पूर्वसर्गे अयोध्यायाः स्त्रियः रामनिमित्तम् आर्ताः रुरुदुः, नगरी च निर्घोषा जाता। अत्र कविः पुनः मार्गस्थं रामम् अनुसरति। रामः अपि रात्रेः शिष्टेन भागेन तेन एव मार्गेण महत् अन्तरं जगाम; पुरुषव्याघ्रः सः पितुः आज्ञाम् अनुस्मरन् एव अगच्छत्। पितृवचनम् एव तस्य रथस्य चोदकम्, न तु कस्यचित् भयम्। तथा गच्छतः तस्य सा शिवा रजनी व्यपगता; ततः सः शिवां संध्याम् उपास्य जनपदान् अत्यगाहत। विकृष्टसीमान्तान् ग्रामान् पुष्पितानि वनानि च पश्यन् सः उत्तमैः हयैः शीघ्रं गच्छन् अपि शनैः इव अतिययौ। अत्र ‘शनैरिव’ इति पदं मननीयम् — वेगः तु महान्, किन्तु मार्गशोभायां तन्मयस्य द्रष्टुः सः वेगः मन्दः इव प्रतिभाति। एतेन कविः सूचयति यत् रामस्य दृष्टिः प्रवासदुःखेन न मलिना, अपि तु देशस्य सौन्दर्यं ग्रहीतुं समर्था एव। ‘विषयान्’ इति पदेन जनपदाः उच्यन्ते; अयोध्यायाः बहिः यः प्रथमः प्रदेशः, तम् एव सः अधुना प्रविशति।

मार्गे ग्रामसंवासवासिनां मनुष्याणां वचांसि रामस्य कर्णयोः पतन्ति। ते वदन्ति — ‘कामस्य वशम् आस्थितं दशरथं राजानं धिक्। हा, अद्य नृशंसा पापा पापानुबन्धिनी कैकेयी तीक्ष्णा संभिन्नमर्यादा च सती तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते। यतः सा राज्ञः एतादृशं धार्मिकं महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियं च पुत्रं वनवासे प्रवासयति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ग्रामीणजनः न राजद्रोहेण वदति, अपि तु धर्मस्य उल्लङ्घनेन पीडितः सन् वदति। रामस्य गुणाः एव तेषां शोकस्य कारणम्; यः सानुक्रोशः जितेन्द्रियः च, सः एव वनं प्रेष्यते इति अन्यायः तान् दहति। अपि च ‘संभिन्नमर्यादा’ इति पदेन कैकेय्याः दोषः स्पष्टीक्रियते — न सा केवलं स्वार्थिनी, अपि तु कुलधर्मस्य सीमां भिन्नवती। ‘तीक्ष्णा तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते’ इति पुनरुक्तिः अपि सप्रयोजना — स्वभावेन तीक्ष्णा या, सा एव अधुना तीक्ष्णे कर्मणि प्रवृत्ता इति अर्थः।

जनाः पुनः वदन्ति — ‘सदा सुखेषु अभिरता महाभागा जनकनन्दिनी सीता कथं नाम दुःखानि अनुभविष्यति? अहो, दशरथः राजा स्वसुतं प्रति एवं निःस्नेहः जातः यत् प्रजानां प्रियम् अनघं रामम् इह परित्यक्तुम् इच्छति।’ एताः ग्रामवासिनां वाचः शृण्वन् एव वीरः कोसलेश्वरः कोसलान् अतिययौ। कविः अत्र सूचयति यत् रामस्य वियोगः न केवलम् अयोध्यायाः नागरिकाणाम्, अपि तु समग्रस्य जनपदस्य शोकः। अपि च रामः तानि वचांसि शृणोति, किन्तु न प्रतिवदति, न च रथं स्थापयति — पितुः आज्ञायाः पालनम् एव तस्य उत्तरम्। एषा एव अस्य काण्डस्य मूलभूता शिक्षा। ‘कोसलेश्वरः’ इति विशेषणम् अत्र मार्मिकम् — यः राज्यात् च्युतः, तम् एव कविः कोसलानाम् ईश्वरम् इति वदति।

ततः सः शिववारिवहां वेदश्रुतिं नाम नदीम् उत्तीर्य अगस्त्येन अध्युषितां दिशम् अभिमुखः प्रायात्। सुचिरं कालं गत्वा शीतवहां गोयुतानूपां सागरङ्गमां गोमतीं नदीम् अतरत्। गोमतीम् अपि अतिक्रम्य शीघ्रगैः हयैः सः मयूरहंसाभिरुतां स्यन्दिकां नदीं ततार। तत्र सः वैदेहीं तां स्फीतां राष्ट्रावृतां महीं दर्शयति, या पुरा मनुना राज्ञा इक्ष्वाकवे दत्ता आसीत्। एतत् दर्शनं मननीयम् — वनं गच्छन् अपि रामः पितृपरम्परायाः स्मरणं न त्यजति, अपि तु पत्न्यै कुलस्य भूमिम् एव प्रथमं दर्शयति। यां भूमिं सः त्यजति, तस्याः एव माहात्म्यं सः सीतायै कथयति; एतेन तस्य त्यागः विरक्तेः न, अपि तु धर्मस्य फलम् इति ज्ञायते। तिस्रः अपि नद्यः दक्षिणदिशि गच्छतां क्रमेण एव उक्ताः — वेदश्रुतिः, गोमती, स्यन्दिका च; एषः मार्गः अयोध्यायाः दक्षिणपूर्वदिशि गङ्गातीरं यावत् नयति।

