पूर्वसर्गे पौराः रामं न लब्ध्वा अयोध्यां प्रत्यागताः। अस्मिन् सर्गे तेषां गृहेषु नगरे च शोकस्य विस्तारः वर्ण्यते। विषण्णाः अतीव पीडिताः बाष्पविप्लुतनेत्राः सशोकाः मुमूर्षवः च ते नगरवासिनः, ये रामम् अभिगम्य अपि निवृत्ताः, तेषाम् अमनस्विनां सत्त्वानि उद्गतानि इव आसन् — प्राणाः शरीरात् निर्गताः इव प्रतीयन्ते स्म। स्वं स्वं निलयम् आगत्य पुत्रदारैः समावृताः सर्वे बाष्पेण पिहितानना अश्रूणि मुमुचुः। ततः नगरस्य सर्वः व्यवहारः उपरतः — न कश्चित् अहृष्यत्, न कश्चित् अमोदत; वणिजः पण्यानि न प्रासारयन्, प्रसारितानि अपि पण्यानि न अशोभन्त, गृहमेधिनः च न अपचन्। भोजनम् अपि न पक्वम् इति अनेन शोकस्य गाढता दर्शिता। प्रथमौ श्लोकौ एकम् एव वाक्यं रचयतः — प्रथमे विशेषणानि, द्वितीये तु ‘सत्त्वानि उद्गतानि इव’ इति विधेयम्। ‘सत्त्वम्’ इति अत्र प्राणः धैर्यं वा; तस्य उद्गमनम् इव इति उत्प्रेक्षा। चतुर्थे श्लोके नगरजीवनस्य चत्वारः स्तम्भाः निर्दिष्टाः — हर्षः, वाणिज्यम्, पण्यशोभा, गृहपाकः च; ते सर्वे युगपत् उपरताः। एतेन कविः शोकं न वर्णयति, अपि तु तस्य फलानि एव दर्शयति — एषा एव अस्य सर्गस्य कलाकौशलम्।

नष्टं वस्तु पुनः दृष्ट्वा अपि कश्चित् न अभ्यनन्दत्, विपुलं धनागमम् अपि न। प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा जननी अपि न आनन्दिता — लोके यौ द्वौ परमौ हर्षहेतू, तौ अपि अद्य निष्फलौ इति भावः। गृहे गृहे स्त्रियः रुदत्यः गृहम् आगतं भर्तारं दुःखार्ताः सत्यः वाग्भिः व्यगर्हयन्त — यथा तोत्रैः द्विपाः ताड्यन्ते तथा। ताः वदन्ति — ‘ये राघवं न पश्यन्ति, तेषां गृहैः किं कार्यम्, दारैः किम्, धनेन किम्, पुत्रैः सुखैः वा किम्? लोके एकः एव सत्पुरुषः, सः च लक्ष्मणः, यः सीतया सह वने कार्कुत्स्थं रामं परिचरन् अनुगच्छति।’ पतीन् निन्दन्त्यः ताः लक्ष्मणं प्रशंसन्ति — एषा तुलना एव तासां गर्हणस्य बलम्। पञ्चमे श्लोके द्वौ दृष्टान्तौ — नष्टस्य द्रव्यस्य पुनर्लाभः, प्रथमपुत्रस्य जन्म च; उभौ अपि लोके परमहर्षहेतू, तथापि अद्य निष्फलौ। षष्ठे ‘तोत्रैः द्विपान् इव’ इति उपमा विचित्रा — पत्नीनां वचांसि अङ्कुशवत् तीक्ष्णानि, पतयः च गजवत् मूकाः। सप्तमे ‘गृहैः दारैः धनेन पुत्रैः सुखैः’ इति गृहस्थजीवनस्य सर्वाणि साधनानि गणयित्वा तेषां निरर्थकता उक्ता। अष्टमे लक्ष्मणस्य एका एव स्तुतिः सर्वेषाम् अन्येषां निन्दा भवति।

ततः ताः नार्यः वनम् एव धन्यं मन्यन्ते। ‘ताः आपगाः, पद्मिन्यः, सरांसि च कृतपुण्यानि, येषु शुचि सलिलं विगाह्य काकुत्स्थः यास्यति। रम्यकाननाः अटव्यः, महानूपाः आपगाः, सानुमन्तः पर्वताः च काकुत्स्थं शोभयिष्यन्ति।’ अत्र विपर्ययः रमणीयः — सामान्यतया देशः पुरुषं शोभयति, अत्र तु रामः एव तेषां शोभा इति उक्तम्। ‘यत् काननं शैलं वा रामः अनुगमिष्यति, तत् प्रियातिथिम् इव प्राप्तं तं न अनर्चितुं शक्ष्यति।’ विचित्रकुसुमापीडाः बहुमञ्जरिधारिणः भ्रमरशालिनः नगाः राघवं दर्शयिष्यन्ति; गिरयः अनुक्रोशात् अकाले अपि मुख्यानि पुष्पाणि फलानि च आगतं रामं दर्शयिष्यन्ति; महीधराः विमलानि तोयानि प्रस्रविष्यन्ति, विविधान् चित्रान् निर्झरान् च विदर्शयन्तः। अचेतनानाम् अपि वृक्षगिरिनदीनाम् एषा सचेतनवत् कल्पना पुरनारीणां प्रेम्णः एव प्रकाशः। नवमे दशमे च श्लोके जलस्थलयोः विभागः — नद्यः पद्मिन्यः सरांसि च एकतः, अटव्यः आपगाः पर्वताः च अन्यतः। एकादशे ‘प्रियातिथिम् इव’ इति अतिथिपूजाया धर्मः वनम् अपि बध्नाति इति उक्तिः। द्वादशे त्रीणि विशेषणानि वृक्षाणाम् — कुसुमापीडत्वम्, मञ्जरिधारित्वम्, भ्रमरशालित्वं च। त्रयोदशे ‘अनुक्रोशात्’ इति दयायाः हेतुत्वम्; ऋतुनियमः अपि दयया भिद्यते इति अतिशयोक्तिः। चतुर्दशे निर्झराणां वैचित्र्यम् उक्तम्।

‘पर्वताग्रेषु पादपाः राघवं रमयिष्यन्ति। यत्र रामः, तत्र भयं नास्ति, पराभवः अपि नास्ति; सः हि शूरः महाबाहुः दशरथस्य पुत्रः।’ ततः ताः प्रेरयन्ति — ‘यावत् सः अदूरे वर्तते, तावत् एव वयं राघवम् अनुगच्छाम; तादृशस्य महात्मनः भर्तुः पादच्छाया एव सुखम्; सः एव अस्य जनस्य नाथः, सा एव गतिः, तत् एव परायणम्।’ ‘वयं सीतां परिचरिष्यामः, यूयं च राघवम्’ इति दुःखार्ताः पौरस्त्रियः भर्तॄन् तत् तत् अब्रुवन्। ‘अरण्ये युष्माकं योगक्षेमं राघवः विधास्यति, अस्य नारीजनस्य योगक्षेमं च सीता करिष्यति’ इति च। ‘योगक्षेमः’ इति अलब्धस्य लाभः, लब्धस्य च रक्षणम्; वनेऽपि रामसीतयोः आश्रये तत् सिध्यति इति तासां विश्वासः। पञ्चदशे ‘यत्र रामः भयं नात्र’ इति वाक्यम् अस्य काण्डस्य प्रसिद्धं सूत्रम् इव। षोडशे ‘पुरा भवति नः अदूरात्’ इति शीघ्रता सूचिता — अद्यापि सः दूरं न गतः इति आशा। सप्तदशे ‘पादच्छाया’ इति स्वामिनः आश्रयस्य रूपकम्; ‘नाथः गतिः परायणम्’ इति त्रीणि पदानि क्रमेण रक्षकत्वम्, अवलम्बनम्, अन्तिमाश्रयत्वं च सूचयन्ति। अष्टादशे स्त्रीपुरुषयोः कार्यविभागः स्पष्टः — नार्यः सीतां सेविष्यन्ते, पुरुषाः रामम्।

‘अनेन अप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन अमनोज्ञेन हतचेतसा वासेन कः संप्रीयेत?’ इति ताः पृच्छन्ति — नगरं तत् एव, किन्तु तस्य सर्वा प्रीतिः गता। ‘यदि राज्यं कैकेय्याः भवेत्, तत् अधर्म्यम् अनाथवत् च स्यात्; तदा नः जीवितेन एव अर्थः नास्ति, कुतः पुत्रैः, कुतः धनैः? यया ऐश्वर्यकारणात् पुत्रः भर्ता च त्यक्तौ, सा कुलपांसनी कैकेयी कम् अन्यं न परिहरेत्? पुत्रैः अपि शपामहे — जीवन्त्यां कैकेय्यां वयं जीवन्त्यः तस्याः राज्ये भृतकाः अपि न वसेमहि। या निर्घृणा पार्थिवेन्द्रस्य पुत्रं प्रवासयति, तां अधर्म्यां दुष्टचारिणीं प्राप्य कः सुखं जीवेत्? इदं सर्वम् उपद्रुतम्, अनालम्भम्, अनायकं जातम्; कैकेय्याः कृते सर्वं विनाशम् उपयास्यति।’ राजकुले एकस्याः इच्छया समग्रं राष्ट्रं क्षीयते इति अत्र नीतिः। विंशे श्लोके ‘अप्रतीतेन’ इति यत् पूर्वं परिचितम् आसीत्, तत् अद्य अपरिचितम् इव इति भावः। एकविंशे ‘अनाथवत्’ इति वति प्रत्ययेन सादृश्यम् उक्तम् — राजा अस्ति, तथापि राज्यम् अनाथम् इव। द्वाविंशे तर्कः प्रबलः — या स्वपुत्रं स्वपतिं च त्यजति, सा अन्येषु का कथा। त्रयोविंशे ‘पुत्रैः शपामहे’ इति स्त्रीणां गुरुतमः शपथः। पञ्चविंशे ‘अनालम्भम्’ इति यज्ञाभावः, ‘अनायकम्’ इति नेतृत्वाभावः — धर्मस्य राजनीतेः च द्वयोः क्षयः सूचितः।

‘रामे प्रव्रजिते महीपतिः न जीविष्यति; दशरथे मृते तदनन्तरं विलोपः व्यक्तः’ इति ताः भविष्यम् एव वदन्ति — अग्रिमेषु सर्गेषु तत् एव सत्यं भवति। ‘अतः क्षीणपुण्याः सुदुःखिताः यूयं विषम् आलोड्य पिबत, राघवं वा अनुगच्छत, अथवा यत्र तस्याः नाम अपि न श्रूयते तत्र गच्छत। मिथ्या प्रव्राजितः रामः सभार्यः सलक्ष्मणः; वयं तु भरते संनिबद्धाः, सौनिके पशवः इव।’ ततः ताः रामम् एव स्मरन्ति — ‘पूर्णचन्द्राननः, श्यामः, गूढजत्रुः, अरिंदमः, आजानुबाहुः, पद्माक्षः, लक्ष्मणपूर्वजः; पूर्वाभिभाषी, मधुरः, सत्यवादी, महाबलः, सर्वलोकस्य सौम्यः, चन्द्रवत् प्रियदर्शनः। नूनं मत्तमातङ्गविक्रमः सः पुरुषशार्दूलः महारथः विचरन् अरण्यानि शोभयिष्यति।’ निन्दायाः अनन्तरम् एषा स्तुतिः विलापस्य शान्तं पर्यवसानम्। षड्विंशे श्लोके यत् भविष्यद्वाक्यम् उक्तम्, तत् अचिरेण एव सत्यं भवति — दशरथः शोकेन म्रियते। सप्तविंशे त्रयः विकल्पाः उक्ताः — विषपानम्, रामानुगमनम्, देशत्यागः च; त्रयः अपि अयोध्यात्यागस्य एव रूपाः। अष्टाविंशे ‘सौनिके पशवः इव’ इति उपमा तीव्रा, किन्तु सा भरतस्य दोषं न वदति, अपि तु स्त्रीणां भयम् एव प्रकटयति। एकोनत्रिंशात् एकत्रिंशपर्यन्तं रामस्य रूपगुणवर्णनम् — शारीरलक्षणानि, वाचिकगुणाः, पराक्रमः च क्रमेण।

