पूर्वसर्गान्ते रामः सीतया सह भूमौ शयितः, लक्ष्मणः च वृक्षम् उपाश्रित्य जाग्रत् स्थितः। अत्र सः एव प्रसङ्गः अनुवर्तते। भ्रातुः अर्थाय अदम्भेन जाग्रतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा संतापसंतप्तः गुहः राघवं लक्ष्मणम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘तात राजपुत्र, इयं सुखा शय्या त्वदर्थम् उपकल्पिता; अस्यां यथासुखं साधु प्रत्याश्वसिहि। अयं सर्वः जनः क्लेशानाम् उचितः, त्वं तु सुखोचितः; वयं काकुत्स्थस्य गुप्त्यर्थं निशां जागरिष्यामः।’ अत्र ‘अदम्भेन’ इति पदं मननीयम् — लक्ष्मणस्य जागरणं न प्रदर्शनार्थम्, अपि तु शुद्धेन स्नेहेन एव। गुहस्य वचने च विनयः दृश्यते — सः स्वजनं क्लेशयोग्यम्, अतिथिं च सुखयोग्यम् इति भेदं स्वयम् एव स्वीकरोति। ‘गुप्त्यर्थम्’ इति पदेन रक्षणस्य एव प्रयोजनं स्पष्टम्; निषादाः हि धनुर्धराः, वनस्य च स्वामिनः।

गुहः पुनः अवदत् — ‘भुवि रामात् प्रियतमः मम कश्चन नास्ति; एतत् अहं सत्यम् एव ब्रवीमि, सत्येन एव च ते शपे। अस्य प्रसादात् एव अस्मिन् लोके सुमहत् यशः, विपुलां धर्मावाप्तिम्, पुष्कलौ अर्थकामौ च आशंसे। सः अहं सीतया सह शयानं प्रियसखं रामं धनुष्पाणिः सन् ज्ञातिभिः सह सर्वथा रक्षिष्यामि। अस्मिन् वने सदा चरतः मम किंचित् अपि अविदितं नास्ति; अतः अतिबलं सुमहत् चतुरङ्गम् अपि बलं वयं संतरेम।’ एतैः वचनैः गुहस्य त्रिविधं बलं प्रकटीभवति — स्नेहः, धर्मनिष्ठा, देशज्ञानं च। यः वने जातः वर्धितः च, तस्य वनज्ञानम् एव सेना। ‘सत्येन एव ते शपे’ इति शपथः अत्र मननीयः — गुहः न देवान् न धनं प्रमाणीकरोति, अपि तु सत्यम् एव; एषा एव रामस्य सङ्गतेः प्रभावः। ‘अस्य प्रसादात्’ इति च वदन् सः स्वस्य सर्वं भाग्यं रामाधीनम् इति मन्यते।

तदा लक्ष्मणः उवाच — ‘अनघ, धर्मम् एव अनुपश्यता त्वया रक्ष्यमाणाः वयं सर्वे अत्र न भीताः। किन्तु दाशरथौ सीतया सह भूमौ शयाने सति मया कथं निद्रा लब्धुं शक्या, कथं वा जीवितं सुखानि वा? यः सर्वैः देवासुरैः अपि युधि प्रसहितुं न शक्यः, तं पश्य — सः सीतया सह तृणेषु सुखसंसुप्तः।’ अत्र लक्ष्मणस्य उत्तरं द्विविधम् — प्रथमं गुहस्य शङ्कापनयनम् (न वयं भीताः), ततः स्वस्य अशक्तिनिवेदनम् (न मे निद्रा सम्भवति)। ‘देवासुरैः अपि अप्रसह्यः’ इति च रामस्य माहात्म्यं स्मृत्वा तस्य तृणशय्यायां शयनं दृष्ट्वा तस्य शोकः द्विगुणितः। अत्र विरोधाभासः एव अलङ्कारः — यस्य बलं त्रैलोक्यम् अपि न सहते, सः एव तृणेषु शेते।

लक्ष्मणः पुनः अवदत् — ‘यः मन्त्रतपसा विविधैः पराक्रमैः च लब्धः, सः एव एकः दशरथस्य सदृशलक्षणः पुत्रः। अस्मिन् प्रव्रजिते सति राजा चिरं न वर्तयिष्यति; नूनं क्षिप्रम् एव मेदिनी विधवा भविष्यति।’ ‘विधवा मेदिनी’ इति उपमा तीव्रा — राजा हि पृथिव्याः पतिः; तस्मिन् मृते सा विधवा इव अनाथा भवति। ‘मन्त्रतपसा लब्धः’ इति पदेन च पुत्रकामेष्टियज्ञः स्मार्यते, यत्र बहुकालं यत्नेन एव रामः प्राप्तः। यत् इत्थं दुर्लभं लब्धम्, तत् एव अधुना वनं प्रेषितम् — एषः एव लक्ष्मणस्य शोकस्य हेतुः। ‘एकः’ इति पदम् अपि सूचकम् — चत्वारः पुत्राः सन्ति, किन्तु राज्यधुरां वोढुं समर्थः लक्षणसम्पन्नः च एकः एव।

‘तात, स्त्रियः सुमहान्तं नादं विनद्य श्रमेण उपरताः भविष्यन्ति; अतः राजनिवेशनं निर्घोषोपरतम् इति मन्ये। कौसल्या, राजा, तथैव मम जननी च — एते सर्वे इमां शर्वरीं जीवन्ति इति न आशंसे। शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया मम माता जीवेत् अपि; किन्तु यदि वीरसूः कौसल्या विनशिष्यति, तत् दुःखम्। अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा सा पुरी राजव्यसनसंसृष्टा सती विनशिष्यति।’ अत्र लक्ष्मणस्य दृष्टिः क्रमेण विस्तीर्यते — प्रथमम् अन्तःपुरम्, ततः त्रयः जनाः, अन्ते समग्रा नगरी। ‘निर्घोषोपरतम्’ इति पदम् अतीव सूचकम् — यत्र पूर्वं मङ्गलवाद्यानि आसन्, तत्र अधुना रोदनम् अपि श्रमेण शान्तम्। ‘वीरसूः’ इति कौसल्यायाः विशेषणं च करुणम् — वीरं पुत्रं प्रसूतवती अपि सा तेन एव विरहिता।

‘ज्येष्ठं पुत्रं महात्मानम् अपश्यतः महात्मनः राज्ञः प्राणाः शरीरं कथं धारयिष्यन्ति? नृपतौ विनष्टे पश्चात् कौसल्या विनशिष्यति, अनन्तरं च मम माता अपि नाशम् उपैष्यति। अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् इति वदन्, मनोरथम् अनवाप्य, राज्ये रामम् अनिक्षिप्य एव मम पिता विनशिष्यति। तस्मिन् काले उपस्थिते ये वृत्तं पितरं सर्वेषु प्रेतकार्येषु संस्करिष्यन्ति, ते सिद्धार्थाः।’ ‘अतिक्रान्तमतिक्रान्तम्’ इति पुनरुक्तं वचनं राज्ञः अन्तिमम् आक्रन्दनम् एव सूचयति — सर्वं हस्तात् गतम् इति। लक्ष्मणः स्वयं दूरे वने स्थास्यति इति ज्ञात्वा, पितुः अन्त्यसंस्कारे भागं लब्धुम् अपि न शक्नोति इति चिन्तयन् विलपति। ‘सिद्धार्थाः’ इति पदेन सः अन्येषां भाग्यं प्रशंसन् स्वस्य वञ्चनाम् एव सूचयति।

‘रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथां हर्म्यप्रासादसम्पन्नां गणिकावरशोभिताम्, रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादनिनादितां सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्, आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीं च मम पितुः राजधानीं ये सुखिताः सन्तः विचरिष्यन्ति, ते एव धन्याः।’ अत्र त्रिभिः श्लोकैः अयोध्यायाः चित्रं पुनः उपस्थाप्यते — मार्गाः, प्रासादाः, वाहनानि, वाद्यानि, उद्यानानि, उत्सवाः च। किन्तु एतत् वर्णनं न हर्षाय, अपि तु विरहस्य तीव्रताम् एव वर्धयति; यतः लक्ष्मणः तां नगरीं स्मरन् एव वने वृक्षमूले जागर्ति। ‘सुखिताः विचरिष्यन्ति’ इति पदेन सः अन्येषां भाग्यम् एव प्रशंसति, न स्वस्य। एतत् वर्णनं च पूर्वसर्गेषु उक्तस्य अयोध्यावर्णनस्य प्रतिध्वनिः एव, किन्तु अत्र तत् शोकस्य पटे चित्रितम्।