अनन्तरं सः श्रीमान् पुरुषोत्तमः सारथिं पुनःपुनः ‘सूत’ इति आभाष्य हंसमत्तस्वरेण उवाच — ‘कदा अहं पुनः आगम्य मात्रा पित्रा च संगतः सरय्वाः पुष्पिते वने मृगयां पर्यटिष्यामि? न च अहं मृगयाम् अत्यर्थम् अभिकांक्षामि; किन्तु सा लोके राजर्षिगणसम्मता अतुला रतिः।’ अस्मिन् लोके हि वने मृगया राजर्षीणां रत्यर्थं प्रवृत्ता; काले कृता सा मनुजैः धन्विभिः च अभिकांक्षिता। एवं तं तम् अर्थम् अभिप्रेत्य मधुरया गिरा वाक्यम् उदीरयन् ऐक्ष्वाकः तम् अध्वानं ययौ। सर्गान्ते रामस्य शान्तं मनः दृश्यते — सः न विलपति, न च कैकेयीं गर्हते; अपि तु प्रत्यागमनस्य आशां वहन् सूतेन सह मधुरं संलपति। जनाः विलपन्ति, रामः तु मृगयायाः स्मरणेन सूतस्य शोकम् अपनयति — एतत् एव धीरस्य लक्षणम्।

గత సర్గలో అయోధ్య స్త్రీలు రాముని కోసం ఆర్తులై ఏడ్చారు, నగరం ఘోష లేనిదైంది. ఇక్కడ కవి మళ్ళీ దారిలో ఉన్న రాముని అనుసరిస్తాడు. రాముడు కూడా మిగిలిన రాత్రిభాగంలో అదే దారిలో చాలా దూరం వెళ్ళాడు; ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు తండ్రి ఆజ్ఞను తలచుకుంటూనే వెళ్ళాడు. తండ్రి మాటే అతని రథాన్ని నడిపించేది, ఎవరి భయమూ కాదు. అలా వెళ్తుండగా ఆ శుభమైన రాత్రి గడిచిపోయింది; తరువాత అతడు శుభమైన సంధ్యను ఉపాసించి జనపదాలలోకి ప్రవేశించాడు. దున్నిన పొలాల సరిహద్దులు గల గ్రామాలనూ, పూచిన వనాలనూ చూస్తూ, ఉత్తమమైన గుర్రాలతో వేగంగా వెళ్తున్నా అతడు మెల్లగా వెళ్తున్నట్లుగా సాగిపోయాడు. ఇక్కడ ‘మెల్లగా వెళ్తున్నట్లు’ అనే మాట ఆలోచించదగినది — వేగం గొప్పదే, కాని దారి శోభలో తన్మయుడైన ద్రష్టకు ఆ వేగం మందంగా తోస్తుంది. దీనితో కవి రాముని దృష్టి ప్రవాసదుఃఖంతో మలినం కాలేదని, దేశపు సౌందర్యాన్ని గ్రహించగలిగినదేనని సూచిస్తున్నాడు. ‘విషయాలు’ అనే పదంతో జనపదాలు చెప్పబడుతున్నాయి; అయోధ్య వెలుపల ఉన్న మొదటి ప్రదేశంలోకే అతడు ఇప్పుడు ప్రవేశిస్తున్నాడు.

దారిలో గ్రామాలలో నివసించే మనుష్యుల మాటలు రాముని చెవిన పడుతున్నాయి. వారు అంటున్నారు — ‘కామానికి వశుడైన రాజు దశరథునికి ధిక్కారం. అయ్యో, ఈ రోజు క్రూరురాలూ, పాపీ, పాపాన్ని అనుసరించేదీ, తీక్ష్ణురాలూ, మర్యాదను భంగపరచినదీ అయిన కైకేయి తీక్ష్ణమైన కర్మలో నిమగ్నమై ఉంది. ఎందుకంటే ఆమె రాజు యొక్క ఇలాంటి ధార్మికుడూ, మహాప్రాజ్ఞుడూ, దయగలవాడూ, జితేంద్రియుడూ అయిన కుమారుని వనవాసానికి పంపుతున్నది.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — గ్రామజనం రాజద్రోహంతో మాట్లాడడం లేదు, ధర్మం ఉల్లంఘించబడడంతో పీడితులై మాట్లాడుతున్నారు. రాముని గుణాలే వారి శోకానికి కారణం; దయగలవాడూ జితేంద్రియుడూ అయినవాడే వనానికి పంపబడుతున్నాడనే అన్యాయం వారిని దహిస్తున్నది. అంతేకాక ‘మర్యాదను భంగపరచినది’ అనే పదంతో కైకేయి దోషం స్పష్టమవుతుంది — ఆమె కేవలం స్వార్థపరురాలు కాదు, కులధర్మపు హద్దును కూడా భేదించింది. ‘తీక్ష్ణురాలు తీక్ష్ణమైన కర్మలో నిమగ్నమైంది’ అనే పునరుక్తి కూడా సప్రయోజనమైనది — స్వభావంతోనే తీక్ష్ణురాలైనది ఇప్పుడు తీక్ష్ణమైన కర్మలో ప్రవృత్తమైందని అర్థం.

