पूर्वसर्गे रामः कोसलजनपदस्य सीमाम् अतिक्रान्तवान्। अत्र विशालान् रम्यान् कोसलान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः धीमान् रामः अयोध्याम् उन्मुखः भूत्वा प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थैः परिपालिते पुरिश्रेष्ठे, त्वाम् आपृच्छे; यानि च दैवतानि त्वां पालयन्ति त्वयि च आवसन्ति, तानि अपि आपृच्छे। निवृत्तवनवासः सन्, जगतीपतेः अनृणः भूत्वा, मात्रा पित्रा च संगतः पुनः त्वां द्रक्ष्यामि।’ ततः रुचिरताम्राक्षः सः दक्षिणं भुजम् उद्यम्य, अश्रुपूर्णमुखः दीनः च सन् जानपदं जनम् अब्रवीत् — ‘मयि युष्माभिः यथार्हम् अनुक्रोशः दया च कृता। चिरं दुःखस्य वहनं पापीयः; अतः स्वस्य अर्थसिद्धये गम्यताम्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः नगरीम् अपि देवतावत् प्रणमति, न तु शोकेन तां गर्हते; अपि च स्वदुःखं विहाय अनुगतानां जनानां हितम् एव चिन्तयति। ‘आपृच्छे’ इति पदं सप्रयोजनम् — प्रस्थानात् पूर्वं गुरून् देवान् च आपृच्छ्य गन्तव्यम् इति शिष्टाचारः; तम् एव रामः नगर्याः प्रति आचरति। ‘अनृणः’ इति पदेन च तस्य दृष्टिः स्पष्टा — वनवासः न दण्डः, अपि तु पितुः वचनरूपस्य ऋणस्य परिशोधनम्। पुनर्दर्शनस्य आश्वासनं दत्त्वा एव सः जनान् विसृजति; एतेन तेषां शोकः किञ्चित् शाम्यति। ‘चिरं दुःखस्य पापीयः’ इति वचनेन कविः सूचयति यत् अतिदीर्घः शोकः स्वयम् एव अधर्मः, यतः सः कर्तव्यात् प्रच्यावयति।

ते जनाः महात्मानं रामम् अभिवाद्य प्रदक्षिणं च कृत्वा, घोरं विलपन्तः क्वचित्क्वचित् व्यतिष्ठन्। तथा विलपतां तेषाम् अतृप्तानां च पश्यताम् एव राघवः अचक्षुर्विषयं प्रायात् — यथा क्षणदामुखे अर्कः अदृश्यः भवति। अत्र उपमा मार्मिका — रामः जनानां सूर्यः; तस्य अदर्शनम् एव तेषां रात्रेः आरम्भः। ततः सः धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् अकुतश्चिद्भयान् रम्यान् चैत्ययूपसमावृतान्, उद्यानाम्रवणोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्, नरेन्द्राणां रक्षणीयान् ब्रह्मघोषाभिनादितान् च देशान् रथेन अत्यवर्तत। एवं धृतिमतां वरः सः मुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलं नरेन्द्राणां भोज्यं राज्यं मध्येन गतवान्। एतेन वर्णनेन कविः सूचयति यत् रामः यत् राज्यं त्यजति, तत् केवलम् अयोध्या न, अपि तु एतादृशः समृद्धः विशालः जनपदः अपि। जनपदस्य विशेषणानि च मननीयानि — दानशीलः जनः, कुतश्चित् अपि अभयम्, चैत्यवृक्षाः यज्ञयूपाः च, आम्रवणानि जलाशयाः गोकुलानि च, वेदघोषः च। एतैः पदैः कविः सुशासितस्य देशस्य लक्षणानि एव गणयति — धर्मः, अभयम्, कृषिः, गोरक्षा, वेदाध्ययनं च। यः एतादृशं राष्ट्रं पालयितुं समर्थः, सः एव अधुना वनं गच्छति; अत्र एव अस्य प्रसङ्गस्य करुणा निहिता।

तत्र राघवः त्रिपथगां दिव्यां शीततोयाम् अशैवलां रम्याम् ऋषिनिषेवितां गङ्गां ददर्श। सा अविदूरस्थैः श्रीमद्भिः आश्रमैः समलंकृता, काले हृष्टाभिः अप्सरोभिः सेविताम्भोहृदा च शिवा। देवैः दानवैः गन्धर्वैः किंनरैः च सा उपशोभिता; नागगन्धर्वपत्नीभिः सततं सेविता। सा देवाक्रीडशतैः आकीर्णा, देवोद्यानयुता, देवानाम् अर्थम् आकाशगता, तत्र च ‘देवपद्मिनी’ इति विख्याता — एतेन गङ्गायाः त्रिपथगामित्वम् एव स्पष्टीक्रियते। जलाघातेन अट्टहास इव उग्रा, फेनेन निर्मलं हसन्ती इव, क्वचित् वेणीकृतजला क्वचित् च आवर्तशोभिता। क्वचित् स्तिमितगम्भीरा, क्वचित् वेगसमाकुला; क्वचित् गम्भीरनिर्घोषा, क्वचित् भैरवनिःस्वना। देवसंघैः आप्लुतजला, निर्मलोत्पलसंकुला, क्वचित् आभोगपुलिना, क्वचित् च निर्मलवालुका। एतत् सर्वं वुल्गेटपरम्परायाः विस्तीर्णं गङ्गास्तोत्रम् एव; समीक्षितसंस्करणे एतावान् विस्तरः न विद्यते। वर्णनस्य क्रमः अपि कविसम्मतः — प्रथमं नद्याः स्वरूपम् (त्रिपथगा, शीततोया, अशैवला), ततः तटस्थाः आश्रमाः, ततः दिव्याः सेविनः, ततः त्रिषु लोकेषु तस्याः गतिः, अन्ते च जलस्य एव नानाविधाः अवस्थाः। ‘क्वचित्’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगेण कविः दर्शयति यत् एका एव नदी स्थाने स्थाने भिन्नरूपा भवति — क्वचित् शान्ता, क्वचित् वेगवती, क्वचित् गम्भीरनिनादा, क्वचित् भैरवध्वना।

सा हंससारससंघुष्टा चक्रवाकोपशोभिता, सदामत्तैः विहगैः अभिपन्ना, अनिन्दिता च। क्वचित् तीररुहैः वृक्षैः मालाभिः इव शोभिता, क्वचित् फुल्लोत्पलच्छन्ना, क्वचित् च पद्मवनाकुला। क्वचित् कुमुदखण्डैः कुड्मलैः च उपशोभिता, क्वचित् नानापुष्परजोध्वस्ता, समदा इव च दृश्यते। सा व्यपेतमलसंघाता, मणिवत् निर्मलदर्शना; दिशागजैः वनगजैः मत्तैः वरवारणैः देवराजोपवाह्यैः च तस्याः वनान्तराणि संनादितानि। फलपुष्पैः किसलयैः गुल्मैः द्विजैः च वृता सा भूषणोत्तमैः यत्नेन भूषिता प्रमदा इव भाति। अन्ते कविः तस्याः परमं माहात्म्यं वदति — सा विष्णुपादच्युता, दिव्या, अपापा, पापनाशिनी च। एवं लौकिकसौन्दर्यात् आरभ्य पारमार्थिकं पावनत्वं यावत् वर्णनं समापितम्। ‘प्रमदाम् इव भूषितां’ इति उपमया कविः समग्रं वर्णनम् एकत्र संगृह्णाति — पुष्पाणि पल्लवाः पक्षिणः च तस्याः आभरणानि, आवर्ताः च तस्याः विलासः। अन्ते ‘विष्णुपादच्युताम्’ इति पदेन नद्याः उत्पत्तिः स्मार्यते; ‘अपापां पापनाशिनीम्’ इति च तस्याः द्विविधं माहात्म्यम् — स्वयं निर्मला, परेषां च मलहारिणी। एषा एव भारतीयपरम्परायां गङ्गायाः प्रतिष्ठा। अत्र च सूचितम् — यः वनवासं गच्छति, सः प्रथमं पुण्यसलिलां गङ्गाम् एव आश्रयते।

सा शिंशुमारैः नक्रैः भुजंगैः च समन्विता, शंकरस्य जटाजूटात् सगरवंशस्य तपस्तेजसा भ्रष्टा, समुद्रस्य महिषी, सारसक्रौञ्चनादिता च। तां गङ्गां महाबाहुः रामः शृङ्गवेरपुरं प्रति आससाद। ऊर्मिभिः कलिलाः आवर्ताः यस्याः, ताम् अन्ववेक्ष्य महारथः सः सुमन्त्रं सूतम् अब्रवीत् — ‘अद्य इह एव वसामहे। सारथे, नद्याः अविदूरे अयं बहुपुष्पप्रवालवान् सुमहान् इङ्गुदीवृक्षः विद्यते; अत्र एव वसामः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न ग्रामं न प्रासादं याचते, अपि तु वृक्षमूलम् एव स्वनिवासं वृणोति; वनवासस्य प्रथमा रात्रिः एवम् एव आरब्धा। ‘शंकरस्य जटाजूटात् सागरतेजसा भ्रष्टाम्’ इति पदेन भगीरथस्य कथा संक्षेपेण स्मार्यते — सगरपुत्राणाम् उद्धारार्थं या अवतारिता, सा एव अधुना सगरवंश्यस्य रामस्य अग्रे प्रवहति। अतः गङ्गादर्शनम् अत्र केवलं मार्गप्रसङ्गः न, अपि तु कुलस्मृतिः अपि। इङ्गुदीवृक्षः च तापसानां प्रियः; तस्य मूले निवासः एव रामस्य नूतनजीवनस्य आरम्भम् उद्घोषयति। ‘वसामहे’ इति बहुवचनेन च सः सर्वान् सहचरान् आत्मना सह गणयति।

रामः पुनः अवदत् — ‘देवानां मानवानां गन्धर्वाणां मृगाणां पन्नगानां पक्षिणां च सम्मान्यसलिलां शिवां सरितां श्रेष्ठाम् इमां गङ्गाम् अहं प्रेक्षामि।’ लक्ष्मणः सुमन्त्रः च राघवं ‘बाढम्’ इति उक्त्वा तदा हयैः तम् इङ्गुदीवृक्षम् उपययतुः। इक्ष्वाकुनन्दनः रामः तं रम्यं वृक्षम् अभियाय सभार्यः सहलक्ष्मणः च तस्मात् रथात् अवातरत्। सुमन्त्रः अपि अवतीर्य उत्तमान् हयान् मोचयित्वा, वृक्षमूलगतं रामं कृताञ्जलिः सन् उपतस्थे। एषु श्लोकेषु कविः सूक्ष्मं क्रमम् अनुसरति — प्रथमं राज्ञः अवतरणम्, ततः सारथेः अश्वमोचनम्, अन्ते च विनयेन उपस्थानम्। ‘प्रेक्षामि सरितां श्रेष्ठाम्’ इति रामस्य वचनं मननीयम् — सः न विश्रामार्थं, अपि तु गङ्गादर्शनार्थम् एव तत्र स्थातुम् इच्छति; तस्य दृष्टौ नदी तीर्थम् एव, न तु मार्गविघ्नः। ‘देवमानवगन्धर्वमृगपन्नगपक्षिणाम्’ इति दीर्घेण समासेन च कविः दर्शयति यत् गङ्गा न मनुष्याणाम् एव, अपि तु सर्वेषां प्राणिनां समादरणीया। लक्ष्मणसुमन्त्रयोः ‘बाढम्’ इति एकपदम् उत्तरम् अपि तयोः अनुवर्तित्वं सूचयति।

तत्र गुहः नाम राजा आसीत्, यः रामस्य आत्मसमः सखा, निषादजात्यः, बलवान्, ‘स्थपतिः’ इति विश्रुतः च। सः पुरुषव्याघ्रं रामं स्वविषयम् आगतं श्रुत्वा वृद्धैः अमात्यैः ज्ञातिभिः च परिवृतः सन् उपागतः। ततः दूरात् उपस्थितं निषादाधिपतिं दृष्ट्वा रामः सौमित्रिणा सह गुहेन समागच्छत्। रामस्य तापसवेषं दृष्ट्वा आर्तः गुहः तं सम्परिष्वज्य अब्रवीत् — ‘राम, यथा अयोध्या तथा इदम् अपि तव; किं ते करवाणि?’ अत्र मैत्र्याः लक्षणं दृश्यते — जातिभेदः वेषभेदः वा न तयोः स्नेहं बाधते, अपि तु आर्तः सखा स्वराज्यम् एव अर्पयति। ‘स्थपतिः’ इति गुहस्य पदवी; निषादानां सः अधिपतिः, बलवान् च। रामेण सह तस्य सख्यं पूर्वम् एव प्रसिद्धम्, तत् च ‘आत्मसमः सखा’ इति पदेन कविः सूचयति। दूरात् एव उपस्थितं तं दृष्ट्वा रामः स्वयम् अग्रे गच्छति — एतत् महतां लक्षणम्, यत् ते सम्माननार्थं प्रथमं पदं स्वयम् एव क्षिपन्ति। ‘यथायोध्या तथेदं ते’ इति गुहस्य वचने च मैत्र्याः परा काष्ठा दृश्यते — न सः किञ्चित् दातुम् इच्छति, अपि तु सर्वस्य स्वामित्वम् एव अर्पयति।

गुहः पुनः अवदत् — ‘महाबाहो, ईदृशं प्रियम् अतिथिं कः प्राप्स्यति?’ ततः सः गुणवत् पृथग्विधम् अन्नाद्यम् उपादाय शीघ्रम् अर्घ्यम् उपानयत्, इदं च वाक्यम् उवाच — ‘महाबाहो, ते स्वागतम्; इयम् अखिला मही तव एव। वयं प्रेष्याः, भवान् भर्ता; साधु नः राज्यं प्रशाधि। एतत् भक्ष्यं भोज्यं पेयं लेह्यं च उपस्थितम्; मुख्यानि शयनानि, वाजिनां खादनं च ते सज्जम्।’ अयं श्लोकः (३९) षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। गुहस्य वाक्ये आतिथ्यस्य चत्वारि अङ्गानि क्रमेण उक्तानि — अर्घ्यम्, अन्नम्, शय्या, वाहनपोषणं च। एतत् एव शास्त्रोक्तस्य आतिथ्यस्य क्रमः। ‘वयं प्रेष्याः, भवान् भर्ता’ इति वचनेन गुहः स्वयं सेवकभावम् एव वृणोति; ‘साधु नः राज्यं प्रशाधि’ इति च राज्यार्पणं करोति। भक्ष्यभोज्यपेयलेह्यानाम् इयं चतुर्विधा गणना शास्त्रप्रसिद्धा — चर्व्यम्, अद्यम्, पेयम्, लेह्यं च। अन्ते वाजिनां खादनस्य उल्लेखः अपि सूचकः, यतः तत् एव रामः स्वीकरिष्यति।

एवं ब्रुवाणं गुहं राघवः प्रत्युवाच — ‘भवता वयं सर्वदा अर्चिताः हृष्टाः च।’ पद्भ्याम् अभिगमेन स्नेहसंदर्शनेन च सः तुष्टः सन् साधुवृत्ताभ्यां भुजाभ्यां तं पीडयन् अवदत् — ‘गुह, दिष्ट्या त्वां बान्धवैः सह अरोगं पश्यामि। अपि ते राष्ट्रे मित्रेषु वनेषु च कुशलम्? यत् तु इदं भवता प्रीत्या किंचित् समुपकल्पितम्, तत् सर्वम् अनुजानामि — न हि अहं प्रतिग्रहे वर्ते। मां कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं धर्मे प्रणिहितं वनगोचरं तापसं विद्धि।’ अत्र रामस्य सौजन्यं दृश्यते — सः न रूक्षं निषेधति, अपि तु प्रीतिं स्वीकृत्य वस्तु एव प्रत्याचष्टे; प्रतिग्रहनिषेधः च तापसधर्मस्य एव अङ्गम्। ‘अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च’ इति वचनेन सः गुहस्य आतिथ्यं पूर्णम् एव मन्यते — पादाभ्यां गमनम्, स्नेहप्रदर्शनं च एतावद् एव पूजा। तदनन्तरं सः बाहुभ्यां तं परिष्वजते; वाचा च कुशलप्रश्नं पृच्छति — राष्ट्रे मित्रेषु वनेषु च। एतेन रामः गुहं न केवलं सखायम्, अपि तु राजानम् अपि गणयति। अन्ते आत्मपरिचयः — ‘कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं धर्मे प्रणिहितं वनगोचरं तापसं मां विद्धि’ — एषा एव तस्य प्रतिज्ञा चतुर्दशवर्षाणि यावत् पालनीया।