‘अपि दशरथः जीवेत्? वनवासात् पुनः प्रत्यागम्य वयं तं सुव्रतं महात्मानम् अपि पश्येम? अस्मिन् वनवासे निवृत्ते सति सत्यप्रतिज्ञेन रामेण सार्धं कुशलिनः वयम् अयोध्यां प्रविशेम?’ एवं परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः तिष्ठतः राजपुत्रस्य सा शर्वरी अत्यवर्तत। अत्र ‘अपि’ इति पदस्य त्रिः प्रयोगेण कविः आशायाः क्षीणतां दर्शयति — निश्चयः न कोऽपि, केवलम् आशामात्रम्। ‘तिष्ठतः’ इति पदेन च ज्ञायते यत् लक्ष्मणः सर्वां रात्रिम् उपविष्टः अपि न, अपि तु स्थितः एव जागरितवान् — एषा एव तस्य सेवा। एवं पञ्चाशत्तमे सर्गे या रात्रिः रामस्य कृते सुचिरेण व्यतीता, सा एव अत्र लक्ष्मणस्य कृते विलापेन व्यतीता; कविः एकाम् एव रात्रिं द्वयोः दृष्ट्या वर्णयति।

एवं प्रजाहिते नरेन्द्रसूनौ सत्यं ब्रुवति सति, गुरुसौहृदात् गुहः व्यसनाभिपीडितः सन् बाष्पं मुमोच — ज्वरातुरः नागः इव व्यथातुरः। अयम् अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन चतुष्पादः, सर्गान्तस्य लक्षणम्। उपमा च मार्मिका — यथा ज्वरपीडितः महागजः बलवान् अपि निश्चेष्टः रोदिति, तथा एव बलवान् निषादराजः स्नेहवशात् अश्रूणि मुञ्चति। एवं सर्गः लक्ष्मणस्य विलापेन आरभ्य गुहस्य अश्रुभिः समाप्यते; उभयोः अपि मूलं रामविषयकः स्नेहः एव। अत्र च सूचितम् — यः जात्या निषादः, सः अपि स्नेहेन क्षत्रियकुमारस्य समः; वाल्मीकेः दृष्टौ सौहार्दम् एव माननीयं मानदण्डः।

గత సర్గ చివరలో రాముడు సీతతో కలిసి నేలమీద పడుకున్నాడు, లక్ష్మణుడు చెట్టును ఆనుకొని మేలుకొని నిలిచాడు. ఇక్కడ అదే ప్రసంగం కొనసాగుతుంది. సోదరుని కోసం డంబం లేకుండా మేలుకొని ఉన్న లక్ష్మణుని చూసి సంతాపంతో తపించిపోతున్న గుహుడు రాఘవుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, రాజపుత్రా, ఈ సుఖమైన పడక నీ కోసం సిద్ధం చేయబడింది; దీనిమీద యథాసుఖంగా చక్కగా విశ్రాంతి తీసుకో. ఈ జనమంతా క్లేశాలకు అలవాటుపడినవారు, నువ్వు మాత్రం సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడవు; మేము కాకుత్స్థుని రక్షణ కోసం రాత్రంతా మేలుకొని ఉంటాము.’ ఇక్కడ ‘డంబం లేకుండా’ అనే పదం ఆలోచించదగినది — లక్ష్మణుని జాగరణ ప్రదర్శన కోసం కాదు, శుద్ధమైన ప్రేమతోనే. గుహుని మాటలో వినయం కనిపిస్తుంది — తనవారు క్లేశాలకు తగినవారనీ, అతిథి సుఖానికి తగినవాడనీ ఆ భేదాన్ని అతడే స్వీకరిస్తున్నాడు. ‘రక్షణ కోసం’ అనే పదంతో ప్రయోజనం రక్షణే అని స్పష్టమవుతుంది; నిషాదులు ధనుర్ధారులు, వనానికి స్వాములు.

గుహుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘భూమిమీద రాముని కంటే నాకు ప్రియమైనవాడు ఎవడూ లేడు; ఇది నేను సత్యమే చెబుతున్నాను, సత్యం మీదనే నీకు ఒట్టు వేస్తున్నాను. ఇతని అనుగ్రహం వల్లనే ఈ లోకంలో గొప్ప కీర్తినీ, విపులమైన ధర్మప్రాప్తినీ, సమృద్ధమైన అర్థకామాలనూ నేను ఆశిస్తున్నాను. అలాంటి నేను సీతతో కలిసి నిద్రిస్తున్న ప్రియమిత్రుడైన రాముని, విల్లు చేతపట్టుకొని, జ్ఞాతులతో కలిసి అన్ని విధాలా రక్షిస్తాను. ఈ వనంలో ఎప్పుడూ సంచరించే నాకు తెలియనిది ఏదీ లేదు; కనుక మహాబలమైన చతురంగ సైన్యాన్నైనా మేము ఎదుర్కోగలం.’ ఈ మాటలతో గుహుని మూడు విధాల బలం బయటపడుతుంది — ప్రేమ, ధర్మనిష్ఠ, దేశజ్ఞానం. వనంలో పుట్టి పెరిగినవానికి వనజ్ఞానమే సైన్యం. ‘సత్యం మీదనే నీకు ఒట్టు వేస్తున్నాను’ అనే శపథం ఇక్కడ ఆలోచించదగినది — గుహుడు దేవతలను గాని ధనాన్ని గాని ప్రమాణంగా చేయడు, సత్యాన్నే; ఇదే రాముని సాంగత్య ప్రభావం. ‘ఇతని అనుగ్రహం వల్ల’ అని చెబుతూ అతడు తన భాగ్యమంతా రాముని అధీనమని భావిస్తున్నాడు.

అప్పుడు లక్ష్మణుడు అన్నాడు — ‘పాపరహితుడా, ధర్మాన్నే చూసే నీ రక్షణలో ఉన్న మేమందరం ఇక్కడ భయపడడం లేదు. కాని దాశరథి సీతతో కలిసి నేలమీద పడుకొని ఉండగా నాకు నిద్ర ఎలా పడుతుంది, లేదా బ్రతుకు గాని సుఖాలు గాని ఎలా? యుద్ధంలో దేవాసురులందరూ కలిసినా ఎదిరించలేనివాడు — అతనిని చూడు — సీతతో కలిసి గడ్డిమీద సుఖంగా నిద్రిస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని జవాబు రెండు విధాలు — మొదట గుహుని సందేహాన్ని తొలగించడం (మేము భయపడడం లేదు), తరువాత తన అశక్తిని నివేదించడం (నాకు నిద్ర సాధ్యం కాదు). ‘దేవాసురులకు కూడా ఎదిరించరానివాడు’ అని రాముని మాహాత్మ్యాన్ని తలచుకొని, అతడు గడ్డిపడక మీద పడుకోవడం చూసి అతని శోకం రెట్టింపైంది. ఇక్కడ విరోధాభాసమే అలంకారం — ఎవరి బలాన్ని ముల్లోకాలూ సహించలేవో, అతడే గడ్డిమీద పడుకున్నాడు.

లక్ష్మణుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘మంత్రాలతో, తపస్సుతో, రకరకాల ప్రయత్నాలతో పొందబడినవాడు, దశరథునికి సమానమైన లక్షణాలు గల ఒకే ఒక కుమారుడు ఇతడే. ఇతడు ప్రవాసానికి వెళ్ళిపోగా రాజు ఎక్కువకాలం బ్రతకడు; నిశ్చయంగా త్వరలోనే భూమి విధవ అవుతుంది.’ ‘విధవ అయిన భూమి’ అనే ఉపమానం తీవ్రమైనది — రాజు భూమికి భర్త; అతడు మరణిస్తే అది విధవలా అనాథ అవుతుంది. ‘మంత్రాలతో, తపస్సుతో పొందబడినవాడు’ అనే మాటతో పుత్రకామేష్టి యజ్ఞం గుర్తుచేయబడుతుంది, అందులో ఎంతోకాలం ప్రయత్నించిన తరువాతనే రాముడు లభించాడు. ఇంత దుర్లభంగా లభించినవాడే ఇప్పుడు వనానికి పంపబడ్డాడు — ఇదే లక్ష్మణుని శోకానికి కారణం. ‘ఒకే ఒక’ అనే పదం కూడా సూచకమైనది — నలుగురు కుమారులున్నారు, కాని రాజ్యభారం మోయగలవాడూ లక్షణసంపన్నుడూ ఒక్కడే.