జనులు మళ్ళీ అంటున్నారు — ‘ఎల్లప్పుడూ సుఖాలలో రమించే మహాభాగ్యవతి జనకనందిని సీత దుఃఖాలను ఎలా అనుభవిస్తుంది? అయ్యో, రాజు దశరథుడు తన కుమారుని పట్ల ఎంత నిర్దయుడయ్యాడంటే, ప్రజలకు ప్రియుడూ పాపరహితుడూ అయిన రాముని ఇక్కడ విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నాడు.’ గ్రామవాసుల ఈ మాటలు వింటూనే వీరుడైన కోసలేశ్వరుడు కోసలదేశాన్ని దాటాడు. రాముని వియోగం కేవలం అయోధ్య పౌరులది కాదు, జనపదమంతటి శోకమని కవి ఇక్కడ సూచిస్తున్నాడు. అంతేకాక రాముడు ఆ మాటలు వింటాడు, కాని జవాబు చెప్పడు, రథాన్ని ఆపడు — తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించడమే అతని జవాబు. ఇదే ఈ కాండకు మూలభూతమైన శిక్షణ. ‘కోసలేశ్వరుడు’ అనే విశేషణం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — రాజ్యం నుండి తొలగించబడినవానినే కవి కోసలులకు ఈశ్వరుడని చెబుతున్నాడు.

తరువాత అతడు శుభకరమైన నీటిని మోసే వేదశ్రుతి అనే నదిని దాటి అగస్త్యుడు నివసించిన దిక్కు వైపు ముఖం తిప్పి సాగిపోయాడు. చాలాసేపు వెళ్ళి, చల్లని నీటిని మోసేదీ, ఆవులతో నిండిన తీరప్రాంతాలు గలదీ, సముద్రంలో కలిసేదీ అయిన గోమతి నదిని దాటాడు. గోమతిని కూడా దాటి వేగంగా వెళ్ళే గుర్రాలతో అతడు నెమళ్ళ, హంసల కూతలతో నిండిన స్యందిక నదిని దాటాడు. అక్కడ అతడు వైదేహికి, పూర్వం రాజు మనువు ఇక్ష్వాకునికి ఇచ్చిన, సమృద్ధమైన, రాష్ట్రాలతో నిండిన ఆ భూమిని చూపిస్తాడు. ఈ దర్శనం ఆలోచించదగినది — వనానికి వెళ్తున్నా రాముడు పితృపరంపర స్మరణను విడిచిపెట్టడు, భార్యకు కులపు భూమినే మొదట చూపిస్తాడు. తాను విడిచిపెడుతున్న భూమి మాహాత్మ్యాన్నే అతడు సీతకు చెబుతున్నాడు; దీనితో అతని త్యాగం విరక్తి వల్ల కాదు, ధర్మం యొక్క ఫలమని తెలుస్తుంది. మూడు నదులూ దక్షిణ దిశకు వెళ్ళేవారికి క్రమంగానే చెప్పబడ్డాయి — వేదశ్రుతి, గోమతి, స్యందిక; ఈ మార్గం అయోధ్యకు ఆగ్నేయ దిశలో గంగాతీరం వరకు తీసుకువెళ్తుంది.

తరువాత ఆ శ్రీమంతుడైన పురుషోత్తముడు సారథిని మళ్ళీ మళ్ళీ ‘సూతా’ అని పిలిచి మదించిన హంస వంటి స్వరంతో ఇలా అన్నాడు — ‘నేను మళ్ళీ తిరిగి వచ్చి తల్లితోనూ తండ్రితోనూ కలిసి సరయూ తీరంలోని పూచిన వనంలో ఎప్పుడు వేటకు తిరుగుతాను? నేను వేటను అత్యధికంగా కోరను; కాని అది లోకంలో రాజర్షిసమూహాలు అంగీకరించిన సాటిలేని వినోదం.’ ఈ లోకంలో వనంలో వేట రాజర్షుల వినోదం కోసమే ఏర్పడింది; తగిన కాలంలో చేసే దానిని మనుష్యులూ ధనుర్ధారులూ కోరుకుంటారు. ఇలా ఆయా విషయాలను ఉద్దేశించి మధురమైన వాక్కుతో మాట్లాడుతూ ఆ ఇక్ష్వాకువంశీయుడు ఆ దారిలో సాగిపోయాడు. సర్గాంతంలో రాముని శాంతమైన మనస్సు కనిపిస్తుంది — అతడు విలపించడు, కైకేయిని నిందించడు; తిరిగి వస్తాననే ఆశను మోస్తూ సూతునితో మధురంగా సంభాషిస్తాడు. జనం విలపిస్తున్నారు, రాముడు మాత్రం వేట గురించిన స్మరణతో సూతుని శోకాన్ని పోగొడుతున్నాడు — ఇదే ధీరుని లక్షణం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அயோத்தியின் பெண்டிர் ராமனுக்காகத் துயருற்று அழுதனர்; நகரம் ஒலியற்றதாயிற்று. இங்கே கவிஞர் மீண்டும் வழியில் உள்ள ராமனைப் பின்தொடர்கிறார். ராமனும் இரவின் எஞ்சிய பகுதியில் அதே வழியில் நெடுந்தொலைவு சென்றான்; மனிதருள் புலியான அவன் தந்தையின் ஆணையை நினைத்துக்கொண்டே சென்றான். தந்தையின் சொல்லே அவன் தேரைச் செலுத்துவது, எவருடைய அச்சமும் அல்ல. அவ்வாறு அவன் செல்லும்போது அந்த மங்கலமான இரவு கழிந்தது; பின்னர் அவன் மங்கலமான சந்தியா வழிபாட்டைச் செய்து நாட்டுப்புறங்களுக்குள் ஆழச் சென்றான். எல்லைகள் வரை உழப்பட்ட கிராமங்களையும் பூத்த காடுகளையும் பார்த்துக்கொண்டே, சிறந்த குதிரைகளால் விரைவாகச் சென்றும் அவன் மெல்லச் செல்வது போலக் கடந்தான். இங்கே ‘மெல்லச் செல்வது போல’ என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — வேகம் பெரிதுதான்; ஆனால் வழியின் அழகில் ஆழ்ந்த பார்வையாளனுக்கு அந்த வேகம் மெதுவானது போலத் தோன்றுகிறது. இதனால் ராமனின் பார்வை நாடுகடத்தலின் துயரால் மாசுபடவில்லை, நாட்டின் அழகைப் பற்றிக்கொள்ள வல்லதாகவே உள்ளது என்று கவிஞர் குறிக்கிறார். ‘விஷயங்கள்’ என்ற சொல்லால் நாட்டுப்புறங்கள் சொல்லப்படுகின்றன; அயோத்திக்கு வெளியே உள்ள முதல் பகுதிக்குள் அவன் இப்போது நுழைகிறான்.

