पूर्वसर्गे रामः सुप्तान् पौरान् विहाय रथेन प्रस्थितः। अस्मिन् सर्गे तेषाम् एव प्रबोधः तेषां च शोकः वर्ण्यते। शर्वर्यां प्रभातायां राघवं विना ते पौराः शोकेन उपहताः निश्चेष्टाः हतचेतसः बभूवुः — शरीरं स्तब्धम्, मनः च शून्यम्। शोकजातैः अश्रुभिः परिद्यूनाः ते ततस्ततः वीक्षमाणाः अपि रामस्य आलोकम् अपि न अपश्यन्। ‘आलोकः’ इति अत्र दर्शनं चिह्नं वा; न केवलं रामः, तस्य पदचिह्नम् अपि न दृष्टम् इति भावः। ततः तेन धीमता रहिताः विषादार्तवदनाः ते मनीषिणः अपि कृपणाः सन्तः करुणाः वाचः वदितुम् आरब्धाः। विवेकिनाम् अपि शोके विवेकः न तिष्ठति इति अत्र सूचितम्। ‘हतचेतसः’ इति पदेन चैतन्यस्य एव नाशः उक्तः; शोकस्य प्रथमं फलं हि जडता। तृतीये श्लोके ‘मनीषिणः’ इति विशेषणं सप्रयोजनम् — ये विवेकिनः, ते अपि अद्य कृपणाः इति अनेन शोकस्य गाम्भीर्यं ध्वन्यते।

ते वदन्ति — ‘तस्यै निद्रायै धिक्, यया अपहतचेतसः वयम् अद्य पृथूरस्कं महाभुजं रामं न पश्यामः। अवितथक्रियः महाबाहुः रामः भक्तं जनम् अभित्यज्य तापसवेषेण प्रवासं कथं गतः? यः पिता औरसान् पुत्रान् इव अस्मान् सदा पालयति, सः रघुश्रेष्ठः अस्मान् त्यक्त्वा विपिनं कथं गतः?’ आत्मनिन्दा, विस्मयः, प्रश्नः — एते त्रयः शोकस्य स्वाभाविकाः क्रमाः। अन्ते ते मरणम् एव वाञ्छन्ति — ‘इह एव निधनं यामः, अथवा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामेण रहितानाम् अस्माकं जीवितेन किं प्रयोजनम्?’ ‘महाप्रस्थानम्’ इति उत्तरदिशं प्रति गत्वा प्राणत्यागस्य प्राचीनः विधिः। पञ्चमे श्लोके ‘तापसः’ इति पदेन रामस्य नूतनः वेषः सूचितः — यः प्रातः एव युवराजः अभिषेक्तव्यः आसीत्, सः अद्य चीरधारी तापसः। षष्ठे ‘पिता पुत्रान् इव औरसान्’ इति उपमया राज्ञः प्रजापालनं पितृधर्मतुल्यम् इति दर्शितम्।

पुनः ते वदन्ति — ‘अत्र प्रभूतानि महान्ति शुष्काणि काष्ठानि सन्ति; तैः चितां प्रज्वाल्य वयं सर्वे तत्र प्रविशामः।’ किन्तु अनन्तरं लज्जा एव तान् बाधते — ‘अनसूयः प्रियंवदः महाबाहुः राघवः अस्माभिः वनं नीतः इति वक्तुं कथं क्षमम्? किं वा वयं वक्ष्यामः?’ यैः रामः निवर्तयितुं नीतः, ते एव तस्य वनगमनस्य साक्षिणः जाताः इति एषा वेदना। ‘राघवं विना अस्मान् दृष्ट्वा सा नगरी स्त्रीबालवृद्धसहिता दीना निरानन्दा भविष्यति। तेन वीरेण महात्मना सह नित्यं निवासाय वयं निर्याताः; तेन विहीनाः पुनः तां पुरीं कथं द्रक्ष्यामः?’ इति। नवमे श्लोके ‘नीतः स राघवोऽस्माभिः’ इति वाक्ये विशेषा वेदना — ते हि रामं निवर्तयितुम् आगताः आसन्, फलतः तु तस्य वनगमनस्य सहयात्रिणः एव जाताः। दशमे ‘सस्त्रीबालवयोऽधिका’ इति नगरस्य सर्वे वर्गाः गृहीताः — स्त्रियः बालाः वृद्धाः च।

एवं बहुधा वाचः वदन्तः बाहून् उद्यम्य ते जनाः विलपन्ति स्म — हतवत्साः अग्र्यगावः इव। गोः वत्से हते यादृशं क्रन्दनम्, तादृशम् एव तेषाम् आसीत्। ततः ते मार्गानुसारेण किञ्चित् क्षणं गत्वा मार्गनाशात् महता विषादेन समभिप्लुताः। रथस्य चक्रलीखा एव तेषाम् आधारः आसीत्; सा च सुमन्त्रेण कृतेन उदङ्मुखप्रयाणेन विलुप्ता। अतः रथमार्गानुसारेण एव ते मनस्विनः निवृत्ताः, ‘किम् इदम्? किं करिष्यामः? दैवेन उपहताः वयम्’ इति वदन्तः। क्लान्तचेतसः ते यथागतेन एव मार्गेण सर्वे अयोध्यां प्रत्यागच्छन् — तां पुरीं यस्यां सज्जनाः सर्वे व्यथिताः आसन्। द्वादशे श्लोके ‘बाहुम् उद्यम्य’ इति विलापस्य प्राचीना मुद्रा। चतुर्दशे ‘दैवेन उपहताः’ इति वचनेन ते स्वकीयं प्रमादं दैवे निक्षिपन्ति; एषा अपि शोकस्य एका गतिः।