‘నాయనా, స్త్రీలు బిగ్గరగా రోదించి అలసటతో ఆగిపోయి ఉంటారు; కనుక రాజభవనం ఘోష ఆగి నిశ్శబ్దమై ఉంటుందని అనుకుంటున్నాను. కౌసల్య, రాజు, అలాగే నా తల్లి — వీరందరూ ఈ రాత్రి బ్రతికి ఉంటారని నేను ఆశించడం లేదు. శత్రుఘ్నుని చూసుకుంటూ నా తల్లి బ్రతకవచ్చు; కాని వీరమాత అయిన కౌసల్య నశిస్తే అది దుఃఖకరం. అనురాగం గల జనంతో నిండినదీ, సుఖాన్నీ ఆనందాన్నీ ప్రియాన్నీ కలిగించేదీ అయిన ఆ నగరం రాజుకు కలిగే ఆపదతో కలిసి నశిస్తుంది.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని దృష్టి క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — మొదట అంతఃపురం, తరువాత ముగ్గురు వ్యక్తులు, చివరకు నగరమంతా. ‘ఘోష ఆగి నిశ్శబ్దమై’ అనే పదం ఎంతో సూచకమైనది — ఇంతకుముందు మంగళవాద్యాలు ఉన్నచోట ఇప్పుడు రోదనం కూడా అలసటతో శాంతించింది. ‘వీరమాత’ అనే కౌసల్య విశేషణం కూడా కరుణాజనకం — వీరుడైన కుమారుని కన్నా ఆమె అతనికే దూరమైంది.

‘మహాత్ముడైన పెద్దకుమారుని చూడలేని మహాత్ముడైన రాజు ప్రాణాలు శరీరాన్ని ఎలా ధరిస్తాయి? రాజు మరణించిన తరువాత కౌసల్య మరణిస్తుంది, ఆ తరువాత నా తల్లి కూడా నాశనం పొందుతుంది. ‘అంతా దాటిపోయింది, అంతా దాటిపోయింది’ అంటూ, కోరిక తీరకుండానే, రాముని రాజ్యంలో నిలుపకుండానే మా తండ్రి మరణిస్తాడు. ఆ కాలం వచ్చినప్పుడు మరణించిన తండ్రికి అన్ని ప్రేతకార్యాలలోనూ సంస్కారాలు చేసేవారు ధన్యులు.’ ‘అంతా దాటిపోయింది, అంతా దాటిపోయింది’ అనే పునరుక్తమైన మాట రాజు చివరి ఆక్రందనాన్నే సూచిస్తుంది — అంతా చేజారిపోయిందని. తాను దూరంగా వనంలో ఉంటానని తెలిసి, తండ్రి అంత్యసంస్కారంలో పాలుపంచుకోలేనని ఆలోచించి లక్ష్మణుడు విలపిస్తున్నాడు. ‘ధన్యులు’ అనే పదంతో ఇతరుల భాగ్యాన్ని ప్రశంసిస్తూ అతడు తనకు జరిగిన వంచననే సూచిస్తున్నాడు.

‘రమణీయమైన కూడళ్ళ అమరిక గలదీ, చక్కగా విభజించిన రాజమార్గాలు గలదీ, మేడలతో ప్రాసాదాలతో సంపన్నమైనదీ, శ్రేష్ఠమైన గణికలతో శోభిస్తున్నదీ, రథాలతో గుర్రాలతో ఏనుగులతో కిక్కిరిసినదీ, తూర్యనాదాలతో ప్రతిధ్వనించేదీ, అన్ని శుభాలతో నిండినదీ, సంతోషంగా పుష్టిగా ఉన్న జనంతో నిండినదీ, ఆరామాలతో ఉద్యానాలతో సంపన్నమైనదీ, సమాజోత్సవాలతో శోభించేదీ అయిన మా తండ్రి రాజధానిలో సుఖంగా సంచరించేవారే ధన్యులు.’ ఇక్కడ మూడు శ్లోకాలలో అయోధ్య చిత్రం మళ్ళీ ఉపస్థాపించబడుతుంది — మార్గాలు, ప్రాసాదాలు, వాహనాలు, వాద్యాలు, ఉద్యానాలు, ఉత్సవాలు. కాని ఈ వర్ణన హర్షం కోసం కాదు, విరహపు తీవ్రతనే పెంచుతుంది; ఎందుకంటే లక్ష్మణుడు ఆ నగరాన్ని తలచుకుంటూనే వనంలో చెట్టు మొదట మేలుకొని ఉన్నాడు. ‘సుఖంగా సంచరించేవారు’ అనే మాటతో అతడు ఇతరుల భాగ్యాన్నే ప్రశంసిస్తున్నాడు, తనది కాదు. ఈ వర్ణన గత సర్గలలో చెప్పిన అయోధ్యావర్ణనకు ప్రతిధ్వనే, కాని ఇక్కడ అది శోకపు తెరపై చిత్రించబడింది.

‘దశరథుడు బ్రతికి ఉంటాడా? వనవాసం నుండి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చి మనం ఆ సువ్రతుడైన మహాత్ముని చూడగలమా? ఈ వనవాసం ముగిసిన తరువాత సత్యప్రతిజ్ఞుడైన రామునితో కలిసి మనం క్షేమంగా అయోధ్యలోకి ప్రవేశించగలమా?’ ఇలా విలపిస్తూ, దుఃఖార్తుడై నిలుచున్న ఆ మహాత్ముడైన రాజపుత్రునికి ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. ఇక్కడ ‘అపి’ (కదా, ఏమో) అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ప్రయోగించడం ద్వారా కవి ఆశ యొక్క క్షీణతను చూపిస్తున్నాడు — నిశ్చయం ఏదీ లేదు, కేవలం ఆశ మాత్రమే. ‘నిలుచున్న’ అనే పదంతో లక్ష్మణుడు రాత్రంతా కూర్చోను కూడా కూర్చోకుండా నిలుచునే మేలుకొని ఉన్నాడని తెలుస్తుంది — ఇదే అతని సేవ. ఇలా యాభయ్యవ సర్గలో రాముని విషయంలో చాలా దీర్ఘంగా గడిచిన రాత్రే ఇక్కడ లక్ష్మణుని విషయంలో విలాపంతో గడిచింది; కవి ఒకే రాత్రిని ఇద్దరి దృష్టితో వర్ణిస్తున్నాడు.

ఇలా ప్రజాహితుడైన ఆ రాజకుమారుడు సత్యం పలుకుతుండగా, గాఢమైన స్నేహం వల్ల గుహుడు ఆపదతో పీడితుడై కన్నీళ్ళు కార్చాడు — జ్వరంతో బాధపడుతున్న ఏనుగులా వ్యథతో ఆతురుడై. ఈ చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో నాలుగు పాదాలు గలది, ఇది సర్గాంతానికి లక్షణం. ఉపమానం కూడా మర్మస్పర్శి — జ్వరంతో పీడితమైన మహాగజం బలవంతమైనదైనా నిశ్చేష్టమై రోదించినట్లు, బలవంతుడైన నిషాదరాజు ప్రేమవశుడై కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నాడు. ఇలా సర్గ లక్ష్మణుని విలాపంతో మొదలై గుహుని కన్నీళ్ళతో ముగుస్తుంది; ఇద్దరికీ మూలం రాముని పట్ల ప్రేమే. ఇక్కడ సూచించబడింది కూడా — జాతి చేత నిషాదుడైనవాడు కూడా ప్రేమ చేత క్షత్రియకుమారునితో సమానుడు; వాల్మీకి దృష్టిలో సౌహార్దమే గౌరవించదగిన కొలమానం.

முந்தைய சர்க்க முடிவில் ராமன் சீதையுடன் தரையில் படுத்தான்; லக்ஷ்மணன் மரத்தைச் சார்ந்து விழித்து நின்றான். இங்கே அதே சூழல் தொடர்கிறது. அண்ணனுக்காக ஆடம்பரமின்றி விழித்திருக்கும் லக்ஷ்மணனைக் கண்டு, வேதனையால் வெந்த குகன் ரகு குலத்தவனான லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘அன்பரே, அரசகுமாரா, இந்தச் சுகமான படுக்கை உனக்காக அமைக்கப்பட்டுள்ளது; இதில் சுகமாக நன்கு இளைப்பாறு. இந்த மக்கள் அனைவரும் துன்பங்களுக்குப் பழகியவர்கள், நீயோ சுகத்துக்குப் பழகியவன்; காகுத்ஸ்தனைக் காப்பதற்காக நாங்கள் இரவு முழுவதும் விழித்திருப்போம்.’ இங்கே ‘ஆடம்பரமின்றி’ என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — லக்ஷ்மணனின் விழிப்பு பிறருக்குக் காட்டுவதற்காக அல்ல, தூய அன்பாலேயே. குகனின் சொல்லிலும் பணிவு தெரிகிறது — தன் மக்கள் துன்பத்துக்குத் தகுந்தவர்கள், விருந்தினனோ சுகத்துக்குத் தகுந்தவன் என்ற வேறுபாட்டை அவனே ஏற்கிறான். ‘காப்பதற்காக’ என்ற சொல்லால் பாதுகாப்பே நோக்கம் என்பது தெளிவு; வேடர்கள் வில்லேந்துபவர்கள், காட்டின் உரிமையாளர்கள்.