வழியில் கிராமக் குடியிருப்புகளில் வாழும் மனிதர்களின் சொற்கள் ராமனின் காதுகளில் விழுகின்றன. அவர்கள் கூறுகின்றனர்: ‘காமத்துக்கு வசப்பட்ட அரசன் தசரதனுக்கு இழிவு! ஐயோ, இன்று கொடியவளும், பாவியும், பாவத்தைத் தொடர்பவளும், கூர்மையானவளும், வரம்பை உடைத்தவளுமான கைகேயி கொடிய செயலில் ஈடுபட்டிருக்கிறாள். ஏனெனில் அவள் அரசனின் இத்தகைய தர்மவானும், பேரறிவாளனும், இரக்கமுடையவனும், புலன்களை வென்றவனுமான மகனைக் காட்டில் வாழ நாடு கடத்துகிறாள்.’ இங்கே காணத்தக்கது — கிராம மக்கள் அரசத் துரோகத்தால் பேசவில்லை; தர்மம் மீறப்பட்டதால் வதைபட்டே பேசுகிறார்கள். ராமனின் நற்பண்புகளே அவர்களுடைய துயரத்துக்குக் காரணம்; இரக்கமும் புலனடக்கமும் உடையவனே காட்டுக்கு அனுப்பப்படுகிறான் என்ற அநீதி அவர்களை எரிக்கிறது. மேலும் ‘வரம்பை உடைத்தவள்’ என்ற சொல்லால் கைகேயியின் குற்றம் தெளிவாக்கப்படுகிறது — அவள் தன்னலக்காரி மட்டுமல்ல, குலதர்மத்தின் எல்லையையும் உடைத்தவள். ‘கூர்மையானவள் கூர்மையான செயலில் ஈடுபடுகிறாள்’ என்ற திரும்பக் கூறலும் நோக்கமுடையது — இயல்பாகவே கூர்மையானவள் இப்போது கொடிய செயலில் ஈடுபட்டிருக்கிறாள் என்பது பொருள்.

மக்கள் மீண்டும் கூறுகின்றனர்: ‘எப்போதும் சுகங்களில் மகிழ்ந்த மகாபாக்கியசாலியான ஜனகன் மகள் சீதை துன்பங்களை எப்படித்தான் அனுபவிப்பாள்? ஐயோ, மக்களுக்கு அன்புக்குரிய, குற்றமற்ற ராமனை இங்கே கைவிட விரும்பும் அளவுக்கு அரசன் தசரதன் தன் மகனிடம் அன்பற்றவன் ஆனானே!’ கிராமவாசிகளின் இந்தச் சொற்களைக் கேட்டுக்கொண்டே வீரனான கோசல ஈஸ்வரன் கோசல நாட்டைக் கடந்தான். ராமனின் பிரிவு அயோத்தி நகரத்தாருக்கு மட்டுமல்ல, நாடு முழுவதற்குமான துயரம் என்று கவிஞர் இங்கே குறிக்கிறார். மேலும் ராமன் அந்தச் சொற்களைக் கேட்கிறான், ஆனால் மறுமொழி சொல்லவில்லை, தேரையும் நிறுத்தவில்லை — தந்தையின் ஆணையைக் கடைப்பிடிப்பதே அவன் பதில். இதுவே இந்தக் காண்டத்தின் அடிப்படைப் பாடம். ‘கோசல ஈஸ்வரன்’ என்ற அடைமொழி இங்கே உருக்கமானது — அரசிலிருந்து வீழ்ந்தவனையே கவிஞர் கோசலத்தின் தலைவன் என்கிறார்.