रामः पुनः अवदत् — ‘अहम् अश्वानां खादनेन एव अर्थी, न अन्येन केनचित्। एतावता एव अत्र भवता अहं सुपूजितः भविष्यामि। एते हि अश्वाः मम पितुः दशरथस्य राज्ञः दयिताः; एतैः सुविहितैः अश्वैः एव अहम् अर्चितः भविष्यामि।’ तत् श्रुत्वा गुहः तत्र एव पुरुषान् अश्वानां प्रतिपानं खादनं च त्वरितं दीयताम् इति अन्वशात्। अत्र मननीयम् — रामः स्वार्थं सर्वथा त्यजति, किन्तु पितुः प्रियान् अश्वान् न उपेक्षते; पितृभक्तिः एव तस्य एकम् अपवादस्थानम्। यत् स्वयं न गृह्णाति, तत् पितुः प्रियेभ्यः अश्वेभ्यः याचते; एतेन प्रतिग्रहनिषेधः अपि सस्नेहः भवति, न तु रूक्षः। ‘एतावता एव अहं सुपूजितः भविष्यामि’ इति वचनेन सः गुहस्य मनः परितोषयति — यतः आतिथ्यस्य निषेधः आतिथेयं व्यथयति, अतः किञ्चित् स्वीकृत्य एव सः तं सान्त्वयति। गुहः अपि विलम्बं न करोति, अपि तु तत्र एव पुरुषान् आज्ञापयति। एवं द्वयोः अपि औचित्यं रक्षितम्।

ततः चीरोत्तरासङ्गः रामः पश्चिमां संध्याम् अन्वास्य, लक्ष्मणेन आहृतं जलम् एव भोज्यत्वेन स्वयम् आददे। सभार्यस्य भूमौ शयानस्य तस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ततः अपसृत्य वृक्षम् उपाश्रितः तस्थौ। गुहः अपि सूतेन सह सौमित्रिम् अनुभाषयन् अप्रमत्तः धनुर्धरः सन् रामम् अन्वजाग्रत्। एवं शयानस्य यशस्विनः मनस्विनः महात्मनः दाशरथेः — अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य च — सा शर्वरी तदा सुचिरेण व्यतीता। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन चतुष्पादः, सर्गान्तस्य लक्षणम्। ‘अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य’ इति पदद्वयेन कविः रात्रेः दैर्घ्यस्य कारणं सूचयति — शय्या न कठिना, अपि तु अभ्यासः एव नूतनः। ‘जलमेवाददे भोज्यम्’ इति पदेन तस्य व्रतस्य कठोरता प्रकटीभवति — वनवासस्य आरम्भे एव सः अन्नं त्यजति। लक्ष्मणस्य पादप्रक्षालनं च भ्रातृभक्तेः निदर्शनम्; ततः सः स्वयं न शेते, अपि तु वृक्षम् उपाश्रित्य जागर्ति। गुहः अपि धनुर्धरः अप्रमत्तः च सन् सुमन्त्रेण सह जागरं करोति। एवं त्रयः जाग्रतः, एकः शयानः — एषा एव चित्रस्य रचना, यया कविः रामस्य रक्षणीयत्वं सर्वेषां च स्नेहम् एकत्र दर्शयति।

గత సర్గలో రాముడు కోసల జనపదపు సరిహద్దును దాటాడు. ఇక్కడ విశాలమైన రమణీయమైన కోసలదేశాన్ని దాటి, లక్ష్మణుని అన్న, ధీమంతుడైన రాముడు అయోధ్య వైపు ముఖం తిప్పి చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థులు పరిపాలించిన నగరశ్రేష్ఠమా, నీ దగ్గర సెలవు తీసుకుంటున్నాను; నిన్ను పాలిస్తూ నీలో నివసించే దేవతల దగ్గర కూడా సెలవు తీసుకుంటున్నాను. వనవాసం ముగించుకొని, జగత్పతికి ఋణం తీర్చుకొని, తల్లితోనూ తండ్రితోనూ కలిసి మళ్ళీ నిన్ను చూస్తాను.’ తరువాత అందమైన ఎర్రని కన్నులు గల అతడు కుడిచేతిని పైకెత్తి, కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో దీనుడై జనపదవాసులతో అన్నాడు — ‘మీరు నా పట్ల తగినట్లుగా అనుకంపనూ దయనూ చూపారు. దీర్ఘకాలం దుఃఖాన్ని మోయడం పాపకరం; కనుక మీ మీ కార్యసిద్ధి కోసం వెళ్ళండి.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముడు నగరానికి కూడా దేవతకు వలె నమస్కరిస్తాడు, శోకంతో దానిని నిందించడు; అంతేకాక తన దుఃఖాన్ని విడిచి వెంట వచ్చిన జనుల హితాన్నే ఆలోచిస్తాడు. ‘సెలవు తీసుకుంటున్నాను’ అనే పదం సప్రయోజనమైనది — ప్రయాణానికి ముందు గురువుల, దేవతల దగ్గర సెలవు తీసుకొని వెళ్ళాలనేది శిష్టాచారం; దానినే రాముడు నగరం పట్ల ఆచరిస్తున్నాడు. ‘ఋణం తీర్చుకొని’ అనే పదంతో అతని దృష్టి స్పష్టమవుతుంది — వనవాసం దండన కాదు, తండ్రి మాట అనే ఋణాన్ని తీర్చుకోవడం. మళ్ళీ చూస్తానని ఆశ్వాసన ఇచ్చిన తరువాతనే అతడు జనాన్ని పంపివేస్తాడు; దీనితో వారి శోకం కొంత శమిస్తుంది. ‘దీర్ఘకాలం దుఃఖాన్ని మోయడం పాపకరం’ అనే మాటతో కవి అతిదీర్ఘమైన శోకం తానే అధర్మమని సూచిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే అది కర్తవ్యం నుండి తప్పిస్తుంది.

ఆ జనులు మహాత్ముడైన రామునికి నమస్కరించి ప్రదక్షిణం చేసి, ఘోరంగా విలపిస్తూ అక్కడక్కడ నిలిచిపోయారు. అలా విలపిస్తూ, తృప్తి తీరని వారు చూస్తుండగానే రాఘవుడు, సాయంకాలపు ఆరంభంలో సూర్యుడు కనుమరుగైనట్లు, కంటికి కనబడనంత దూరం వెళ్ళిపోయాడు. ఇక్కడ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — రాముడు జనులకు సూర్యుడు; అతడు కనబడకపోవడమే వారికి రాత్రి ఆరంభం. తరువాత అతడు ధాన్యధనాలతో కూడినవీ, దానశీలురైన జనులు గలవీ, శుభకరమైనవీ, ఎక్కడి నుండీ భయం లేనివీ, రమణీయమైనవీ, చైత్యవృక్షాలతో యజ్ఞయూపాలతో నిండినవీ, ఉద్యానవనాలతో మామిడితోటలతో కూడినవీ, సమృద్ధమైన జలాశయాలు గలవీ, తృప్తిగా పుష్టిగా ఉన్న జనంతో నిండినవీ, గోసమూహాలతో సేవింపబడినవీ, రాజులు రక్షించదగినవీ, వేదఘోషతో ప్రతిధ్వనించేవీ అయిన దేశాలను రథంలో దాటాడు. ఇలా ధైర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు ఆనందమయమైన, సమృద్ధమైన, రమణీయమైన ఉద్యానాలతో నిండిన, రాజులు అనుభవించదగిన రాజ్యం మధ్యగా వెళ్ళాడు. ఈ వర్ణనతో కవి రాముడు విడిచిపెడుతున్న రాజ్యం కేవలం అయోధ్య కాదని, ఇలాంటి సమృద్ధమైన విశాలమైన జనపదం కూడా అని సూచిస్తున్నాడు. జనపదపు విశేషణాలు కూడా ఆలోచించదగినవి — దానశీలురైన జనం, ఎక్కడి నుండీ అభయం, చైత్యవృక్షాలూ యజ్ఞయూపాలూ, మామిడితోటలూ జలాశయాలూ గోసమూహాలూ, వేదఘోషా. ఈ పదాలతో కవి సుపరిపాలితమైన దేశపు లక్షణాలనే లెక్కిస్తున్నాడు — ధర్మం, అభయం, వ్యవసాయం, గోరక్షణ, వేదాధ్యయనం. ఇలాంటి రాష్ట్రాన్ని పాలించగలవాడే ఇప్పుడు వనానికి వెళ్తున్నాడు; ఈ ప్రసంగపు కరుణ ఇందులోనే నిహితమై ఉంది.

అక్కడ రాఘవుడు మూడు మార్గాలలో ప్రవహించేదీ, దివ్యమైనదీ, చల్లని నీరు గలదీ, నాచు లేనిదీ, రమణీయమైనదీ, ఋషులు సేవించేదీ అయిన గంగను చూశాడు. దగ్గరలోనే ఉన్న శోభాయమానమైన ఆశ్రమాలతో అలంకరించబడినది, తగిన సమయంలో సంతోషించిన అప్సరసలు సేవించే జలమధ్యం గలది, శుభకరమైనది. దేవతలతో, దానవులతో, గంధర్వులతో, కిన్నరులతో శోభిస్తున్నది; నాగుల, గంధర్వుల భార్యలు నిరంతరం సేవిస్తున్నది. వందలాది దేవక్రీడాస్థలాలతో నిండినది, దేవోద్యానాలతో కూడినది, దేవతల కోసం ఆకాశానికి వెళ్ళినది, అక్కడ ‘దేవపద్మిని’ అని ప్రసిద్ధమైనది — దీనితో గంగ మూడు మార్గాలలో ప్రవహించడమే స్పష్టమవుతుంది. నీటి తాకిడితో అట్టహాసం చేస్తున్నట్లు ఉగ్రమైనది, నురుగుతో నిర్మలంగా నవ్వుతున్నట్లున్నది, ఎక్కడో జడలుగా అల్లిన నీరు గలది, ఎక్కడో సుడిగుండాలతో శోభిస్తున్నది. ఎక్కడో నిశ్చలంగా గంభీరంగా, ఎక్కడో వేగంతో కలవరంగా; ఎక్కడో గంభీరమైన ఘోషతో, ఎక్కడో భయంకరమైన ధ్వనితో. దేవసమూహాలు మునిగిన నీరు గలది, నిర్మలమైన కలువలతో నిండినది, ఎక్కడో విశాలమైన ఇసుకతిన్నెలు గలది, ఎక్కడో నిర్మలమైన ఇసుక గలది. ఇదంతా ప్రచలిత పాఠపు (వల్గేట్) సంప్రదాయంలోని విస్తారమైన గంగాస్తోత్రమే; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇంత విస్తారం లేదు. వర్ణన క్రమం కూడా కవిసమ్మతమైనది — మొదట నది స్వరూపం (మూడు మార్గాలలో ప్రవహించేది, చల్లని నీరు గలది, నాచు లేనిది), తరువాత తీరంలోని ఆశ్రమాలు, తరువాత దివ్యులైన సేవకులు, తరువాత మూడు లోకాలలో దాని గమనం, చివరకు నీటి యొక్క నానావిధ అవస్థలు. ‘ఎక్కడో’ అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం ద్వారా కవి ఒకే నది చోటుచోటుకూ వేర్వేరు రూపాలు పొందుతుందని చూపిస్తున్నాడు — ఎక్కడో శాంతంగా, ఎక్కడో వేగంగా, ఎక్కడో గంభీరనాదంతో, ఎక్కడో భయంకరధ్వనితో.

అది హంసల, సారసపక్షుల కూతలతో నిండినది, చక్రవాకాలతో శోభిస్తున్నది, ఎల్లప్పుడూ మదించిన పక్షులు ఆశ్రయించినది, నిందారహితమైనది. ఎక్కడో తీరంలో పెరిగిన చెట్లతో మాలలతో వలె శోభిస్తున్నది, ఎక్కడో విరిసిన కలువలతో కప్పబడినది, ఎక్కడో పద్మవనాలతో నిండినది. ఎక్కడో తెల్లకలువల గుంపులతో, మొగ్గలతో శోభిస్తున్నది, ఎక్కడో రకరకాల పుష్పపరాగంతో కప్పబడి మదించినట్లు కనిపిస్తున్నది. మలినాల గుంపులు తొలగిపోయినది, మణిలా నిర్మలంగా కనిపించేది; దిగ్గజాలతో, మదించిన అడవిఏనుగులతో, శ్రేష్ఠమైన గజాలతో, దేవరాజు వాహనాలైన ఏనుగులతో దాని వనాంతరాలు ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి. పండ్లతో, పువ్వులతో, చిగుళ్ళతో, పొదలతో, పక్షులతో చుట్టుముట్టబడిన అది ఉత్తమమైన ఆభరణాలతో శ్రద్ధగా అలంకరించుకున్న సుందరిలా ప్రకాశిస్తున్నది. చివరకు కవి దాని పరమ మాహాత్మ్యాన్ని చెబుతాడు — అది విష్ణుపాదం నుండి జారినది, దివ్యమైనది, పాపం లేనిది, పాపాలను నశింపజేసేది. ఇలా లౌకిక సౌందర్యంతో మొదలుపెట్టి పారమార్థికమైన పావనత్వం వరకు వర్ణన ముగించబడింది. ‘అలంకరించుకున్న సుందరిలా’ అనే ఉపమానంతో కవి వర్ణనమంతటినీ ఒకచోట సంగ్రహిస్తున్నాడు — పువ్వులూ చిగుళ్ళూ పక్షులూ దాని ఆభరణాలు, సుడిగుండాలు దాని విలాసం. చివరలో ‘విష్ణుపాదం నుండి జారినది’ అనే పదంతో నది యొక్క ఉత్పత్తి గుర్తుచేయబడుతుంది; ‘పాపం లేనిది, పాపాలను నశింపజేసేది’ అని దాని రెండు విధాల మాహాత్మ్యం — తాను నిర్మలమైనది, ఇతరుల మలినాలను హరించేది. భారతీయ పరంపరలో గంగ ప్రతిష్ఠ ఇదే. ఇక్కడ సూచించబడింది కూడా — వనవాసానికి వెళ్ళేవాడు మొదట పుణ్యజలమైన గంగనే ఆశ్రయిస్తాడు.

అది శింశుమారాలతో, మొసళ్ళతో, సర్పాలతో కూడినది, సగరవంశపు తపస్తేజస్సుతో శంకరుని జటాజూటం నుండి జారినది, సముద్రుని పట్టమహిషి, సారసక్రౌంచపక్షుల కూతలతో నిండినది. ఆ గంగను మహాబాహువైన రాముడు శృంగిబేరపురం దగ్గర చేరాడు. అలలతో కలగలిసిన సుడిగుండాలు గల దానిని చూసి ఆ మహారథుడు సూతుడైన సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు ఇక్కడే నివసిద్దాం. సారథీ, నదికి దగ్గరలోనే ఎన్నో పువ్వులూ చిగుళ్ళూ గల ఈ చాలా పెద్ద గారచెట్టు (ఇంగుదీ వృక్షం) ఉంది; ఇక్కడే నివసిద్దాం.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముడు గ్రామాన్ని గాని ప్రాసాదాన్ని గాని కోరడు, చెట్టు మొదలునే తన నివాసంగా ఎంచుకుంటాడు; వనవాసపు మొదటి రాత్రి ఇలాగే ప్రారంభమైంది. ‘సగరవంశపు తేజస్సుతో శంకరుని జటాజూటం నుండి జారినది’ అనే మాటతో భగీరథుని కథ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడుతుంది — సగరపుత్రుల ఉద్ధారం కోసం దింపబడినదే ఇప్పుడు సగరవంశీయుడైన రాముని ఎదుట ప్రవహిస్తున్నది. కనుక ఇక్కడ గంగాదర్శనం కేవలం దారిలోని సంఘటన కాదు, కులస్మృతి కూడా. గారచెట్టు తాపసులకు ప్రియమైనది; దాని మొదట నివసించడమే రాముని కొత్త జీవితపు ఆరంభాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ‘నివసిద్దాం’ అనే బహువచనంతో అతడు సహచరులందరినీ తనతో కలిపి లెక్కిస్తున్నాడు.

రాముడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘దేవతలకూ, మానవులకూ, గంధర్వులకూ, మృగాలకూ, సర్పాలకూ, పక్షులకూ గౌరవనీయమైన నీరు గలదీ, శుభకరమైనదీ, నదులలో శ్రేష్ఠమైనదీ అయిన ఈ గంగను నేను చూస్తున్నాను.’ లక్ష్మణుడూ సుమంత్రుడూ రాఘవునితో ‘అలాగే’ అని చెప్పి అప్పుడు గుర్రాలతో ఆ గారచెట్టు దగ్గరకు వెళ్ళారు. ఇక్ష్వాకునందనుడైన రాముడు ఆ రమణీయమైన చెట్టును సమీపించి, భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ఆ రథం నుండి దిగాడు. సుమంత్రుడు కూడా దిగి ఉత్తమమైన గుర్రాలను విప్పి, చెట్టు మొదట ఉన్న రాముని దగ్గర చేతులు జోడించి నిలిచాడు. ఈ శ్లోకాలలో కవి ఒక సూక్ష్మమైన క్రమాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు — మొదట రాజకుమారుడు దిగడం, తరువాత సారథి గుర్రాలను విప్పడం, చివరకు వినయంతో దగ్గర నిలవడం. ‘నదులలో శ్రేష్ఠమైనదానిని చూస్తున్నాను’ అనే రాముని మాట ఆలోచించదగినది — అతడు విశ్రాంతి కోసం కాదు, గంగాదర్శనం కోసమే అక్కడ ఆగాలనుకుంటున్నాడు; అతని దృష్టిలో నది తీర్థమే, దారిలోని అడ్డంకి కాదు. ‘దేవమానవగంధర్వమృగపన్నగపక్షులకు’ అనే దీర్ఘసమాసంతో కవి గంగ మనుష్యులకే కాదు, సర్వప్రాణులకూ గౌరవనీయమైనదని చూపిస్తున్నాడు. లక్ష్మణసుమంత్రుల ‘అలాగే’ అనే ఒక్క మాట జవాబు కూడా వారి అనువర్తిత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

అక్కడ గుహుడనే రాజు ఉన్నాడు; అతడు రామునికి తనతో సమానమైన మిత్రుడు, నిషాదజాతివాడు, బలవంతుడు, ‘స్థపతి’ అని ప్రసిద్ధుడు. పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు తన దేశానికి వచ్చాడని విని అతడు వృద్ధులైన మంత్రులతోనూ జ్ఞాతులతోనూ కలిసి వచ్చాడు. దూరం నుండే వచ్చిన నిషాదాధిపతిని చూసి రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి గుహుని ఎదుర్కొన్నాడు. రాముని తాపసవేషం చూసి ఆర్తుడైన గుహుడు అతనిని గాఢంగా కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, అయోధ్య ఎలాగో ఇది కూడా నీదే అలాగే; నీకు ఏం చేయమంటావు?’ ఇక్కడ మైత్రి లక్షణం కనిపిస్తుంది — జాతిభేదం గాని వేషభేదం గాని వారి స్నేహాన్ని అడ్డుకోవు, ఆర్తుడైన మిత్రుడు తన రాజ్యాన్నే అర్పిస్తున్నాడు. ‘స్థపతి’ అనేది గుహుని పదవి; అతడు నిషాదులకు అధిపతి, బలవంతుడు. రామునితో అతని స్నేహం ఇంతకుముందే ప్రసిద్ధమైనది, దానినే కవి ‘తనతో సమానమైన మిత్రుడు’ అనే పదంతో సూచిస్తున్నాడు. దూరం నుండే వచ్చిన అతనిని చూసి రాముడు తానే ముందుకు వెళ్తాడు — సన్మానం కోసం మొదటి అడుగు తామే వేయడం మహాత్ముల లక్షణం. ‘అయోధ్య ఎలాగో ఇది కూడా నీదే’ అనే గుహుని మాటలో మైత్రి పరాకాష్ఠ కనిపిస్తుంది — అతడు ఏదో ఇవ్వాలనుకోవడం లేదు, అన్నిటిపైనా యాజమాన్యాన్నే అర్పిస్తున్నాడు.

గుహుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, ఇలాంటి ప్రియమైన అతిథిని ఎవరు పొందుతారు?’ తరువాత అతడు గుణవంతమైన, రకరకాల అన్నపానాదులను తీసుకొని త్వరగా అర్ఘ్యాన్ని తెచ్చి ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నీకు స్వాగతం; ఈ భూమి అంతా నీదే. మేము సేవకులం, నువ్వు ప్రభువువు; మా రాజ్యాన్ని చక్కగా పాలించు. ఈ భక్ష్యమూ భోజ్యమూ పేయమూ లేహ్యమూ సిద్ధంగా ఉన్నాయి; ముఖ్యమైన శయ్యలూ, గుర్రాలకు మేతా నీకోసం సిద్ధంగా ఉన్నాయి.’ ఈ శ్లోకం (39) ఆరు పాదాలు గలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్యలో కూర్చబడ్డాయి. గుహుని మాటలో ఆతిథ్యపు నాలుగు అంగాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — అర్ఘ్యం, అన్నం, శయ్య, వాహనపోషణ. శాస్త్రంలో చెప్పిన ఆతిథ్యపు క్రమం ఇదే. ‘మేము సేవకులం, నువ్వు ప్రభువువు’ అనే మాటతో గుహుడు తానే సేవకభావాన్ని ఎంచుకుంటున్నాడు; ‘మా రాజ్యాన్ని చక్కగా పాలించు’ అని రాజ్యాన్ని అర్పిస్తున్నాడు. భక్ష్య భోజ్య పేయ లేహ్యాల ఈ నాలుగు విధాల లెక్క శాస్త్రప్రసిద్ధమైనది — నమిలేది, తినేది, త్రాగేది, నాకేది. చివరలో గుర్రాల మేత ప్రస్తావన కూడా సూచకమైనది, ఎందుకంటే రాముడు స్వీకరించేది అదే.

ఇలా మాట్లాడుతున్న గుహునికి రాఘవుడు జవాబిచ్చాడు — ‘నీ చేత మేము అన్ని విధాలా పూజింపబడ్డాం, సంతోషపెట్టబడ్డాం.’ కాలినడకన ఎదురు రావడంతోనూ, ప్రేమను చూపడంతోనూ సంతుష్టుడై, సద్వర్తనం గల భుజాలతో అతనిని గట్టిగా కౌగిలించుకొని అతడు అన్నాడు — ‘గుహా, అదృష్టవశాత్తు నిన్ను బంధువులతో సహా ఆరోగ్యంగా చూస్తున్నాను. నీ రాష్ట్రంలో, మిత్రులలో, వనాలలో కుశలమేనా? నువ్వు ప్రీతితో ఏర్పాటు చేసిన ఇదంతా నేను నీకే వదిలివేస్తున్నాను — నేను దానం స్వీకరించే స్థితిలో లేను. నన్ను దర్భచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించేవానిగా, పండ్లూ దుంపలూ తినేవానిగా, ధర్మంలో నిమగ్నుడైనవానిగా, వనంలో సంచరించే తాపసిగా తెలుసుకో.’ ఇక్కడ రాముని సౌజన్యం కనిపిస్తుంది — అతడు కటువుగా నిరాకరించడు, ప్రీతిని స్వీకరించి వస్తువును మాత్రమే నిరాకరిస్తాడు; దానం స్వీకరించకపోవడం తాపసధర్మంలో ఒక భాగమే. ‘పూజింపబడ్డాం, సంతోషపెట్టబడ్డాం’ అనే మాటతో అతడు గుహుని ఆతిథ్యాన్ని పూర్ణమైనదిగానే భావిస్తున్నాడు — కాలినడకన రావడం, ప్రేమను చూపడం ఇంతే పూజ. తరువాత అతడు బాహువులతో అతనిని కౌగిలించుకుంటాడు; మాటతో కుశలప్రశ్న అడుగుతాడు — రాష్ట్రంలో, మిత్రులలో, వనాలలో. దీనితో రాముడు గుహుని మిత్రునిగానే కాదు, రాజుగా కూడా గణిస్తున్నాడు. చివరగా ఆత్మపరిచయం — ‘దర్భచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించేవాడు, పండ్లూ దుంపలూ తినేవాడు, ధర్మంలో నిమగ్నుడు, వనంలో సంచరించే తాపసి’ — ఇదే పద్నాలుగు సంవత్సరాల వరకు అతడు పాలించవలసిన ప్రతిజ్ఞ.

రాముడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘నాకు గుర్రాల మేత మాత్రమే కావాలి, మరేదీ వద్దు. ఇంతమాత్రంతోనే ఇక్కడ నువ్వు నన్ను చక్కగా పూజించినవాడవవుతావు. ఈ గుర్రాలు మా తండ్రి రాజు దశరథునికి ప్రియమైనవి; వీటిని చక్కగా చూసుకుంటే నేనే పూజింపబడినట్లు.’ అది విని గుహుడు అక్కడే గుర్రాలకు నీళ్ళూ మేతా త్వరగా ఇవ్వమని పురుషులకు ఆజ్ఞాపించాడు. ఇక్కడ ఆలోచించదగినది — రాముడు స్వార్థాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెడతాడు, కాని తండ్రికి ప్రియమైన గుర్రాలను ఉపేక్షించడు; పితృభక్తే అతనికి ఉన్న ఒకే ఒక మినహాయింపు. తాను స్వీకరించనిదానిని తండ్రికి ప్రియమైన గుర్రాల కోసం యాచిస్తాడు; దీనితో దానాన్ని నిరాకరించడం కూడా ప్రేమతో కూడినదవుతుంది, కటువైనది కాదు. ‘ఇంతమాత్రంతోనే నన్ను చక్కగా పూజించినవాడవవుతావు’ అనే మాటతో అతడు గుహుని మనస్సును సంతృప్తిపరుస్తాడు — ఆతిథ్యాన్ని నిరాకరిస్తే ఆతిథేయుడు బాధపడతాడు, కనుక కొంచెమైనా స్వీకరించి అతనిని ఊరడిస్తాడు. గుహుడు కూడా ఆలస్యం చేయడు, అక్కడే పురుషులకు ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఇలా ఇద్దరి ఔచిత్యమూ కాపాడబడింది.

తరువాత నారచీరను ఉత్తరీయంగా ధరించిన రాముడు పశ్చిమ సంధ్యను ఉపాసించి, లక్ష్మణుడు తెచ్చిన నీటినే భోజనంగా స్వీకరించాడు. భార్యతో కలిసి నేలమీద పడుకున్న అతని పాదాలను కడిగి, లక్ష్మణుడు అక్కడి నుండి తొలగి చెట్టును ఆనుకొని నిలుచున్నాడు. గుహుడు కూడా సూతునితో కలిసి సౌమిత్రితో మాట్లాడుతూ, ఏమరుపాటు లేకుండా విల్లు పట్టుకొని రాముని కోసం మేలుకొని ఉన్నాడు. ఇలా పడుకున్న, కీర్తిమంతుడూ మనస్వీ మహాత్ముడూ, దుఃఖం ఎరుగనివాడూ సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడూ అయిన దాశరథికి ఆ రాత్రి అప్పుడు చాలా దీర్ఘంగా గడిచింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో నాలుగు పాదాలు గలది, ఇది సర్గాంతానికి లక్షణం. ‘దుఃఖం ఎరుగనివాడు, సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడు’ అనే రెండు పదాలతో కవి రాత్రి దీర్ఘంగా తోచడానికి కారణాన్ని సూచిస్తున్నాడు — పడక కఠినమైనది కాదు, అలవాటే కొత్తది. ‘నీటినే భోజనంగా స్వీకరించాడు’ అనే మాటతో అతని వ్రతపు కఠినత్వం బయటపడుతుంది — వనవాసపు ఆరంభంలోనే అతడు అన్నాన్ని విడిచిపెడతాడు. లక్ష్మణుడు పాదాలు కడగడం సోదరభక్తికి నిదర్శనం; తరువాత అతడు తాను పడుకోడు, చెట్టును ఆనుకొని మేలుకొని ఉంటాడు. గుహుడు కూడా విల్లు పట్టుకొని, ఏమరుపాటు లేకుండా సుమంత్రునితో కలిసి జాగరణ చేస్తాడు. ఇలా ముగ్గురు మేలుకొని ఉన్నారు, ఒక్కడు నిద్రిస్తున్నాడు — ఇదే చిత్రపు రచన, దీనితో కవి రాముడు రక్షించదగినవాడని, అందరి ప్రేమా అతనిపైనే అని ఒకేచోట చూపిస్తున్నాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் கோசல நாட்டின் எல்லையைக் கடந்தான். இங்கே பரந்த அழகிய கோசல நாட்டைக் கடந்து, லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான அறிவுடைய ராமன் அயோத்தியை நோக்கித் திரும்பிக் கைகூப்பிக் கூறினான்: ‘காகுத்ஸ்தர்களால் காக்கப்பட்ட நகரங்களில் சிறந்ததே, உன்னிடம் விடைபெறுகிறேன்; உன்னைக் காத்து உன்னில் வாழும் தெய்வங்களிடமும் விடைபெறுகிறேன். வனவாசம் முடிந்து, உலகத் தலைவரான தந்தைக்குக் கடன் தீர்த்தவனாக, தாயுடனும் தந்தையுடனும் சேர்ந்து மீண்டும் உன்னைக் காண்பேன்.’ பின்னர் அழகிய செங்கண்களுடைய அவன் வலக்கையை உயர்த்தி, கண்ணீர் நிறைந்த முகத்துடன் வாடியவனாக நாட்டு மக்களிடம் கூறினான்: ‘என் மேல் நீங்கள் தகுந்த அளவு இரக்கமும் கருணையும் காட்டினீர்கள். நெடுநேரம் துயரத்தைச் சுமப்பது மிகவும் தீயது; ஆகவே உங்கள் காரியங்களை நிறைவேற்றச் செல்லுங்கள்.’ இங்கே காணத்தக்கது — ராமன் நகரத்தையும் தெய்வம் போல வணங்குகிறான், துயரத்தால் அதைப் பழிக்கவில்லை; மேலும் தன் துயரை விட்டுவிட்டுத் தன்னைப் பின்தொடர்ந்த மக்களின் நலனையே நினைக்கிறான். ‘விடைபெறுகிறேன்’ என்ற சொல் நோக்கமுடையது — புறப்படும் முன் பெரியோரிடமும் தெய்வங்களிடமும் விடைபெற்றே செல்ல வேண்டும் என்பது சான்றோர் முறை; அதையே ராமன் நகரத்திடம் கடைப்பிடிக்கிறான். ‘கடன் தீர்த்தவனாக’ என்ற சொல்லால் அவன் பார்வை தெளிவாகிறது — வனவாசம் தண்டனை அல்ல, தந்தையின் சொல் என்னும் கடனைத் தீர்ப்பதே. மீண்டும் காண்போம் என்ற உறுதியைக் கொடுத்த பின்னரே அவன் மக்களை அனுப்புகிறான்; இதனால் அவர்கள் துயரம் சிறிது தணிகிறது. ‘நெடுநேரம் துயரத்தைச் சுமப்பது தீயது’ என்ற சொல்லால், மிக நீண்ட துயரம் தானே அதர்மம், ஏனெனில் அது கடமையிலிருந்து நழுவச் செய்கிறது என்று கவிஞர் குறிக்கிறார்.