नगरे नागरस्त्रियः तथा विलपन्त्यः दुःखसंतप्ताः मृत्योः भयागमे इव चुक्रुशुः। एवं वेश्मसु राघवं प्रति विलपन्तीनां तासां दिनकरः अस्तं जगाम, रजनी च अभ्यवर्तत। तस्यां रात्रौ नगरी नष्टज्वलनसंतापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा च अभवत् — न कुत्रचित् अग्निहोत्रस्य ज्वाला, न स्वाध्यायः, न पुण्यकथा; तिमिरेण अनुलिप्ता इव सा बभौ। उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया सा अयोध्या नष्टतारम् अम्बरम् इव आसीत्। स्त्रियः रामनिमित्तम् आतुराः आसन्, यथा स्वकीये सुते भ्रातरि वा विवासिते; दीनाः विलप्य विचेतसः रुरुदुः, यतः सः तासां पुत्रेभ्यः अपि अधिकः आसीत्। प्रशान्तगीतोत्सवनृत्यवादना विभ्रष्टहर्षा पिहितापणोदया सा नगरी तदा संक्षपितोदकः महार्णवः इव बभूव। एवम् अयं सर्गः अयोध्यायाः शून्यतां चित्रयित्वा अग्रिमेषु सर्गेषु दशरथस्य शोकमरणस्य भूमिकां रचयति। द्वात्रिंशे ‘मृत्योः भयागमे इव’ इति उपमया क्रन्दनस्य तीव्रता उक्ता। चतुस्त्रिंशे नगरस्य द्वे लक्षणे निर्दिष्टे — अग्निहोत्रस्य अभावः, स्वाध्यायपुण्यकथयोः च मौनम्; एतेन नगरस्य धार्मिकं जीवनम् एव स्तब्धम् इति ज्ञायते। पञ्चत्रिंशे ‘नष्टतारम् अम्बरम् इव’, सप्तत्रिंशे च ‘संक्षपितोदकः महार्णवः इव’ इति द्वे उपमे — एका आकाशात्, अन्या समुद्रात्; उभयत्र आकारः तिष्ठति, सारः तु गतः इति समानम्। षट्त्रिंशः सप्तत्रिंशः च श्लोकौ त्रिष्टुभौ, येन सर्गान्ते छन्दःपरिवर्तनम् उपजायते।

గత సర్గలో పౌరులు రాముడు దొరకక అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చారు. ఈ సర్గలో వారి ఇళ్ళలోనూ నగరంలోనూ శోకం విస్తరించడం వర్ణించబడుతుంది. విషణ్ణులై, ఎంతో పీడితులై, కన్నీళ్ళతో తడిసిన కన్నులతో, శోకంతో, మరణాసన్నులైనట్లున్న ఆ నగరవాసులు — రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి కూడా వెనుదిరిగిన ఆ దీనమనస్కులు — వారి సత్త్వాలు పైకి లేచిపోయినట్లున్నాయి; ప్రాణాలు శరీరం నుండి వెళ్ళిపోయినట్లు తోచింది. తమతమ ఇళ్ళకు చేరి, కొడుకులతో భార్యలతో చుట్టుముట్టబడి, అందరూ కన్నీళ్ళతో కప్పబడిన ముఖాలతో కన్నీళ్ళు కార్చారు. తరువాత నగరంలోని వ్యవహారమంతా ఆగిపోయింది — ఎవరూ సంతోషించలేదు, ఎవరూ ఆనందించలేదు; వర్తకులు సరుకులు పరచలేదు, పరచిన సరుకులు కూడా శోభించలేదు, గృహస్థులు వంట చేయలేదు. భోజనం కూడా వండబడలేదనే మాటతో శోకపు గాఢత చూపబడింది. మొదటి రెండు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని రచిస్తాయి — మొదటిదానిలో విశేషణాలు, రెండవదానిలో ‘సత్త్వాలు పైకి లేచిపోయినట్లు’ అనే విధేయం. ఇక్కడ ‘సత్త్వం’ అంటే ప్రాణం లేదా ధైర్యం; అది పైకి వెళ్ళిపోయినట్లు అనేది ఉత్ప్రేక్ష. నాల్గవ శ్లోకంలో నగరజీవనపు నాలుగు స్తంభాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — హర్షం, వాణిజ్యం, సరుకుల శోభ, ఇంటి వంట; అవన్నీ ఒకేసారి ఆగిపోయాయి. దీనితో కవి శోకాన్ని వర్ణించడం లేదు, దాని ఫలితాలనే చూపిస్తున్నాడు — ఇదే ఈ సర్గ యొక్క కళాకౌశలం.

పోయిన వస్తువును మళ్ళీ చూసి కూడా ఎవరూ సంతోషించలేదు, విస్తారంగా ధనం వచ్చినా సంతోషించలేదు. మొదటి కొడుకును కన్న తల్లి కూడా ఆనందించలేదు — లోకంలో పరమ హర్షానికి కారణమైన రెండూ ఈ రోజు నిష్ఫలమయ్యాయని భావం. ఇంటింటా స్త్రీలు ఏడుస్తూ, దుఃఖార్తులై, ఇంటికి వచ్చిన భర్తలను మాటలతో నిందించారు — ముల్లుకర్రలతో ఏనుగులను పొడిచినట్లు. వారు అంటున్నారు — ‘రాఘవుని చూడలేనివారికి ఇళ్ళతో ఏం పని, భార్యలతో ఏం పని, ధనంతో ఏం పని, కొడుకులతో సుఖాలతో ఏం పని? లోకంలో ఒక్కడే సత్పురుషుడు, అతడే లక్ష్మణుడు, సీతతో కలిసి వనంలో కాకుత్స్థుడైన రామునికి సేవ చేస్తూ అనుసరిస్తున్నవాడు.’ భర్తలను నిందిస్తూ వారు లక్ష్మణుని ప్రశంసిస్తారు — ఈ పోలికే వారి నిందకు బలం. ఐదవ శ్లోకంలో రెండు దృష్టాంతాలు — పోయిన ద్రవ్యం మళ్ళీ లభించడం, మొదటి కొడుకు పుట్టడం; రెండూ లోకంలో పరమహర్ష కారణాలు, అయినా ఈ రోజు నిష్ఫలం. ఆరవ శ్లోకంలో ‘ముల్లుకర్రలతో ఏనుగులను వలె’ అనే ఉపమానం విచిత్రమైనది — భార్యల మాటలు అంకుశం వలె తీక్ష్ణమైనవి, భర్తలు ఏనుగుల్లా మౌనంగా ఉన్నారు. ఏడవ శ్లోకంలో ‘ఇళ్ళు, భార్యలు, ధనం, కొడుకులు, సుఖాలు’ అని గృహస్థ జీవితపు సాధనాలన్నిటినీ లెక్కించి వాటి నిరర్థకత చెప్పబడింది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుని ఒక్కనికి చేసిన స్తుతి మిగిలినవారందరికీ నింద అవుతుంది.

తరువాత ఆ స్త్రీలు వనాన్నే ధన్యంగా భావిస్తారు. ‘కాకుత్స్థుడు ఏ నదులలో, తామరకొలనులలో, సరస్సులలో శుచియైన నీటిలో మునిగి వెళ్తాడో, అవి పుణ్యం చేసుకున్నవి. రమణీయమైన కాననాలు గల అడవులూ, విశాలమైన తీరప్రాంతాలు గల నదులూ, చరియలు గల పర్వతాలూ కాకుత్స్థుని శోభింపజేస్తాయి.’ ఇక్కడ విపర్యయం రమణీయమైనది — సాధారణంగా ప్రదేశం పురుషుని శోభింపజేస్తుంది, ఇక్కడ మాత్రం రాముడే వాటికి శోభ అని చెప్పబడింది. ‘రాముడు ఏ కాననానికి గాని పర్వతానికి గాని వెళ్తాడో, అది ప్రియమైన అతిథిలా వచ్చిన అతనిని పూజించకుండా ఉండలేదు.’ విచిత్రమైన పువ్వుల సిగలు గలవీ, అనేక పూగుత్తులు ధరించినవీ, తుమ్మెదలతో శోభించేవీ అయిన చెట్లు రాఘవునికి తమను చూపించుకుంటాయి; పర్వతాలు దయతో అకాలంలో కూడా ముఖ్యమైన పువ్వులనూ పండ్లనూ వచ్చిన రామునికి చూపిస్తాయి; పర్వతాలు నిర్మలమైన నీటిని స్రవింపజేస్తాయి, రకరకాల విచిత్రమైన జలపాతాలను చూపిస్తూ. అచేతనాలైన చెట్లూ పర్వతాలూ నదుల గురించి కూడా సచేతనాలన్నట్లుగా చేసిన ఈ ఊహ నగరస్త్రీల ప్రేమకే ప్రకాశం. తొమ్మిది, పది శ్లోకాలలో జలస్థలాల విభజన ఉంది — ఒకవైపు నదులూ తామరకొలనులూ సరస్సులూ, మరొకవైపు అడవులూ నదులూ పర్వతాలూ. పదకొండవ శ్లోకంలో ‘ప్రియమైన అతిథిలా’ అనే మాట అతిథిపూజ అనే ధర్మం వనాన్ని కూడా బంధిస్తుందని చెబుతుంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో చెట్లకు మూడు విశేషణాలు — పువ్వుల సిగలు, పూగుత్తులు ధరించడం, తుమ్మెదలతో శోభించడం. పదమూడవ శ్లోకంలో ‘దయతో’ అనే మాటతో దయ కారణమవుతుంది; ఋతునియమం కూడా దయతో భంగమవుతుందనేది అతిశయోక్తి. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో జలపాతాల వైచిత్ర్యం చెప్పబడింది.

‘పర్వతాగ్రాలలోని చెట్లు రాఘవుని రమింపజేస్తాయి. రాముడు ఎక్కడ ఉంటాడో అక్కడ భయం లేదు, పరాభవమూ లేదు; అతడు శూరుడూ మహాబాహువూ దశరథుని కుమారుడూ.’ తరువాత వారు ప్రేరేపిస్తారు — ‘అతడు దూరం వెళ్ళకముందే మనం రాఘవుని అనుసరిద్దాం; అలాంటి మహాత్ముడైన ప్రభువు పాదాల నీడే సుఖం; అతడే ఈ జనానికి నాథుడు, అతడే గతి, అతడే పరమాశ్రయం.’ ‘మేము సీతకు సేవ చేస్తాం, మీరు రాఘవునికి’ అని దుఃఖార్తులైన నగరస్త్రీలు భర్తలతో ఆయా మాటలు చెప్పారు. ‘అరణ్యంలో మీ యోగక్షేమాలను రాఘవుడు చూసుకుంటాడు, ఈ స్త్రీజనపు యోగక్షేమాలను సీత చూసుకుంటుంది’ అని కూడా అన్నారు. ‘యోగక్షేమం’ అంటే లభించనిది లభించడం, లభించినదానిని కాపాడడం; వనంలో కూడా రామసీతల ఆశ్రయంలో అది సిద్ధిస్తుందని వారి విశ్వాసం. పదిహేనవ శ్లోకంలోని ‘రాముడు ఎక్కడ ఉంటాడో అక్కడ భయం లేదు’ అనే వాక్యం ఈ కాండకు ఒక ప్రసిద్ధ సూత్రం వంటిది. పదహారవ శ్లోకంలో ‘అతడు దూరం వెళ్ళకముందే’ అనే మాటతో తొందర సూచించబడింది — ఇంకా అతడు దూరం వెళ్ళలేదనే ఆశ. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘పాదాల నీడ’ అనేది స్వామి ఆశ్రయానికి రూపకం; ‘నాథుడు, గతి, పరమాశ్రయం’ అనే మూడు పదాలు క్రమంగా రక్షకత్వాన్నీ, అవలంబనాన్నీ, అంతిమాశ్రయత్వాన్నీ సూచిస్తాయి. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో స్త్రీపురుషుల కార్యవిభాగం స్పష్టం — స్త్రీలు సీతను సేవిస్తారు, పురుషులు రాముని.