குகன் மீண்டும் கூறினான்: ‘பூமியில் ராமனை விட எனக்கு மிக அன்புக்குரியவர் எவரும் இல்லை; இதை நான் உண்மையாகவே சொல்கிறேன், சத்தியத்தின் மேலேயே உனக்கு ஆணையிடுகிறேன். இவனுடைய அருளாலேயே இந்த உலகில் பெரும் புகழையும், மிகுந்த தர்மப் பேற்றையும், நிறைவான பொருளையும் இன்பத்தையும் எதிர்பார்க்கிறேன். அப்படிப்பட்ட நான், சீதையுடன் உறங்கும் அன்பு நண்பன் ராமனை, வில்லைக் கையில் ஏந்தி, உறவினர்களுடன் சேர்ந்து எல்லா வகையிலும் காப்பேன். இந்தக் காட்டில் எப்போதும் திரியும் எனக்குத் தெரியாதது எதுவும் இல்லை; ஆகவே மிக வலிமையான பெரிய நால்வகைப் படையையும் நாங்கள் வெல்வோம்.’ இந்தச் சொற்களால் குகனின் மூவகை வலிமை வெளிப்படுகிறது — அன்பு, தர்ம நிஷ்டை, நில அறிவு. காட்டில் பிறந்து வளர்ந்தவனுக்குக் காட்டு அறிவே படை. ‘சத்தியத்தின் மேலேயே உனக்கு ஆணையிடுகிறேன்’ என்ற சத்தியம் இங்கே சிந்திக்கத்தக்கது — குகன் தேவர்களையோ செல்வத்தையோ சான்றாக்கவில்லை, சத்தியத்தையே; இதுவே ராமனின் சேர்க்கையின் தாக்கம். ‘இவனுடைய அருளால்’ என்று சொல்லி அவன் தன் பாக்கியம் அனைத்தும் ராமனைச் சார்ந்தது என்று கருதுகிறான்.

அப்போது லக்ஷ்மணன் கூறினான்: ‘குற்றமற்றவனே, தர்மத்தையே நோக்கும் உன்னால் காக்கப்படும் நாங்கள் அனைவரும் இங்கே அஞ்சவில்லை. ஆனால் தசரதன் மைந்தன் சீதையுடன் தரையில் படுத்திருக்கும்போது எனக்கு உறக்கம் எப்படி வரும், உயிர் வாழ்வோ சுகங்களோ எப்படி? எல்லாத் தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் போரில் எதிர்க்க முடியாதவனைப் பார் — அவன் சீதையுடன் புல்லின் மேல் சுகமாக உறங்குகிறான்.’ இங்கே லக்ஷ்மணனின் மறுமொழி இருவகை — முதலில் குகனின் ஐயத்தை நீக்குதல் (நாங்கள் அஞ்சவில்லை), பின்னர் தன் இயலாமையைத் தெரிவித்தல் (எனக்கு உறக்கம் சாத்தியமில்லை). ‘தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் எதிர்க்க முடியாதவன்’ என்று ராமனின் பெருமையை நினைத்து, அவன் புல் படுக்கையில் உறங்குவதைக் கண்டு அவனுடைய துயரம் இருமடங்காகிறது. இங்கே முரண்தோற்றமே அணி — மூவுலகமும் தாங்க முடியாத வலிமையுடையவனே புல்லின் மேல் உறங்குகிறான்.

லக்ஷ்மணன் மீண்டும் கூறினான்: ‘மந்திரத்தாலும் தவத்தாலும் பலவித முயற்சிகளாலும் பெறப்பட்ட, தசரதனுக்கு இணையான இலக்கணங்களுடைய மகன் இவன் ஒருவனே. இவன் காட்டுக்குச் சென்றதால் அரசன் நெடுநாள் உயிர் வாழமாட்டான்; நிச்சயமாக விரைவிலேயே பூமி விதவையாகும்.’ ‘விதவையான பூமி’ என்ற உவமை கடுமையானது — அரசனே பூமியின் கணவன்; அவன் இறந்தால் அது விதவை போல ஆதரவற்றதாகிறது. ‘மந்திரத்தாலும் தவத்தாலும் பெறப்பட்டவன்’ என்ற சொல்லால் புத்திரகாமேஷ்டி வேள்வி நினைவூட்டப்படுகிறது; அங்கே நெடுங்கால முயற்சியாலேயே ராமன் பெறப்பட்டான். இவ்வாறு அரிதாகப் பெறப்பட்டதே இப்போது காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டது — இதுவே லக்ஷ்மணனின் துயரத்துக்குக் காரணம். ‘ஒருவனே’ என்ற சொல்லும் பொருளுடையது — நான்கு மைந்தர்கள் இருக்கிறார்கள்; ஆனால் அரசுச் சுமையைச் சுமக்க வல்லவனும் இலக்கணங்கள் நிறைந்தவனும் ஒருவனே.

‘அன்பரே, பெண்டிர் பெரும் கூக்குரலிட்டுக் களைப்பால் ஓய்ந்திருப்பார்கள்; ஆகவே அரச மாளிகை ஒலி அடங்கியிருக்கும் என்று நினைக்கிறேன். கௌசல்யை, அரசர், அதேபோல என் தாய் — இவர்கள் அனைவரும் இந்த இரவில் உயிரோடிருப்பார்கள் என்று நான் நம்பவில்லை. சத்ருக்னனைப் பார்த்துக்கொள்வதற்காக என் தாய் உயிர் வாழக்கூடும்; ஆனால் வீரனைப் பெற்ற கௌசல்யை அழிந்தால், அதுவே துயரம். பற்றுடைய மக்கள் நிறைந்த, சுகமும் ஒளியும் இனிமையும் தரும் அந்த நகரம் அரசனுக்கு நேரும் பேரிழப்பில் சிக்கி அழியும்.’ இங்கே லக்ஷ்மணனின் பார்வை படிப்படியாக விரிகிறது — முதலில் அந்தப்புரம், பின்னர் மூன்று பேர், இறுதியில் நகரம் முழுவதும். ‘ஒலி அடங்கியிருக்கும்’ என்ற சொல் மிகவும் பொருள் பொதிந்தது — முன்பு மங்கல இசைக்கருவிகள் இருந்த இடத்தில் இப்போது அழுகையும் களைப்பால் அடங்கிவிட்டது. ‘வீரனைப் பெற்றவள்’ என்ற கௌசல்யையின் அடைமொழியும் இரங்கத்தக்கது — வீர மகனைப் பெற்றும் அவள் அவனையே பிரிந்திருக்கிறாள்.

‘மகாத்மாவான மூத்த மகனைக் காணாத மகாத்மாவான அரசனின் உயிர் எப்படி உடலைத் தாங்கும்? மன்னன் அழிந்ததும் பின்னர் கௌசல்யை அழிவாள்; அதன் பின் என் தாயும் அழிவை அடைவாள். ‘கடந்துவிட்டது, கடந்துவிட்டது’ என்று சொல்லிக்கொண்டு, தன் விருப்பத்தை அடையாமல், ராமனை அரசில் அமர்த்தாமலேயே என் தந்தை அழிவார். அந்த வேளை வரும்போது இறந்த தந்தைக்கு எல்லா இறுதிச் சடங்குகளையும் செய்பவர்கள் பேறுபெற்றவர்கள்.’ ‘கடந்துவிட்டது, கடந்துவிட்டது’ என்ற திரும்பக் கூறல் அரசனின் இறுதிக் கதறலையே குறிக்கிறது — எல்லாம் கையை விட்டுப் போய்விட்டது என்று. தான் தொலைவில் காட்டில் இருப்பேன் என்று அறிந்து, தந்தையின் இறுதிச் சடங்கில் பங்கு பெறவும் முடியாது என்று நினைத்து லக்ஷ்மணன் புலம்புகிறான். ‘பேறுபெற்றவர்கள்’ என்ற சொல்லால் பிறருடைய பாக்கியத்தைப் புகழ்ந்து, தான் இழந்ததையே அவன் குறிக்கிறான்.