பின்னர் அவன் மங்கல நீரைச் சுமக்கும் வேதஸ்ருதி என்னும் நதியைக் கடந்து, அகஸ்தியர் வாழ்ந்த திசையை நோக்கிச் சென்றான். நெடுநேரம் சென்று, குளிர்ந்த நீரோட்டமுடைய, பசுக்கள் நிறைந்த கரைச்சதுப்புகளுடைய, கடலைச் சேரும் கோமதி நதியைக் கடந்தான். கோமதியையும் கடந்து, விரைந்தோடும் குதிரைகளால் மயில்களும் அன்னங்களும் ஒலிக்கும் ஸ்யந்திகை நதியைக் கடந்தான். அங்கே அவன் வைதேகிக்கு, முன்பு மனு அரசனால் இக்ஷ்வாகுவுக்குக் கொடுக்கப்பட்ட, நாடுகள் சூழ்ந்த அந்தச் செழிப்பான பூமியைக் காட்டுகிறான். இந்தக் காட்சி சிந்திக்கத்தக்கது — காட்டுக்குச் சென்றுகொண்டிருந்தும் ராமன் முன்னோர் மரபின் நினைவைக் கைவிடவில்லை; மனைவிக்குக் குலத்தின் நிலத்தையே முதலில் காட்டுகிறான். தான் துறக்கும் நிலத்தின் பெருமையையே அவன் சீதையிடம் சொல்கிறான்; இதனால் அவனுடைய துறவு வெறுப்பால் அல்ல, தர்மத்தின் பலனாலேயே என்று அறியப்படுகிறது. மூன்று நதிகளும் தெற்குத் திசையில் செல்வோருக்கு உரிய வரிசையிலேயே சொல்லப்படுகின்றன — வேதஸ்ருதி, கோமதி, ஸ்யந்திகை; இந்த வழி அயோத்தியின் தென்கிழக்குத் திசையில் கங்கைக் கரை வரை கொண்டு செல்கிறது.

அதன் பின் செல்வனான அந்தப் புருஷோத்தமன் தேரோட்டியை மீண்டும் மீண்டும் ‘சூதரே’ என்று விளித்து, மதங்கொண்ட அன்னத்தின் குரலில் கூறினான்: ‘நான் மீண்டும் திரும்பி வந்து, தாயுடனும் தந்தையுடனும் சேர்ந்து, சரயுவின் பூத்த காட்டில் எப்போது வேட்டையாடித் திரிவேன்? நான் வேட்டையை மிகுதியாக விரும்புவதில்லை; ஆனால் அது உலகில் ராஜரிஷிகளின் கூட்டத்தால் ஏற்கப்பட்ட ஒப்பற்ற இன்பம்.’ இந்த உலகில் காட்டில் வேட்டை ராஜரிஷிகளின் இன்பத்துக்காகவே ஏற்பட்டது; உரிய காலத்தில் செய்யப்படும் அது மனிதர்களாலும் வில்லாளிகளாலும் விரும்பப்படுகிறது. இவ்வாறு அந்தந்தப் பொருளைக் கருதி இனிய குரலில் சொல்லைப் பேசிக்கொண்டே இக்ஷ்வாகு குலத்தவன் அந்த வழியில் சென்றான். சர்க்க முடிவில் ராமனின் அமைதியான மனம் தெரிகிறது — அவன் புலம்பவில்லை, கைகேயியைப் பழிக்கவுமில்லை; திரும்பி வருவோம் என்ற நம்பிக்கையைச் சுமந்துகொண்டு சூதனுடன் இனிமையாக உரையாடுகிறான். மக்கள் புலம்புகிறார்கள்; ராமனோ வேட்டையை நினைவுகூர்வதால் சூதனின் துயரத்தைப் போக்குகிறான் — இதுவே தீரனின் இலக்கணம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಆರ್ತರಾಗಿ ಅತ್ತರು, ನಗರಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮತ್ತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನೂ ರಾತ್ರಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿದನು; ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಸಾಗಿದನು. ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಶಕ್ತಿ, ಯಾರ ಭಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿರಲು ಆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು; ಅನಂತರ ಅವನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಜನಪದಗಳನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಉಳುಮೆಯಾದ ಗಡಿಗಳುಳ್ಳ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮುಂದೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ವೇಗವಾದರೋ ಮಹತ್ತರವಾದುದು, ಆದರೆ ದಾರಿಯ ಶೋಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯನಾದ ನೋಡುಗನಿಗೆ ಆ ವೇಗ ಮಂದವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರವಾಸದುಃಖದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿಲ್ಲ, ದೇಶದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷಯಗಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಹೊರಗಿನ ಮೊದಲ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೇ ಅವನು ಈಗ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರ ಮಾತುಗಳು ರಾಮನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಅಯ್ಯೋ, ಇಂದು ಕ್ರೂರಳೂ ಪಾಪಿಯೂ ಪಾಪದೊಡನೆ ನಂಟುಳ್ಳವಳೂ ಆದ ಕೈಕೇಯಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣಳಾಗಿ, ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಳೆ. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನ ಇಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ, ದಯಾಳುವಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಮಗನನ್ನು ಅವಳು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರು ರಾಜದ್ರೋಹದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಗುಣಗಳೇ ಅವರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ದಯಾಳುವೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದವನನ್ನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಅನ್ಯಾಯ ಅವರನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿದವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಿಯಲ್ಲ, ಕುಲಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನೇ ಮುರಿದವಳು. ‘ತೀಕ್ಷ್ಣಳಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಳಾದವಳು ಈಗ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಥ.

ಜನರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸದಾ ಸುಖಗಳಲ್ಲೇ ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸುವಳು? ಅಯ್ಯೋ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಪಾಪರಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುವಷ್ಟು ರಾಜ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಮಗನ ಮೇಲೆ ನಿಃಸ್ನೇಹಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟನು.’ ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ವೀರನಾದ ಕೋಸಲೇಶ್ವರನು ಕೋಸಲದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದನು. ರಾಮನ ವಿಯೋಗ ಕೇವಲ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನಾಗರಿಕರದಲ್ಲ, ಇಡೀ ಜನಪದದ ಶೋಕ ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಥವನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯೇ ಅವನ ಉತ್ತರ. ಇದೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಮೂಲಭೂತ ಬೋಧೆ. ‘ಕೋಸಲೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದವನನ್ನೇ ಕವಿ ಕೋಸಲರ ಈಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುವ ವೇದಶ್ರುತಿ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಾಸಿಸಿದ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ (ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ) ಮುಖಮಾಡಿ ಸಾಗಿದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಸಾಗಿ, ತಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುವ, ಗೋವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜೌಗುತೀರಗಳುಳ್ಳ, ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನಿಯಾದ ಗೋಮತಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಗೋಮತಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಅವನು ನವಿಲುಗಳ ಹಂಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸ್ಯಂದಿಕಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ವೈದೇಹಿಗೆ, ಹಿಂದೆ ಮನುಮಹಾರಾಜನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ, ಜನಪದಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆ ಸಮೃದ್ಧ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಪಿತೃಪರಂಪರೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪತ್ನಿಗೆ ಕುಲದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೇ ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ತ್ಯಾಗ ವಿರಕ್ತಿಯದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಫಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮೂರು ನದಿಗಳನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸಾಗುವವರ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವೇದಶ್ರುತಿ, ಗೋಮತಿ, ಸ್ಯಂದಿಕಾ; ಈ ದಾರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಗಂಗಾತೀರದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಸೂತನೇ’ ಎಂದು ಕರೆದು, ಮದಿಸಿದ ಹಂಸದಂತಹ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ತಾಯಿಯೊಡನೆಯೂ ತಂದೆಯೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಸರಯೂ ತೀರದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಂದು ಬೇಟೆಗೆ ಅಲೆದಾಡುವೆನು? ನಾನು ಬೇಟೆಯನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಮನ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನುಪಮವಾದ ವಿನೋದ.’ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತವಾದುದು; ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅದನ್ನು ಮನುಷ್ಯರೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಆಯಾ ವಿಷಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನು ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮರಳಿ ಬರುವ ಆಸೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸೂತನೊಡನೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನಾದರೋ ಬೇಟೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸೂತನ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಧೀರನ ಲಕ್ಷಣ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അയോധ്യയിലെ സ്ത്രീകൾ രാമനെക്കുറിച്ച് ആർത്തരായി കരഞ്ഞു, നഗരം നിശ്ശബ്ദമായി. ഇവിടെ കവി വീണ്ടും വഴിയിലുള്ള രാമനെ പിന്തുടരുന്നു. രാമനും രാത്രിയുടെ ശേഷിച്ച ഭാഗത്ത് അതേ വഴിയിലൂടെ വലിയ ദൂരം പോയി; ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പോയത്. പിതൃവചനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രഥത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത്, ആരുടെയും ഭയമല്ല. അങ്ങനെ പോകുമ്പോൾ ആ മംഗളകരമായ രാത്രി കടന്നുപോയി; തുടർന്ന് അദ്ദേഹം മംഗളകരമായ സന്ധ്യ ഉപാസിച്ച് ജനപദങ്ങളിലേക്കു കടന്നു. ഉഴുതുമറിച്ച അതിർത്തികളുള്ള ഗ്രാമങ്ങളും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വനങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട്, ഉത്തമാശ്വങ്ങളാൽ വേഗത്തിൽ പോയിട്ടും അദ്ദേഹം പതുക്കെ പോകുന്നതുപോലെ കടന്നുപോയി. ഇവിടെ ‘പതുക്കെ എന്നപോലെ’ എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — വേഗം വലുതാണ്, എന്നാൽ വഴിയുടെ ശോഭയിൽ തന്മയനായ ദ്രഷ്ടാവിന് ആ വേഗം മന്ദമായി തോന്നുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രാമന്റെ ദൃഷ്ടി പ്രവാസദുഃഖത്താൽ മലിനമായിട്ടില്ല, ദേശത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം ഗ്രഹിക്കാൻ അതു പ്രാപ്തമാണ് എന്ന്. ‘വിഷയങ്ങൾ’ എന്ന പദത്താൽ ജനപദങ്ങളാണ് പറയപ്പെടുന്നത്; അയോധ്യയ്ക്കു പുറത്തുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രദേശത്തിലേക്കാണ് അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ പ്രവേശിക്കുന്നത്.