‘విశ్వాసం లేని, ఉత్కంఠతో నిండిన జనం గల, మనోహరం కాని, చైతన్యం నశించిన ఈ నివాసంతో ఎవరు సంతోషిస్తారు?’ అని వారు అడుగుతారు — నగరం అదే, కాని దాని ప్రీతి అంతా పోయింది. ‘రాజ్యం కైకేయిదైతే అది అధర్మమైనదీ అనాథ వంటిదీ అవుతుంది; అప్పుడు మనకు బ్రతుకుతోనే ప్రయోజనం లేదు, ఇక కొడుకులతో ఏం, ధనంతో ఏం? ఐశ్వర్యం కోసం కొడుకునూ భర్తనూ విడిచిపెట్టిన ఆ కులానికి మచ్చ తెచ్చే కైకేయి ఇంకెవరిని విడిచిపెట్టకుండా ఉంటుంది? మా కొడుకుల మీద ఒట్టు వేసి చెబుతున్నాం — కైకేయి బ్రతికి ఉండగా మేము బ్రతికి ఉన్నంతవరకు ఆమె రాజ్యంలో జీతగాళ్ళుగా కూడా నివసించం. రాజాధిరాజు కుమారుని ప్రవాసానికి పంపిన ఆ నిర్దయురాలిని, అధర్మపరురాలిని, దుష్టచారిణిని పొంది ఎవరు సుఖంగా బ్రతుకుతారు? ఇదంతా ఉపద్రవానికి లోనైంది, యజ్ఞాలు లేనిదైంది, నాయకుడు లేనిదైంది; కైకేయి కారణంగా అంతా వినాశనం పొందుతుంది.’ రాజకులంలో ఒక్కరి ఇష్టం వల్ల రాష్ట్రమంతా క్షీణిస్తుందనేది ఇక్కడి నీతి. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘విశ్వాసం లేని’ అంటే ఇంతకుముందు పరిచితమైనది ఈ రోజు అపరిచితమైనట్లుందని భావం. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అనాథ వంటిది’ అనే ‘వతి’ ప్రత్యయంతో సాదృశ్యం చెప్పబడింది — రాజు ఉన్నా రాజ్యం అనాథలా ఉంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో తర్కం ప్రబలమైనది — తన కొడుకునూ తన భర్తనూ విడిచిపెట్టేది ఇతరుల విషయంలో ఇక చెప్పేదేమిటి. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘కొడుకుల మీద ఒట్టు’ అనేది స్త్రీలకు అత్యంత గురుతరమైన శపథం. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘అనాలంభం’ అంటే యజ్ఞాలు లేకపోవడం, ‘అనాయకం’ అంటే నాయకత్వం లేకపోవడం — ధర్మమూ రాజనీతీ రెండూ క్షీణించడం సూచించబడింది.

‘రాముడు ప్రవాసానికి వెళ్ళాక మహీపతి బ్రతకడు; దశరథుడు మరణించిన తరువాత వినాశనం స్పష్టం’ అని వారు భవిష్యత్తునే చెబుతారు — తరువాతి సర్గలలో అదే సత్యమవుతుంది. ‘కనుక పుణ్యం క్షీణించి ఎంతో దుఃఖిస్తున్న మీరు విషం కలుపుకొని త్రాగండి, లేదా రాఘవుని అనుసరించండి, లేదా ఆమె పేరైనా వినబడని చోటికి వెళ్ళండి. రాముడు భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి అన్యాయంగా ప్రవాసానికి పంపబడ్డాడు; మనం మాత్రం కసాయివాని దగ్గర పశువుల్లా భరతునికి కట్టబడ్డాం.’ తరువాత వారు రామునే స్మరిస్తారు — ‘పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడు, శ్యామవర్ణుడు, కనబడని జత్రువులు గలవాడు, శత్రువులను అణచేవాడు, మోకాళ్ళవరకు చేతులు గలవాడు, పద్మాల వంటి కన్నులు గలవాడు, లక్ష్మణుని అన్న; ముందుగా పలకరించేవాడు, మధురుడు, సత్యవాది, మహాబలుడు, సర్వలోకానికీ సౌమ్యుడు, చంద్రునిలా చూడ ముచ్చటైనవాడు. మదపుటేనుగు వంటి పరాక్రమం గల ఆ పురుషశార్దూలుడు, మహారథుడు సంచరిస్తూ నిశ్చయంగా అరణ్యాలను శోభింపజేస్తాడు.’ నింద తరువాత వచ్చిన ఈ స్తుతి విలాపానికి శాంతమైన ముగింపు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో చెప్పిన భవిష్యద్వాక్యం త్వరలోనే సత్యమవుతుంది — దశరథుడు శోకంతో మరణిస్తాడు. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో మూడు వికల్పాలు చెప్పబడ్డాయి — విషపానం, రాముని అనుసరించడం, దేశాన్ని విడిచిపెట్టడం; మూడూ అయోధ్యను విడిచిపెట్టడానికే రూపాలు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘కసాయివాని దగ్గర పశువుల్లా’ అనే ఉపమానం తీవ్రమైనది, కాని అది భరతుని దోషాన్ని చెప్పడం లేదు, స్త్రీల భయాన్నే బయటపెడుతుంది. ఇరవై తొమ్మిది నుండి ముప్పై ఒకటి వరకు రాముని రూపగుణవర్ణన — శారీరక లక్షణాలు, వాచిక గుణాలు, పరాక్రమం క్రమంగా.

నగరంలో నగరస్త్రీలు అలా విలపిస్తూ, దుఃఖంతో తపిస్తూ, మృత్యుభయం వచ్చినట్లు అరిచారు. ఇలా ఇళ్ళలో రాఘవుని కోసం వారు విలపిస్తుండగా సూర్యుడు అస్తమించాడు, రాత్రి వచ్చింది. ఆ రాత్రి నగరం అగ్నుల వెలుగు నశించినదై, స్వాధ్యాయమూ సత్కథలూ శాంతించినదై ఉంది — ఎక్కడా అగ్నిహోత్రపు జ్వాల లేదు, స్వాధ్యాయం లేదు, పుణ్యకథ లేదు; చీకటి పూసినట్లు అది కనిపించింది. వర్తకుల సరుకులు ఆగిపోయి, హర్షం నశించి, ఆశ్రయం లేనిదైన ఆ అయోధ్య నక్షత్రాలు నశించిన ఆకాశంలా ఉంది. స్త్రీలు తమ సొంత కొడుకు గాని సోదరుడు గాని ప్రవాసానికి పంపబడినట్లు రాముని కోసం ఆతురపడ్డారు; దీనులై విలపించి, స్పృహ కోల్పోయి ఏడ్చారు, ఎందుకంటే అతడు వారికి కొడుకుల కంటే కూడా అధికుడు. గీతాలూ ఉత్సవాలూ నృత్యాలూ వాద్యాలూ శాంతించి, హర్షం తొలగిపోయి, అంగళ్ళ తలుపులు మూసుకుపోయిన ఆ నగరం అప్పుడు నీరు ఇంకిపోయిన మహాసముద్రంలా అయింది. ఇలా ఈ సర్గ అయోధ్య శూన్యతను చిత్రించి తరువాతి సర్గలలో దశరథుని శోకమరణానికి భూమికను రచిస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘మృత్యుభయం వచ్చినట్లు’ అనే ఉపమానంతో రోదనపు తీవ్రత చెప్పబడింది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో నగరానికి రెండు లక్షణాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — అగ్నిహోత్రం లేకపోవడం, స్వాధ్యాయమూ పుణ్యకథలూ మౌనం వహించడం; దీనితో నగరపు ధార్మిక జీవనమే స్తంభించిందని తెలుస్తుంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘నక్షత్రాలు నశించిన ఆకాశంలా’, ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘నీరు ఇంకిపోయిన మహాసముద్రంలా’ అనే రెండు ఉపమానాలు — ఒకటి ఆకాశం నుండి, మరొకటి సముద్రం నుండి; రెండింటిలోనూ ఆకారం నిలిచి ఉంది, సారం పోయిందనేది సమానం. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు శ్లోకాలు త్రిష్టుప్ ఛందస్సులో ఉన్నాయి, దానితో సర్గాంతంలో ఛందోమార్పు కలుగుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் நகரத்தார் ராமனைக் காணாமல் அயோத்திக்குத் திரும்பினர். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவர்கள் வீடுகளிலும் நகரத்திலும் துயரம் பரவுவது வருணிக்கப்படுகிறது. மனம் சோர்ந்து, மிகவும் வதைபட்டு, கண்ணீரில் மூழ்கிய கண்களுடன், துயரத்துடன், சாகும் நிலையில் இருந்த அந்த நகரவாசிகள் — ராமனை அடைந்தும் திரும்பிய அந்த மனமுடைந்தவர்களின் உயிர் வெளியேறியது போல இருந்தது — உயிர்கள் உடலிலிருந்து வெளியேறியவை போலத் தோன்றின. தத்தம் வீடுகளை அடைந்து, மக்களாலும் மனைவியராலும் சூழப்பட்ட அனைவரும் கண்ணீரால் முகம் மூடியவர்களாகக் கண்ணீர் சொரிந்தனர். பின்னர் நகரத்தின் எல்லா நடவடிக்கைகளும் நின்றுபோயின — யாரும் மகிழவில்லை, யாரும் களிக்கவில்லை; வணிகர்கள் விற்பனைப் பொருள்களை விரிக்கவில்லை, விரித்த பொருள்களும் அழகாகத் தோன்றவில்லை; இல்லறத்தாரும் சமைக்கவில்லை. உணவும் சமைக்கப்படவில்லை என்பதால் துயரத்தின் ஆழம் காட்டப்படுகிறது. முதல் இரண்டு சுலோகங்களும் ஒரே வாக்கியமாக அமைகின்றன — முதலாவதில் அடைமொழிகள், இரண்டாவதில் ‘உயிர் வெளியேறியது போல’ என்ற பயனிலை. ‘ஸத்த்வம்’ என்பது இங்கே உயிர் அல்லது மன உறுதி; அது வெளியேறியது போல என்பது தற்குறிப்பேற்றம். 4-ஆம் சுலோகத்தில் நகர வாழ்வின் நான்கு தூண்கள் சுட்டப்படுகின்றன — மகிழ்ச்சி, வாணிகம், பொருள்களின் அழகு, வீட்டுச் சமையல்; அவை அனைத்தும் ஒருசேர நின்றுபோயின. இதனால் கவிஞர் துயரத்தை வருணிக்கவில்லை, அதன் விளைவுகளை மட்டுமே காட்டுகிறார் — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் கலைத்திறன்.