‘அழகிய நாற்சந்திகளும் அமைப்புகளும் உடைய, நன்கு பிரிக்கப்பட்ட பெருவீதிகளுடைய, மாடங்களும் மாளிகைகளும் நிறைந்த, சிறந்த கணிகையரால் அழகுபெற்ற, தேர்களும் குதிரைகளும் யானைகளும் நெருங்கிய, இசைக்கருவிகளின் ஒலியால் முழங்கும், எல்லா மங்கலங்களும் நிறைந்த, மகிழ்ச்சியும் செழிப்புமுடைய மக்கள் நிறைந்த, சோலைகளும் பூங்காக்களும் உடைய, கூட்டங்களாலும் விழாக்களாலும் சிறந்த என் தந்தையின் தலைநகரில் சுகமாகத் திரியப்போகிறவர்களே பாக்கியசாலிகள்.’ இங்கே மூன்று சுலோகங்களால் அயோத்தியின் சித்திரம் மீண்டும் முன்வைக்கப்படுகிறது — வீதிகள், மாளிகைகள், வாகனங்கள், இசைக்கருவிகள், சோலைகள், விழாக்கள். ஆனால் இந்த வருணனை மகிழ்ச்சிக்காக அல்ல, பிரிவின் தீவிரத்தையே பெருக்குகிறது; ஏனெனில் லக்ஷ்மணன் அந்த நகரத்தை நினைத்துக்கொண்டே காட்டில் மரத்தடியில் விழித்திருக்கிறான். ‘சுகமாகத் திரியப்போகிறவர்கள்’ என்ற சொல்லால் அவன் பிறருடைய பாக்கியத்தையே புகழ்கிறான், தன்னுடையதை அல்ல. இந்த வருணனை முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்ட அயோத்தி வருணனையின் எதிரொலியே; ஆனால் இங்கே அது துயரம் என்னும் திரைச்சீலையில் வரையப்பட்டுள்ளது.

‘தசரதன் உயிரோடிருப்பாரா? வனவாசத்திலிருந்து மீண்டும் திரும்பி வந்து நல்விரதமுடைய அந்த மகாத்மாவை நாம் காண்போமா? இந்த வனவாசம் முடிந்ததும் சத்தியப் பிரதிக்ஞை உடைய ராமனுடன் சேர்ந்து நலமாக நாம் அயோத்திக்குள் நுழைவோமா?’ இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டு, துயருற்று நின்றிருந்த மகாத்மாவான அரசகுமாரனுக்கு அந்த இரவு கழிந்தது. இங்கே ‘அபி’ என்ற வினா இடைச்சொல்லை மூன்று முறை பயன்படுத்தி நம்பிக்கையின் மெலிவைக் கவிஞர் காட்டுகிறார் — எந்த உறுதியும் இல்லை, வெறும் நம்பிக்கை மட்டுமே. ‘நின்றிருந்த’ என்ற சொல்லால், லக்ஷ்மணன் இரவு முழுவதும் அமர்ந்துகூட இல்லாமல் நின்றபடியே விழித்திருந்தான் என்று அறியப்படுகிறது — இதுவே அவனுடைய பணிவிடை. இவ்வாறு ஐம்பதாவது சர்க்கத்தில் ராமனுக்கு மிக நீண்டு கழிந்த அதே இரவு இங்கே லக்ஷ்மணனுக்குப் புலம்பலுடன் கழிந்தது; கவிஞர் ஒரே இரவை இருவருடைய பார்வையில் வருணிக்கிறார்.

மக்களின் நலனில் ஈடுபட்ட அரசகுமாரன் இவ்வாறு உண்மையைச் சொல்லிக்கொண்டிருக்கையில், ஆழ்ந்த நட்பின் காரணமாகத் துயரத்தால் வதைபட்ட குகன் கண்ணீர் சொரிந்தான் — காய்ச்சலால் வாடும் யானை போல வேதனையுற்று. இந்த இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் நான்கு அடிகளுடையது; இது சர்க்க முடிவின் அடையாளம். உவமையும் உருக்கமானது — காய்ச்சலால் வாடும் பெரிய யானை வலிமையுடையதாக இருந்தும் அசைவற்று அழுவது போல, வலிமையுடைய வேடர் தலைவன் அன்பின் வசப்பட்டுக் கண்ணீர் சொரிகிறான். இவ்வாறு சர்க்கம் லக்ஷ்மணனின் புலம்பலுடன் தொடங்கிக் குகனின் கண்ணீருடன் முடிகிறது; இரண்டுக்கும் வேர் ராமன் மீதான அன்பே. மேலும் இங்கே குறிக்கப்படுவது — பிறப்பால் வேடனாக இருப்பவனும் அன்பால் க்ஷத்திரியக் குமாரனுக்குச் சமமானவனே; வால்மீகியின் பார்வையில் நட்பே மதிக்கத்தக்க அளவுகோல்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತಾಪದಿಂದ ಬೆಂದ ಗುಹನು ರಾಘವನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯಾ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಈ ಸುಖವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಶ್ರಮಿಸು. ಈ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗಿದವರು, ನೀನಾದರೋ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವನು; ನಾವು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದೆ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಾಗರಣೆ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಶುದ್ಧವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ. ಗುಹನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಜನರು ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರು, ಅತಿಥಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನು ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉದ್ದೇಶ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ನಿಷಾದರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು, ಕಾಡಿನ ಒಡೆಯರು.

ಗುಹನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿಂತ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯತಮರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ಇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ವಿಪುಲವಾದ ಧರ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅರ್ಥಕಾಮಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಲಗಿರುವ ಪ್ರಿಯಸಖ ರಾಮನನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುವ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಹತ್ತರ ಚತುರಂಗಬಲವನ್ನೂ ನಾವು ಎದುರಿಸಿ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆವು.’ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗುಹನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಬಲ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರೀತಿ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ದೇಶಜ್ಞಾನ. ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದವನಿಗೆ ಕಾಡಿನ ಜ್ಞಾನವೇ ಸೈನ್ಯ. ‘ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಶಪಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಗುಹನು ದೇವತೆಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಧನವನ್ನಾಗಲೀ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯವನ್ನೇ; ಇದೇ ರಾಮನ ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವ. ‘ಇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಅಧೀನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲಿ ಭಯಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದಾಶರಥಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವಾಗ ನನಗೆ ನಿದ್ರೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೀತು, ಬದುಕಾಗಲೀ ಸುಖಗಳಾಗಲೀ ಹೇಗೆ? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವನನ್ನು ನೋಡು — ಅವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಗುಹನ ಶಂಕೆಯ ನಿವಾರಣೆ (ನಾವು ಭಯಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ), ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಶಕ್ತಿಯ ನಿವೇದನೆ (ನನಗೆ ನಿದ್ರೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ). ‘ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವನು’ ಎಂದು ರಾಮನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದು, ಅವನು ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಶೋಕ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವೇ ಅಲಂಕಾರ — ಯಾರ ಬಲವನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸಹಿಸಲಾರವೋ ಅವನೇ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ದಶರಥನಿಗೆ ಸಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಮಗನು ಇವನೊಬ್ಬನೇ. ಇವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಬಹಳ ಕಾಲ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬೇಗನೆಯೇ ಭೂಮಿ ವಿಧವೆಯಾಗುವಳು.’ ‘ವಿಧವೆಯಾದ ಭೂಮಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀವ್ರವಾದುದು — ರಾಜನು ಪೃಥ್ವಿಯ ಪತಿ; ಅವನು ಸತ್ತಾಗ ಅವಳು ವಿಧವೆಯಂತೆ ಅನಾಥಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ರಾಮನು ದೊರೆತನು. ಹೀಗೆ ದುರ್ಲಭವಾಗಿ ದೊರೆತುದನ್ನೇ ಈಗ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಒಬ್ಬನೇ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಸೂಚಕವಾದುದು — ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಲು ಸಮರ್ಥನೂ ಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನನೂ ಆದವನು ಒಬ್ಬನೇ.