വഴിയിൽ ഗ്രാമങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ വാക്കുകൾ രാമന്റെ ചെവികളിൽ വീഴുന്നു. അവർ പറയുന്നു — ‘കാമത്തിനു വശംവദനായ ദശരഥരാജാവിനു ധിക്. ഹാ, ഇന്ന് ക്രൂരയും പാപിനിയും പാപത്തെ പിന്തുടരുന്നവളും തീക്ഷ്ണയും മര്യാദ ലംഘിച്ചവളുമായ കൈകേയി തീക്ഷ്ണമായ കർമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കാരണം രാജാവിന്റെ ഇത്രയും ധാർമികനും മഹാപ്രാജ്ഞനും അനുകമ്പയുള്ളവനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ പുത്രനെ അവൾ വനവാസത്തിനു പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ഗ്രാമീണജനങ്ങൾ രാജദ്രോഹത്താലല്ല സംസാരിക്കുന്നത്, ധർമലംഘനത്താൽ പീഡിതരായാണ്. രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ ശോകത്തിനു കാരണം; അനുകമ്പയുള്ളവനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായവനെത്തന്നെ കാട്ടിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു എന്ന അന്യായം അവരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘മര്യാദ ലംഘിച്ചവൾ’ എന്ന പദത്താൽ കൈകേയിയുടെ ദോഷം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു — അവൾ സ്വാർഥിനി മാത്രമല്ല, കുലധർമത്തിന്റെ അതിർത്തി ഭേദിച്ചവളുമാണ്. ‘തീക്ഷ്ണയായവൾ തീക്ഷ്ണമായ കർമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു’ എന്ന ആവർത്തനവും സപ്രയോജനമാണ് — സ്വഭാവത്താൽ തീക്ഷ്ണയായവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ തീക്ഷ്ണമായ കർമത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നാണ് അർഥം.

ജനങ്ങൾ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘എപ്പോഴും സുഖങ്ങളിൽ രമിച്ചിരുന്ന മഹാഭാഗയായ ജനകനന്ദിനി സീത എങ്ങനെയാണ് ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുക? ഹോ, പ്രജകൾക്കു പ്രിയനും പാപമില്ലാത്തവനുമായ രാമനെ ഇങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുംവിധം ദശരഥരാജാവ് സ്വന്തം മകനോട് ഇത്ര സ്നേഹമില്ലാത്തവനായിത്തീർന്നുവല്ലോ.’ ഗ്രാമവാസികളുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ വീരനായ കോസലേശ്വരൻ കോസലദേശം കടന്നു. രാമന്റെ വിയോഗം അയോധ്യയിലെ നഗരവാസികളുടേതു മാത്രമല്ല, ജനപദത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശോകമാണ് എന്ന് കവി ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ രാമൻ ആ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നു, എന്നാൽ മറുപടി പറയുന്നില്ല, രഥം നിർത്തുന്നുമില്ല — അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരം. ഇതുതന്നെയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മൂലഭൂതമായ പാഠം. ‘കോസലേശ്വരൻ’ എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — രാജ്യത്തിൽനിന്ന് ച്യുതനായവനെത്തന്നെ കവി കോസലങ്ങളുടെ ഈശ്വരൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് മംഗളജലം വഹിക്കുന്ന വേദശ്രുതി എന്ന നദി കടന്ന് അദ്ദേഹം അഗസ്ത്യൻ വസിക്കുന്ന ദിക്കിനു (തെക്കിനു) നേരെ യാത്ര ചെയ്തു. ഏറെനേരം പോയശേഷം തണുത്ത ജലം വഹിക്കുന്നതും പശുക്കൾ നിറഞ്ഞ തീരപ്രദേശങ്ങളുള്ളതും സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുമായ ഗോമതീനദി കടന്നു. ഗോമതിയും കടന്ന്, വേഗമേറിയ കുതിരകളാൽ, മയിലുകളുടെയും അരയന്നങ്ങളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന സ്യന്ദികാനദി അദ്ദേഹം കടന്നു. അവിടെ അദ്ദേഹം വൈദേഹിക്ക്, പണ്ട് മനുരാജാവ് ഇക്ഷ്വാകുവിനു നൽകിയ, രാഷ്ട്രങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ സമൃദ്ധമായ ഭൂമി കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ഈ ദർശനം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — കാട്ടിലേക്കു പോകുമ്പോഴും രാമൻ പിതൃപരമ്പരയുടെ സ്മരണ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ഭാര്യയ്ക്ക് കുലത്തിന്റെ ഭൂമിതന്നെ ആദ്യം കാണിക്കുന്നു. താൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ഭൂമിയുടെതന്നെ മാഹാത്മ്യം അദ്ദേഹം സീതയോടു പറയുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ത്യാഗം വിരക്തിയുടേതല്ല, ധർമത്തിന്റെ ഫലമാണ് എന്നറിയാം. മൂന്നു നദികളും തെക്കോട്ടു പോകുന്നവരുടെ ക്രമത്തിൽത്തന്നെയാണ് പറയപ്പെടുന്നത് — വേദശ്രുതി, ഗോമതി, സ്യന്ദിക; ഈ വഴി അയോധ്യയുടെ തെക്കുകിഴക്കുദിക്കിൽ ഗംഗാതീരംവരെ നയിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് ശ്രീമാനായ ആ പുരുഷോത്തമൻ സാരഥിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ‘സൂതാ’ എന്നു വിളിച്ച്, മദിച്ച അരയന്നത്തിന്റെ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ എപ്പോഴാണ് വീണ്ടും മടങ്ങിവന്ന്, അമ്മയോടും അച്ഛനോടും ചേർന്ന്, സരയുവിന്റെ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വനത്തിൽ നായാട്ടിനായി ചുറ്റിനടക്കുക? ഞാൻ നായാട്ട് അത്യധികം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ലോകത്തിൽ അതു രാജർഷിഗണങ്ങൾ അംഗീകരിച്ച അതുല്യമായ ഒരു വിനോദമാണ്.’ ഈ ലോകത്തിൽ കാട്ടിലെ നായാട്ട് രാജർഷിമാരുടെ വിനോദത്തിനായി ഏർപ്പെടുത്തപ്പെട്ടതാണല്ലോ; ഉചിതകാലത്തു ചെയ്യുന്ന അതു മനുഷ്യരും ധനുർധാരികളും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആ ആ കാര്യങ്ങൾ ഉദ്ദേശിച്ച് മധുരമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് ഇക്ഷ്വാകുവംശജൻ ആ വഴിയിലൂടെ യാത്ര തുടർന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ രാമന്റെ ശാന്തമായ മനസ്സ് കാണാം — അദ്ദേഹം വിലപിക്കുന്നില്ല, കൈകേയിയെ ആക്ഷേപിക്കുന്നുമില്ല; മറിച്ച് മടങ്ങിവരവിന്റെ പ്രതീക്ഷ വഹിച്ചുകൊണ്ട് സൂതനോട് മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നു. ജനങ്ങൾ വിലപിക്കുന്നു, രാമനാകട്ടെ നായാട്ടിന്റെ ഓർമകൊണ്ട് സൂതന്റെ ശോകം അകറ്റുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് ധീരന്റെ ലക്ഷണം.