तां नगरीं आलोक्य क्षयेन व्याकुलमानसाः ते शोकपीडितैः नयनैः अश्रूणि आवर्तयन्। ते वदन्ति — ‘रामेण रहिता एषा नगरी न अतिशोभते, यथा गरुडेन ह्रदात् उद्धृतपन्नगा आपगा।’ इयम् उपमा मार्मिका — नद्याः जलं तिष्ठति एव, किन्तु तस्याः प्राणभूतः नागः गतः; तथैव पुर्याः प्रासादाः तिष्ठन्ति, रामः तु नास्ति। विचेतसः ते चन्द्रहीनम् आकाशम् इव तोयहीनम् अर्णवम् इव निहतानन्दं नगरम् अपश्यन्। दुःखेन दुःखोपहताः ते महाधनानि वेश्मानि प्रविशन्तः अपि प्रविनष्टहर्षाः सन्तः स्वजनं परं वा निरीक्षमाणाः न एव प्रजग्मुः — पुत्रं मित्रं च अपि न प्रत्यभिजानन्ति स्म। एवम् अयं सर्गः नगरस्य शून्यताम् आरभ्य अग्रिमस्य सर्गस्य नारीविलापं सूचयति। ‘क्षयः’ इति अत्र नगरस्य श्रीहानिः। ‘महाधनानि वेश्मानि’ इति उक्तेः तात्पर्यम् — धनं तिष्ठति, हर्षः तु गतः इति।

గత సర్గలో రాముడు నిద్రిస్తున్న పౌరులను విడిచి రథంలో బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో వారు మేలుకోవడమూ, వారి శోకమూ వర్ణించబడతాయి. రాత్రి గడిచి ప్రభాతం కాగా, రాఘవుడు లేక ఆ పౌరులు శోకంతో దెబ్బతిని, చేష్టలుడిగి, చైతన్యం కోల్పోయారు — శరీరం స్తబ్ధం, మనస్సు శూన్యం. శోకంతో పుట్టిన కన్నీళ్ళతో దీనులైన వారు అటూ ఇటూ చూసినా రాముని ‘ఆలోకాన్ని’ కూడా చూడలేదు. ఇక్కడ ‘ఆలోకం’ అంటే దర్శనం లేదా చిహ్నం; రాముడే కాదు, అతని అడుగుజాడ కూడా కనబడలేదని భావం. తరువాత ఆ ధీమంతుడు లేక విషాదంతో ఆర్తమైన ముఖాలతో, మనీషులైనా దీనులై వారు కరుణమైన మాటలు పలకడం మొదలుపెట్టారు. వివేకుల వివేకం కూడా శోకంలో నిలవదని ఇక్కడ సూచించబడింది. ‘చైతన్యం కోల్పోయారు’ అనే పదంతో చైతన్యమే నశించిందని చెప్పబడింది; శోకానికి మొదటి ఫలం జడత్వమే. మూడవ శ్లోకంలో ‘మనీషులు’ అనే విశేషణం సప్రయోజనమైనది — వివేకులైనవారు కూడా ఈ రోజు దీనులయ్యారని దీనితో శోకపు గాంభీర్యం ధ్వనిస్తుంది.

వారు అంటున్నారు — ‘ఆ నిద్రకు ధిక్కారం, దాని వల్ల చైతన్యం కోల్పోయిన మనం ఈ రోజు విశాలమైన వక్షమూ గొప్ప భుజాలూ గల రాముని చూడలేకపోతున్నాం. ఎన్నడూ వ్యర్థం కాని కార్యాలు చేసే మహాబాహువైన రాముడు భక్తులైన జనాన్ని విడిచి తాపసవేషంలో ప్రవాసానికి ఎలా వెళ్ళాడు? తండ్రి ఔరసపుత్రులను పాలించినట్లు మనల్ని ఎల్లప్పుడూ పాలించే ఆ రఘుశ్రేష్ఠుడు మనల్ని విడిచి అడవికి ఎలా వెళ్ళాడు?’ ఆత్మనింద, విస్మయం, ప్రశ్న — ఈ మూడూ శోకపు సహజమైన క్రమాలు. చివరకు వారు మరణాన్నే కోరుకుంటారు — ‘ఇక్కడే మరణిద్దాం, లేదా మహాప్రస్థానం చేద్దాం; రాముడు లేని మనకు బ్రతుకుతో ఏం ప్రయోజనం?’ ‘మహాప్రస్థానం’ అంటే ఉత్తర దిక్కుకు వెళ్ళి ప్రాణాలు విడిచే ప్రాచీనమైన విధి. ఐదవ శ్లోకంలో ‘తాపసుడు’ అనే పదంతో రాముని కొత్త వేషం సూచించబడింది — ప్రాతఃకాలమే యువరాజుగా అభిషేకం పొందవలసినవాడు ఈ రోజు నారచీరలు ధరించిన తాపసి. ఆరవ శ్లోకంలో ‘తండ్రి ఔరసపుత్రులను వలె’ అనే ఉపమానంతో రాజు ప్రజాపాలనం తండ్రి ధర్మంతో సమానమని చూపబడింది.