இழந்த பொருளை மீண்டும் கண்டும் யாரும் மகிழவில்லை, பெருஞ்செல்வம் வந்தபோதும் மகிழவில்லை. தலைச்சன் மகனைப் பெற்றும் தாய் மகிழவில்லை — உலகில் மகிழ்ச்சிக்கு மிக உயர்ந்த இரண்டு காரணங்களும் இன்று பயனற்றவை என்பது கருத்து. வீடுதோறும் பெண்டிர் அழுதுகொண்டு, துயருற்றவர்களாக, வீடு திரும்பிய கணவனை — அங்குசங்களால் யானைகள் குத்தப்படுவது போல — சொற்களால் பழித்தனர். அவர்கள் கூறுகின்றனர்: ‘ராகவனைக் காணாதவர்களுக்கு வீடுகளால் என்ன பயன், மனைவியரால் என்ன, செல்வத்தால் என்ன, மக்களாலோ சுகங்களாலோ என்ன? உலகில் ஒரே ஒரு சான்றோன் தான் உண்டு — அவன் லக்ஷ்மணன்; சீதையுடன் காட்டில் காகுத்ஸ்தனான ராமனுக்குப் பணிவிடை செய்துகொண்டு அவனைப் பின்தொடர்கிறான்.’ கணவர்களை நிந்திக்கும் அவர்கள் லக்ஷ்மணனைப் புகழ்கிறார்கள் — இந்த ஒப்பீடே அவர்களுடைய பழிப்பின் வலிமை. 5-ஆம் சுலோகத்தில் இரண்டு உதாரணங்கள் — இழந்த பொருளை மீண்டும் பெறுதல், தலைச்சன் பிள்ளையின் பிறப்பு; இரண்டுமே உலகில் மிக உயர்ந்த மகிழ்ச்சிக்குக் காரணங்கள், இருந்தும் இன்று பயனற்றவை. 6-ஆம் சுலோகத்தில் ‘அங்குசங்களால் யானைகளைப் போல’ என்ற உவமை விநோதமானது — மனைவியரின் சொற்கள் அங்குசம் போலக் கூர்மையானவை, கணவர்களோ யானைகளைப் போல ஊமைகள். 7-ஆம் சுலோகத்தில் ‘வீடுகள், மனைவியர், செல்வம், மக்கள், சுகங்கள்’ என்று இல்லற வாழ்வின் எல்லாக் கருவிகளையும் எண்ணி அவற்றின் பயனின்மை சொல்லப்படுகிறது. 8-ஆம் சுலோகத்தில் லக்ஷ்மணனைப் பற்றிய ஒரே புகழ்ச்சி மற்ற அனைவருக்கும் நிந்தையாகிறது.

பின்னர் அந்தப் பெண்டிர் காட்டையே பாக்கியமுடையதாகக் கருதுகிறார்கள். ‘காகுத்ஸ்தன் எவற்றின் தூய நீரில் மூழ்கிச் செல்வானோ, அந்த நதிகளும் தாமரைக் குளங்களும் ஏரிகளும் புண்ணியம் செய்தவை. அழகிய சோலைகளுடைய காடுகளும், பெரும் நீர்நிலைகளுடைய நதிகளும், சாரல்களுடைய மலைகளும் காகுத்ஸ்தனை அழகுபடுத்தும்.’ இங்கே தலைகீழ் மாற்றம் இனிமையானது — பொதுவாக இடம் மனிதனை அழகுபடுத்துகிறது; இங்கேயோ ராமனே அவற்றின் அழகு என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘ராமன் எந்தக் காட்டையோ மலையையோ அடைவானோ, அது அன்பான விருந்தினனைப் போல வந்த அவனைப் போற்றாமல் இருக்க முடியாது.’ வண்ண வண்ண மலர்முடி சூடிய, பல பூங்கொத்துகளைத் தாங்கிய, வண்டுகள் மொய்க்கும் மரங்கள் ராகவனுக்குத் தம்மைக் காட்டும்; மலைகள் இரக்கத்தால் பருவமில்லாக் காலத்திலும் சிறந்த மலர்களையும் பழங்களையும் வந்த ராமனுக்குக் காட்டும்; மலைகள் தெளிந்த நீரைப் பொழியும், பலவித அழகிய அருவிகளைக் காட்டிக்கொண்டு. உணர்வற்ற மரங்களுக்கும் மலைகளுக்கும் நதிகளுக்கும் உணர்வுள்ளவை போன்ற இந்தக் கற்பனை நகரப் பெண்டிரின் அன்பின் ஒளியே. 9-ஆம், 10-ஆம் சுலோகங்களில் நீர், நிலம் என்ற பிரிவு — ஒருபுறம் நதிகள், தாமரைக் குளங்கள், ஏரிகள்; மறுபுறம் காடுகள், நதிகள், மலைகள். 11-ஆம் சுலோகத்தில் ‘அன்பான விருந்தினனைப் போல’ என்பதால் விருந்தோம்பல் தர்மம் காட்டையும் கட்டுப்படுத்துகிறது என்று சொல்லப்படுகிறது. 12-ஆம் சுலோகத்தில் மரங்களுக்கு மூன்று அடைமொழிகள் — மலர்முடி சூடியவை, பூங்கொத்துகளைத் தாங்கியவை, வண்டுகள் மொய்ப்பவை. 13-ஆம் சுலோகத்தில் ‘இரக்கத்தால்’ என்பதால் இரக்கமே காரணம்; பருவ நியதியும் இரக்கத்தால் உடைகிறது என்பது உயர்வுநவிற்சி. 14-ஆம் சுலோகத்தில் அருவிகளின் பல்வகைமை சொல்லப்படுகிறது.

‘மலைமுகடுகளில் உள்ள மரங்கள் ராகவனை மகிழ்விக்கும். ராமன் எங்கே இருக்கிறானோ அங்கே அச்சம் இல்லை, தோல்வியும் இல்லை; அவன் வீரன், நீண்ட கைகளுடையவன், தசரதனின் மகன்.’ பின்னர் அவர்கள் தூண்டுகிறார்கள்: ‘அவன் தொலைவில் போகாத வரையிலேயே நாம் ராகவனைப் பின்தொடர்வோம்; அத்தகைய மகாத்மாவான தலைவனின் பாத நிழலே சுகம்; அவனே இந்த மக்களுக்குத் தலைவன், அவனே புகல், அவனே இறுதி அடைக்கலம்.’ ‘நாங்கள் சீதைக்குப் பணிவிடை செய்வோம், நீங்கள் ராகவனுக்கு’ என்று துயருற்ற நகரப் பெண்டிர் கணவர்களிடம் அதையும் இதையும் கூறினர். ‘காட்டில் உங்கள் யோகக்ஷேமத்தை ராகவன் பார்த்துக்கொள்வான்; இந்தப் பெண்டிர் கூட்டத்தின் யோகக்ஷேமத்தைச் சீதை பார்த்துக்கொள்வாள்’ என்றும் கூறினர். ‘யோகக்ஷேமம்’ என்பது பெறாததைப் பெறுதலும், பெற்றதைக் காத்தலும்; காட்டிலும் ராம சீதையரின் அடைக்கலத்தில் அது நிறைவேறும் என்பது அவர்களுடைய நம்பிக்கை. 15-ஆம் சுலோகத்தில் ‘ராமன் எங்கே, அங்கே அச்சமில்லை’ என்ற வாக்கியம் இந்தக் காண்டத்தின் புகழ்பெற்ற சூத்திரம் போன்றது. 16-ஆம் சுலோகத்தில் ‘அவன் தொலைவில் போகாத வரை’ என்பதால் விரைவு குறிக்கப்படுகிறது — இன்னும் அவன் தொலைவில் போகவில்லை என்ற நம்பிக்கை. 17-ஆம் சுலோகத்தில் ‘பாத நிழல்’ என்பது தலைவனின் அடைக்கலத்துக்கான உருவகம்; ‘தலைவன், புகல், இறுதி அடைக்கலம்’ என்ற மூன்று சொற்களும் முறையே காப்பவன், பற்றுக்கோடு, இறுதிப் புகலிடம் என்பவற்றைக் குறிக்கின்றன. 18-ஆம் சுலோகத்தில் பெண்டிருக்கும் ஆடவருக்கும் இடையிலான பணிப்பிரிவு தெளிவு — பெண்டிர் சீதைக்குப் பணிவிடை செய்வார்கள், ஆடவர் ராமனுக்கு.

‘இந்த அந்நியமாகிவிட்ட, ஏக்கமுற்ற மக்களுடைய, விரும்பத்தகாத, உணர்வழிந்த வாழ்க்கையால் யார்தான் மகிழ்வார்?’ என்று அவர்கள் கேட்கிறார்கள் — நகரம் அதுவே, ஆனால் அதன் எல்லா இனிமையும் போய்விட்டது. ‘அரசு கைகேயியுடையதானால், அது அதர்மமானதாகவும் தலைவனற்றது போலவும் ஆகும்; அப்போது நமக்கு உயிர் வாழ்வதாலேயே பயனில்லை, மக்களால் எங்கே, செல்வத்தால் எங்கே? அதிகாரத்துக்காக மகனையும் கணவனையும் கைவிட்ட குலத்தைக் களங்கப்படுத்தும் கைகேயி வேறு யாரைத்தான் கைவிடமாட்டாள்? எங்கள் மக்களின் மேல் ஆணையிட்டுச் சொல்கிறோம் — கைகேயி உயிரோடிருக்கும் வரை, நாங்கள் உயிரோடிருந்தாலும் அவள் அரசில் கூலியாட்களாகக்கூட வாழமாட்டோம். மன்னர் மன்னனின் மகனை நாடு கடத்தும் இரக்கமற்ற, அதர்மமான, தீய நடத்தையுடையவளை அடைந்து யார்தான் சுகமாக வாழ்வார்? இவை அனைத்தும் சீர்குலைந்தன, வேள்வியற்றவை ஆயின, தலைவனற்றவை ஆயின; கைகேயியின் பொருட்டு அனைத்தும் அழிவை அடையும்.’ அரசகுலத்தில் ஒருத்தியின் விருப்பத்தால் நாடு முழுவதும் தேய்கிறது என்பதே இங்கே உள்ள நீதி. 20-ஆம் சுலோகத்தில் ‘அந்நியமாகிவிட்ட’ என்பது முன்பு பழக்கமானது இன்று அறிமுகமில்லாதது போல ஆனது என்ற கருத்து. 21-ஆம் சுலோகத்தில் ‘தலைவனற்றது போல’ என்பதில் ‘வத்’ என்ற விகுதியால் ஒப்புமை சொல்லப்படுகிறது — அரசன் இருந்தும் அரசு தலைவனற்றது போல. 22-ஆம் சுலோகத்தில் வாதம் வலிமையானது — தன் மகனையும் கணவனையும் கைவிடுபவள், பிறரைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா. 23-ஆம் சுலோகத்தில் ‘மக்களின் மேல் ஆணையிட்டு’ என்பது பெண்டிரின் மிகக் கனமான சத்தியம். 25-ஆம் சுலோகத்தில் ‘வேள்வியற்றவை’ என்பது வேள்வியின்மை, ‘தலைவனற்றவை’ என்பது தலைமையின்மை — தர்மம், ராஜநீதி இரண்டின் அழிவும் குறிக்கப்படுகிறது.