In the previous sarga the women of Ayodhyā had wept for Rāma and the city had fallen silent; here the poet follows Rāma on his road again. In what was left of the night Rāma covered a great distance along that same road; the tiger among men went on remembering his father's command, and it was his father's word, not fear of anyone, that drove his chariot on. As he travelled the auspicious night came to an end, and having worshipped at the holy twilight he passed on into the settled country beyond Ayodhyā. Looking at villages whose ploughed fields stretched far to their borders and at woods in flower, he went quickly behind his fine horses, and yet it seemed he was going slowly. That word "slowly" deserves thought: the speed was great, but to one absorbed in the beauty of the road it seemed slow. The poet suggests that Rāma's eyes were not clouded by the sorrow of exile but could still take in the loveliness of the land.

On the road the talk of the people living in the villages reached his ears. Shame on King Daśaratha, they said, who has fallen into the power of desire! Alas, cruel Kaikeyī, wicked and bound to wickedness, harsh and a breaker of all bounds, is bent today on a harsh deed, sending into forest exile such a son of the king, a man of dharma, wise, compassionate and master of his senses. Note that the country people spoke not out of disloyalty to the king but out of pain at the violation of dharma. Rāma's very virtues were the cause of their grief: the injustice of sending a compassionate and self-controlled man to the forest burned them. "Breaker of all bounds" makes Kaikeyī's fault plain: she was not merely selfish but had broken through the limits of the family's dharma. And the repetition "harsh, bent on a harsh deed" has a point: she who was harsh by nature was now engaged in a harsh act.

How, the people asked, will the noble Sītā, Janaka's daughter, who has always known only comfort, endure such hardships? Ah, how loveless King Daśaratha has become towards his own son, to want to cast off the blameless Rāma, the darling of his people. Hearing these words of the villagers, the hero, lord of Kosala, passed beyond the land of the Kosalas. The poet suggests that Rāma's parting was the grief not only of Ayodhyā's citizens but of the whole country. And Rāma heard those words but neither answered them nor stopped the chariot; keeping his father's command was his only reply, and that is the root teaching of this kāṇḍa. The title "lord of Kosala" is poignant here: the poet calls him lord of the Kosalas at the very moment he has lost the kingdom.

Then he crossed the river called Vedaśruti, whose waters are wholesome, and went on facing the south, the quarter where Agastya lives. After travelling a long while he crossed the cool Gomatī, with cattle grazing on its marshy banks, as it flows towards the sea. Crossing the Gomatī too, Rāghava went on behind his swift horses and crossed the river Syandikā, loud with peacocks and geese. There he pointed out to Vaidehī that rich land ringed with kingdoms which King Manu had long ago given to Ikṣvāku. This showing deserves thought: even on his way to the forest Rāma did not forget his ancestors, but showed his wife the land of his house first of all. He told Sītā of the greatness of the very land he was leaving, and so his renunciation appears not as indifference but as the fruit of dharma. The three rivers are named in the order met by travellers going south, Vedaśruti, Gomatī and Syandikā, along a road leading south-east of Ayodhyā to the bank of the Gaṅgā.

Then the glorious best of men, calling his charioteer "Sūta" again and again, spoke in a voice like a rutting gander's call. When would he come back, he asked, and, united once more with his mother and father, go hunting in the flowering woods along the Sarayū? It was not that he longed too much for the hunt, but it was a pleasure without equal in the world, approved by all the royal sages. For in this world the forest hunt was established for the delight of royal sages, and practised in its proper season it is prized by men and by bowmen alike. So, speaking in a sweet voice of one thing and another, the son of Ikṣvāku went on along that road. At the end of the sarga Rāma's mind is seen to be at peace: he did not lament or blame Kaikeyī, but carrying the hope of return he talked pleasantly with the charioteer. The people lamented, but Rāma lightened the charioteer's grief by recalling the hunt, and that is the mark of a steady man.