మళ్ళీ వారు అంటారు — ‘ఇక్కడ ఎండిన పెద్ద పెద్ద కట్టెలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి; వాటితో చితి రగిలించి మనమందరం దానిలో ప్రవేశిద్దాం.’ కాని తరువాత సిగ్గే వారిని బాధిస్తుంది — ‘అసూయ లేనివాడూ, ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ, మహాబాహువూ అయిన రాఘవుని మనమే వనానికి చేర్చామని చెప్పడం ఎలా సాధ్యం? లేదా ఏం చెబుతాం?’ రాముని వెనుకకు మరలించడానికి వెళ్ళినవారే అతని వనగమనానికి సాక్షులయ్యారనేదే ఈ వేదన. ‘రాఘవుడు లేకుండా మనల్ని చూసి ఆ నగరం స్త్రీలతో, పిల్లలతో, వృద్ధులతో సహా దీనమై ఆనందం లేనిదవుతుంది. ఆ వీరుడూ మహాత్ముడూ అయినవానితో కలిసి నిత్యం నివసించడానికి మనం బయలుదేరాం; అతడు లేకుండా మళ్ళీ ఆ నగరాన్ని ఎలా చూస్తాం?’ తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ఆ రాఘవుని మనమే తీసుకువెళ్ళాం’ అనే వాక్యంలో విశేషమైన వేదన ఉంది — వారు రాముని వెనుకకు మరలించడానికి వచ్చారు, ఫలితంగా మాత్రం అతని వనగమనానికి సహయాత్రికులయ్యారు. పదవ శ్లోకంలో ‘స్త్రీలతో, పిల్లలతో, వృద్ధులతో సహా’ అనే మాటలో నగరపు అన్ని వర్గాలూ గ్రహించబడ్డాయి — స్త్రీలు, పిల్లలు, వృద్ధులు.

ఇలా అనేక విధాలుగా మాట్లాడుతూ, చేతులు పైకెత్తి ఆ జనం విలపించారు — దూడలను పోగొట్టుకున్న శ్రేష్ఠమైన ఆవుల్లా. ఆవు దూడ చనిపోయినప్పుడు ఎలాంటి రోదనం ఉంటుందో, వారి రోదనం అలాంటిదే. తరువాత వారు దారిని అనుసరిస్తూ కొంతసేపు వెళ్ళి, దారి కనుమరుగవడంతో గొప్ప విషాదంలో మునిగిపోయారు. రథచక్రాల గీతలే వారికి ఆధారం; అవి సుమంత్రుడు ఉత్తరాభిముఖంగా రథాన్ని నడపడంతో చెరిగిపోయాయి. కనుక రథమార్గాన్ని అనుసరించి ఆ మనస్వులు వెనుదిరిగారు, ‘ఇదేమిటి? ఏం చేద్దాం? దైవం చేత దెబ్బతిన్నాం’ అంటూ. అలసిన మనస్సులతో వారందరూ వచ్చిన దారినే అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చారు — సజ్జనులందరూ వ్యథ చెందుతున్న ఆ నగరానికి. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘చేతులు పైకెత్తి’ అనేది విలాపానికి ప్రాచీనమైన ముద్ర. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘దైవం చేత దెబ్బతిన్నాం’ అనే మాటతో వారు తమ ఏమరుపాటును దైవం మీదకు నెడుతున్నారు; ఇది కూడా శోకానికి ఒక గతి.

ఆ నగరాన్ని చూసి, దాని క్షయంతో కలవరపడిన మనస్సులతో, శోకపీడితమైన కన్నులతో వారు కన్నీళ్ళు కార్చారు. వారు అంటున్నారు — ‘రాముడు లేని ఈ నగరం, గరుడుడు మడుగు నుండి పామును ఎత్తుకుపోయిన నదిలా శోభించడం లేదు.’ ఈ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — నదిలో నీరు ఉండనే ఉంది, కాని దానికి ప్రాణం వంటి నాగం పోయింది; అలాగే నగరంలో ప్రాసాదాలు ఉన్నాయి, రాముడు మాత్రం లేడు. చైతన్యం కోల్పోయిన వారు చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, నీరు లేని సముద్రంలా ఆనందం నశించిన నగరాన్ని చూశారు. దుఃఖంతో దెబ్బతిన్న వారు గొప్ప సంపదలు గల ఇళ్ళలోకి ప్రవేశిస్తూ కూడా, హర్షం పూర్తిగా నశించి, తమవారినీ పరాయివారినీ చూస్తూ కూడా గుర్తించలేకపోయారు — కొడుకునూ మిత్రునీ కూడా గుర్తించలేదు. ఇలా ఈ సర్గ నగరపు శూన్యతతో మొదలుపెట్టి తరువాతి సర్గలోని స్త్రీల విలాపాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ ‘క్షయం’ అంటే నగరం శోభను కోల్పోవడం. ‘గొప్ప సంపదలు గల ఇళ్ళు’ అనే మాటకు తాత్పర్యం — ధనం ఉంది, హర్షం మాత్రం పోయింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் உறங்கும் நகரத்தாரை விட்டுவிட்டுத் தேரில் புறப்பட்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவர்கள் விழித்தெழுவதும் அவர்களுடைய துயரமும் வருணிக்கப்படுகின்றன. இரவு விடிந்ததும் ராகவன் இல்லாமல் அந்த நகரத்தார் துயரத்தால் தாக்குண்டு, அசைவற்று, உணர்விழந்தனர் — உடல் உறைந்தது, மனம் வெறுமையானது. துயரத்தால் பிறந்த கண்ணீரால் வாடிய அவர்கள் அங்குமிங்கும் பார்த்தும் ராமனின் சுவடையும் காணவில்லை. ‘ஆலோகம்’ என்பது இங்கே காட்சி அல்லது அடையாளம்; ராமன் மட்டுமல்ல, அவன் காலடிச் சுவடும் காணப்படவில்லை என்பது கருத்து. பின்னர் அந்த அறிஞனை இழந்து, மனச்சோர்வால் வாடிய முகத்துடன், அறிவுடையவர்களாக இருந்தும் பரிதாபத்துக்குரியவர்களாக அவர்கள் இரங்கத்தக்க சொற்களைப் பேசத் தொடங்கினர். விவேகிகளுக்கும் துயரத்தில் விவேகம் நிலைப்பதில்லை என்று இங்கே குறிக்கப்படுகிறது. ‘உணர்விழந்த’ என்ற சொல்லால் உணர்வே அழிந்தது சொல்லப்படுகிறது; துயரத்தின் முதல் பலன் ஜடத்தன்மையே. 3-ஆம் சுலோகத்தில் ‘அறிவுடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழி நோக்கமுடையது — விவேகிகளாக இருப்பவர்களும் இன்று பரிதாபத்துக்குரியவர்கள் என்பதால் துயரத்தின் ஆழம் தொனிக்கிறது.