‘ராமன் காட்டுக்குச் சென்றதால் மன்னன் உயிர் வாழமாட்டான்; தசரதன் இறந்ததும் அதன் பின் அழிவு வெளிப்படை’ என்று அவர்கள் எதிர்காலத்தையே சொல்கிறார்கள் — அடுத்த சர்க்கங்களில் அதுவே உண்மையாகிறது. ‘ஆகவே புண்ணியம் தீர்ந்து மிகவும் துயருற்ற நீங்கள் நஞ்சைக் கலக்கிக் குடியுங்கள், அல்லது ராகவனைப் பின்தொடருங்கள், அல்லது அவள் பெயரும் கேட்கப்படாத இடத்துக்குச் செல்லுங்கள். ராமன் மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் பொய்யாக நாடு கடத்தப்பட்டான்; நாங்களோ கசாப்புக் கடையில் கட்டப்பட்ட விலங்குகளைப் போலப் பரதனிடம் கட்டுண்டுள்ளோம்.’ பின்னர் அவர்கள் ராமனையே நினைவுகூர்கிறார்கள்: ‘முழுநிலவு போன்ற முகமுடையவன், கருநிறத்தவன், மறைந்த காறையெலும்புடையவன், பகைவரை அடக்குபவன், முழங்கால் வரை நீண்ட கைகளுடையவன், தாமரைக் கண்ணன், லக்ஷ்மணனின் அண்ணன்; முதலில் பேசுபவன், இனியவன், சத்தியம் பேசுபவன், பெருவலிமையுடையவன், உலகம் அனைத்துக்கும் இனியவன், நிலவைப் போலக் காண இனியவன். மதங்கொண்ட யானையின் வீரமுடைய அந்த மனிதருள் புலி, பெருந்தேர் வீரன், நிச்சயமாகக் காடுகளில் திரிந்து அவற்றை அழகுபடுத்துவான்.’ நிந்தைக்குப் பின் வரும் இந்தப் புகழ்ச்சி புலம்பலின் அமைதியான முடிவு. 26-ஆம் சுலோகத்தில் சொல்லப்பட்ட எதிர்கால வாக்கு விரைவிலேயே உண்மையாகிறது — தசரதன் துயரத்தால் இறக்கிறான். 27-ஆம் சுலோகத்தில் மூன்று வழிகள் சொல்லப்படுகின்றன — நஞ்சு அருந்துதல், ராமனைப் பின்தொடர்தல், நாட்டைத் துறத்தல்; மூன்றுமே அயோத்தியைத் துறப்பதன் வடிவங்களே. 28-ஆம் சுலோகத்தில் ‘கசாப்புக் கடையில் விலங்குகளைப் போல’ என்ற உவமை கடுமையானது; ஆனால் அது பரதனின் குற்றத்தைச் சொல்லவில்லை, பெண்டிரின் அச்சத்தையே வெளிப்படுத்துகிறது. 29 முதல் 31 வரையிலான சுலோகங்களில் ராமனின் உருவமும் பண்புகளும் வருணிக்கப்படுகின்றன — உடல் இலக்கணங்கள், பேச்சுப் பண்புகள், வீரம் என்று முறையே.

நகரத்தில் நகரப் பெண்டிர் அவ்வாறு புலம்பி, துயரத்தால் வெந்து, மரண பயம் வந்தது போலக் கதறினர். இவ்வாறு வீடுகளில் ராகவனைக் குறித்து அவர்கள் புலம்பிக்கொண்டிருக்கையில் கதிரவன் மறைந்தான், இரவும் வந்தது. அந்த இரவில் நகரம் அக்கினி ஒளியும் வெம்மையும் அழிந்ததாக, வேத ஓதலும் நற்கதைகளும் அடங்கியதாக ஆனது — எங்கும் அக்கினிஹோத்திரச் சுடர் இல்லை, வேத ஓதல் இல்லை, புண்ணியக் கதை இல்லை; இருளால் பூசப்பட்டது போல அது தோன்றியது. வணிகமும் விற்பனையும் அடங்கி, மகிழ்ச்சி அழிந்து, ஆதரவற்ற அந்த அயோத்தி விண்மீன்கள் அழிந்த வானம் போல இருந்தது. தங்கள் சொந்த மகனோ சகோதரனோ நாடு கடத்தப்பட்டது போலப் பெண்டிர் ராமனுக்காகத் துடித்தனர்; வாடிப் புலம்பி உணர்விழந்து அழுதனர், ஏனெனில் அவன் அவர்களுக்குத் தம் மக்களை விட மேலானவனாக இருந்தான். பாட்டும் விழாவும் நடனமும் இசைக்கருவிகளும் அடங்கி, மகிழ்ச்சி நழுவி, கடைகளின் திறப்பும் மூடப்பட்ட அந்த நகரம் அப்போது நீர் வற்றிய பெருங்கடல் போல ஆனது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் அயோத்தியின் வெறுமையைச் சித்திரித்து, அடுத்த சர்க்கங்களில் தசரதனின் துயர மரணத்துக்குக் களம் அமைக்கிறது. 32-ஆம் சுலோகத்தில் ‘மரண பயம் வந்தது போல’ என்ற உவமையால் கதறலின் தீவிரம் சொல்லப்படுகிறது. 34-ஆம் சுலோகத்தில் நகரத்தின் இரண்டு இலக்கணங்கள் சுட்டப்படுகின்றன — அக்கினிஹோத்திரம் இல்லாமை, வேத ஓதலும் புண்ணியக் கதைகளும் மௌனமானது; இதனால் நகரத்தின் தர்ம வாழ்வே உறைந்தது என்று அறியப்படுகிறது. 35-ஆம் சுலோகத்தில் ‘விண்மீன்கள் அழிந்த வானம் போல’, 37-ஆம் சுலோகத்தில் ‘நீர் வற்றிய பெருங்கடல் போல’ என்ற இரண்டு உவமைகள் — ஒன்று வானத்திலிருந்து, மற்றொன்று கடலிலிருந்து; இரண்டிலும் வடிவம் நிற்கிறது, சாரம் போய்விட்டது என்பது பொது. 36-ஆம், 37-ஆம் சுலோகங்கள் த்ரிஷ்டுப் யாப்பில் அமைந்தவை; அதனால் சர்க்க முடிவில் யாப்பு மாற்றம் உண்டாகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುರಜನರು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ನಗರದಲ್ಲೂ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿಯೂ ಹಿಂದಿರುಗಿದ, ವಿಷಣ್ಣರಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತರಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶೋಕಗ್ರಸ್ತರಾದ, ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದ ಆ ನಗರವಾಸಿಗಳ — ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದವರ — ಸತ್ತ್ವವೇ ಹೊರಟುಹೋದಂತಿತ್ತು — ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬಂದು ಮಕ್ಕಳೂ ಹೆಂಡತಿಯರೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿರಲು ಎಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಮುಖಗಳಿಂದ ಅತ್ತರು. ಅನಂತರ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳೂ ನಿಂತುಹೋದವು — ಯಾರೂ ಹರ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಸಂತೋಷಪಡಲಿಲ್ಲ; ವರ್ತಕರು ಸರಕುಗಳನ್ನು ಹರಡಲಿಲ್ಲ, ಹರಡಿದ್ದ ಸರಕುಗಳೂ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಡುಗೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಊಟವನ್ನೂ ಬೇಯಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರಿಂದ ಶೋಕದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣಗಳು, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ತ್ವವು ಹೊರಟುಹೋದಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿಧೇಯ. ‘ಸತ್ತ್ವ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಅಥವಾ ಧೈರ್ಯ; ಅದು ಹೊರಟುಹೋದಂತೆ ಎಂಬುದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಗರಜೀವನದ ನಾಲ್ಕು ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹರ್ಷ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಸರಕುಗಳ ಶೋಭೆ, ಮನೆಯ ಅಡುಗೆ; ಅವೆಲ್ಲವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಹೋದವು. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಫಲಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕಲಾಕೌಶಲ.

ಕಳೆದುಹೋದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಂಡರೂ ಯಾರೂ ಸಂತೋಷಪಡಲಿಲ್ಲ, ವಿಪುಲವಾದ ಧನಲಾಭವಾದರೂ ಇಲ್ಲ. ಚೊಚ್ಚಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದ ತಾಯಿಯೂ ಆನಂದಿಸಲಿಲ್ಲ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪರಮ ಹರ್ಷಕಾರಣಗಳಿವೆಯೋ ಅವೂ ಇಂದು ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಳುತ್ತಾ, ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ, ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಪತಿಯರನ್ನು ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಿಂದಿಸಿದರು — ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳನ್ನು ತಿವಿಯುವಂತೆ. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣದವರಿಗೆ ಮನೆಗಳಿಂದ ಏನಾಗಬೇಕು, ಹೆಂಡತಿಯರಿಂದ ಏನು, ಧನದಿಂದ ಏನು, ಮಕ್ಕಳಿಂದಾಗಲೀ ಸುಖಗಳಿಂದಾಗಲೀ ಏನು? ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಸತ್ಪುರುಷ, ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಅವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಪತಿಯರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಅವರ ನಿಂದೆಯ ಬಲ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿವೆ — ಕಳೆದುಹೋದ ವಸ್ತುವಿನ ಮರುಲಾಭ ಮತ್ತು ಚೊಚ್ಚಲ ಮಗನ ಜನನ; ಎರಡೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಹರ್ಷಕಾರಣಗಳು, ಆದರೂ ಇಂದು ನಿಷ್ಫಲ. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳನ್ನು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಪತ್ನಿಯರ ಮಾತುಗಳು ಅಂಕುಶದಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಪತಿಯರು ಆನೆಗಳಂತೆ ಮೂಕರು. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮನೆ, ಹೆಂಡತಿ, ಧನ, ಮಕ್ಕಳು, ಸುಖ’ ಎಂದು ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಿ ಅವುಗಳ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಒಂದೇ ಸ್ತುತಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲರ ನಿಂದೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಾಡನ್ನೇ ಧನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಯಾವುದರ ಶುಚಿಯಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವನೋ ಆ ನದಿಗಳೂ ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳೂ ಸರೋವರಗಳೂ ಪುಣ್ಯ ಮಾಡಿದವು. ರಮ್ಯವಾದ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ ಅಡವಿಗಳೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶಗಳುಳ್ಳ ನದಿಗಳೂ, ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಶೋಭಿಸುವುವು.’ ಇಲ್ಲಿ ವೈಪರೀತ್ಯ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರದೇಶವು ಪುರುಷನನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ರಾಮನೇ ಅವುಗಳಿಗೆ ಶೋಭೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ರಾಮನು ಯಾವ ಕಾನನವನ್ನಾಗಲೀ ಪರ್ವತವನ್ನಾಗಲೀ ಸೇರುವನೋ, ಅದು ಬಂದ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಂತಿರುವ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸದಿರಲಾರದು.’ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹೂವಿನ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮರಗಳು ರಾಘವನಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುವು; ಪರ್ವತಗಳು ಅನುಕಂಪದಿಂದ ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೂವುಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಬಂದ ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸುವುವು; ಪರ್ವತಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುವು. ಅಚೇತನಗಳಾದ ಮರ, ಬೆಟ್ಟ, ನದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅವು ಸಚೇತನಗಳೆಂಬಂತೆ ಮಾಡಿದ ಈ ಕಲ್ಪನೆ ನಗರಸ್ತ್ರೀಯರ ಪ್ರೇಮದ್ದೇ ಪ್ರಕಾಶ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಲ ಸ್ಥಲಗಳ ವಿಭಾಗವಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ನದಿಗಳು, ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳು, ಸರೋವರಗಳು; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಡವಿಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಧರ್ಮ ಕಾಡನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಗೆ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಹೂವಿನ ಶಿರೋಭೂಷಣ, ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳ ಧಾರಣೆ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಶೋಭೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನುಕಂಪದಿಂದ’ ಎಂದು ದಯೆಯನ್ನು ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಋತುನಿಯಮವೂ ದಯೆಯಿಂದ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮರಗಳು ರಾಘವನನ್ನು ರಮಿಸುವುವು. ರಾಮನೆಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಪರಾಭವವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶೂರ, ಮಹಾಬಾಹು, ದಶರಥನ ಮಗ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗದಿರುವಾಗಲೇ ನಾವು ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸೋಣ; ಅಂತಹ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಒಡೆಯನ ಪಾದಗಳ ನೆರಳೇ ಸುಖ; ಅವನೇ ಈ ಜನರ ನಾಥ, ಅವನೇ ಗತಿ, ಅವನೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ.’ ‘ನಾವು ಸೀತೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವೆವು, ನೀವು ರಾಘವನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ’ ಎಂದು ದುಃಖಾರ್ತರಾದ ಪುರಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಯರಿಗೆ ಅದನ್ನೂ ಇದನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು. ‘ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ರಾಘವನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವನು, ಈ ಸ್ತ್ರೀಜನರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಸೀತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವಳು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದರು. ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ ಎಂದರೆ ದೊರೆಯದುದರ ಲಾಭ, ದೊರೆತುದರ ರಕ್ಷಣೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲೂ ರಾಮ ಸೀತೆಯರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನೆಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಈ ಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತ್ರದಂತಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗದಿರುವಾಗಲೇ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಸರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇನ್ನೂ ಅವನು ದೂರ ಹೋಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆಸೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಾದಗಳ ನೆರಳು’ ಎಂಬುದು ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಶ್ರಯದ ರೂಪಕ; ‘ನಾಥ, ಗತಿ, ಪರಾಯಣ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಕ್ಷಕತ್ವ, ಅವಲಂಬನ, ಅಂತಿಮಾಶ್ರಯತ್ವಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರ ಕಾರ್ಯವಿಭಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೀತೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವರು, ಪುರುಷರು ರಾಮನದು.