அந்த மக்கள் மகாத்மாவான ராமனை வணங்கி வலம் வந்து, கொடூரமாகப் புலம்பிக்கொண்டு அங்கங்கே நின்றனர். அவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டு, நிறைவடையாமல் அவர்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே ராகவன் கண்ணுக்கு எட்டாத தொலைவுக்குச் சென்றான் — இரவின் தொடக்கத்தில் கதிரவன் மறைவது போல. இங்கே உவமை உருக்கமானது — ராமன் மக்களின் கதிரவன்; அவனைக் காணாமையே அவர்களுடைய இரவின் தொடக்கம். பின்னர் அவன் தானியமும் செல்வமும் நிறைந்த, கொடையுள்ளம் கொண்ட மக்களுடைய, மங்கலமான, எங்கிருந்தும் அச்சமற்ற, அழகிய, புனித மரங்களாலும் வேள்வித் தூண்களாலும் சூழப்பட்ட, சோலைகளும் மாந்தோப்புகளும் உடைய, நிறைந்த நீர்நிலைகள் கொண்ட, திருப்தியும் செழிப்புமுடைய மக்கள் நிறைந்த, பசுக் கூட்டங்கள் நிறைந்த, அரசர்களால் காக்கப்பட வேண்டிய, வேத ஒலி முழங்கும் நாடுகளைத் தேரில் கடந்தான். இவ்வாறு மன உறுதியுடையவர்களில் சிறந்த அவன் மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் நிறைந்த, அழகிய சோலைகள் நிறைந்த, அரசர்கள் அனுபவிக்கத் தக்க நாட்டின் நடுவே சென்றான். இந்த வருணனையால், ராமன் துறக்கும் அரசு அயோத்தி மட்டுமல்ல, இத்தகைய செழிப்பான பரந்த நாடும் என்று கவிஞர் குறிக்கிறார். நாட்டின் அடைமொழிகளும் சிந்திக்கத்தக்கவை — கொடையுள்ள மக்கள், எங்கிருந்தும் அச்சமின்மை, புனித மரங்களும் வேள்வித் தூண்களும், மாந்தோப்புகளும் நீர்நிலைகளும் பசுக் கூட்டங்களும், வேத ஒலியும். இந்தச் சொற்களால் கவிஞர் நன்கு ஆளப்படும் நாட்டின் இலக்கணங்களையே எண்ணுகிறார் — தர்மம், அச்சமின்மை, உழவு, பசுக் காப்பு, வேத ஓதல். இத்தகைய நாட்டை ஆள வல்லவனே இப்போது காட்டுக்குச் செல்கிறான்; இந்தச் சூழலின் கருணை இங்கேயே பொதிந்துள்ளது.

அங்கே ராகவன் மூன்று வழிகளில் செல்லும், தெய்வீகமான, குளிர்ந்த நீருடைய, பாசியற்ற, அழகிய, முனிவர்கள் நாடும் கங்கையைக் கண்டான். அது அருகே உள்ள அழகிய ஆசிரமங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது; உரிய காலத்தில் மகிழ்ந்த அப்சரஸ்களால் நீர்மடுக்கள் நாடப்படும் மங்கலமானது. தேவர்கள், தானவர்கள், கந்தர்வர்கள், கின்னரர்களால் அது அழகுபெற்றது; நாக, கந்தர்வப் பெண்டிரால் எப்போதும் நாடப்படுவது. நூற்றுக்கணக்கான தேவர் விளையாட்டிடங்களால் நிறைந்தது, தேவர் சோலைகளுடன் கூடியது, தேவர்களுக்காக வானில் செல்வது, அங்கே ‘தேவபத்மினி’ என்று புகழ்பெற்றது — இதனால் கங்கையின் மூன்று வழிச் செலவே தெளிவாக்கப்படுகிறது. நீர் மோதுவதால் உரத்துச் சிரிப்பது போலக் கடுமையானது, நுரையால் தூய்மையாகப் புன்னகைப்பது போன்றது; சில இடங்களில் சடைபோலப் பின்னிய நீருடையது, சில இடங்களில் சுழல்களால் அழகுற்றது. சில இடங்களில் அசைவற்று ஆழமானது, சில இடங்களில் வேகத்தால் கலங்கியது; சில இடங்களில் ஆழ்ந்த முழக்கமுடையது, சில இடங்களில் அச்சமூட்டும் ஒலியுடையது. தேவர் கூட்டங்கள் மூழ்கி நீராடும் நீருடையது, தூய நீலோற்பலங்கள் நிறைந்தது, சில இடங்களில் பரந்த மணல்திட்டுகளுடையது, சில இடங்களில் தூய மணலுடையது. இவை அனைத்தும் வழக்குப் பாட (வல்கேட்) மரபின் விரிவான கங்கைத் துதியே; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இவ்வளவு விரிவு இல்லை. வருணனையின் வரிசையும் கவிஞருக்கு இசைந்தது — முதலில் நதியின் இயல்பு (மூன்று வழிச் செல்வது, குளிர்ந்த நீருடையது, பாசியற்றது), பின்னர் கரையிலுள்ள ஆசிரமங்கள், பின்னர் அதை நாடும் தெய்வீகர், பின்னர் மூவுலகிலும் அதன் செலவு, இறுதியில் நீரின் பலவித நிலைகள். ‘சில இடங்களில்’ என்ற சொல்லை மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்துவதால் ஒரே நதி இடத்துக்கு இடம் வேறு வேறு வடிவம் கொள்கிறது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார் — சில இடங்களில் அமைதி, சில இடங்களில் வேகம், சில இடங்களில் ஆழ்ந்த முழக்கம், சில இடங்களில் அச்சமூட்டும் ஒலி.

அது அன்னங்களும் நாரைகளும் ஒலிக்கும், சக்கரவாகப் பறவைகளால் அழகுற்ற, எப்போதும் களிப்புற்ற பறவைகள் நாடும், பழிப்பற்ற நதி. சில இடங்களில் கரையில் வளர்ந்த மரங்களால் மாலைகள் அணிந்தது போல அழகுற்றது, சில இடங்களில் மலர்ந்த நீலோற்பலங்களால் மூடப்பட்டது, சில இடங்களில் தாமரைக் காடுகளால் நிறைந்தது. சில இடங்களில் ஆம்பல் கூட்டங்களாலும் மொட்டுகளாலும் அழகுற்றது, சில இடங்களில் பலவித மலர்களின் மகரந்தத்தால் தூவப்பட்டு மதங்கொண்டது போலத் தோன்றுகிறது. அது மாசுக் குவியல் நீங்கியது, மணி போலத் தெளிவான தோற்றமுடையது; திசை யானைகளாலும், காட்டு யானைகளாலும், மதங்கொண்ட சிறந்த களிறுகளாலும், தேவராஜனின் வாகன யானைகளாலும் அதன் காட்டுப் பகுதிகள் ஒலிக்கச் செய்யப்படுகின்றன. பழங்களாலும் மலர்களாலும் தளிர்களாலும் புதர்களாலும் பறவைகளாலும் சூழப்பட்ட அது, சிறந்த அணிகலன்களால் கவனமாக அலங்கரிக்கப்பட்ட இளம்பெண் போலத் திகழ்கிறது. இறுதியில் கவிஞர் அதன் உயர்ந்த பெருமையைச் சொல்கிறார் — அது விஷ்ணுவின் பாதத்திலிருந்து நழுவியது, தெய்வீகமானது, பாவமற்றது, பாவத்தை அழிப்பது. இவ்வாறு உலகியல் அழகிலிருந்து தொடங்கி ஆன்மிகப் புனிதம் வரை வருணனை முடிக்கப்படுகிறது. ‘அலங்கரிக்கப்பட்ட இளம்பெண் போல’ என்ற உவமையால் கவிஞர் வருணனை முழுவதையும் ஒன்றாகத் தொகுக்கிறார் — மலர்களும் தளிர்களும் பறவைகளும் அவளுடைய அணிகலன்கள், சுழல்கள் அவளுடைய ஒய்யாரம். இறுதியில் ‘விஷ்ணுவின் பாதத்திலிருந்து நழுவியது’ என்ற சொல்லால் நதியின் தோற்றம் நினைவூட்டப்படுகிறது; ‘பாவமற்றது, பாவத்தை அழிப்பது’ என்பதால் அதன் இருவகைப் பெருமை — தானே தூயது, பிறருடைய மாசைப் போக்குவது. இதுவே இந்திய மரபில் கங்கையின் சிறப்பிடம். மேலும் இங்கே குறிக்கப்படுவது — வனவாசம் செல்பவன் முதலில் புனித நீருடைய கங்கையையே நாடுகிறான்.

அது சிம்சுமாரங்களும் முதலைகளும் பாம்புகளும் நிறைந்தது; சங்கரனின் சடைமுடியிலிருந்து சகர குலத்தின் தவ ஆற்றலால் இறங்கியது; கடலின் அரசி; நாரைகளும் அன்றில்களும் ஒலிப்பது. நீண்ட கைகளுடைய ராமன் அந்தக் கங்கையைச் சிருங்கிபேரபுரத்தின் அருகே அடைந்தான். அலைகளால் கலங்கிய சுழல்களுடைய அதைப் பார்த்து, பெருந்தேர் வீரனான அவன் சூதனான சுமந்திரனிடம் கூறினான்: ‘இன்று இங்கேயே தங்குவோம். தேரோட்டியே, நதிக்கு அருகே பல மலர்களும் தளிர்களும் உடைய இந்த மிகப் பெரிய இங்குதி மரம் உள்ளது; இங்கேயே தங்குவோம்.’ இங்கே காணத்தக்கது — ராமன் கிராமத்தையோ மாளிகையையோ கேட்கவில்லை; மரத்தடியையே தன் இருப்பிடமாகத் தேர்ந்தெடுக்கிறான்; வனவாசத்தின் முதல் இரவு இவ்வாறே தொடங்கியது. ‘சங்கரனின் சடைமுடியிலிருந்து சகர குலத்தின் ஆற்றலால் இறங்கியது’ என்ற சொல்லால் பகீரதனின் கதை சுருக்கமாக நினைவூட்டப்படுகிறது — சகரனின் மைந்தர்களை உய்விப்பதற்காக இறக்கப்பட்ட அதுவே இப்போது சகர குலத்தவனான ராமனின் முன்னே ஓடுகிறது. ஆகவே கங்கையைக் காண்பது இங்கே வெறும் வழி நிகழ்ச்சி அல்ல, குலத்தின் நினைவும் ஆகும். இங்குதி மரம் தவசிகளுக்கு விருப்பமானது; அதன் அடியில் தங்குவதே ராமனின் புதிய வாழ்க்கையின் தொடக்கத்தை அறிவிக்கிறது. ‘தங்குவோம்’ என்ற பன்மையால் அவன் உடன்வந்த அனைவரையும் தன்னுடன் சேர்த்துக் கணக்கிடுகிறான்.

ராமன் மீண்டும் கூறினான்: ‘தேவர்கள், மனிதர்கள், கந்தர்வர்கள், விலங்குகள், பாம்புகள், பறவைகள் ஆகியோரால் மதிக்கப்படும் நீருடைய, மங்கலமான, நதிகளில் சிறந்த இந்தக் கங்கையை நான் காண்கிறேன்.’ லக்ஷ்மணனும் சுமந்திரனும் ராகவனிடம் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, அப்போது குதிரைகளுடன் அந்த இங்குதி மரத்தை அணுகினர். இக்ஷ்வாகு குலத்தின் மகிழ்ச்சியான ராமன் அந்த அழகிய மரத்தை அடைந்து, மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் அந்தத் தேரிலிருந்து இறங்கினான். சுமந்திரனும் இறங்கி, சிறந்த குதிரைகளை அவிழ்த்துவிட்டு, மரத்தடியில் இருந்த ராமனைக் கைகூப்பி அணுகினான். இந்தச் சுலோகங்களில் கவிஞர் நுட்பமான வரிசையைப் பின்பற்றுகிறார் — முதலில் அரசகுமாரன் இறங்குதல், பின்னர் தேரோட்டி குதிரைகளை அவிழ்த்தல், இறுதியில் பணிவுடன் அணுகுதல். ‘நதிகளில் சிறந்ததைக் காண்கிறேன்’ என்ற ராமனின் சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — அவன் ஓய்வுக்காக அல்ல, கங்கையைக் காண்பதற்காகவே அங்கே தங்க விரும்புகிறான்; அவன் பார்வையில் நதி புனிதத் தீர்த்தமே, வழித்தடை அல்ல. ‘தேவர், மனிதர், கந்தர்வர், விலங்கு, பாம்பு, பறவை’ என்ற நீண்ட சமாசத்தால் கங்கை மனிதருக்கு மட்டுமல்ல, எல்லா உயிர்களுக்கும் மதிக்கத்தக்கது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். லக்ஷ்மணனும் சுமந்திரனும் ‘அப்படியே’ என்று ஒரே சொல்லில் பதில் சொல்வதும் அவர்களுடைய பணிந்து நடக்கும் தன்மையைக் குறிக்கிறது.

அங்கே குகன் என்னும் அரசன் இருந்தான் — ராமனுக்குத் தன்னுயிர் போன்ற நண்பன், வேடர் குலத்தவன், வலிமையுடையவன், ‘ஸ்தபதி’ என்று புகழ்பெற்றவன். மனிதருள் புலியான ராமன் தன் நாட்டுக்கு வந்திருப்பதைக் கேட்டு, அவன் முதிய அமைச்சர்களாலும் உறவினர்களாலும் சூழப்பட்டு வந்தான். தொலைவிலேயே வந்து நின்ற வேடர் தலைவனைக் கண்டு, ராமன் சுமித்திரை மைந்தனுடன் குகனை எதிர்கொண்டு சென்றான். ராமனின் தவக்கோலத்தைக் கண்டு வேதனையுற்ற குகன் அவனைத் தழுவிக்கொண்டு கூறினான்: ‘ராமா, அயோத்தி எப்படியோ அப்படியே இதுவும் உனதே; உனக்கு நான் என்ன செய்யட்டும்?’ இங்கே நட்பின் இலக்கணம் தெரிகிறது — குல வேறுபாடோ கோல வேறுபாடோ அவர்களுடைய அன்பைத் தடுக்கவில்லை; வேதனையுற்ற நண்பன் தன் அரசையே அர்ப்பணிக்கிறான். ‘ஸ்தபதி’ என்பது குகனின் பட்டம்; அவன் வேடர்களின் தலைவன், வலிமையுடையவன். ராமனுடன் அவனுக்குள்ள நட்பு முன்பே புகழ்பெற்றது; அதைக் ‘தன்னுயிர் போன்ற நண்பன்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிக்கிறார். தொலைவிலேயே வந்து நின்ற அவனைக் கண்டு ராமன் தானே முன்னே செல்கிறான் — மதிப்பளிப்பதற்காக முதல் அடியைத் தாமே எடுத்து வைப்பது பெரியோரின் இலக்கணம். ‘அயோத்தி எப்படியோ அப்படியே இதுவும் உனது’ என்ற குகனின் சொல்லில் நட்பின் உச்சம் தெரிகிறது — அவன் ஏதோ ஒன்றைக் கொடுக்க விரும்பவில்லை, அனைத்துக்குமான உரிமையையே அர்ப்பணிக்கிறான்.