‘ಅಯ್ಯಾ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಹು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ರೋದಿಸಿ ದಣಿವಿನಿಂದ ಸುಮ್ಮನಾಗಿರುವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಭವನ ಈಗ ಸದ್ದಡಗಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ, ರಾಜ, ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ತಾಯಿ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಈ ರಾತ್ರಿ ಬದುಕಿರುವರು ಎಂಬ ಆಸೆ ನನಗಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಬದುಕಬಹುದು; ಆದರೆ ವೀರಮಾತೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಾಶವಾದರೆ ಅದು ದುಃಖ. ಅನುರಕ್ತ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸುಖವನ್ನೂ ಸಂತೋಷವನ್ನೂ ತರುವ ಆ ನಗರಿ ರಾಜನ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ನಾಶವಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅಂತಃಪುರ, ಆಮೇಲೆ ಮೂವರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಇಡೀ ನಗರಿ. ‘ಸದ್ದಡಗಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಚಕವಾದುದು — ಹಿಂದೆ ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿದ್ದಲ್ಲಿ ಈಗ ರೋದನವೂ ದಣಿವಿನಿಂದ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ. ‘ವೀರಮಾತೆ’ ಎಂಬ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಶೇಷಣವೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ವೀರನಾದ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಅವನಿಂದಲೇ ಅಗಲಿದ್ದಾಳೆ.

‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನ ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುವು? ರಾಜನು ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಾಶವಾಗುವಳು, ಅನಂತರ ನನ್ನ ತಾಯಿಯೂ ನಾಶಹೊಂದುವಳು. ‘ಎಲ್ಲವೂ ಕೈಮೀರಿಹೋಯಿತು, ಕೈಮೀರಿಹೋಯಿತು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಮನೋರಥವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸದೆಯೇ ನನ್ನ ತಂದೆ ನಾಶವಾಗುವನು. ಆ ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಮೃತನಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವವರು ಕೃತಾರ್ಥರು.’ ‘ಅತಿಕ್ರಾಂತಮತಿಕ್ರಾಂತಮ್’ (ಕೈಮೀರಿಹೋಯಿತು, ಕೈಮೀರಿಹೋಯಿತು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತ ವಚನ ರಾಜನ ಕೊನೆಯ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಕೈಜಾರಿತು ಎಂದು. ತಾನು ದೂರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವೆನೆಂದು ತಿಳಿದು, ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲೂ ತನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಾರ್ಥರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಇತರರ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ವಂಚಿತಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಮ್ಯವಾದ ಚೌಕಗಳ ರಚನೆಯುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ, ಹರ್ಮ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಣಿಕೆಯರಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ, ರಥ ಅಶ್ವ ಗಜಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ತೂರ್ಯನಾದಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಸರ್ವಮಂಗಳಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಆರಾಮ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ಸಮಾಜೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವವರೇ ಧನ್ಯರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಮಾರ್ಗಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ವಾದ್ಯಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಉತ್ಸವಗಳು. ಆದರೆ ಈ ವರ್ಣನೆ ಹರ್ಷಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ, ವಿರಹದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಇತರರ ಭಾಗ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನದನ್ನಲ್ಲ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅಯೋಧ್ಯಾವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯೇ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಶೋಕದ ಪಟದ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ದಶರಥನು ಬದುಕಿರುವನೇ? ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದು ನಾವು ಆ ಸುವ್ರತನಾದ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುವೆವೇ? ಈ ವನವಾಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ರಾಮನೊಡನೆ ನಾವು ಕುಶಲದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆವೇ?’ ಹೀಗೆ ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ (ಏ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಕ) ಪದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಕವಿಯು ಆಸೆಯ ಕ್ಷೀಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆಸೆ ಮಾತ್ರ. ‘ನಿಂತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ, ನಿಂತುಕೊಂಡೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಅವನ ಸೇವೆ. ಹೀಗೆ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕಳೆದ ರಾತ್ರಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಿತು; ಕವಿಯು ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಪ್ರಜಾಹಿತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರಲು, ಹಿರಿದಾದ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಗುಹನು, ಜ್ವರದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಆನೆಯಂತೆ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಉಪಮೆಯೂ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಜ್ವರಪೀಡಿತವಾದ ಮಹಾಗಜವು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿ ರೋದಿಸುವಂತೆ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನಿಷಾದರಾಜನು ಪ್ರೀತಿಯ ವಶದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಲಾಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಗುಹನ ಕಣ್ಣೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇಬ್ಬರ ಮೂಲವೂ ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿ ಇದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಜಾತಿಯಿಂದ ನಿಷಾದನಾದವನೂ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಮಾರನಿಗೆ ಸಮಾನ; ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೌಹಾರ್ದವೇ ಗೌರವಿಸಬೇಕಾದ ಅಳತೆಗೋಲು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം നിലത്തു കിടന്നു, ലക്ഷ്മണൻ മരത്തിൽ ചാരി ഉണർന്നുനിന്നു. ഇവിടെ അതേ പ്രസംഗം തുടരുന്നു. ജ്യേഷ്ഠനുവേണ്ടി ആഡംബരമില്ലാതെ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട്, സന്താപത്താൽ തപിച്ച ഗുഹൻ രാഘവനോട് (ലക്ഷ്മണനോട്) പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, രാജകുമാരാ, ഈ സുഖകരമായ ശയ്യ നിനക്കായി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ ഇഷ്ടംപോലെ നന്നായി വിശ്രമിക്കുക. ഈ ജനങ്ങളെല്ലാം ക്ലേശങ്ങൾ ശീലിച്ചവരാണ്, നീയാകട്ടെ സുഖം ശീലിച്ചവനും; കാകുത്സ്ഥന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഞങ്ങൾ രാത്രി ഉണർന്നിരിക്കാം.’ ഇവിടെ ‘ആഡംബരമില്ലാതെ’ എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ലക്ഷ്മണന്റെ ഉറക്കമൊഴിയൽ പ്രദർശനത്തിനല്ല, ശുദ്ധമായ സ്നേഹംകൊണ്ടുതന്നെയാണ്. ഗുഹന്റെ വാക്കിലും വിനയം കാണാം — സ്വജനങ്ങൾ ക്ലേശത്തിനു യോഗ്യർ, അതിഥി സുഖത്തിനു യോഗ്യൻ എന്ന ഭേദം അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘രക്ഷയ്ക്കായി’ എന്ന പദത്താൽ കാവലിന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ്; നിഷാദന്മാർ ധനുർധാരികളും കാടിന്റെ ഉടമകളുമാണല്ലോ.

ഗുഹൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ഭൂമിയിൽ എനിക്കു രാമനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട ആരുമില്ല; ഇതു ഞാൻ സത്യമായിത്തന്നെ പറയുന്നു, സത്യത്തെക്കൊണ്ടുതന്നെ നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ഇവന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഈ ലോകത്തിൽ അതിമഹത്തായ യശസ്സും വിപുലമായ ധർമലാഭവും സമൃദ്ധമായ അർഥകാമങ്ങളും ഞാൻ ആശിക്കുന്നത്. അങ്ങനെയുള്ള ഞാൻ സീതയോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്ന പ്രിയസഖാവായ രാമനെ കൈയിൽ ധനുസ്സുമായി ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം എല്ലാ വിധത്തിലും രക്ഷിക്കും. ഈ കാട്ടിൽ എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന എനിക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല; അതിനാൽ അതിബലമുള്ള അതിമഹത്തായ ചതുരംഗസൈന്യത്തെപ്പോലും ഞങ്ങൾക്കു നേരിടാൻ കഴിയും.’ ഈ വാക്കുകളിലൂടെ ഗുഹന്റെ മൂന്നുവിധമുള്ള ബലം വെളിപ്പെടുന്നു — സ്നേഹം, ധർമനിഷ്ഠ, ദേശജ്ഞാനം. കാട്ടിൽ ജനിച്ചുവളർന്നവന് കാടിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവുതന്നെയാണ് സൈന്യം. ‘സത്യത്തെക്കൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന ശപഥം ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ഗുഹൻ ദേവന്മാരെയോ ധനത്തെയോ അല്ല, സത്യത്തെത്തന്നെയാണ് പ്രമാണമാക്കുന്നത്; ഇതാണ് രാമസംഗത്തിന്റെ പ്രഭാവം. ‘ഇവന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം തന്റെ ഭാഗ്യം മുഴുവൻ രാമനെ ആശ്രയിച്ചാണെന്നു കരുതുന്നു.

അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു — ‘പാപമില്ലാത്തവനേ, ധർമംതന്നെ നോക്കിക്കാണുന്ന നിന്നാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഞങ്ങളെല്ലാം ഇവിടെ ഭയമില്ലാത്തവരാണ്. എന്നാൽ ദാശരഥി സീതയോടൊപ്പം നിലത്തു കിടക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് എങ്ങനെ ഉറക്കം ലഭിക്കും, എങ്ങനെ ജീവിതമോ സുഖങ്ങളോ ലഭിക്കും? എല്ലാ ദേവാസുരന്മാർക്കുംപോലും യുദ്ധത്തിൽ നേരിടാനാവാത്തവനെ നോക്കൂ — അവൻ സീതയോടൊപ്പം പുല്ലിൽ സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നു.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്തരം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം ഗുഹന്റെ ശങ്ക നീക്കൽ (ഞങ്ങൾ ഭയപ്പെടുന്നില്ല), പിന്നെ സ്വന്തം അശക്തിയുടെ അറിയിപ്പ് (എനിക്ക് ഉറക്കം സാധ്യമല്ല). ‘ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും നേരിടാനാവാത്തവൻ’ എന്ന് രാമന്റെ മാഹാത്മ്യം ഓർത്ത്, അദ്ദേഹം പുൽശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ ശോകം ഇരട്ടിച്ചു. ഇവിടെ വിരോധാഭാസംതന്നെയാണ് അലങ്കാരം — ആരുടെ ബലം മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും സഹിക്കാനാവില്ലയോ, അവൻതന്നെ പുല്ലിൽ കിടക്കുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘മന്ത്രങ്ങളാലും തപസ്സാലും പലവിധ പരാക്രമങ്ങളാലും ലഭിച്ചവനും, ദശരഥനു തുല്യമായ ലക്ഷണങ്ങളുള്ളവനുമായ ഒരേയൊരു പുത്രൻ ഇവനാണ്. ഇവൻ നാടുവിട്ടുപോയതോടെ രാജാവ് ഏറെക്കാലം ജീവിക്കുകയില്ല; നിശ്ചയമായും വേഗംതന്നെ ഭൂമി വിധവയാകും.’ ‘വിധവയായ ഭൂമി’ എന്ന ഉപമ തീവ്രമാണ് — രാജാവ് ഭൂമിയുടെ പതിയാണല്ലോ; അദ്ദേഹം മരിച്ചാൽ അവൾ വിധവയെപ്പോലെ അനാഥയാകുന്നു. ‘മന്ത്രങ്ങളാലും തപസ്സാലും ലഭിച്ചവൻ’ എന്ന പദത്താൽ പുത്രകാമേഷ്ടിയാഗം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അവിടെ ഏറെക്കാലത്തെ പ്രയത്നംകൊണ്ടാണ് രാമനെ ലഭിച്ചത്. ഇങ്ങനെ ദുർലഭമായി ലഭിച്ചതുതന്നെ ഇപ്പോൾ കാട്ടിലേക്ക് അയയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇതാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ശോകകാരണം. ‘ഒരേയൊരു’ എന്ന പദവും സൂചകമാണ് — നാലു പുത്രന്മാരുണ്ട്, എന്നാൽ രാജ്യഭാരം വഹിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനും ലക്ഷണസമ്പന്നനുമായവൻ ഒരാൾ മാത്രം.

‘മകനേ, സ്ത്രീകൾ വലിയ നിലവിളി മുഴക്കി ക്ഷീണത്താൽ നിശ്ശബ്ദരായിട്ടുണ്ടാകും; അതിനാൽ രാജഭവനം ശബ്ദമടങ്ങിയതായിരിക്കും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. കൗസല്യയും രാജാവും അതുപോലെ എന്റെ അമ്മയും — ഇവരെല്ലാം ഈ രാത്രി ജീവിച്ചിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല. ശത്രുഘ്നനെ നോക്കിക്കൊണ്ട് എന്റെ അമ്മ ജീവിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ വീരപുത്രനെ പ്രസവിച്ച കൗസല്യ നശിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതാണ് ദുഃഖം. അനുരക്തരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, സുഖവും പ്രകാശവും പ്രിയവും നൽകുന്ന ആ നഗരം രാജാവിന്റെ ദുരന്തത്തിൽപ്പെട്ട് നശിക്കും.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടി ക്രമമായി വിസ്തൃതമാകുന്നു — ആദ്യം അന്തഃപുരം, പിന്നെ മൂന്നുപേർ, ഒടുവിൽ നഗരം മുഴുവൻ. ‘ശബ്ദമടങ്ങിയത്’ എന്ന പദം അതീവ സൂചകമാണ് — മുമ്പ് മംഗളവാദ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ കരച്ചിൽപോലും ക്ഷീണത്താൽ ശമിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വീരപുത്രനെ പ്രസവിച്ചവൾ’ എന്ന കൗസല്യയുടെ വിശേഷണവും കരുണമാണ് — വീരനായ പുത്രനെ പ്രസവിച്ചിട്ടും അവർ അവനിൽനിന്നുതന്നെ വേർപെട്ടിരിക്കുന്നു.

‘മഹാത്മാവായ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനെ കാണാതെ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ പ്രാണൻ ശരീരത്തെ എങ്ങനെ നിലനിർത്തും? രാജാവ് മരിച്ചാൽ പിന്നാലെ കൗസല്യ മരിക്കും, തുടർന്ന് എന്റെ അമ്മയും നാശമടയും. ‘കടന്നുപോയി, കടന്നുപോയി’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, മനോരഥം സാധിക്കാതെ, രാമനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കാതെതന്നെ എന്റെ അച്ഛൻ മരിക്കും. ആ സമയം വന്നെത്തുമ്പോൾ മരിച്ച അച്ഛനെ എല്ലാ പ്രേതകർമങ്ങളാലും സംസ്കരിക്കുന്നവർ സിദ്ധാർഥരാണ്.’ ‘കടന്നുപോയി, കടന്നുപോയി’ എന്ന ആവർത്തിച്ച വാക്ക് രാജാവിന്റെ അന്ത്യമായ ആക്രന്ദനത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാം കൈവിട്ടുപോയി എന്ന്. താൻ ദൂരെ കാട്ടിലായിരിക്കും എന്നറിഞ്ഞ്, അച്ഛന്റെ അന്ത്യസംസ്കാരത്തിൽ പങ്കുചേരാൻപോലും കഴിയില്ലല്ലോ എന്നു ചിന്തിച്ച് ലക്ഷ്മണൻ വിലപിക്കുന്നു. ‘സിദ്ധാർഥർ’ എന്ന പദത്താൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാഗ്യം പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തനിക്കുണ്ടാകുന്ന നഷ്ടത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘രമ്യമായ ചത്വരങ്ങളുടെ വിന്യാസമുള്ള, നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട രാജവീഥികളുള്ള, മാളികകളും പ്രാസാദങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ശ്രേഷ്ഠരായ ഗണികകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, രഥങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, വാദ്യനാദങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന, എല്ലാ മംഗളങ്ങളും നിറഞ്ഞ, സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ആരാമങ്ങളും ഉദ്യാനങ്ങളുമുള്ള, സമാജങ്ങളും ഉത്സവങ്ങളും നിറഞ്ഞ എന്റെ അച്ഛന്റെ രാജധാനിയിൽ സുഖമായി വിഹരിക്കുന്നവർ മാത്രമാണ് ധന്യർ.’ ഇവിടെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അയോധ്യയുടെ ചിത്രം വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വീഥികൾ, പ്രാസാദങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, വാദ്യങ്ങൾ, ഉദ്യാനങ്ങൾ, ഉത്സവങ്ങൾ. എന്നാൽ ഈ വർണന ഹർഷത്തിനല്ല, വിരഹത്തിന്റെ തീവ്രത വർധിപ്പിക്കാനാണ്; കാരണം ആ നഗരത്തെ ഓർത്തുകൊണ്ടാണ് ലക്ഷ്മണൻ കാട്ടിൽ മരച്ചുവട്ടിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നത്. ‘സുഖമായി വിഹരിക്കും’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാഗ്യമാണ് പ്രശംസിക്കുന്നത്, തന്റേതല്ല. ഈ വർണന മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ അയോധ്യാവർണനയുടെ പ്രതിധ്വനിതന്നെയാണ്, എന്നാൽ ഇവിടെ അതു ശോകത്തിന്റെ തിരശ്ശീലയിൽ ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

‘ദശരഥൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമോ? വനവാസത്തിൽനിന്ന് മടങ്ങിവന്ന് സുവ്രതനായ ആ മഹാത്മാവിനെ നമുക്കു കാണാനാകുമോ? ഈ വനവാസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ സത്യപ്രതിജ്ഞനായ രാമനോടൊപ്പം കുശലികളായി നമുക്ക് അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കാനാകുമോ?’ ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദുഃഖാർത്തനായി നിന്നിരുന്ന മഹാത്മാവായ ആ രാജകുമാരന് ആ രാത്രി കടന്നുപോയി. ഇവിടെ ‘അപി’ (ആകുമോ) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നു പ്രാവശ്യത്തെ പ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി പ്രത്യാശയുടെ ക്ഷീണത കാണിക്കുന്നു — ഒരു നിശ്ചയവുമില്ല, വെറും പ്രത്യാശ മാത്രം. ‘നിന്നിരുന്ന’ എന്ന പദത്താൽ, ലക്ഷ്മണൻ രാത്രി മുഴുവൻ ഇരുന്നുപോലുമില്ല, നിന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ഉണർന്നിരുന്നു എന്നറിയാം — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവ. ഇങ്ങനെ അൻപതാം സർഗത്തിൽ രാമനു വളരെ നീണ്ടതായി കടന്നുപോയ രാത്രിതന്നെയാണ് ഇവിടെ ലക്ഷ്മണനു വിലാപത്തോടെ കടന്നുപോയത്; ഒരേ രാത്രിയെ കവി രണ്ടുപേരുടെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെ വർണിക്കുന്നു.

