, and all your fords and shrines. Sinless river, let the long-armed, sinless one enter Ayodhyā again from exile, together with me and his brother. The mention of jars of spirits and meat with rice bears witness to old popular custom. Her praise of the Gaṅgā has three parts: her reach through the three worlds, her being the ocean's wife, and her being the home of the deities and holy fords on her banks. Her vow of worship is conditional on "returned", which shows Sītā's confidence that the return was certain. Feeding brāhmaṇas and giving cows were, by custom, part of worship at a holy river.

Speaking so, Sītā, blameless and devoted to her husband as to a god, soon reached the southern bank of the Gaṅgā. On reaching the shore, the bull among men, scorcher of his foes, left the boat and set out with his brother and Vaidehī; in leaving the boat, even the last tie with Ayodhyā was left behind. Then the long-armed prince said to Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā: Be on guard to protect Sītā, whether there are people about or none. Men like us must keep watch in the empty forest. Go in front, son of Sumitrā, and let Sītā follow you; I will come behind, guarding both you and Sītā. We must protect each other, bull among men. The order set here, Lakṣmaṇa in front, Sītā in the middle and Rāma behind, is kept in all the sargas that follow; the poet establishes it here for the first time. And "protect each other" shows that Rāma treated Lakṣmaṇa as an equal, not merely a follower. Until now, Rāma said, nothing hard has had to be done; today Vaidehī will learn the hardship of forest life. Today she will enter a forest empty of people, without fields or gardens, rough ground broken with ravines. This concern arose from remembering Sītā's delicacy: all that had been done so far had been easy, and the hard part began now. Hearing Rāma's words, Lakṣmaṇa set out in front, Sītā after him, and behind her Rāghava, the joy of the Raghus.

Sumantra kept his eyes on Rāma as he quickly reached the far bank of the Gaṅgā, and when the length of the road took him out of sight, the poor man was stricken and shed tears. As long as his sight could reach, he watched; only when Rāma vanished in the distance did his composure break. That was Sumantra's last sight of Rāma, and his grief will be laid open again in Ayodhyā in the sargas to come. But Rāma, great-souled giver of boons, whose power was like that of the guardians of the world, crossed the great river and came in time to the land of the Vatsas, prosperous, glad and garlanded with fine crops. The Vatsa country lies near Prayāga, rich in wealth and grain, and its people were contented and well fed. There the two brothers killed four great deer, a boar, a ṛśya, a spotted antelope and a great ruru, and taking the pure meat fit for sacrifice, hungry and in haste, they went at evening to a great tree to lodge for the night. These last verses are in longer metres, as is the poet's way at a sarga's end. With this sarga a new part of the Ayodhyā Kāṇḍa begins: on the southern bank of the Gaṅgā, Rāma is no longer a prince but a forest dweller in matted hair and bark, and the next sarga describes his first night in the forest.