குகன் மீண்டும் கூறினான்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, இத்தகைய அன்பான விருந்தினனை யார்தான் பெறுவார்?’ பின்னர் அவன் நற்சுவையுடைய பலவித உணவுகளை எடுத்துக்கொண்டு விரைவாக அர்க்கியத்தைக் கொண்டுவந்து, இந்தச் சொல்லைக் கூறினான்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, உனக்கு நல்வரவு; இந்தப் பூமி முழுவதும் உனதே. நாங்கள் பணியாளர்கள், நீயே தலைவன்; எங்கள் அரசை நன்றாக ஆள்வாயாக. இதோ கடித்து உண்பதும், உண்பதும், பருகுவதும், நக்கி உண்பதும் ஆயத்தமாக உள்ளன; சிறந்த படுக்கைகளும், குதிரைகளுக்கான தீவனமும் உனக்கு ஆயத்தமாக உள்ளன.’ இந்தச் சுலோகம் (39) ஆறு அடிகள் உடையது — மூன்று அரை அடிகள் ஒரே எண்ணின் கீழ் அமைக்கப்பட்டுள்ளன. குகனின் சொல்லில் விருந்தோம்பலின் நான்கு அங்கங்கள் முறையே சொல்லப்படுகின்றன — அர்க்கியம், உணவு, படுக்கை, வாகனங்களுக்கான தீவனம். இதுவே சாஸ்திரம் கூறும் விருந்தோம்பலின் வரிசை. ‘நாங்கள் பணியாளர்கள், நீயே தலைவன்’ என்ற சொல்லால் குகன் தானே பணியாளன் நிலையைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான்; ‘எங்கள் அரசை நன்றாக ஆள்வாயாக’ என்பதால் அரசை அர்ப்பணிக்கிறான். கடித்து உண்பது, உண்பது, பருகுவது, நக்கி உண்பது என்ற இந்த நால்வகைக் கணக்கு சாஸ்திரங்களில் புகழ்பெற்றது — சர்வ்யம், அத்யம், பேயம், லேஹ்யம். இறுதியில் குதிரைகளுக்கான தீவனத்தைக் குறிப்பிடுவதும் பொருளுடையது, ஏனெனில் அதையே ராமன் ஏற்பான்.

இவ்வாறு பேசிய குகனுக்கு ராகவன் மறுமொழி கூறினான்: ‘உம்மால் நாங்கள் எப்போதும் போற்றப்பட்டும் மகிழ்விக்கப்பட்டும் இருக்கிறோம்.’ காலால் நடந்து வந்ததாலும் அன்பைக் காட்டியதாலும் மகிழ்ந்த அவன், நல்லொழுக்கமுடைய தன் இரு கைகளால் அவனை அணைத்துக்கொண்டு கூறினான்: ‘குகா, நல்வினைப் பயனாக உன்னை உறவினருடன் நோயின்றிக் காண்கிறேன். உன் நாட்டிலும், நண்பர்களிடமும், காடுகளிலும் நலம்தானே? அன்பால் நீ ஏற்பாடு செய்துள்ள இவை அனைத்துக்கும் நான் இசைகிறேன் — ஆனால் நான் கொடை ஏற்பதில்லை. தர்ப்பை மரவுரியும் மான்தோலும் அணிந்து, பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்டு, தர்மத்தில் ஊன்றி, காட்டில் திரியும் தவசியாக என்னை அறிவாயாக.’ இங்கே ராமனின் பண்பு தெரிகிறது — அவன் கடுமையாக மறுக்கவில்லை; அன்பை ஏற்றுக்கொண்டு பொருளை மட்டும் மறுக்கிறான்; கொடை ஏற்காமை தவசி தர்மத்தின் அங்கமே. ‘போற்றப்பட்டும் மகிழ்விக்கப்பட்டும்’ என்ற சொல்லால் அவன் குகனின் விருந்தோம்பலை முழுமையானதாகவே கருதுகிறான் — காலால் நடந்து வந்ததும், அன்பைக் காட்டியதும் இவ்வளவே போதுமான வழிபாடு. அதன் பின் அவன் கைகளால் அவனைத் தழுவுகிறான்; சொல்லால் நலம் விசாரிக்கிறான் — நாட்டில், நண்பர்களிடம், காடுகளில். இதனால் ராமன் குகனை நண்பனாக மட்டுமல்ல, அரசனாகவும் மதிக்கிறான். இறுதியில் தன்னை அறிமுகம் செய்கிறான் — ‘தர்ப்பை மரவுரியும் மான்தோலும் அணிந்த, பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்ணும், தர்மத்தில் ஊன்றிய, காட்டில் திரியும் தவசியாக என்னை அறி’ — பதினான்கு ஆண்டுகள் வரை கடைப்பிடிக்க வேண்டிய அவனுடைய உறுதிமொழி இதுவே.

ராமன் மீண்டும் கூறினான்: ‘குதிரைகளுக்கான தீவனம் மட்டுமே எனக்குத் தேவை, வேறு எதுவும் அல்ல. இவ்வளவாலேயே இங்கே நீ என்னை நன்கு போற்றியதாகும். இந்தக் குதிரைகள் என் தந்தை அரசர் தசரதருக்கு அன்புக்குரியவை; இந்தக் குதிரைகள் நன்கு பேணப்பட்டாலே நான் போற்றப்பட்டவனாவேன்.’ அதைக் கேட்டுக் குகன் அங்கேயே, குதிரைகளுக்குக் குடிநீரும் தீவனமும் விரைவாகக் கொடுக்கப்படட்டும் என்று ஆட்களுக்கு ஆணையிட்டான். இங்கே சிந்திக்கத்தக்கது — ராமன் தன் நலனை முற்றிலும் துறக்கிறான், ஆனால் தந்தைக்கு அன்புக்குரிய குதிரைகளைப் புறக்கணிக்கவில்லை; தந்தைப் பக்தியே அவனுடைய ஒரே விதிவிலக்கு. தான் ஏற்காததைத் தந்தைக்கு அன்புக்குரிய குதிரைகளுக்காக வேண்டுகிறான்; இதனால் கொடை மறுப்பும் அன்புடையதாகிறது, கடுமையானதாக அல்ல. ‘இவ்வளவாலேயே நீ என்னை நன்கு போற்றியதாகும்’ என்ற சொல்லால் அவன் குகனின் மனத்தை நிறைவு செய்கிறான் — விருந்தோம்பலை மறுப்பது விருந்தளிப்பவனை வருத்தும்; ஆகவே சிறிதேனும் ஏற்றுக்கொண்டே அவனை ஆற்றுகிறான். குகனும் தாமதிக்கவில்லை, அங்கேயே ஆட்களுக்கு ஆணையிடுகிறான். இவ்வாறு இருவருடைய தகுதியும் காக்கப்படுகிறது.

பின்னர் மரவுரியை மேலாடையாக அணிந்த ராமன் மாலைச் சந்தியா வழிபாட்டைச் செய்து, லக்ஷ்மணன் கொண்டுவந்த நீரையே உணவாக ஏற்றான். மனைவியுடன் தரையில் படுத்த அவனுடைய பாதங்களைக் கழுவிவிட்டு லக்ஷ்மணன் அங்கிருந்து விலகி மரத்தைச் சார்ந்து நின்றான். குகனும் சூதனுடன் சுமித்திரை மைந்தனிடம் பேசிக்கொண்டு, கவனமுடன் வில்லேந்தி ராமனைக் காத்து விழித்திருந்தான். இவ்வாறு படுத்திருந்த, புகழுடைய, மன உறுதியுடைய மகாத்மாவான தசரதன் மைந்தனுக்கு — துன்பத்தை முன்பு காணாத, சுகத்துக்குப் பழகியவனுக்கு — அந்த இரவு அப்போது மிக நீண்டு கழிந்தது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் நான்கு அடிகளுடையது; இது சர்க்க முடிவின் அடையாளம். ‘துன்பத்தை முன்பு காணாத, சுகத்துக்குப் பழகிய’ என்ற இரு சொற்களால் கவிஞர் இரவின் நீளத்துக்குக் காரணத்தைக் குறிக்கிறார் — படுக்கை கடினமானதல்ல, பழக்கமே புதியது. ‘நீரையே உணவாக ஏற்றான்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய விரதத்தின் கடுமை வெளிப்படுகிறது — வனவாசத்தின் தொடக்கத்திலேயே அவன் உணவைத் துறக்கிறான். லக்ஷ்மணன் பாதம் கழுவுவது சகோதரப் பக்தியின் எடுத்துக்காட்டு; பின்னர் அவன் தானே உறங்கவில்லை, மரத்தைச் சார்ந்து விழித்திருக்கிறான். குகனும் வில்லேந்திக் கவனமாகச் சுமந்திரனுடன் விழித்திருக்கிறான். இவ்வாறு மூவர் விழித்திருக்க, ஒருவர் உறங்குகிறார் — இதுவே சித்திரத்தின் அமைப்பு; இதனால் கவிஞர் ராமன் காக்கப்பட வேண்டியவன் என்பதையும் அனைவருடைய அன்பையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೋಸಲ ಜನಪದದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆದ ಕೋಸಲದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಗರಶ್ರೇಷ್ಠಳೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಜಗತೀಪತಿಯ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಿ, ತಾಯಿಯೊಡನೆಯೂ ತಂದೆಯೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವೆನು.’ ಅನಂತರ ಸುಂದರವಾದ ಕೆಂಪುಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಬಲತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ ದೀನನಾಗಿ ಜನಪದದ ಜನರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನೀವು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅನುಕಂಪವನ್ನೂ ದಯೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಬಹಳ ಕಾಲ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊರುವುದು ಪಾಪಕರ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹೊರಡಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ನಗರಿಗೂ ದೇವತೆಗೆಂಬಂತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶೋಕದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಜನರ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಪೃಚ್ಛೇ’ (ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನ ಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ; ಅದನ್ನೇ ರಾಮನು ನಗರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಋಣಮುಕ್ತನಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ವನವಾಸ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮಾತೆಂಬ ಋಣದ ಪರಿಶೋಧನೆ. ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆನೆಂಬ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಅವನು ಜನರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಶೋಕ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಹಳ ಕಾಲ ದುಃಖ ಹೊರುವುದು ಪಾಪಕರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿಯು ಅತಿದೀರ್ಘವಾದ ಶೋಕವೇ ಅಧರ್ಮ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಜಾರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಜನರು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಘೋರವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು. ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ನೋಡಿ ತೃಪ್ತರಾಗದ ಅವರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ರಾಘವನು, ಸಂಜೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಸೂರ್ಯನು ಮರೆಯಾಗುವಂತೆ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ರಾಮನು ಜನರ ಸೂರ್ಯ; ಅವನು ಕಾಣದಾಗುವುದೇ ಅವರ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭ. ಅನಂತರ ಅವನು ಧಾನ್ಯಧನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದಾನಶೀಲ ಜನರುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ, ರಮ್ಯವಾದ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾದ, ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮಾವಿನತೋಪುಗಳುಳ್ಳ, ಸಮೃದ್ಧ ಜಲಾಶಯಗಳುಳ್ಳ, ತೃಪ್ತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಾಜರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದ, ವೇದಘೋಷದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ದೇಶಗಳನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ದಾಟಿದನು. ಹೀಗೆ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಸಂತೋಷಭರಿತವಾದ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ರಮ್ಯ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಾಜರು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ರಾಜ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ ಸಾಗಿದನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿಯು, ರಾಮನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಕೇವಲ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವಿಶಾಲ ಜನಪದವೂ ಹೌದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಪದದ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನೂ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ದಾನಶೀಲ ಜನರು, ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಅಭಯ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳು ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳು, ಮಾವಿನತೋಪುಗಳು ಜಲಾಶಯಗಳು ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ವೇದಘೋಷ. ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಸುಶಾಸಿತ ದೇಶದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮ, ಅಭಯ, ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷೆ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ. ಇಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನೇ ಈಗ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕರುಣೆ ಅಡಗಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ಮೂರು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ, ದಿವ್ಯವಾದ, ತಂಪಾದ ನೀರುಳ್ಳ, ಪಾಚಿಯಿಲ್ಲದ, ರಮ್ಯವಾದ, ಋಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವಳು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳು, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಸೇವಿಸುವ ಮಡುಗಳುಳ್ಳವಳು, ಮಂಗಳೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ದಾನವರಿಂದ, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ, ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಅವಳು ಶೋಭಿತಳು; ನಾಗರ ಗಂಧರ್ವರ ಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಸದಾ ಸೇವಿತಳು. ದೇವತೆಗಳ ನೂರಾರು ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವಳು, ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು, ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದವಳು, ಅಲ್ಲಿ ‘ದೇವಪದ್ಮಿನಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು — ಇದರಿಂದ ಗಂಗೆಯ ತ್ರಿಪಥಗಾಮಿತ್ವವೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಉಗ್ರಳು, ನೊರೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ನಗುತ್ತಿರುವಂತಿರುವವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಜಡೆಯಂತೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡ ನೀರುಳ್ಳವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಸುಳಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವಳು. ಎಲ್ಲೋ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಗಂಭೀರಳು, ಎಲ್ಲೋ ವೇಗದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡವಳು; ಎಲ್ಲೋ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮೊಳಗುವವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವವಳು. ದೇವಸಂಘಗಳು ಮಿಂದ ನೀರುಳ್ಳವಳು, ನಿರ್ಮಲ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವಳು, ಎಲ್ಲೋ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳುಳ್ಳವಳು, ಎಲ್ಲೋ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮರಳುಳ್ಳವಳು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರೂಢಪಾಠ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಪರಂಪರೆಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಗಂಗಾಸ್ತೋತ್ರವೇ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಕವಿಸಮ್ಮತವಾದುದು — ಮೊದಲು ನದಿಯ ಸ್ವರೂಪ (ತ್ರಿಪಥಗಾ, ತಂಪಾದ ನೀರು, ಪಾಚಿಯಿಲ್ಲದುದು), ಆಮೇಲೆ ತೀರದ ಆಶ್ರಮಗಳು, ಆಮೇಲೆ ದಿವ್ಯ ಸೇವಕರು, ಆಮೇಲೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳ ಗತಿ, ಕೊನೆಗೆ ನೀರಿನದೇ ನಾನಾಬಗೆಯ ಅವಸ್ಥೆಗಳು. ‘ಎಲ್ಲೋ’ (ಕ್ವಚಿತ್) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಕವಿಯು ಒಂದೇ ನದಿ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪ ತಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲೋ ಶಾಂತ, ಎಲ್ಲೋ ವೇಗವತಿ, ಎಲ್ಲೋ ಗಂಭೀರನಿನಾದ, ಎಲ್ಲೋ ಭೈರವಧ್ವನಿ.