പ്രജാഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്ന ആ രാജകുമാരൻ ഇങ്ങനെ സത്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഗാഢമായ സൗഹൃദത്താൽ ദുരിതപീഡിതനായ ഗുഹൻ, പനിബാധിച്ച ആനയെപ്പോലെ വ്യഥാതുരനായി, കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ഈ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ നാലു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്, സർഗാന്തത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ഉപമയും മർമസ്പർശിയാണ് — പനിപിടിച്ച മഹാഗജം ബലവാനായിട്ടും നിശ്ചേഷ്ടനായി കരയുന്നതുപോലെ, ബലവാനായ നിഷാദരാജൻ സ്നേഹവശാൽ കണ്ണീർ പൊഴിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം ലക്ഷ്മണന്റെ വിലാപത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ഗുഹന്റെ കണ്ണീരോടെ അവസാനിക്കുന്നു; രണ്ടിന്റെയും മൂലം രാമനോടുള്ള സ്നേഹംതന്നെ. ഇവിടെ ഇതും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ജാതികൊണ്ട് നിഷാദനായവനും സ്നേഹംകൊണ്ട് ക്ഷത്രിയകുമാരനു തുല്യനാണ്; വാല്മീകിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ സൗഹാർദംതന്നെയാണ് മാനിക്കേണ്ട മാനദണ്ഡം.

At the end of the previous sarga Rāma lay on the ground with Sītā while Lakṣmaṇa stood awake leaning against a tree, and the scene continues here. Seeing Lakṣmaṇa keeping watch for his brother's sake without any show, Guha, himself burning with grief, said to him: Dear prince, here is a comfortable bed made ready for you; lie down and rest as you please. All my people are used to hardship, but you are used to comfort; we will stay awake through the night to guard Kākutstha. The word "without any show" deserves notice: Lakṣmaṇa's vigil was not for display but came from pure affection. Guha's words show his humility, for he himself draws the line between his own people, fit for hardship, and his guest, fit for comfort. And "to guard" makes the purpose plain; the niṣādas were bowmen and masters of the forest.

There is no one on earth dearer to me than Rāma, Guha went on; I tell you this truly, and I swear it to you by truth itself. It is by his favour that I hope to win great fame in this world, a rich harvest of dharma, and wealth and pleasure in full measure. So I will stand bow in hand with my kinsmen and guard my dear friend Rāma in every way as he sleeps beside Sītā. I range this forest always and there is nothing in it I do not know; we could hold off even a great and mighty army of all four divisions. These words show Guha's threefold strength: love, devotion to dharma and knowledge of the land, for to one born and raised in the forest, knowing the forest is itself an army. His oath is worth noting: he calls to witness neither gods nor wealth but truth alone, which shows the influence of Rāma's company. And by saying "by his favour" he counts all his good fortune as depending on Rāma.

Then Lakṣmaṇa said: Blameless man, guarded by you who look only to dharma, none of us here feels any fear. But while the son of Daśaratha lies on the ground with Sītā, how could I sleep, or live, or know any comfort? Look at him: the man whom all the gods and asuras together could not withstand in battle lies sleeping soundly on grass beside Sītā. His answer had two parts: first he set aside Guha's concern, saying they were not afraid, and then he confessed that sleep was impossible for him. Remembering Rāma's greatness, unconquerable even by gods and asuras, and seeing him asleep on a bed of grass, his grief was doubled. The contrast itself is the figure of speech: he whose strength the three worlds could not withstand sleeps on grass.

The one son of Daśaratha who bears all the marks worthy of him, Lakṣmaṇa said, was won by our father through mantras and austerity and all kinds of striving. Now that he has gone into exile the king will not live long, and surely the earth will soon be a widow. The image is fierce: the king is the husband of the earth, and when he dies she is left unprotected like a widow. "Won by mantras and austerity" recalls the sacrifice for sons, by which Rāma was obtained only after long effort. What had been gained with such difficulty had now been sent to the forest, and that was the cause of Lakṣmaṇa's grief. The word "one" is pointed too: there were four sons, but only one bore the marks and had the strength to carry the burden of the kingdom.

The women, he said, must have raised one great wail and then fallen silent from exhaustion; I think, my friend, the king's palace is now hushed of every sound. Kausalyā, the king, and my own mother too: I have little hope that any of them will live through this night. My mother might live on to look after Śatrughna, but it will be a grief indeed if Kausalyā, mother of a hero, dies. That city, crowded with people devoted to Rāma, a city whose very sight brought happiness, will perish, struck by the king's misfortune. Lakṣmaṇa's view widens step by step: first the inner palace, then the three dearest to him, and finally the whole city. "Hushed of every sound" is telling: where once there had been auspicious music, now even the weeping had died down from weariness. And calling Kausalyā "mother of a hero" is moving, for though she bore a heroic son, she was parted from him.

How, he asked, will the breath of that great-souled king stay in his body when he cannot see his great-souled eldest son? When the king dies, Kausalyā will die after him, and then my mother too will meet her end. Crying out "All is gone, all is gone!", without winning what he longed for, without setting Rāma on the throne, my father will die. Fortunate are those who, when that hour comes, will perform all the funeral rites for my dead father. The repeated cry "all is gone" suggests the king's final lament, that everything has slipped from his hands. Knowing that he himself would be far away in the forest, Lakṣmaṇa grieved that he could not even take part in his father's last rites, and by calling the others fortunate he spoke of how he himself was deprived.

Happy indeed, he said, are those who will walk at ease in my father's capital, with its lovely squares and broad, well-laid avenues, rich in mansions and palaces, graced by the finest courtesans, crowded with chariots, horses and elephants, ringing with the sound of trumpets, full of everything auspicious, thronged with prosperous, well-fed people, rich in groves and gardens and bright with festivals. In these three verses the picture of Ayodhyā is drawn again: streets, palaces, carriages, music, gardens, festivals. But the description brings no joy; it only sharpens the pain of separation, since Lakṣmaṇa recalls the city while he keeps watch at the foot of a tree in the forest. He praises the good fortune of others, not his own. The passage echoes the earlier descriptions of Ayodhyā, but here it is painted on a background of grief.

Will Daśaratha live? he asked. Shall we come back from our exile and see that great-souled man of noble vows again? When this exile is over, shall we enter Ayodhyā safe and well with Rāma, whose promise is truth? So the night passed for that great-souled prince as he stood there lamenting, worn out with sorrow. Three questions in a row show how thin his hope had worn: there was no certainty, only hope. And "as he stood" tells us that Lakṣmaṇa did not so much as sit down all night but kept watch on his feet, and that was his service. The night that in the fiftieth sarga passed so slowly for Rāma passed here for Lakṣmaṇa in lament: the poet describes the one night through the eyes of both.

As the king's son, devoted to the good of the people, spoke these true words, Guha, out of deep friendship, was overwhelmed by distress and shed tears, racked with pain like an elephant in the grip of fever. This last verse is in a longer metre, marking the close of the sarga. The comparison is poignant: as a great elephant, strong as it is, lies helpless and weeping when fever grips it, so the mighty king of the niṣādas wept for love. So the sarga begins with Lakṣmaṇa's lament and ends with Guha's tears, and the root of both is love for Rāma. It suggests too that one who was a niṣāda by birth was, in love, the equal of a kṣatriya prince; in Vālmīki's eyes friendship is the measure that deserves honour.