‘ಅಪರಿಚಿತವಾದಂತಿರುವ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿಡಿಸದ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟ ಈ ವಾಸದಿಂದ ಯಾರು ತಾನೇ ಸಂತೋಷಪಡುವರು?’ ಎಂದು ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ನಗರ ಅದೇ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರೀತಿಯೆಲ್ಲವೂ ಹೋಗಿದೆ. ‘ರಾಜ್ಯವು ಕೈಕೇಯಿಯದಾದರೆ ಅದು ಅಧರ್ಮಯುತವಾಗಿ ಅನಾಥವಾದಂತಾಗುವುದು; ಆಗ ನಮಗೆ ಬದುಕಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಂದೇನು, ಧನದಿಂದೇನು? ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಗನನ್ನೂ ಪತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಆ ಕುಲಕಳಂಕಿನಿ ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನಾರನ್ನು ತಾನೇ ತ್ಯಜಿಸಳು? ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ — ಕೈಕೇಯಿ ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ನಾವು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಅವಳ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರಾಗಿಯೂ ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜೇಂದ್ರನ ಮಗನನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿದ ಆ ನಿರ್ದಯಿ, ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠೆ, ದುರ್ನಡತೆಯವಳನ್ನು ಪಡೆದು ಯಾರು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುವರು? ಇದೆಲ್ಲವೂ ಉಪದ್ರವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ, ಯಜ್ಞರಹಿತವಾಗಿದೆ, ನಾಯಕರಹಿತವಾಗಿದೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವುದು.’ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಡೀ ರಾಷ್ಟ್ರವೇ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿಯ ನೀತಿ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರತೀತ’ ಎಂಬುದರಿಂದ, ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದುದು ಇಂದು ಅಪರಿಚಿತವಾದಂತಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಥವತ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ವತ್’ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಜನಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ರಾಜ್ಯ ಅನಾಥವಾದಂತಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ತರ್ಕ ಪ್ರಬಲವಾದುದು — ತನ್ನ ಮಗನನ್ನೂ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವವಳು ಇತರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆ’ ಎಂಬುದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅತ್ಯಂತ ಗುರುವಾದ ಶಪಥ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಲಂಭ’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಾಭಾವ, ‘ಅನಾಯಕ’ ಎಂದರೆ ನಾಯಕತ್ವದ ಅಭಾವ — ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜನೀತಿ ಎರಡರ ಕ್ಷಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹೀಪತಿ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ; ದಶರಥನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ವಿನಾಶ ನಿಶ್ಚಿತ’ ಎಂದು ಅವರು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುತ್ತಾರೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ, ಅತಿ ದುಃಖಿತರಾದ ನೀವು ವಿಷವನ್ನು ಕದಡಿ ಕುಡಿಯಿರಿ, ಅಥವಾ ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿರಿ, ಅಥವಾ ಅವಳ ಹೆಸರೂ ಕೇಳಿಸದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿರಿ. ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನು ಸುಳ್ಳು ನೆಪದಿಂದ ಗಡೀಪಾರಾದನು; ನಾವಾದರೋ ಕಟುಕನ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಶುಗಳಂತೆ ಭರತನಿಗೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿದ್ದೇವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು, ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣನು, ಮಾಂಸದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕೊರಳೆಲುಬುಗಳುಳ್ಳವನು, ಶತ್ರುದಮನನು, ಮೊಣಕಾಲಿನವರೆಗಿನ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವನು, ಕಮಲಾಕ್ಷನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು; ಮೊದಲು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡಿಸುವವನು, ಮಧುರನು, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಮಹಾಬಲನು, ಸಕಲಲೋಕಕ್ಕೂ ಸೌಮ್ಯನು, ಚಂದ್ರನಂತೆ ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಆ ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಮಹಾರಥನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸುವನು.’ ನಿಂದೆಯ ನಂತರ ಈ ಸ್ತುತಿ ವಿಲಾಪದ ಶಾಂತವಾದ ಪರ್ಯವಸಾನ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲೇ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ — ದಶರಥನು ಶೋಕದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವಿಷಪಾನ, ರಾಮಾನುಗಮನ, ದೇಶತ್ಯಾಗ; ಮೂರೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವುದರದೇ ರೂಪಗಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಟುಕನ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಶುಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀವ್ರವಾದುದು, ಆದರೆ ಅದು ಭರತನ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂದರವರೆಗೆ ರಾಮನ ರೂಪಗುಣವರ್ಣನೆ — ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ವಾಚಿಕ ಗುಣಗಳು, ಪರಾಕ್ರಮ ಕ್ರಮವಾಗಿ.

ನಗರದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ದುಃಖದಿಂದ ಬೆಂದು, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯ ಬಂದಾಗಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು. ಹೀಗೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಅವರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರಲು ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದನು, ರಾತ್ರಿ ಆವರಿಸಿತು. ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಗಳ ಜ್ವಾಲೆ ಆರಿಹೋಯಿತು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಸತ್ಕಥೆಗಳೂ ಶಾಂತವಾದವು — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಜ್ವಾಲೆಯಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವಿಲ್ಲ, ಪುಣ್ಯಕಥೆಯಿಲ್ಲ; ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಲೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅದು ಕಂಡಿತು. ವರ್ತಕರ ಸರಕುಗಳು ಸ್ತಬ್ಧವಾದ, ಹರ್ಷ ನಾಶವಾದ, ನಿರಾಶ್ರಿತವಾದ ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮರೆಯಾದ ಆಕಾಶದಂತಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಮಗನೋ ಸಹೋದರನೋ ಗಡೀಪಾರಾದಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಆತುರಗೊಂಡಿದ್ದರು; ದೀನರಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಅತ್ತರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿದ್ದನು. ಗೀತ, ಉತ್ಸವ, ನೃತ್ಯ, ವಾದ್ಯಗಳು ಶಾಂತವಾದ, ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಅಂಗಡಿಗಳ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದ ಆ ನಗರಿ ಆಗ ನೀರು ಬತ್ತಿಹೋದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಶೋಕಮರಣಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯ ಬಂದಾಗಲೋ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆಕ್ರಂದನದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಭಾವ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಪುಣ್ಯಕಥೆಗಳ ಮೌನ; ಇದರಿಂದ ನಗರದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನವೇ ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮರೆಯಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ’, ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನೀರು ಬತ್ತಿದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಒಂದು ಆಕಾಶದಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದು ಸಮುದ್ರದಿಂದ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ಆಕಾರ ಉಳಿದಿದೆ, ಸಾರವಾದರೋ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಮಾನ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമനെ കിട്ടാതെ പൗരന്മാർ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങി. ഈ സർഗത്തിൽ അവരുടെ വീടുകളിലും നഗരത്തിലും ശോകം വ്യാപിക്കുന്നത് വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വിഷണ്ണരും അതീവ പീഡിതരും കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവരും ശോകാർത്തരും മരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ ആ നഗരവാസികൾ — രാമന്റെ അടുത്തുചെന്നിട്ടും മടങ്ങിയവർ — മനസ്സു തകർന്ന അവരുടെ ‘സത്ത്വം’ പുറത്തേക്കു പോയതുപോലെയായിരുന്നു — പ്രാണൻ ശരീരത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുപോയതുപോലെ തോന്നി. അവരവരുടെ വീടുകളിലെത്തി, മക്കളാലും ഭാര്യമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, എല്ലാവരും കണ്ണീർമൂടിയ മുഖത്തോടെ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. തുടർന്ന് നഗരത്തിലെ എല്ലാ വ്യവഹാരങ്ങളും നിലച്ചു — ആരും സന്തോഷിച്ചില്ല, ആരും ആഹ്ലാദിച്ചില്ല; വ്യാപാരികൾ ചരക്കുകൾ നിരത്തിയില്ല, നിരത്തിയ ചരക്കുകൾപോലും ശോഭിച്ചില്ല, ഗൃഹസ്ഥന്മാർ പാചകം ചെയ്തുമില്ല. ഭക്ഷണംപോലും പാകം ചെയ്തില്ല എന്നതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യം രചിക്കുന്നു — ആദ്യത്തേതിൽ വിശേഷണങ്ങൾ, രണ്ടാമത്തേതിൽ ‘സത്ത്വം പുറത്തുപോയതുപോലെ’ എന്ന വിധേയം. ‘സത്ത്വം’ എന്നാൽ ഇവിടെ പ്രാണൻ അല്ലെങ്കിൽ ധൈര്യം; അതു പുറത്തുപോയതുപോലെ എന്നത് ഉത്പ്രേക്ഷ. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ നഗരജീവിതത്തിന്റെ നാലു സ്തംഭങ്ങൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — ഹർഷം, വാണിജ്യം, ചരക്കുകളുടെ ശോഭ, വീട്ടിലെ പാചകം; അവയെല്ലാം ഒരേസമയം നിലച്ചു. ഇതിലൂടെ കവി ശോകത്തെ വർണിക്കുകയല്ല, അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ മാത്രം കാണിക്കുകയാണ് — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കലാകൗശലം.

നഷ്ടപ്പെട്ട വസ്തു വീണ്ടും കണ്ടിട്ടും ആരും സന്തോഷിച്ചില്ല, വിപുലമായ ധനലാഭത്തിലും സന്തോഷിച്ചില്ല. കടിഞ്ഞൂൽപുത്രനെ ലഭിച്ചിട്ടും അമ്മ ആനന്ദിച്ചില്ല — ലോകത്തിൽ ഹർഷത്തിന്റെ പരമകാരണങ്ങളായ ആ രണ്ടും ഇന്ന് നിഷ്ഫലമായി എന്നാണ് ഭാവം. വീടുതോറും സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദുഃഖാർത്തരായി, വീട്ടിൽ വന്ന ഭർത്താക്കന്മാരെ വാക്കുകളാൽ ആക്ഷേപിച്ചു — തോട്ടികൾകൊണ്ട് ആനകളെ കുത്തുന്നതുപോലെ. അവർ പറയുന്നു — ‘രാഘവനെ കാണാത്തവർക്ക് വീടുകൾകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം, ഭാര്യമാരെക്കൊണ്ട് എന്ത്, ധനംകൊണ്ട് എന്ത്, മക്കളെക്കൊണ്ടോ സുഖങ്ങളെക്കൊണ്ടോ എന്ത്? ലോകത്തിൽ ഒരേയൊരു സത്പുരുഷനേയുള്ളൂ, അതു ലക്ഷ്മണനാണ് — സീതയോടൊപ്പം കാട്ടിൽ കാകുത്സ്ഥനായ രാമനെ പരിചരിച്ചുകൊണ്ട് അനുഗമിക്കുന്നവൻ.’ ഭർത്താക്കന്മാരെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് അവർ ലക്ഷ്മണനെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഈ താരതമ്യംതന്നെയാണ് അവരുടെ ആക്ഷേപത്തിന്റെ ബലം. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ രണ്ടു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ — നഷ്ടപ്പെട്ട വസ്തുവിന്റെ പുനർലാഭം, കടിഞ്ഞൂൽപുത്രന്റെ ജനനം; രണ്ടും ലോകത്തിൽ പരമഹർഷകാരണങ്ങളാണ്, എന്നിട്ടും ഇന്ന് നിഷ്ഫലം. ആറാമത്തേതിലെ ‘തോട്ടികൾകൊണ്ട് ആനകളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ വിചിത്രമാണ് — ഭാര്യമാരുടെ വാക്കുകൾ തോട്ടിപോലെ മൂർച്ചയുള്ളവ, ഭർത്താക്കന്മാർ ആനകളെപ്പോലെ മൂകർ. ഏഴാമത്തേതിൽ ‘വീടുകൾ, ഭാര്യമാർ, ധനം, മക്കൾ, സുഖങ്ങൾ’ എന്നിങ്ങനെ ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ ഉപാധികളും എണ്ണി അവയുടെ നിരർഥകത പറയപ്പെടുന്നു. എട്ടാമത്തേതിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ഒരൊറ്റ സ്തുതി മറ്റെല്ലാവരുടെയും നിന്ദയായിത്തീരുന്നു.