ಹಂಸ ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಸದಾ ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆಶ್ರಿತಳಾದ, ಅನಿಂದಿತೆಯಾದವಳು ಅವಳು. ಎಲ್ಲೋ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳಿಂದ ಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಂತೆ ಶೋಭಿಸುವವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಅರಳಿದ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಕಮಲವನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವಳು. ಎಲ್ಲೋ ಕುಮುದಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುವವಳು, ಎಲ್ಲೋ ನಾನಾ ಪುಷ್ಪಗಳ ಪರಾಗದಿಂದ ಧೂಸರಳಾಗಿ ಮದಿಸಿದವಳಂತೆ ಕಾಣುವವಳು. ಕೊಳೆಯ ರಾಶಿಯಿಲ್ಲದ, ಮಣಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅವಳ ವನಾಂತರಗಳು ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಂದಲೂ, ಕಾಡಾನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ, ದೇವರಾಜನ ವಾಹನಗಳಾದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಣ್ಣು ಹೂವು ಚಿಗುರು ಪೊದೆ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ಅವಳು ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ತರುಣಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಗೆ ಕವಿಯು ಅವಳ ಪರಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ವಿಷ್ಣುಪಾದದಿಂದ ಜಾರಿದವಳು, ದಿವ್ಯೆ, ಪಾಪರಹಿತೆ, ಪಾಪನಾಶಿನಿ. ಹೀಗೆ ಲೌಕಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಾವನತ್ವದವರೆಗೆ ವರ್ಣನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ತರುಣಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿಯು ಇಡೀ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೂವು, ಚಿಗುರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅವಳ ಆಭರಣಗಳು, ಸುಳಿಗಳು ಅವಳ ವಿಲಾಸ. ಕೊನೆಗೆ ‘ವಿಷ್ಣುಪಾದದಿಂದ ಜಾರಿದವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನದಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಪಾಪರಹಿತೆ, ಪಾಪನಾಶಿನಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ — ತಾನು ನಿರ್ಮಲೆ, ಇತರರ ಮಲವನ್ನು ಕಳೆಯುವವಳು. ಇದೇ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವನು ಮೊದಲು ಪುಣ್ಯಜಲೆಯಾದ ಗಂಗೆಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶಿಂಶುಮಾರಗಳಿಂದಲೂ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಸಗರವಂಶದವರ ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಂಕರನ ಜಟಾಜೂಟದಿಂದ ಜಾರಿದ, ಸಮುದ್ರನ ಮಹಿಷಿಯಾದ, ಸಾರಸ ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಬಳಿ ತಲುಪಿದನು. ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕಲಕಿದ ಸುಳಿಗಳುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಮಹಾರಥನು ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗೋಣ. ಸಾರಥಿಯೇ, ನದಿಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಅನೇಕ ಹೂವುಗಳೂ ಚಿಗುರುಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಈ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಇಂಗುದೀವೃಕ್ಷವಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಗ್ರಾಮವನ್ನಾಗಲೀ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನಾಗಲೀ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮರದ ಬುಡವನ್ನೇ ತನ್ನ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಹೀಗೆಯೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ಸಗರರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಂಕರನ ಜಟಾಜೂಟದಿಂದ ಜಾರಿದವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಗೀರಥನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಗರಪುತ್ರರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ಇಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳೋ ಅವಳೇ ಈಗ ಸಗರವಂಶಜನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಗಾದರ್ಶನ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದಾರಿಯ ಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲ, ಕುಲಸ್ಮೃತಿಯೂ ಹೌದು. ಇಂಗುದೀವೃಕ್ಷ ತಾಪಸರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು; ಅದರ ಬುಡದಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದೇ ರಾಮನ ಹೊಸ ಜೀವನದ ಆರಂಭವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಂಗೋಣ’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಸಹಚರರನ್ನೂ ತನ್ನೊಡನೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮಾನವರಿಗೂ ಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಮೃಗಗಳಿಗೂ ಸರ್ಪಗಳಿಗೂ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಗೌರವಾರ್ಹವಾದ ನೀರುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಈ ಗಂಗೆಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸುಮಂತ್ರನೂ ರಾಘವನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಗ ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ಆ ಇಂಗುದೀವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದನು. ಸುಮಂತ್ರನೂ ಇಳಿದು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ, ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನ ಬಳಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತನು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ರಾಜಕುಮಾರನ ಅವತರಣ, ಆಮೇಲೆ ಸಾರಥಿಯು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು. ‘ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಅವನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿಯಲ್ಲ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನದಿ ತೀರ್ಥವೇ, ದಾರಿಯ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ. ‘ದೇವ ಮಾನವ ಗಂಧರ್ವ ಮೃಗ ಪನ್ನಗ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘ ಸಮಾಸದಿಂದ ಕವಿಯು ಗಂಗೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಗೌರವಾರ್ಹಳು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸುಮಂತ್ರರ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದ ಉತ್ತರವೂ ಅವರ ಅನುವರ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಗುಹನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು — ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನಂತೆಯೇ ಆತ್ಮೀಯನಾದ ಸಖ, ನಿಷಾದಜಾತಿಯವನು, ಬಲಶಾಲಿ, ‘ಸ್ಥಪತಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ಅವನು ವೃದ್ಧರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಧುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ದೂರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಗುಹನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡನು. ರಾಮನ ತಾಪಸವೇಷವನ್ನು ಕಂಡು ಆರ್ತನಾದ ಗುಹನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಅಯೋಧ್ಯೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೂ ನಿನ್ನದೇ; ನಿನಗೆ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಜಾತಿಭೇದವಾಗಲೀ ವೇಷಭೇದವಾಗಲೀ ಅವರ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆರ್ತನಾದ ಸಖನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಪತಿ’ ಎಂಬುದು ಗುಹನ ಪದವಿ; ನಿಷಾದರಿಗೆ ಅವನು ಅಧಿಪತಿ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಹೌದು. ರಾಮನೊಡನೆ ಅವನ ಸಖ್ಯ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು, ಅದನ್ನು ‘ತನ್ನಂತೆಯೇ ಆತ್ಮೀಯನಾದ ಸಖ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೂರದಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ತಾನೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಗೌರವಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ತಾವೇ ಇಡುವುದು ಮಹಾತ್ಮರ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅಯೋಧ್ಯೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೂ ನಿನ್ನದು’ ಎಂಬ ಗುಹನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರಿಯ ಪರಮಾವಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಏನನ್ನೋ ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲದರ ಸ್ವಾಮಿತ್ವವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಗುಹನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇಂತಹ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಪಡೆಯುವರು?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಉತ್ತಮವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನ್ನಾದಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತಂದನು, ಈ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯೂ ನಿನ್ನದೇ. ನಾವು ಸೇವಕರು, ನೀನು ಒಡೆಯ; ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಳು. ಈ ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಪೇಯ, ಲೇಹ್ಯಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ; ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಾಸಿಗೆಗಳೂ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಮೇವೂ ನಿನಗಾಗಿ ಸಜ್ಜಾಗಿವೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ (39) ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಹನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅರ್ಘ್ಯ, ಅನ್ನ, ಹಾಸಿಗೆ, ವಾಹನಪೋಷಣೆ. ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಆತಿಥ್ಯದ ಕ್ರಮ. ‘ನಾವು ಸೇವಕರು, ನೀನು ಒಡೆಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಗುಹನು ತಾನೇ ಸೇವಕಭಾವವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ‘ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಪೇಯ, ಲೇಹ್ಯಗಳ ಈ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಎಣಿಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಅಗಿಯುವಂಥದು, ತಿನ್ನುವಂಥದು, ಕುಡಿಯುವಂಥದು, ನೆಕ್ಕುವಂಥದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇವಿನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಸೂಚಕವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನೇ ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಗುಹನಿಗೆ ರಾಘವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ನಾವು ಸದಾ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.’ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದುದರಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ತೃಪ್ತನಾದ ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ದುಂಡಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ಗುಹ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಆರೋಗ್ಯದಿಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೂ ಮಿತ್ರರಲ್ಲೂ ವನಗಳಲ್ಲೂ ಕುಶಲವೇ? ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಂತೆಯೇ ಎಂದು ಮನ್ನಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ, ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ತಾಪಸನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೌಜನ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಒರಟಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ದಾನಸ್ವೀಕಾರದ ನಿಷೇಧ ತಾಪಸಧರ್ಮದ ಅಂಗವೇ. ‘ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದದ್ದು, ಸ್ನೇಹಪ್ರದರ್ಶನ ಇಷ್ಟೇ ಪೂಜೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಗುಹನನ್ನು ಸಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಾಜನನ್ನಾಗಿಯೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ — ‘ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿ ಜಿಂಕೆಚರ್ಮ ಧರಿಸಿದ, ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆ ತಿನ್ನುವ, ಧರ್ಮನಿರತ, ವನಸಂಚಾರಿ ತಾಪಸನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ’ — ಇದೇ ಅವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.

ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನಗೆ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇವು ಮಾತ್ರ ಬೇಕು, ಬೇರೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗುವೆನು. ಈ ಕುದುರೆಗಳು ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುವು; ಈ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಂಡರೆ ನಾನೇ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಜನರಿಗೆ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ನೀರನ್ನೂ ಮೇವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕೊಡಿರಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ಏಕೈಕ ಅಪವಾದಸ್ಥಾನ. ತಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸದುದನ್ನು ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕುದುರೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ದಾನಸ್ವೀಕಾರದ ನಿಷೇಧವೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದಾಗುತ್ತದೆ, ಒರಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಗುಹನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆತಿಥ್ಯದ ನಿರಾಕರಣೆ ಆತಿಥೇಯನನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವನ್ನಾದರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಹನೂ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜನರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ಔಚಿತ್ಯವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೇ ಉತ್ತರೀಯವಾಗಿ ಹೊದ್ದ ರಾಮನು ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದ ನೀರನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ತಾನೇ ಸೇವಿಸಿದನು. ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಸರಿದು ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತನು. ಗುಹನೂ ಸೂತನೊಡನೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಮಲಗಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಮನಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ — ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದವನೂ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವನೂ — ಆದ ದಾಶರಥಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಆಗ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕಳೆಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖ ಕಾಣದವನು, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವನು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ರಾತ್ರಿಯ ದೀರ್ಘತೆಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಾಸಿಗೆ ಕಠಿಣವೆಂದಲ್ಲ, ಅಭ್ಯಾಸವೇ ಹೊಸದು. ‘ನೀರನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವ್ರತದ ಕಠೋರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ವನವಾಸದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನು ಅನ್ನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನೆ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯ ನಿದರ್ಶನ; ಅನಂತರ ಅವನು ತಾನು ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಗುಹನೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೂವರು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಒಬ್ಬನು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದೇ ಚಿತ್ರದ ರಚನೆ, ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೀಯತೆಯನ್ನೂ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ കോസലജനപദത്തിന്റെ അതിർത്തി കടന്നു. ഇവിടെ വിശാലവും രമ്യവുമായ കോസലദേശം കടന്ന്, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനും ധീമാനുമായ രാമൻ അയോധ്യയ്ക്കു നേരെ മുഖം തിരിച്ച് കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു — ‘കാകുത്സ്ഥന്മാരാൽ പരിപാലിക്കപ്പെട്ട നഗരശ്രേഷ്ഠേ, ഞാൻ നിന്നോടു യാത്ര ചോദിക്കുന്നു; നിന്നെ പാലിക്കുകയും നിന്നിൽ വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദേവതകളോടും യാത്ര ചോദിക്കുന്നു. വനവാസം കഴിഞ്ഞ്, ജഗതീപതിയോടുള്ള ഋണം വീട്ടി, അമ്മയോടും അച്ഛനോടും ചേർന്ന് ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും കാണും.’ തുടർന്ന് മനോഹരമായ ചെമ്പിച്ച കണ്ണുകളുള്ള അദ്ദേഹം വലതുകൈയുയർത്തി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ദീനനായി ജനപദവാസികളോടു പറഞ്ഞു — ‘നിങ്ങൾ എന്നോട് ഉചിതമായ അനുകമ്പയും ദയയും കാണിച്ചു. ദുഃഖം ഏറെനേരം വഹിക്കുന്നത് ഏറ്റവും പാപകരമാണ്; അതിനാൽ സ്വന്തം കാര്യസിദ്ധിക്കായി പോയാലും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമൻ നഗരത്തെയും ഒരു ദേവതയെയെന്നപോലെ പ്രണമിക്കുന്നു, ശോകത്താൽ അതിനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; കൂടാതെ സ്വന്തം ദുഃഖം മാറ്റിവച്ച് തന്നെ അനുഗമിച്ച ജനങ്ങളുടെ ഹിതം മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നു. ‘യാത്ര ചോദിക്കുന്നു’ എന്ന പദം സപ്രയോജനമാണ് — പുറപ്പെടുന്നതിനുമുമ്പ് ഗുരുക്കന്മാരോടും ദേവന്മാരോടും യാത്ര ചോദിച്ചിട്ടു പോകണം എന്നതാണ് ശിഷ്ടാചാരം; അതുതന്നെയാണ് രാമൻ നഗരത്തോട് ആചരിക്കുന്നത്. ‘ഋണം വീട്ടി’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി വ്യക്തമാണ് — വനവാസം ശിക്ഷയല്ല, അച്ഛന്റെ വാക്കാകുന്ന ഋണത്തിന്റെ പരിശോധനയാണ്. വീണ്ടും കാണുമെന്ന ആശ്വാസം നൽകിയശേഷമാണ് അദ്ദേഹം ജനങ്ങളെ യാത്രയാക്കുന്നത്; ഇതിലൂടെ അവരുടെ ശോകം അല്പം ശമിക്കുന്നു. ‘ദുഃഖം ഏറെനേരം വഹിക്കുന്നത് പാപകരം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അതിദീർഘമായ ശോകം സ്വയംതന്നെ അധർമമാണ്, കാരണം അതു കർതവ്യത്തിൽനിന്ന് വ്യതിചലിപ്പിക്കുന്നു എന്ന്.

ആ ജനങ്ങൾ മഹാത്മാവായ രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, ഘോരമായി വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അവിടവിടെ നിന്നുപോയി. അങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, തൃപ്തി വരാതെ അവർ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ, രാത്രിയുടെ തുടക്കത്തിൽ സൂര്യൻ മറയുന്നതുപോലെ രാഘവൻ കണ്ണെത്താത്ത ദൂരത്തേക്കു പോയി. ഇവിടത്തെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — രാമൻ ജനങ്ങളുടെ സൂര്യനാണ്; അദ്ദേഹത്തെ കാണാതാകുന്നതുതന്നെ അവരുടെ രാത്രിയുടെ ആരംഭം. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ധാന്യവും ധനവും നിറഞ്ഞ, ദാനശീലരായ ജനങ്ങളുള്ള, മംഗളകരവും ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലാത്തതുമായ, രമ്യവും ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങളാലും യാഗസ്തംഭങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതുമായ, ഉദ്യാനങ്ങളും മാന്തോപ്പുകളും നിറഞ്ഞ ജലാശയങ്ങളുമുള്ള, സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, പശുക്കൂട്ടങ്ങളാൽ സേവിക്കപ്പെട്ട, രാജാക്കന്മാർ രക്ഷിക്കേണ്ടതും വേദഘോഷം മുഴങ്ങുന്നതുമായ ദേശങ്ങൾ രഥത്തിൽ കടന്നുപോയി. ഇങ്ങനെ ധൈര്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം സന്തുഷ്ടവും സമൃദ്ധവും രമ്യമായ ഉദ്യാനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും രാജാക്കന്മാർക്ക് അനുഭവിക്കാൻ യോഗ്യവുമായ രാജ്യത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ പോയി. ഈ വർണനയിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രാമൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന രാജ്യം അയോധ്യ മാത്രമല്ല, ഇത്തരമൊരു സമൃദ്ധവും വിശാലവുമായ ജനപദവുമാണ് എന്ന്. ജനപദത്തിന്റെ വിശേഷണങ്ങളും ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ദാനശീലരായ ജനങ്ങൾ, ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലായ്മ, ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങളും യാഗസ്തംഭങ്ങളും, മാന്തോപ്പുകളും ജലാശയങ്ങളും പശുക്കൂട്ടങ്ങളും, വേദഘോഷവും. ഈ പദങ്ങളാൽ കവി നന്നായി ഭരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ദേശത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ധർമം, അഭയം, കൃഷി, ഗോരക്ഷ, വേദാധ്യയനം. ഇത്തരമൊരു രാഷ്ട്രം പാലിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ കാട്ടിലേക്കു പോകുന്നത്; ഇതിലാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ കരുണ കുടികൊള്ളുന്നത്.