அவர்கள் கூறுகின்றனர்: ‘எந்த உறக்கத்தால் உணர்வு பறிக்கப்பட்டு இன்று அகன்ற மார்பும் நீண்ட கைகளுமுடைய ராமனை நாங்கள் காணவில்லையோ, அந்த உறக்கத்துக்கு இழிவு! பொய்க்காத செயலுடைய, நீண்ட கைகளுடைய ராமன் பக்தியுடைய மக்களைக் கைவிட்டுத் தவசிக் கோலத்தில் எப்படி வெளிநாடு சென்றான்? தந்தை தன் சொந்தப் பிள்ளைகளைக் காப்பது போல எங்களை எப்போதும் காத்த ரகு குலச் சிறந்தோன் எங்களைக் கைவிட்டுக் காட்டுக்கு எப்படிச் சென்றான்?’ தன்னிந்தை, வியப்பு, கேள்வி — இவை மூன்றும் துயரத்தின் இயல்பான படிகள். இறுதியில் அவர்கள் மரணத்தையே விரும்புகிறார்கள்: ‘இங்கேயே உயிர் விடுவோம், அல்லது மகாப்பிரஸ்தானம் மேற்கொள்வோம்; ராமனை இழந்த எங்களுக்கு வாழ்வதால் என்ன பயன்?’ ‘மகாப்பிரஸ்தானம்’ என்பது வடதிசை நோக்கிச் சென்று உயிர் துறக்கும் தொன்மையான முறை. 5-ஆம் சுலோகத்தில் ‘தவசி’ என்ற சொல்லால் ராமனின் புதிய கோலம் குறிக்கப்படுகிறது — காலையிலேயே இளவரசனாக முடிசூட்டப்பட வேண்டியவன் இன்று மரவுரி அணிந்த தவசி. 6-ஆம் சுலோகத்தில் ‘தந்தை தன் சொந்தப் பிள்ளைகளைப் போல’ என்ற உவமையால் அரசன் மக்களைக் காப்பது தந்தையின் கடமைக்கு இணையானது என்று காட்டப்படுகிறது.

மீண்டும் அவர்கள் கூறுகின்றனர்: ‘இங்கே ஏராளமான பெரிய உலர்ந்த கட்டைகள் உள்ளன; அவற்றால் சிதையை மூட்டி நாம் அனைவரும் அதில் புகுவோம்.’ ஆனால் பின்னர் நாணமே அவர்களை வதைக்கிறது: ‘பொறாமையற்ற, இனிமையாகப் பேசும், நீண்ட கைகளுடைய ராகவன் எங்களால் காட்டுக்குக் கொண்டு செல்லப்பட்டான் என்று எப்படிச் சொல்ல முடியும்? அல்லது நாங்கள் என்னதான் சொல்வோம்?’ ராமனைத் திருப்புவதற்காகச் சென்றவர்களே அவன் காட்டுக்குச் சென்றதற்குச் சாட்சிகளானார்கள் என்பதே இந்த வேதனை. ‘ராகவன் இல்லாமல் எங்களைக் கண்டு, பெண்டிரும் குழந்தைகளும் முதியோரும் உள்ள அந்த நகரம் வாடி மகிழ்ச்சியற்றதாகும். அந்த வீரனான மகாத்மாவுடன் என்றும் வாழ்வதற்காகவே நாங்கள் புறப்பட்டோம்; அவனை இழந்து மீண்டும் அந்த நகரத்தை எப்படிக் காண்போம்?’ 9-ஆம் சுலோகத்தில் ‘அந்த ராகவன் எங்களால் கொண்டு செல்லப்பட்டான்’ என்ற வாக்கியத்தில் தனி வேதனை — ராமனைத் திருப்புவதற்காகவே அவர்கள் வந்திருந்தனர்; விளைவாகவோ அவன் காட்டுக்குச் சென்றதில் உடன் பயணிகளாகவே ஆனார்கள். 10-ஆம் சுலோகத்தில் ‘பெண்டிரும் குழந்தைகளும் முதியோரும்’ என்று நகரத்தின் எல்லாப் பிரிவினரும் கொள்ளப்படுகின்றனர்.