തുടർന്ന് ആ സ്ത്രീകൾ കാടിനെത്തന്നെ ധന്യമായി കരുതുന്നു. ‘കാകുത്സ്ഥൻ ആരുടെ ശുദ്ധജലത്തിൽ മുങ്ങി പോകുമോ, ആ നദികളും താമരപ്പൊയ്കകളും സരസ്സുകളും പുണ്യം ചെയ്തവയാണ്. രമ്യമായ കാനനങ്ങളുള്ള വനങ്ങളും, വലിയ ചതുപ്പുകളുള്ള നദികളും, താഴ്വരകളുള്ള പർവതങ്ങളും കാകുത്സ്ഥനെ ശോഭിപ്പിക്കും.’ ഇവിടെ വിപര്യയം രമണീയമാണ് — സാധാരണയായി ദേശമാണ് പുരുഷനെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നത്, ഇവിടെയാകട്ടെ രാമൻതന്നെയാണ് അവയുടെ ശോഭ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘രാമൻ ഏതു കാട്ടിലേക്കോ മലയിലേക്കോ ചെല്ലുന്നുവോ, പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെപ്പോലെ വന്നെത്തിയ അവനെ പൂജിക്കാതിരിക്കാൻ അതിനു കഴിയില്ല.’ വിചിത്രമായ പൂക്കിരീടങ്ങളണിഞ്ഞ, ധാരാളം പൂങ്കുലകൾ വഹിക്കുന്ന, വണ്ടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന മരങ്ങൾ രാഘവനു തങ്ങളെ കാണിക്കും; പർവതങ്ങൾ അനുകമ്പകൊണ്ട് അകാലത്തിൽപ്പോലും മുഖ്യമായ പൂക്കളും പഴങ്ങളും വന്നെത്തിയ രാമനു കാണിക്കും; മലകൾ നിർമലമായ ജലം ഒഴുക്കും, പലവിധ വിചിത്രമായ നീർച്ചാട്ടങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊണ്ട്. അചേതനങ്ങളായ മരങ്ങളിലും മലകളിലും നദികളിലും ചേതനയുള്ളവയിലെന്നപോലെയുള്ള ഈ സങ്കല്പം നഗരസ്ത്രീകളുടെ പ്രേമത്തിന്റെതന്നെ പ്രകാശമാണ്. ഒൻപതും പത്തും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ജലത്തിന്റെയും കരയുടെയും വിഭാഗം — ഒരു വശത്ത് നദികളും താമരപ്പൊയ്കകളും സരസ്സുകളും, മറുവശത്ത് വനങ്ങളും നദികളും പർവതങ്ങളും. പതിനൊന്നാമത്തേതിൽ ‘പ്രിയാതിഥിയെപ്പോലെ’ എന്നത് അതിഥിപൂജയുടെ ധർമം കാടിനെയും ബന്ധിക്കുന്നു എന്ന വാക്കാണ്. പന്ത്രണ്ടാമത്തേതിൽ മരങ്ങൾക്കു മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — പൂക്കിരീടമണിഞ്ഞവ, പൂങ്കുലകൾ വഹിക്കുന്നവ, വണ്ടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്നവ. പതിമൂന്നാമത്തേതിൽ ‘അനുകമ്പകൊണ്ട്’ എന്നതിൽ ദയയുടെ കാരണത്വം; ഋതുനിയമംപോലും ദയയാൽ ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന അതിശയോക്തി. പതിനാലാമത്തേതിൽ നീർച്ചാട്ടങ്ങളുടെ വൈചിത്ര്യം പറയപ്പെടുന്നു.

‘പർവതശിഖരങ്ങളിലെ മരങ്ങൾ രാഘവനെ രമിപ്പിക്കും. രാമൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ ഭയമില്ല, പരാഭവവുമില്ല; അവൻ ശൂരനും മഹാബാഹുവുമായ ദശരഥപുത്രനാണല്ലോ.’ തുടർന്ന് അവർ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു — ‘അവൻ അധികം ദൂരെ എത്തുന്നതിനുമുമ്പ് നമുക്ക് രാഘവനെ അനുഗമിക്കാം; അത്തരമൊരു മഹാത്മാവായ നാഥന്റെ പാദച്ഛായതന്നെയാണ് സുഖം; അവൻതന്നെയാണ് ഈ ജനങ്ങളുടെ നാഥൻ, അവൻതന്നെ ഗതി, അവൻതന്നെ പരമാശ്രയം.’ ‘ഞങ്ങൾ സീതയെ പരിചരിക്കും, നിങ്ങൾ രാഘവനെയും’ എന്ന് ദുഃഖാർത്തരായ നഗരസ്ത്രീകൾ ഭർത്താക്കന്മാരോട് അതതു കാര്യങ്ങൾ പറഞ്ഞു. ‘കാട്ടിൽ നിങ്ങളുടെ യോഗക്ഷേമം രാഘവൻ നോക്കും, ഈ സ്ത്രീജനങ്ങളുടെ യോഗക്ഷേമം സീതയും നോക്കും’ എന്നും. ‘യോഗക്ഷേമം’ എന്നാൽ ലഭിക്കാത്തതു ലഭിക്കലും ലഭിച്ചതു രക്ഷിക്കലും; കാട്ടിലും രാമസീതമാരുടെ ആശ്രയത്തിൽ അതു സാധിക്കും എന്നാണ് അവരുടെ വിശ്വാസം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാമൻ എവിടെയോ അവിടെ ഭയമില്ല’ എന്ന വാക്യം ഈ കാണ്ഡത്തിലെ ഒരു പ്രസിദ്ധസൂത്രംപോലെയാണ്. പതിനാറാമത്തേതിൽ ‘അധികം ദൂരെ എത്തുന്നതിനുമുമ്പ്’ എന്നതിലൂടെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇപ്പോഴും അവൻ ദൂരെ പോയിട്ടില്ല എന്ന പ്രതീക്ഷ. പതിനേഴാമത്തേതിൽ ‘പാദച്ഛായ’ എന്നത് സ്വാമിയുടെ ആശ്രയത്തിന്റെ രൂപകമാണ്; ‘നാഥൻ, ഗതി, പരായണം’ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങൾ ക്രമമായി രക്ഷകത്വവും അവലംബവും അന്തിമാശ്രയത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാമത്തേതിൽ സ്ത്രീപുരുഷന്മാരുടെ കാര്യവിഭാഗം വ്യക്തമാണ് — സ്ത്രീകൾ സീതയെ സേവിക്കും, പുരുഷന്മാർ രാമനെ.

‘ഈ അപരിചിതമായിത്തീർന്ന, ഉത്കണ്ഠാകുലരായ ജനങ്ങളുള്ള, മനോഹരമല്ലാത്ത, ബോധം നശിച്ച വാസംകൊണ്ട് ആരാണ് സന്തോഷിക്കുക?’ എന്ന് അവർ ചോദിക്കുന്നു — നഗരം അതുതന്നെ, എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രീതി മുഴുവൻ പോയിരിക്കുന്നു. ‘രാജ്യം കൈകേയിയുടേതാകുന്നുവെങ്കിൽ അത് അധർമ്യവും അനാഥമെന്നപോലെയുമായിരിക്കും; അപ്പോൾ നമുക്കു ജീവിതംകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല, പിന്നെ മക്കളെക്കൊണ്ടും ധനംകൊണ്ടും എന്ത്? ഐശ്വര്യത്തിനുവേണ്ടി മകനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിച്ച കുലത്തിനു കളങ്കമായ ആ കൈകേയി മറ്റാരെയാണ് ഉപേക്ഷിക്കാത്തത്? മക്കളെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്തു ഞങ്ങൾ പറയുന്നു — കൈകേയി ജീവിച്ചിരിക്കെ, ഞങ്ങൾ ജീവിച്ചിരുന്നാലും അവളുടെ രാജ്യത്തിൽ കൂലിവേലക്കാരായിപ്പോലും വസിക്കുകയില്ല. രാജേന്ദ്രന്റെ പുത്രനെ നാടുകടത്തുന്ന ദയയില്ലാത്തവളും അധർമിണിയും ദുഷ്ടചാരിണിയുമായ അവളെ ആശ്രയിച്ച് ആരാണ് സുഖമായി ജീവിക്കുക? ഇതെല്ലാം ഉപദ്രവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, യാഗങ്ങളില്ലാത്തതും നായകനില്ലാത്തതുമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു; കൈകേയി കാരണം എല്ലാം നാശമടയും.’ രാജകുലത്തിലെ ഒരാളുടെ ഇച്ഛയാൽ രാഷ്ട്രം മുഴുവൻ ക്ഷയിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ നീതി. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അപരിചിതമായ’ എന്നതിന്റെ ഭാവം, മുമ്പ് പരിചിതമായിരുന്നത് ഇന്ന് അപരിചിതമായതുപോലെ എന്നാണ്. ഇരുപത്തൊന്നാമത്തേതിൽ ‘അനാഥമെന്നപോലെ’ എന്നതിലെ ‘വത്’ പ്രത്യയത്താൽ സാദൃശ്യം പറയപ്പെടുന്നു — രാജാവുണ്ട്, എന്നിട്ടും രാജ്യം അനാഥമെന്നപോലെ. ഇരുപത്തിരണ്ടാമത്തേതിൽ തർക്കം പ്രബലമാണ് — സ്വന്തം മകനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൾക്ക് മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ഇരുപത്തിമൂന്നാമത്തേതിൽ ‘മക്കളെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു’ എന്നത് സ്ത്രീകളുടെ ഏറ്റവും ഗൗരവമേറിയ ശപഥമാണ്. ഇരുപത്തഞ്ചാമത്തേതിൽ ‘അനാലംഭം’ എന്നാൽ യാഗമില്ലായ്മ, ‘അനായകം’ എന്നാൽ നേതൃത്വമില്ലായ്മ — ധർമത്തിന്റെയും രാജനീതിയുടെയും ക്ഷയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘രാമൻ നാടുവിട്ടുപോയാൽ മഹീപതി ജീവിക്കുകയില്ല; ദശരഥൻ മരിച്ചാൽ പിന്നെ നാശം വ്യക്തമാണ്’ എന്ന് അവർ ഭാവിതന്നെ പറയുന്നു — തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അതുതന്നെ സത്യമാകുന്നു. ‘അതിനാൽ പുണ്യം ക്ഷയിച്ച, അതീവ ദുഃഖിതരായ നിങ്ങൾ വിഷം കലക്കിക്കുടിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ രാഘവനെ അനുഗമിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ അവളുടെ പേരുപോലും കേൾക്കാത്തിടത്തേക്കു പോവുക. ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി രാമൻ അന്യായമായി നാടുകടത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; നമ്മളാകട്ടെ, അറവുകാരന്റെ അടുത്തുള്ള മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ, ഭരതനോടു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ തുടർന്ന് അവർ രാമനെത്തന്നെ സ്മരിക്കുന്നു — ‘പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവൻ, ശ്യാമവർണൻ, മാംസളമായ തോളെല്ലുള്ളവൻ, ശത്രുനാശകൻ, കാൽമുട്ടോളം നീണ്ട കൈകളുള്ളവൻ, താമരക്കണ്ണൻ, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ; ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നവൻ, മധുരൻ, സത്യവാദി, മഹാബലൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങൾക്കും സൗമ്യൻ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണാൻ പ്രിയമുള്ളവൻ. മദിച്ച ആനയുടെ പരാക്രമമുള്ള ആ പുരുഷശാർദൂലനായ മഹാരഥൻ നിശ്ചയമായും വനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ച് അവയെ ശോഭിപ്പിക്കും.’ നിന്ദയ്ക്കുശേഷമുള്ള ഈ സ്തുതി വിലാപത്തിന്റെ ശാന്തമായ പര്യവസാനമാണ്. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ പറഞ്ഞ ഭാവിവാക്യം അധികം വൈകാതെ സത്യമാകുന്നു — ദശരഥൻ ശോകത്താൽ മരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തേഴാമത്തേതിൽ മൂന്നു വഴികൾ പറയപ്പെടുന്നു — വിഷപാനം, രാമാനുഗമനം, ദേശത്യാഗം; മൂന്നും അയോധ്യയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിന്റെതന്നെ രൂപങ്ങളാണ്. ഇരുപത്തെട്ടാമത്തേതിലെ ‘അറവുകാരന്റെ അടുത്തുള്ള മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ തീവ്രമാണ്, എന്നാൽ അത് ഭരതന്റെ ദോഷം പറയുകയല്ല, സ്ത്രീകളുടെ ഭയം വെളിവാക്കുക മാത്രമാണ്. ഇരുപത്തൊൻപതു മുതൽ മുപ്പത്തൊന്നുവരെ രാമന്റെ രൂപഗുണവർണന — ശാരീരികലക്ഷണങ്ങൾ, വാചികഗുണങ്ങൾ, പരാക്രമം എന്നിവ ക്രമമായി.