അവിടെ രാഘവൻ ത്രിപഥഗയും ദിവ്യയും തണുത്ത ജലമുള്ളവളും പായലില്ലാത്തവളും രമ്യയും ഋഷിമാർ സേവിക്കുന്നവളുമായ ഗംഗയെ കണ്ടു. അടുത്തടുത്തുള്ള ശ്രീമത്തായ ആശ്രമങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവളും, ഉചിതകാലത്ത് ഹൃഷ്ടരായ അപ്സരസ്സുകൾ സേവിക്കുന്ന ജലാശയങ്ങളുള്ളവളും മംഗളകാരിണിയുമായിരുന്നു അവൾ. ദേവന്മാരാലും ദാനവന്മാരാലും ഗന്ധർവന്മാരാലും കിന്നരന്മാരാലും അവൾ ശോഭിതയായിരുന്നു; നാഗപത്നിമാരും ഗന്ധർവപത്നിമാരും എപ്പോഴും അവളെ സേവിച്ചിരുന്നു. നൂറുകണക്കിനു ദേവക്രീഡാസ്ഥാനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവളും, ദേവോദ്യാനങ്ങളുള്ളവളും, ദേവന്മാർക്കുവേണ്ടി ആകാശത്തിലേക്കു പോയവളും, അവിടെ ‘ദേവപദ്മിനി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയുമായിരുന്നു അവൾ — ഇതിലൂടെ ഗംഗയുടെ ത്രിപഥഗാമിത്വംതന്നെ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. ജലത്തിന്റെ ആഘാതത്താൽ അട്ടഹസിക്കുന്നതുപോലെ ഉഗ്ര, നുരകൊണ്ട് നിർമലമായി ചിരിക്കുന്നതുപോലെ; ചിലയിടത്ത് പിന്നിയ മുടിപോലെ ജലമുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് ചുഴികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവൾ. ചിലയിടത്ത് നിശ്ചലവും ഗംഭീരവും, ചിലയിടത്ത് വേഗത്താൽ കലങ്ങിയതും; ചിലയിടത്ത് ഗംഭീരമായ നിർഘോഷമുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് ഭയങ്കരമായ നാദമുള്ളവൾ. ദേവസംഘങ്ങൾ മുങ്ങിക്കുളിക്കുന്ന ജലമുള്ളവൾ, നിർമലമായ നീലത്താമരകൾ നിറഞ്ഞവൾ, ചിലയിടത്ത് വിശാലമായ മണൽത്തിട്ടകളുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് നിർമലമായ മണലുള്ളവൾ. ഇതെല്ലാം പ്രചലിതപാരമ്പര്യത്തിലെ (വൾഗേറ്റ്) വിസ്തൃതമായ ഗംഗാസ്തോത്രമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇത്രയും വിസ്താരമില്ല. വർണനയുടെ ക്രമവും കവിസമ്മതമാണ് — ആദ്യം നദിയുടെ സ്വരൂപം (ത്രിപഥഗ, തണുത്ത ജലമുള്ളവൾ, പായലില്ലാത്തവൾ), പിന്നെ തീരത്തെ ആശ്രമങ്ങൾ, പിന്നെ ദിവ്യരായ സേവകർ, പിന്നെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുള്ള അവളുടെ ഗതി, ഒടുവിൽ ജലത്തിന്റെതന്നെ നാനാവിധ അവസ്ഥകൾ. ‘ചിലയിടത്ത്’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, ഒരേ നദിതന്നെ ഇടങ്ങൾതോറും വ്യത്യസ്തരൂപയാകുന്നു എന്ന് — ചിലയിടത്ത് ശാന്ത, ചിലയിടത്ത് വേഗവതി, ചിലയിടത്ത് ഗംഭീരനാദമുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് ഭൈരവധ്വനിയുള്ളവൾ.

അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, ചക്രവാകങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, എപ്പോഴും മദിച്ച പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ, നിന്ദിക്കപ്പെടാത്തവളായിരുന്നു അവൾ. ചിലയിടത്ത് തീരത്തു വളരുന്ന മരങ്ങളാൽ മാലകളെന്നപോലെ ശോഭിതയും, ചിലയിടത്ത് വിടർന്ന നീലത്താമരകളാൽ മൂടപ്പെട്ടവളും, ചിലയിടത്ത് താമരക്കാടുകൾ നിറഞ്ഞവളും. ചിലയിടത്ത് ആമ്പൽക്കൂട്ടങ്ങളാലും മൊട്ടുകളാലും ശോഭിതയും, ചിലയിടത്ത് പലവിധ പൂമ്പൊടികളാൽ മൂടപ്പെട്ട് മദിച്ചവളെപ്പോലെയും കാണപ്പെട്ടു. മാലിന്യക്കൂട്ടങ്ങളില്ലാത്ത, മണിപോലെ നിർമലമായി കാണപ്പെടുന്ന അവളുടെ വനാന്തരങ്ങൾ ദിഗ്ഗജങ്ങളാലും കാട്ടാനകളാലും മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങളാലും ദേവരാജന്റെ വാഹനങ്ങളായ ആനകളാലും മുഴങ്ങിയിരുന്നു. ഫലങ്ങളാലും പൂക്കളാലും തളിരുകളാലും പൊന്തകളാലും പക്ഷികളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട അവൾ, ഉത്തമാഭരണങ്ങളാൽ ശ്രദ്ധയോടെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സുന്ദരിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി അവളുടെ പരമമായ മാഹാത്മ്യം പറയുന്നു — അവൾ വിഷ്ണുപാദത്തിൽനിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചവളും ദിവ്യയും പാപമില്ലാത്തവളും പാപനാശിനിയുമാണ്. ഇങ്ങനെ ലൗകികസൗന്ദര്യത്തിൽ തുടങ്ങി പാരമാർഥികമായ പാവനത്വംവരെ വർണന പൂർത്തിയാക്കപ്പെടുന്നു. ‘അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട സുന്ദരിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി വർണന മുഴുവൻ ഒന്നിച്ചു സംഗ്രഹിക്കുന്നു — പൂക്കളും തളിരുകളും പക്ഷികളും അവളുടെ ആഭരണങ്ങൾ, ചുഴികൾ അവളുടെ വിലാസം. ഒടുവിൽ ‘വിഷ്ണുപാദച്യുത’ എന്ന പദത്താൽ നദിയുടെ ഉത്പത്തി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘പാപമില്ലാത്തവൾ, പാപനാശിനി’ എന്നതിലൂടെ അവളുടെ ഇരട്ടമാഹാത്മ്യവും — സ്വയം നിർമല, മറ്റുള്ളവരുടെ മലം നീക്കുന്നവൾ. ഇതാണ് ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ ഗംഗയുടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഇവിടെ ഇതും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വനവാസത്തിനു പോകുന്നവൻ ആദ്യം പുണ്യസലിലയായ ഗംഗയെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു.

ശിംശുമാരങ്ങളാലും മുതലകളാലും സർപ്പങ്ങളാലും നിറഞ്ഞവളും, സഗരവംശത്തിന്റെ തപസ്തേജസ്സിനാൽ ശങ്കരന്റെ ജടാജൂടത്തിൽനിന്ന് വീണവളും, സമുദ്രത്തിന്റെ മഹിഷിയും, സാരസങ്ങളുടെയും ക്രൗഞ്ചങ്ങളുടെയും നാദം മുഴങ്ങുന്നവളുമായിരുന്നു അവൾ. ആ ഗംഗയെ മഹാബാഹുവായ രാമൻ ശൃംഗവേരപുരത്തിനു സമീപം സമീപിച്ചു. തിരമാലകളാൽ കലങ്ങിയ ചുഴികളുള്ള അവളെ നോക്കി ആ മഹാരഥൻ സൂതനായ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഇന്ന് നമുക്ക് ഇവിടെത്തന്നെ താമസിക്കാം. സാരഥേ, നദിയുടെ അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ധാരാളം പൂക്കളും തളിരുകളുമുള്ള ഈ വലിയ ഇംഗുദീവൃക്ഷമുണ്ട്; ഇവിടെത്തന്നെ നമുക്കു താമസിക്കാം.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമൻ ഗ്രാമമോ പ്രാസാദമോ ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല, മരച്ചുവടുതന്നെയാണ് തന്റെ വാസസ്ഥാനമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്; വനവാസത്തിന്റെ ആദ്യരാത്രി ഇങ്ങനെതന്നെയാണ് ആരംഭിച്ചത്. ‘സഗരവംശത്തിന്റെ തേജസ്സിനാൽ ശങ്കരന്റെ ജടാജൂടത്തിൽനിന്ന് വീണവൾ’ എന്ന പദത്താൽ ഭഗീരഥന്റെ കഥ സംക്ഷേപത്തിൽ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സഗരപുത്രന്മാരുടെ ഉദ്ധാരത്തിനായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ സഗരവംശജനായ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഒഴുകുന്നു. അതിനാൽ ഗംഗാദർശനം ഇവിടെ വെറുമൊരു വഴിയിലെ സംഭവമല്ല, കുലസ്മൃതിയുമാണ്. ഇംഗുദീവൃക്ഷം താപസന്മാർക്കു പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്; അതിന്റെ ചുവട്ടിലെ താമസംതന്നെ രാമന്റെ പുതിയ ജീവിതത്തിന്റെ ആരംഭം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ‘നമുക്കു താമസിക്കാം’ എന്ന ബഹുവചനത്താൽ അദ്ദേഹം എല്ലാ സഹചാരികളെയും തന്നോടൊപ്പം എണ്ണുന്നു.

രാമൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും ഗന്ധർവന്മാർക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും സർപ്പങ്ങൾക്കും പക്ഷികൾക്കും ആദരണീയമായ ജലമുള്ള, മംഗളകാരിണിയായ, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഈ ഗംഗയെ ഞാൻ കാണട്ടെ.’ ലക്ഷ്മണനും സുമന്ത്രനും രാഘവനോട് ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അപ്പോൾ കുതിരകളോടൊപ്പം ആ ഇംഗുദീവൃക്ഷത്തിനടുത്തെത്തി. ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാമൻ ആ രമ്യമായ വൃക്ഷത്തിനടുത്തെത്തി, ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി ആ രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി. സുമന്ത്രനും ഇറങ്ങി ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ അഴിച്ചുവിട്ട്, മരച്ചുവട്ടിലിരിക്കുന്ന രാമനെ കൈകൂപ്പി സമീപിച്ചു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ക്രമം പിന്തുടരുന്നു — ആദ്യം രാജാവിന്റെ ഇറക്കം, പിന്നെ സാരഥി കുതിരകളെ അഴിക്കുന്നത്, ഒടുവിൽ വിനയത്തോടെയുള്ള സമീപനം. ‘നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയെ ഞാൻ കാണട്ടെ’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — വിശ്രമത്തിനല്ല, ഗംഗാദർശനത്തിനായാണ് അദ്ദേഹം അവിടെ തങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ നദി തീർഥമാണ്, വഴിയിലെ തടസ്സമല്ല. ‘ദേവമാനവഗന്ധർവമൃഗപന്നഗപക്ഷികൾക്ക്’ എന്ന ദീർഘസമാസത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, ഗംഗ മനുഷ്യർക്കു മാത്രമല്ല, എല്ലാ പ്രാണികൾക്കും ആദരണീയയാണ് എന്ന്. ലക്ഷ്മണന്റെയും സുമന്ത്രന്റെയും ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്ന ഒറ്റവാക്കുത്തരവും അവരുടെ അനുസരണശീലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവിടെ ഗുഹൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു — രാമനു തന്നെപ്പോലെ പ്രിയനായ സഖാവ്, നിഷാദജാതിയിൽപ്പെട്ടവൻ, ബലവാൻ, ‘സ്ഥപതി’ എന്നു പ്രസിദ്ധനും. പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ തന്റെ ദേശത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് അദ്ദേഹം വൃദ്ധരായ അമാത്യന്മാരാലും ബന്ധുക്കളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് അടുത്തെത്തി. ദൂരെനിന്നു വരുന്ന നിഷാദാധിപതിയെ കണ്ട് രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ചെന്ന് ഗുഹനെ സന്ധിച്ചു. രാമന്റെ താപസവേഷം കണ്ട് ആർത്തനായ ഗുഹൻ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, അയോധ്യപോലെതന്നെ ഇതും അങ്ങയുടേതാണ്; ഞാൻ അങ്ങേക്കുവേണ്ടി എന്തു ചെയ്യണം?’ ഇവിടെ മൈത്രിയുടെ ലക്ഷണം കാണാം — ജാതിഭേദമോ വേഷഭേദമോ അവരുടെ സ്നേഹത്തെ തടയുന്നില്ല, ആർത്തനായ സഖാവ് സ്വന്തം രാജ്യംതന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്ഥപതി’ എന്നത് ഗുഹന്റെ പദവിയാണ്; അദ്ദേഹം നിഷാദന്മാരുടെ അധിപനും ബലവാനുമാണ്. രാമനുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഖ്യം മുമ്പേ പ്രസിദ്ധമാണ്, അതാണ് ‘തന്നെപ്പോലെ പ്രിയനായ സഖാവ്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ദൂരെനിന്നു വരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് രാമൻ സ്വയം മുന്നോട്ടു ചെല്ലുന്നു — സമ്മാനിക്കാനായി ആദ്യത്തെ ചുവട് സ്വയം വയ്ക്കുക എന്നത് മഹാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. ‘അയോധ്യപോലെ ഇതും അങ്ങയുടേത്’ എന്ന ഗുഹന്റെ വാക്കിൽ മൈത്രിയുടെ പരകാഷ്ഠ കാണാം — അദ്ദേഹം എന്തെങ്കിലും നൽകാൻ മാത്രമല്ല ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉടമസ്ഥതതന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു.

ഗുഹൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘മഹാബാഹോ, ഇത്തരമൊരു പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെ ആർക്കാണ് ലഭിക്കുക?’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ഗുണമുള്ള പലവിധ അന്നപാനങ്ങൾ എടുത്ത് വേഗം അർഘ്യം കൊണ്ടുവന്നു, ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു — ‘മഹാബാഹോ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം; ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ അങ്ങയുടേതാണ്. ഞങ്ങൾ ഭൃത്യന്മാർ, അങ്ങ് നാഥൻ; ഞങ്ങളുടെ രാജ്യം അങ്ങ് നന്നായി ഭരിച്ചാലും. ഭക്ഷ്യവും ഭോജ്യവും പേയവും ലേഹ്യവും ഇതാ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു; മുഖ്യമായ ശയ്യകളും കുതിരകൾക്കുള്ള തീറ്റയും അങ്ങേക്കായി തയ്യാറാണ്.’ ഈ ശ്ലോകം (39) ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഗുഹന്റെ വാക്കിൽ ആതിഥ്യത്തിന്റെ നാല് അംഗങ്ങൾ ക്രമമായി പറയപ്പെടുന്നു — അർഘ്യം, അന്നം, ശയ്യ, വാഹനപോഷണം. ഇതാണ് ശാസ്ത്രോക്തമായ ആതിഥ്യത്തിന്റെ ക്രമം. ‘ഞങ്ങൾ ഭൃത്യന്മാർ, അങ്ങ് നാഥൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഗുഹൻ സ്വയം സേവകഭാവംതന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു; ‘ഞങ്ങളുടെ രാജ്യം നന്നായി ഭരിക്കുക’ എന്നതിലൂടെ രാജ്യാർപ്പണം ചെയ്യുന്നു. ഭക്ഷ്യം, ഭോജ്യം, പേയം, ലേഹ്യം എന്ന ഈ നാലുവിധമുള്ള എണ്ണൽ ശാസ്ത്രപ്രസിദ്ധമാണ് — ചവച്ചുതിന്നേണ്ടത്, ഉണ്ണേണ്ടത്, കുടിക്കേണ്ടത്, നക്കിത്തിന്നേണ്ടത്. ഒടുവിൽ കുതിരകൾക്കുള്ള തീറ്റയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശവും സൂചകമാണ്, കാരണം അതു മാത്രമാണ് രാമൻ സ്വീകരിക്കാൻ പോകുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ഗുഹനോട് രാഘവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങയാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാ വിധത്തിലും പൂജിതരും സന്തുഷ്ടരുമായിരിക്കുന്നു.’ കാൽനടയായി വന്നതിലും സ്നേഹം കാണിച്ചതിലും സന്തുഷ്ടനായ അദ്ദേഹം നന്നായി ഉരുണ്ട കൈകളാൽ അദ്ദേഹത്തെ ചേർത്തുപിടിച്ച് പറഞ്ഞു — ‘ഗുഹാ, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങയെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ആരോഗ്യവാനായി കാണുന്നു. അങ്ങയുടെ രാഷ്ട്രത്തിലും മിത്രങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും കുശലമല്ലേ? അങ്ങ് പ്രീതിയോടെ ഒരുക്കിയതെല്ലാം ഞാൻ സ്വീകരിച്ചതായി കരുതുന്നു, എന്നാൽ തിരിച്ചുനൽകുന്നു — ഞാൻ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നവനല്ലല്ലോ. ദർഭയും മരവുരിയും മാൻതോലും ധരിക്കുന്നവനും, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിക്കുന്നവനും, ധർമത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനും, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനുമായ താപസനായി എന്നെ അറിയുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സൗജന്യം കാണാം — അദ്ദേഹം പരുഷമായി നിഷേധിക്കുന്നില്ല, പ്രീതി സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് വസ്തുക്കൾ മാത്രം തിരിച്ചുനൽകുന്നു; ദാനം സ്വീകരിക്കാതിരിക്കുന്നത് താപസധർമത്തിന്റെതന്നെ അംഗമാണ്. ‘പൂജിതരും സന്തുഷ്ടരും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ഗുഹന്റെ ആതിഥ്യം പൂർണമായതായിത്തന്നെ കരുതുന്നു — കാൽനടയായി വന്നതും സ്നേഹം കാണിച്ചതും അത്രതന്നെ പൂജയാണ്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കൈകളാൽ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു; വാക്കുകൊണ്ട് കുശലം ചോദിക്കുന്നു — രാഷ്ട്രത്തിലും മിത്രങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും. ഇതിലൂടെ രാമൻ ഗുഹനെ സഖാവായി മാത്രമല്ല, രാജാവായും പരിഗണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ആത്മപരിചയം — ‘ദർഭയും മരവുരിയും മാൻതോലും ധരിക്കുന്നവനും, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിക്കുന്നവനും, ധർമത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനും, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനുമായ താപസനായി എന്നെ അറിയുക’ — ഇതാണ് പതിനാലു വർഷംവരെ പാലിക്കേണ്ട അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ.

രാമൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘കുതിരകൾക്കുള്ള തീറ്റ മാത്രമേ എനിക്കു വേണ്ടൂ, മറ്റൊന്നുമില്ല. ഇത്രകൊണ്ടുതന്നെ അങ്ങയാൽ ഞാൻ ഇവിടെ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടവനാകും. ഈ കുതിരകൾ എന്റെ അച്ഛനായ ദശരഥരാജാവിനു പ്രിയപ്പെട്ടവയാണ്; ഇവയെ നന്നായി പരിപാലിച്ചാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ അർച്ചിക്കപ്പെട്ടവനാകും.’ അതു കേട്ട് ഗുഹൻ അവിടെത്തന്നെ, കുതിരകൾക്കു വെള്ളവും തീറ്റയും വേഗം നൽകാൻ ആളുകളോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമൻ സ്വാർഥം പൂർണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ അച്ഛനു പ്രിയപ്പെട്ട കുതിരകളെ അവഗണിക്കുന്നില്ല; പിതൃഭക്തിയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏക അപവാദസ്ഥാനം. സ്വയം സ്വീകരിക്കാത്തത് അച്ഛനു പ്രിയപ്പെട്ട കുതിരകൾക്കുവേണ്ടി അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ദാനനിഷേധവും പരുഷമല്ല, സ്നേഹമുള്ളതാകുന്നു. ‘ഇത്രകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടവനാകും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ഗുഹന്റെ മനസ്സിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു — ആതിഥ്യം നിഷേധിക്കുന്നത് ആതിഥേയനെ വേദനിപ്പിക്കുമെന്നതിനാൽ, എന്തെങ്കിലും സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം അയാളെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഗുഹനും താമസിക്കുന്നില്ല, അവിടെത്തന്നെ ആളുകളോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും ഔചിത്യം രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.

തുടർന്ന് മരവുരി ഉത്തരീയമായി ധരിച്ച രാമൻ പശ്ചിമസന്ധ്യ ഉപാസിച്ചശേഷം, ലക്ഷ്മണൻ കൊണ്ടുവന്ന ജലം മാത്രം ഭക്ഷണമായി സ്വയം സ്വീകരിച്ചു. ഭാര്യയോടൊപ്പം നിലത്തു കിടക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ കഴുകി ലക്ഷ്മണൻ അവിടെനിന്നു മാറി ഒരു മരത്തിൽ ചാരി നിന്നു. ഗുഹനും സൂതനോടൊപ്പം സൗമിത്രിയോടു സംസാരിച്ചുകൊണ്ട്, ജാഗരൂകനായി, ധനുസ്സേന്തി രാമനു കാവലായി ഉണർന്നിരുന്നു. ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്ന യശസ്വിയും മനസ്വിയും മഹാത്മാവുമായ ദാശരഥിക്ക് — ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവനും സുഖം ശീലിച്ചവനുമായ അദ്ദേഹത്തിന് — ആ രാത്രി അപ്പോൾ ഏറെ നീണ്ടതായി കടന്നുപോയി. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ നാലു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്, സർഗാന്തത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ‘ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവൻ, സുഖം ശീലിച്ചവൻ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി രാത്രിയുടെ ദൈർഘ്യത്തിന്റെ കാരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശയ്യ കഠിനമായതുകൊണ്ടല്ല, ശീലം പുതിയതായതുകൊണ്ടാണ്. ‘ജലം മാത്രം ഭക്ഷണമായി സ്വീകരിച്ചു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്രതത്തിന്റെ കാഠിന്യം വെളിപ്പെടുന്നു — വനവാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹം അന്നം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പാദം കഴുകുന്നത് ഭ്രാതൃഭക്തിയുടെ നിദർശനമാണ്; തുടർന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം ഉറങ്ങുന്നില്ല, മരത്തിൽ ചാരി ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. ഗുഹനും ധനുർധാരിയും ജാഗരൂകനുമായി സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ഉറക്കമൊഴിയുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നുപേർ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, ഒരാൾ ഉറങ്ങുന്നു — ഇതാണ് ചിത്രത്തിന്റെ രചന; അതിലൂടെ കവി രാമന്റെ രക്ഷണീയത്വവും എല്ലാവരുടെയും സ്നേഹവും ഒന്നിച്ചു കാണിക്കുന്നു.

In the previous sarga Rāma had crossed the border of the Kosala country. Now, having passed through the broad and lovely Kosala lands, Lakṣmaṇa's wise elder brother turned to face Ayodhyā and spoke with joined palms. Best of cities, guarded by the sons of Kakutstha, he said, I take my leave of you, and of the gods who protect you and dwell in you. When my forest exile is over and I am free of my debt to the lord of the earth, I will see you again, together with my mother and my father. Then, raising his right arm, his lovely coppery eyes brimming and his face wet with tears, he spoke sadly to the country people: You have shown me pity and kindness, as was fitting. But carrying sorrow for long is a wrong in itself; go now and see to your own affairs. Rāma bowed to the city as to a goddess and did not reproach it in his grief, and forgetting his own sorrow he thought only of the good of those who had followed him. Taking leave is itself good custom, for one should ask leave of elders and gods before setting out, and Rāma did as much for the city. The word "free of my debt" makes his view plain: exile was not a punishment but the paying off of a debt, his father's word. Only after promising to see them again did he send the people away, and that eased their grief a little. The poet also hints that grief carried too long is itself a wrong, since it draws one away from duty.

The people saluted the great-souled Rāma, walked round him in reverence, and stopped here and there, wailing terribly. While they wept, never tired of looking at him, Rāghava passed out of their sight as the sun disappears at nightfall; the image is piercing, for Rāma was the people's sun, and losing sight of him was the beginning of their night. Then in his chariot he passed through lands rich in grain and wealth, where people loved to give, auspicious lovely lands with nothing to fear from any side, full of sacred trees and sacrificial posts, of gardens and mango groves and full reservoirs, thronged with contented, well-fed people and crowded with herds of cattle, lands worth a king's protecting and ringing with the chant of the Veda. So the best of steadfast men went along the highway through that happy, prosperous realm full of lovely gardens, a kingdom fit for kings to enjoy. With this description the poet shows that what Rāma was giving up was not only Ayodhyā but a great and flourishing country. The details amount to the marks of a well-governed land: dharma, safety, farming, the care of cattle and the study of the Veda. The man able to protect such a realm was now going to the forest, and therein lies the pathos of the passage.

There Rāghava saw the Gaṅgā, the river that goes by three paths, divine, cool, free of weed, lovely and frequented by sages. Fine hermitages stood not far from her banks; she was auspicious, and joyful apsarases, the heavenly nymphs, bathed in her pools in season. Gods, dānavas, gandharvas and kinnaras graced her, and the wives of the nāgas and gandharvas visited her constantly. She was strewn with a hundred playgrounds of the gods and bordered with their gardens, and for the gods' sake she flows through the sky too, where she is famed as the lotus pool of heaven; this is what her three paths mean. Roaring where her water strikes the rocks, she seemed to laugh loudly, and laughed bright with foam; in one place her waters were braided, in another adorned with whirlpools, here still and deep, there rushing, here booming low, there roaring fearfully. Hosts of gods bathed in her, she was thick with spotless lotuses, and here she had broad sandbanks, there clean white sand. The description follows an order: first the nature of the river, then the hermitages on her banks, then her divine visitors, then her course through the three worlds, and finally the many states of her water. By repeating "here" and "there" the poet shows how one and the same river takes different forms from place to place, calm, swift, deep-voiced, terrifying.

She rang with the calls of geese and cranes and was graced by ruddy sheldrakes, visited by birds always in their mating season, a river beyond reproach. In places the trees on her banks adorned her like garlands; in places she was covered with open lotuses or crowded with lotus beds; in places set off by white water lilies and their buds, and elsewhere dusted with the pollen of many flowers so that she seemed flushed as if with wine. Free of all impurity, clear to the eye as a jewel, her woods echoed with the trumpeting of the elephants of the quarters, of wild elephants, of rutting tuskers fit for the king of the gods to ride. Covered with fruit and flowers, young shoots, thickets and birds, she shone like a young woman carefully decked in the finest ornaments. At the end the poet names her highest greatness: she is the divine river fallen from Viṣṇu's foot, sinless herself and the destroyer of sin. So the description runs from earthly beauty to spiritual purity. The image of the adorned woman gathers it all together: the flowers, shoots and birds are her ornaments, and the whirlpools her playfulness. "Fallen from Viṣṇu's foot" recalls her origin, and "sinless and destroying sin" names her twofold greatness, pure in herself and cleansing others, which is the place the Gaṅgā holds in Indian tradition. It is suggested too that one going into forest exile first takes refuge with the holy waters of the Gaṅgā.

She was full of porpoises, crocodiles and serpents; she had fallen from Śaṅkara's matted locks through the power of Sagara's line, and she was the queen of the ocean, loud with cranes and curlews. To that Gaṅgā the mighty-armed Rāma came, near Śṛṅgaverapura. Looking at her whirlpools thick with waves, the great chariot warrior said to Sumantra, his charioteer: Today we will stay right here. Not far from the river, charioteer, is this great iṅgudī tree, full of flowers and young shoots; let us stay here. Rāma asked for no village or palace but chose the foot of a tree as his lodging, and so his life in the forest began. The mention of Śiva's locks and Sagara's line briefly recalls the story of Bhagīratha: the river brought down to save the sons of Sagara now flowed before Rāma, a descendant of Sagara. So the sight of the Gaṅgā is not just an incident of the road but a memory of his family. The iṅgudī tree is dear to ascetics, and lodging at its foot announced the beginning of Rāma's new life; and by saying "we will stay" he counted all his companions with himself.

And here, Rāma said, I will gaze on this best of rivers, the auspicious Gaṅgā, whose water is honoured by gods and men, by gandharvas, beasts, serpents and birds. Lakṣmaṇa and Sumantra said "So be it" to Rāghava and drove the horses up to the iṅgudī tree. Reaching that lovely tree, Rāma, the joy of the Ikṣvākus, stepped down from the chariot with his wife and Lakṣmaṇa. Sumantra too got down, unyoked the fine horses, and stood with joined palms before Rāma, who was seated at the foot of the tree. The poet follows a careful order here: first the prince alights, then the charioteer frees the horses, and last he stands humbly in attendance. Rāma's words deserve thought: he wished to stay not to rest but to look at the Gaṅgā, for in his eyes the river was a holy place, not an obstacle on the road. The long list of those who honour her shows that the Gaṅgā is revered not by men alone but by all living things. And the one-word answer of Lakṣmaṇa and Sumantra shows how readily they followed him.

Now in that region there was a king named Guha, a friend as dear to Rāma as his own self, a niṣāda by birth, a strong man, known as the chief of his people. Hearing that the tiger among men had come into his territory, he came out surrounded by his elderly counsellors and his kinsmen. Seeing the lord of the niṣādas standing at a distance, Rāma went forward with Lakṣmaṇa to meet him. Pained to see Rāma in an ascetic's dress, Guha embraced him and said: Rāma, this land is yours as much as Ayodhyā is; what can I do for you? Here is the mark of true friendship: neither difference of birth nor difference of dress stood in the way of their affection, and the grieving friend offered his own kingdom. "As dear as his own self" tells us their friendship was already well known. Seeing Guha waiting at a distance, Rāma himself went forward, and it is the mark of the great that they take the first step to honour another. And in Guha's words friendship reaches its height: he did not wish to give some gift, but to hand over the lordship of everything he had.

For who, mighty-armed one, Guha went on, could ever have so dear a guest? Then he brought good food of many kinds, quickly offered the water of welcome, and said: Welcome, mighty-armed one; this whole land is yours. We are your servants and you are our master; rule our kingdom well. Here is food to chew and to eat, to drink and to savour; the best beds are ready, and fodder for your horses. Guha's words name the parts of hospitality in their proper order as the texts lay them down: water of welcome, food, a bed, and care of the guest's animals. By saying "we are your servants, you our master" Guha chose the part of a servant, and by "rule our kingdom well" he offered the kingdom itself. The fourfold list of foods is the familiar one from the texts. The mention of fodder for the horses at the end is significant, for that is the one thing Rāma would accept.

Rāghava answered Guha: We have been honoured and gladdened by you in every way, by your coming to us on foot and by the affection you have shown. Pleased, he pressed Guha in his shapely arms and said: How fortunate that I find you well, Guha, with your kinsmen. Is all well in your realm, with your friends and in your forests? But all this that you have lovingly prepared, I give you leave to take back, for I do not now live by accepting gifts. Know me for an ascetic who lives in the forest, wearing kuśa grass, bark and deerskin, eating fruit and roots, and set firmly on dharma. Rāma's courtesy is plain here: he did not refuse harshly, but accepted the love while declining the gifts, and declining gifts is part of an ascetic's discipline. By saying they had been honoured and gladdened, he counted Guha's hospitality as complete; coming on foot and showing affection were honour enough. Then he embraced him and asked after his realm, friends and forests, treating Guha not only as a friend but as a king. And the closing description of himself as an ascetic was the vow he would keep for fourteen years.

It is only fodder for the horses that I need, Rāma said, nothing else; with that much I shall have been well honoured by you. These horses are dear to my father, King Daśaratha, and if they are well cared for, I shall have been honoured. Hearing this, Guha at once ordered his men to bring water and fodder for the horses without delay. Note that Rāma gave up everything for himself but would not neglect his father's beloved horses; devotion to his father was his one exception. What he would not take for himself he asked for the horses his father loved, and so even his refusal of gifts was warm rather than cold. By saying that this alone would honour him, he satisfied Guha's heart, for refusing hospitality hurts the host, and by accepting something he consoled him. Guha did not delay but gave the order on the spot, and so what was fitting was preserved on both sides.

Then Rāma, with bark for his upper garment, performed the evening twilight rite and took as his food only the water Lakṣmaṇa had fetched; even at the very start of the exile he gave up food, and his vow showed its strictness. When Rāma lay down on the ground with his wife, Lakṣmaṇa washed his feet, a mark of a brother's devotion, then drew back a little and stood leaning against a tree, not lying down himself but keeping awake. Guha too, talking with Lakṣmaṇa and the charioteer, kept watch over Rāma all night, alert, with his bow in his hand. So for that illustrious, high-minded, great-souled son of Daśaratha as he lay there, a man who had never known sorrow and was used only to comfort, the night passed very slowly. The last verse, in a longer metre, marks the close of the sarga. "Never known sorrow, used only to comfort" gives the reason the night was long: the bed was not the hardship so much as the new way of life. Three awake and one asleep: that is how the poet composes the scene, showing at once how Rāma needed guarding and how all of them loved him.