இவ்வாறு பலவிதமாகப் பேசிக்கொண்டு, கைகளை உயர்த்திக்கொண்டு, கன்றைப் பறிகொடுத்த சிறந்த பசுக்களைப் போல அந்த மக்கள் புலம்பினர். கன்று கொல்லப்பட்டபோது பசு எப்படிக் கதறுமோ அப்படியே அவர்களுடைய கதறல் இருந்தது. பின்னர் அவர்கள் வழியைப் பின்பற்றிச் சிறிது நேரம் சென்று, வழி மறைந்ததால் பெரும் மனச்சோர்வில் மூழ்கினர். தேர்ச் சக்கரத்தின் தடமே அவர்களுக்கு ஆதாரமாக இருந்தது; அது சுமந்திரன் செய்த வடதிசைப் பயணத்தால் மறைந்துவிட்டது. ஆகவே தேர்த்தடத்தைப் பின்பற்றியே மன உறுதியுடைய அவர்கள் திரும்பினர் — ‘இது என்ன? என்ன செய்வோம்? தெய்வத்தால் தாக்கப்பட்டோம்’ என்று சொல்லிக்கொண்டு. களைத்த மனமுடைய அவர்கள் அனைவரும் வந்த வழியிலேயே அயோத்திக்குத் திரும்பினர் — சான்றோர் அனைவரும் வேதனையுற்றிருந்த அந்த நகரத்துக்கு. 12-ஆம் சுலோகத்தில் ‘கைகளை உயர்த்தி’ என்பது புலம்பலின் தொன்மையான முத்திரை. 14-ஆம் சுலோகத்தில் ‘தெய்வத்தால் தாக்கப்பட்டோம்’ என்ற சொல்லால் அவர்கள் தங்கள் கவனக்குறைவைத் தெய்வத்தின் மேல் சுமத்துகிறார்கள்; இதுவும் துயரத்தின் ஒரு போக்கே.

அந்த நகரத்தைப் பார்த்து, அதன் சீரழிவால் கலங்கிய மனமுடைய அவர்கள் துயரத்தால் வதைபட்ட கண்களால் கண்ணீர் உகுத்தனர். அவர்கள் கூறுகின்றனர்: ‘ராமனை இழந்த இந்த நகரம், கருடனால் மடுவிலிருந்து பாம்பு தூக்கிச் செல்லப்பட்ட நதி போல ஒளிரவில்லை.’ இந்த உவமை உருக்கமானது — நதியின் நீர் அப்படியே இருக்கிறது, ஆனால் அதன் உயிரான நாகம் போய்விட்டது; அதுபோல நகரத்தின் மாளிகைகள் நிற்கின்றன, ராமனோ இல்லை. உணர்விழந்த அவர்கள் நிலவற்ற வானம் போலவும், நீரற்ற கடல் போலவும், மகிழ்ச்சி அழிந்த நகரத்தைக் கண்டனர். துயரத்தால் துயருற்ற அவர்கள் பெருஞ்செல்வமுடைய வீடுகளுக்குள் நுழைந்தும், மகிழ்ச்சி முற்றிலும் அழிந்தவர்களாகச் சொந்தத்தாரையோ அயலாரையோ பார்த்தும் அடையாளம் காணவில்லை — மகனையும் நண்பனையும்கூட அடையாளம் காணவில்லை. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் நகரத்தின் வெறுமையைத் தொடங்கி, அடுத்த சர்க்கத்தின் பெண்டிர் புலம்பலைக் குறிக்கிறது. ‘க்ஷயம்’ என்பது இங்கே நகரத்தின் செழிப்பு இழப்பு. ‘பெருஞ்செல்வமுடைய வீடுகள்’ என்ற சொல்லின் கருத்து — செல்வம் நிற்கிறது, மகிழ்ச்சியோ போய்விட்டது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪುರಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಚ್ಚರ ಮತ್ತು ಅವರ ಶೋಕ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ಆ ಪುರಜನರು ಶೋಕದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟವರಾದರು — ದೇಹ ಸ್ತಬ್ಧ, ಮನಸ್ಸು ಶೂನ್ಯ. ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಅವರು ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡಿದರೂ ರಾಮನ ಸುಳಿವನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ‘ಆಲೋಕ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಗುರುತು; ರಾಮನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಅನಂತರ ಆ ಧೀಮಂತನಿಂದ ಅಗಲಿದ, ವಿಷಾದದಿಂದ ಆರ್ತವಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅವರು, ವಿವೇಕಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ದೀನರಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡತೊಡಗಿದರು. ವಿವೇಕಿಗಳಲ್ಲೂ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹತಚೇತಸ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಚೈತನ್ಯದ ನಾಶವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಫಲವೇ ಜಡತೆ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನೀಷಿಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ವಿವೇಕಿಗಳಾದವರೂ ಇಂದು ದೀನರು ಎಂಬುದರಿಂದ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ನಾವು ಇಂದು ವಿಶಾಲವಕ್ಷನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದಾದೆವೋ ಆ ನಿದ್ರೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ ಕರ್ಮವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಭಕ್ತರಾದ ಜನರನ್ನು ತೊರೆದು ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹೋದನು? ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ತಂದೆ ಕಾಪಾಡುವಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಸದಾ ಕಾಪಾಡುವ ಆ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಮ್ಮನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋದನು?’ ಆತ್ಮನಿಂದೆ, ವಿಸ್ಮಯ, ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇವು ಶೋಕದ ಮೂರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಂತಗಳು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಾವನ್ನಪ್ಪೋಣ, ಅಥವಾ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳೋಣ; ರಾಮನಿಲ್ಲದ ನಮಗೆ ಬದುಕಿನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ‘ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಡೆದು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಾಪಸ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಹೊಸ ವೇಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ನಿನ್ನೆ ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಬೇಕಿದ್ದವನು ಇಂದು ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ತಾಪಸ. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಪಿತೃಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮತ್ತೆ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಒಣಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಚಿತೆಯನ್ನು ಉರಿಸಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ.’ ಆದರೆ ಅನಂತರ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಅವರನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಘವನನ್ನು ನಾವೇ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದೆವು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ ಸರಿ? ಅಥವಾ ನಾವು ಏನನ್ನು ಹೇಳುವೆವು?’ ಯಾರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದು ಹೋದರೋ ಅವರೇ ಅವನ ವನಗಮನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾದರು ಎಂಬುದೇ ಈ ವೇದನೆ. ‘ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಾಲರು ವೃದ್ಧರು ಸಹಿತವಾದ ಆ ನಗರಿ ದೀನವಾಗಿ ಆನಂದರಹಿತವಾಗುವುದು. ಆ ವೀರನಾದ ಮಹಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿತ್ಯವೂ ವಾಸಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಹೊರಟೆವು; ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೆ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡುವೆವು?’ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆ ರಾಘವನನ್ನು ನಾವೇ ಕರೆದೊಯ್ದೆವು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವೇದನೆಯಿದೆ — ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದೇ ಬಂದಿದ್ದರು, ಫಲತಃ ಅವನ ವನಗಮನದ ಸಹಯಾತ್ರಿಗಳೇ ಆದರು. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಾಲರು ವೃದ್ಧರು ಸಹಿತ’ ಎಂದು ನಗರದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಬಾಲರು, ವೃದ್ಧರು.

ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಆ ಜನರು ವಿಲಪಿಸಿದರು — ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಸುಗಳಂತೆ. ಕರು ಸತ್ತಾಗ ಹಸು ಹೇಗೆ ಕೂಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು ಅವರ ರೋದನ. ಅನಂತರ ಅವರು ದಾರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಹೋಗಿ, ದಾರಿ ಕಳೆದುಹೋದುದರಿಂದ ಮಹಾ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗುರುತೇ ಅವರಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು; ಅದೂ ಸುಮಂತ್ರನು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋದುದರಿಂದ ಅಳಿಸಿಹೋಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಥಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ಆ ಮನಸ್ವಿಗಳು ‘ಇದೇನು? ಏನು ಮಾಡುವುದು? ದೈವದಿಂದ ನಾವು ಹತರಾದೆವು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ದಣಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದರು — ಸಜ್ಜನರೆಲ್ಲರೂ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿಗೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ’ ಎಂಬುದು ವಿಲಾಪದ ಪ್ರಾಚೀನ ಮುದ್ರೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದೈವದಿಂದ ಹತರಾದೆವು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ಶೋಕದ ಒಂದು ಗತಿ.

ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದರ ಶ್ರೀಹಾನಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡು ಅವರು ಶೋಕಪೀಡಿತವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಈ ನಗರಿ, ಗರುಡನು ಮಡುವಿನಿಂದ ಸರ್ಪವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದ ನದಿಯಂತೆ, ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ನದಿಯ ನೀರು ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಾಣದಂತಿದ್ದ ನಾಗನು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನಗರಿಯ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಇವೆ, ರಾಮನಾದರೋ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟ ಅವರು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಆನಂದ ಹತವಾದ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡರು. ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಅವರು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಸ್ವಜನರನ್ನಾಗಲೀ ಪರರನ್ನಾಗಲೀ ನೋಡಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ — ಮಗನನ್ನೂ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಸಹ ಅವರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸ್ತ್ರೀವಿಲಾಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷಯ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಶ್ರೀಹಾನಿ. ‘ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನೆಗಳು’ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಂಪತ್ತು ಉಳಿದಿದೆ, ಹರ್ಷವಾದರೋ ಹೋಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന പൗരന്മാരെ വിട്ട് രഥത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ അവരുടെ ഉണർവും ശോകവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ രാഘവനില്ലാതെ ആ പൗരന്മാർ ശോകത്താൽ ആഹതരായി, ചേഷ്ടയറ്റവരും ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവരുമായി — ശരീരം സ്തംഭിച്ചു, മനസ്സ് ശൂന്യമായി. ശോകജമായ കണ്ണീരാൽ തളർന്ന അവർ അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കിയിട്ടും രാമന്റെ ഒരു ‘ആലോക’വും കണ്ടില്ല. ‘ആലോകം’ എന്നാൽ ഇവിടെ ദർശനം അല്ലെങ്കിൽ അടയാളം; രാമനെ മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാൽപ്പാടുപോലും കണ്ടില്ല എന്നാണ് ഭാവം. തുടർന്ന് ആ ധീമാനെ നഷ്ടപ്പെട്ട്, വിഷാദത്താൽ ആർത്തമായ മുഖങ്ങളോടെ, മനീഷികളായിരുന്നിട്ടും ദീനരായി അവർ കരുണമായ വാക്കുകൾ പറയാൻ തുടങ്ങി. വിവേകികൾക്കുപോലും ശോകത്തിൽ വിവേകം നിലനിൽക്കുന്നില്ല എന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവർ’ എന്ന പദത്താൽ ചൈതന്യത്തിന്റെതന്നെ നാശം പറയപ്പെടുന്നു; ശോകത്തിന്റെ ആദ്യഫലം ജഡതയാണല്ലോ. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മനീഷികൾ’ എന്ന വിശേഷണം സപ്രയോജനമാണ് — വിവേകികളായവർപോലും ഇന്ന് ദീനരാണ് എന്നതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ധ്വനിക്കുന്നു.