നഗരത്തിൽ നഗരസ്ത്രീകൾ അങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച്, മരണഭയം വന്നെത്തിയതുപോലെ നിലവിളിച്ചു. ഇങ്ങനെ വീടുകളിൽ രാഘവനെക്കുറിച്ച് അവർ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, രാത്രി വന്നെത്തി. ആ രാത്രിയിൽ നഗരം അഗ്നിയുടെ ജ്വാലയും ചൂടും നഷ്ടപ്പെട്ടതും, സ്വാധ്യായവും പുണ്യകഥകളും ശാന്തമായതുമായിത്തീർന്നു — എവിടെയും അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ ജ്വാലയില്ല, സ്വാധ്യായമില്ല, പുണ്യകഥയില്ല; ഇരുട്ടു പൂശിയതുപോലെ അതു കാണപ്പെട്ടു. വ്യാപാരികളുടെ ചരക്കുകൾ ശാന്തമായ, ഹർഷം നശിച്ച, ആശ്രയമില്ലാത്ത ആ അയോധ്യ നക്ഷത്രങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ട ആകാശംപോലെയായിരുന്നു. സ്വന്തം മകനോ സഹോദരനോ നാടുകടത്തപ്പെട്ടതുപോലെ സ്ത്രീകൾ രാമനെക്കുറിച്ച് ആതുരരായിരുന്നു; ദീനരായി വിലപിച്ച്, ബോധമറ്റ് അവർ കരഞ്ഞു, കാരണം അവൻ അവർക്കു സ്വന്തം മക്കളെക്കാളും അധികമായിരുന്നു. പാട്ടും ഉത്സവവും നൃത്തവും വാദ്യവും ശാന്തമായ, ഹർഷം നഷ്ടപ്പെട്ട, കടകൾ അടഞ്ഞ ആ നഗരം അപ്പോൾ ജലം വറ്റിയ മഹാസമുദ്രംപോലെയായി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അയോധ്യയുടെ ശൂന്യത ചിത്രീകരിച്ച്, തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെ ദശരഥന്റെ ശോകമരണത്തിനു ഭൂമിക രചിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മരണഭയം വന്നെത്തിയതുപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ നിലവിളിയുടെ തീവ്രത പറയപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തിനാലാമത്തേതിൽ നഗരത്തിന്റെ രണ്ടു ലക്ഷണങ്ങൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ അഭാവവും, സ്വാധ്യായത്തിന്റെയും പുണ്യകഥയുടെയും മൗനവും; ഇതിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ ധാർമികജീവിതംതന്നെ സ്തംഭിച്ചു എന്നറിയാം. മുപ്പത്തഞ്ചാമത്തേതിൽ ‘നക്ഷത്രങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ട ആകാശംപോലെ’, മുപ്പത്തേഴാമത്തേതിൽ ‘ജലം വറ്റിയ മഹാസമുദ്രംപോലെ’ എന്നീ രണ്ട് ഉപമകൾ — ഒന്ന് ആകാശത്തിൽനിന്ന്, മറ്റൊന്ന് സമുദ്രത്തിൽനിന്ന്; രണ്ടിടത്തും ആകാരം നിലനിൽക്കുന്നു, സാരമാകട്ടെ പോയിരിക്കുന്നു എന്നതു സമാനം. മുപ്പത്താറും മുപ്പത്തേഴും ശ്ലോകങ്ങൾ ത്രിഷ്ടുപ്പുകളാണ്, അതിലൂടെ സർഗാന്തത്തിൽ ഛന്ദോമാറ്റം ഉണ്ടാകുന്നു.

In the previous sarga the townspeople had failed to find Rāma and returned to Ayodhyā; this sarga shows the grief spreading through their homes and the whole city. Dejected and sorely pained, eyes swimming with tears, grieving and longing to die, those citizens who had gone out after Rāma and come back without him seemed, in their dismay, to have lost the very life from their bodies. Each went to his own house, and there, surrounded by sons and wife, they all wept with faces hidden in tears. Then all the business of the city stopped. No one felt joy, no one was glad; the merchants did not lay out their wares, what goods were laid out made no show, and householders cooked no food. That not even food was cooked shows how deep the grief ran. The four pillars of city life, gladness, trade, the display of goods and the household hearth, all failed at once. The poet does not describe the grief itself but shows only its effects, and that is the art of this sarga.

No one took pleasure in recovering something lost, or in a great gain of wealth, and even a mother who bore her first son did not rejoice: the two greatest joys in the world meant nothing that day. In house after house the women wept, and in their grief they reproached their husbands as they came home, with words that stung like the goads that drive elephants, sharp as the goad while the husbands stood mute as elephants. What use to them, they said, were houses, wives, wealth, sons or pleasures, if they could not see Rāghava? There was only one true man in the world, and that was Lakṣmaṇa, who went with Sītā following Rāma Kākutstha to serve him in the forest. In blaming their husbands they praised Lakṣmaṇa, and that comparison gave their reproach its force: the praise of one man was the censure of all the rest. They had counted every good of a householder's life and called it all worthless.

Then the women called the forest blessed. Holy, they said, are the rivers, lotus pools and lakes whose clear water Kākutstha will bathe in. The woods with their lovely groves, the rivers with their broad marshy banks and the mountains with their ridges will all make Kākutstha beautiful. There is a pleasing reversal here: usually a place graces a man, but here Rāma is said to be the grace of the places. Whatever wood or hill Rāma comes to, they said, will not be able to leave him unhonoured, for it will have received him as a beloved guest, as though the forest too were bound by the duty of honouring guests. The trees, crowned with many-coloured blossoms, heavy with clusters of flowers and loud with bees, will show themselves to Rāghava. Out of pity the mountains will show Rāma their finest flowers and fruit even out of season, pity overturning the very order of the seasons; and the hills will pour out clear streams and display waterfalls of every wonderful kind. This fancy of trees, hills and rivers acting as if they had minds of their own is simply the light of the city women's love.

The trees on the mountain tops will delight Rāghava, they said. Where Rāma is, there is no fear and no defeat can come, for he is a hero, mighty-armed, the son of Daśaratha; the line reads almost like a motto of this kāṇḍa. Then they urged: while he is still not far off, let us follow Rāghava, for there was still hope he had not gone far. The shade of the feet of so great a master is happiness itself; he is the protector of these people, their support and their last refuge. We will serve Sītā, and you will serve Rāghava, the grieving women said to their husbands, dividing the work between them. In the forest Rāghava will see to your welfare, and Sītā will see to ours. The word they used for welfare means gaining what one lacks and keeping what one has, and they trusted that even in the forest, under the shelter of Rāma and Sītā, both would be secured.

Who could be happy, they asked, in this place that no longer feels like home, where everyone pines and no one is in his right mind? The city was the same, but all its pleasure had gone. If the kingdom were Kaikeyī's, it would be lawless and as good as masterless, masterless even though a king still reigned; then life itself would be worthless to them, let alone sons or wealth. She had given up her son and her husband for the sake of power; whom else would Kaikeyī, the disgrace of her family, not cast aside? That argument was strong: if she would abandon her own son and husband, what hope had others? We swear by our sons, the gravest oath a woman can take, that while Kaikeyī lives we will not live in her kingdom, not even as hired servants. Who could live happily after falling into the hands of that pitiless woman, lawless and wicked, who has banished the son of the king of kings? The whole realm is stricken, without sacrifice and without a leader, a loss both of dharma and of good government; through Kaikeyī's doing everything will go to ruin. The lesson is that by the will of one woman in the royal house a whole kingdom can decay.

Now that Rāma has been exiled, they said, the king will not live, and once Daśaratha is dead, ruin will plainly follow; this foretelling comes true in the sargas to come, when Daśaratha dies of grief. So you whose merit is spent, you most wretched ones, mix poison and drink it, or follow Rāghava, or go where her name is not even heard: three ways, all of them ways of leaving Ayodhyā. Rāma has been banished on a false pretext with his wife and Lakṣmaṇa, and we have been handed over to Bharata like cattle to a butcher. The image is harsh, but it speaks not of any fault in Bharata, only of the women's fear. Then they remembered Rāma himself: his face like the full moon, his body dark, his collarbone deep in flesh, tamer of his foes, arms reaching to his knees, eyes like lotuses, Lakṣmaṇa's elder brother; the first to speak and sweet in speech, truthful and mighty, gentle to the whole world and as lovely to look on as the moon. Surely that tiger among men, that great chariot warrior with the stride of a rutting elephant, would make the forests beautiful as he walked through them. After their censure this praise brought the lament to a quiet close: first his bodily marks, then the virtues of his speech, then his might.

The women of the city, lamenting so and burning with grief, cried aloud as though death itself were coming on them. While they wailed for Rāghava in their houses, the sun set and night came on. That night the city was without the glow of its sacred fires, its recitation and holy talk were silent, and it looked as though smeared with darkness; the religious life of the city had come to a standstill. Its merchants' wares put away, its joy gone, its refuge lost, Ayodhyā was like a sky whose stars had vanished. The women were as distressed for Rāma as if their own son or brother had been banished; wretched, they wailed and wept until they lost their senses, for he was more to them than their own sons. With song, festival, dance and music silenced, its joy shattered and its shops shut, the city was then like a great ocean whose water has dried away. The two images, one from the sky and one from the sea, say the same thing: the form remains, but the substance has gone. The last two verses are in a longer metre, marking the close of the sarga. Having painted the emptiness of Ayodhyā, the poet here prepares the ground for Daśaratha's death from grief in the sargas that follow.