അവർ പറയുന്നു — ‘ആ ഉറക്കത്തിനു ധിക്, അതുമൂലം ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട ഞങ്ങൾ ഇന്ന് വിശാലവക്ഷസ്കനും മഹാബാഹുവുമായ രാമനെ കാണുന്നില്ല. പ്രവൃത്തികൾ ഒരിക്കലും പാഴാകാത്ത മഹാബാഹുവായ രാമൻ ഭക്തരായ ജനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് താപസവേഷത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രവാസത്തിനു പോയി? അച്ഛൻ ഔരസപുത്രന്മാരെയെന്നപോലെ ഞങ്ങളെ എപ്പോഴും പാലിച്ചിരുന്ന ആ രഘുശ്രേഷ്ഠൻ ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് കാട്ടിലേക്ക് എങ്ങനെ പോയി?’ ആത്മനിന്ദ, വിസ്മയം, ചോദ്യം — ഇവ മൂന്നും ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ഘട്ടങ്ങളാണ്. ഒടുവിൽ അവർ മരണംതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ‘ഇവിടെത്തന്നെ നമുക്കു മരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ മഹാപ്രസ്ഥാനം ചെയ്യാം; രാമനില്ലാത്ത നമുക്കു ജീവിതംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ ‘മഹാപ്രസ്ഥാനം’ എന്നത് വടക്കുദിക്കിലേക്കു നടന്ന് പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന പ്രാചീനവിധിയാണ്. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘താപസൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ പുതിയ വേഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്നലെ രാവിലെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടേണ്ടിയിരുന്നവൻ ഇന്ന് മരവുരിയുടുത്ത താപസനാണ്. ആറാമത്തേതിൽ ‘അച്ഛൻ ഔരസപുത്രന്മാരെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാജാവിന്റെ പ്രജാപാലനം പിതൃധർമത്തിനു തുല്യമാണെന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

വീണ്ടും അവർ പറയുന്നു — ‘ഇവിടെ ഉണങ്ങിയ വലിയ മരത്തടികൾ ധാരാളമുണ്ട്; അവകൊണ്ട് ചിതയൊരുക്കി ജ്വലിപ്പിച്ച് നമുക്കെല്ലാവർക്കും അതിൽ പ്രവേശിക്കാം.’ എന്നാൽ തുടർന്ന് ലജ്ജതന്നെ അവരെ ബാധിക്കുന്നു — ‘അസൂയയില്ലാത്തവനും പ്രിയം പറയുന്നവനുമായ മഹാബാഹു രാഘവനെ ഞങ്ങൾ കാട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി എന്ന് എങ്ങനെ പറയും? അല്ലെങ്കിൽ ഞങ്ങൾ എന്തു പറയും?’ രാമനെ മടക്കിക്കൊണ്ടുവരാൻ പോയവർതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനയാത്രയുടെ സാക്ഷികളായിത്തീർന്നു എന്നതാണ് ഈ വേദന. ‘രാഘവനില്ലാതെ ഞങ്ങളെ കാണുമ്പോൾ ആ നഗരം സ്ത്രീകളോടും ബാലന്മാരോടും വൃദ്ധരോടുംകൂടി ദീനവും ആനന്ദമില്ലാത്തതുമാകും. ആ വീരനായ മഹാത്മാവിനോടൊപ്പം എന്നും വസിക്കാനായാണ് ഞങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടത്; അവനില്ലാതെ ആ നഗരത്തെ ഞങ്ങൾ വീണ്ടും എങ്ങനെ കാണും?’ ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആ രാഘവനെ ഞങ്ങൾ കൊണ്ടുപോയി’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക വേദനയുണ്ട് — അവർ രാമനെ മടക്കാനാണ് വന്നത്, ഫലത്തിലാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനയാത്രയിലെ സഹയാത്രികരായിത്തീർന്നു. പത്താമത്തേതിൽ ‘സ്ത്രീകളോടും ബാലന്മാരോടും വൃദ്ധരോടുംകൂടി’ എന്നതിലൂടെ നഗരത്തിലെ എല്ലാ വർഗങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു — സ്ത്രീകൾ, ബാലന്മാർ, വൃദ്ധർ.

ഇങ്ങനെ പലവിധം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കൈകളുയർത്തി ആ ജനങ്ങൾ വിലപിച്ചു — കിടാങ്ങൾ കൊല്ലപ്പെട്ട ഉത്തമപശുക്കളെപ്പോലെ. കിടാവു കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾ പശുവിനുണ്ടാകുന്ന കരച്ചിൽ എങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെയായിരുന്നു അവരുടേതും. തുടർന്ന് അവർ വഴിയടയാളം പിന്തുടർന്ന് അല്പനേരം പോയി, വഴി നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ വലിയ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങി. രഥത്തിന്റെ ചക്രച്ചാലുകളായിരുന്നു അവരുടെ ആധാരം; സുമന്ത്രൻ വടക്കോട്ടു മുഖമായി ഓടിച്ചതിനാൽ അതും മാഞ്ഞുപോയി. അതിനാൽ രഥമാർഗം പിന്തുടർന്നുതന്നെ ആ മനസ്വികൾ മടങ്ങി, ‘ഇതെന്താണ്? ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യും? ദൈവം ഞങ്ങളെ തകർത്തു’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്. ക്ഷീണിച്ച മനസ്സോടെ അവരെല്ലാം വന്ന വഴിയിലൂടെത്തന്നെ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങി — എല്ലാ സജ്ജനങ്ങളും വ്യഥിതരായിരുന്ന ആ നഗരത്തിലേക്ക്. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കൈയുയർത്തി’ എന്നത് വിലാപത്തിന്റെ പ്രാചീനമുദ്രയാണ്. പതിനാലാമത്തേതിൽ ‘ദൈവം ഞങ്ങളെ തകർത്തു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവർ തങ്ങളുടെ അശ്രദ്ധ ദൈവത്തിൽ ആരോപിക്കുന്നു; ഇതും ശോകത്തിന്റെ ഒരു ഗതിയാണ്.

ആ നഗരത്തെ കണ്ട് നാശത്താൽ വ്യാകുലമനസ്കരായ അവർ ശോകപീഡിതമായ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് കണ്ണീരൊഴുക്കി. അവർ പറയുന്നു — ‘ഗരുഡൻ തടാകത്തിൽനിന്ന് സർപ്പത്തെ റാഞ്ചിക്കൊണ്ടുപോയ നദിയെപ്പോലെ, രാമനില്ലാത്ത ഈ നഗരം ശോഭിക്കുന്നില്ല.’ ഈ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — നദിയിലെ ജലം അവിടെത്തന്നെയുണ്ട്, എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രാണനായ നാഗം പോയിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ നഗരത്തിലെ പ്രാസാദങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു, രാമനാകട്ടെ ഇല്ല. ബോധമറ്റ അവർ, ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ, ജലമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലെ, ആനന്ദം നശിച്ച നഗരത്തെ കണ്ടു. ദുഃഖത്താൽ ദുഃഖം ബാധിച്ച അവർ മഹാധനമുള്ള ഭവനങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും, ഹർഷം നശിച്ചവരായി, സ്വജനങ്ങളെയും അന്യരെയും നോക്കിയിട്ടും തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല — മകനെയും മിത്രത്തെയുംപോലും തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം നഗരത്തിന്റെ ശൂന്യതയിൽ തുടങ്ങി അടുത്ത സർഗത്തിലെ സ്ത്രീവിലാപത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ക്ഷയം’ എന്നാൽ ഇവിടെ നഗരത്തിന്റെ ശ്രീഹാനി. ‘മഹാധനമുള്ള ഭവനങ്ങൾ’ എന്നു പറഞ്ഞതിന്റെ താത്പര്യം — ധനം നിലനിൽക്കുന്നു, ഹർഷമാകട്ടെ പോയിരിക്കുന്നു എന്നാണ്.

In the previous sarga Rāma had left the sleeping townspeople and set out in his chariot; this sarga tells of their waking and their grief. When the night brightened into dawn and Rāghava was gone, the citizens were struck down by sorrow: they could not move, and their wits had left them, their bodies rigid and their minds blank, for the first fruit of grief is numbness. Worn out by tears, they looked this way and that, but could not catch even a glimpse of Rāma, not so much as a trace of where he had gone. Then, bereft of that wise man, their faces drawn with despair, those thoughtful men, now wretched, began to speak in pitiful words. Calling them thoughtful is deliberate: that even such men were now helpless shows how deep the grief was, for in sorrow even the wise lose their judgement.

A curse on that sleep, they said, which robbed us of our senses, so that today we cannot see broad-chested, mighty-armed Rāma. How could the mighty-armed Rāma, whose every act bears fruit, abandon the people devoted to him and go into exile as an ascetic? He who always protected us as a father protects the sons of his own body, how could that best of the Raghus leave us and go to the forest? Blaming themselves, wondering, questioning: these are the natural stages of grief. The word "ascetic" marks his new dress: the man who was to have been consecrated heir that very morning was now a hermit in bark clothes. And the image of the father shows that a king's care for his people is like a father's duty. At last they longed only for death: let us die here, or set out on the great last journey, the ancient practice of walking north until life gives out; what use is life to us without Rāma?

There is plenty of dry wood here and great logs, they said again; let us kindle a pyre and all of us enter it. But then shame weighed on them. How could they bear to say that they had led away Rāghava, the mighty-armed, who found fault with no one and spoke kindly to all? What would they say? The pain was that they had gone out to bring Rāma back, and had ended up as companions of his journey into the forest. Seeing us return without Rāghava, they said, the city with its women, children and old people will be wretched and joyless. We set out to live always with that heroic, great-souled man; parted from him, how can we look on that city again?

Saying many such things, the people threw up their arms and wailed like lead-cows whose calves have been killed, raising the cry a cow raises over her slain calf, the ancient gesture of lament. They followed the track for a little while, and when it was lost they were overcome by deep despair. The wheel ruts of the chariot had been their only guide, and they had been blotted out by the northward drive Sumantra had made. So, following the chariot's track, those stout-hearted men turned back, saying: What is this? What are we to do? Fate has struck us down. In blaming fate they laid their own lapse upon destiny, which is another of grief's turns. Weary at heart, they all went back the way they had come and reached Ayodhyā, the city where every good man was in distress.

Looking at the city, their minds distraught at its loss of splendour, they wept with eyes heavy with sorrow. Without Rāma, they said, this city has lost its beauty, like a river whose serpent Garuḍa has snatched from its pool. The image is piercing: the river's water remains, but the serpent that was its life is gone, and in the same way the city's palaces still stand, but Rāma is not there. Dazed, they saw the city robbed of all joy, like a sky without the moon or a sea without water. Stricken by sorrow upon sorrow, they entered their richly furnished houses with all their gladness gone, and looking about them they could no longer tell their own people from strangers, and did not even recognise son or friend. The wealth remained, but the joy had gone. So the sarga begins the picture of the empty city and leads into the lament of the women in the next.