पूर्वसर्गे पौरैः द्विजैः च अनुगम्यमानः रामः अयोध्यातः निर्गत्य सायं तमसायाः तीरम् आससाद। अस्मिन् सर्गे सः तस्याः नद्याः रमणीयं तीरम् आश्रित्य तत्र निवासम् अकरोत्। सीताम् उदीक्ष्य सः सौमित्रिं प्रति अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, वनवासाय प्रस्थितानाम् अस्माकम् इयम् अद्य प्रथमा निशा; तव भद्रं भवतु, त्वया उत्कण्ठा न कर्तव्या।’ प्रथमा रात्रिः हि सर्वस्य नूतनस्य जीवनस्य परीक्षा; तस्मात् रामः प्रथमम् एव भ्रातरं स्थिरीकरोति। ततः सः वनशोभां दर्शयति — ‘पश्य एतानि शून्यानि अरण्यानि; तानि समन्ततः रुदन्ति इव प्रतीयन्ते। मृगाः द्विजाः च यथास्वं निलयम् आगत्य तत्र निलीनाः; तेषाम् एव रुतेन इयं वनस्थली व्याप्ता।’ अनन्तरं तस्य चित्तं नगरं प्रति गच्छति — ‘अद्य मम पितुः राजधानी अयोध्या नगरी स्त्रीभिः पुरुषैः च सह गतान् अस्मान् अनुशोचिष्यति, अत्र संशयः नास्ति।’ एवम् आरम्भे एव द्वे वस्तुनी सूचिते — एकतः भ्रातुः मनसः स्थैर्यम्, अन्यतः त्यक्तस्य नगरस्य शोकः। अयं सर्गः तम् एव शोकं परिहर्तुं कृतस्य उपायस्य कथा। ‘तमसा’ इति नाम्नी नदी अयोध्यायाः दक्षिणतः प्रवहति; तस्याः तीरम् एव प्रथमं विश्रामस्थानम्। अल्पम् एव अन्तरं गत्वा रामः तत्र न्यवसत्, यतः पौराः सर्वे पदातयः एव अनुगच्छन्ति स्म।

रामः वदति यत् अयोध्यानिवासिनः मनुजाः बहुभिः गुणैः महाराजं दशरथं, तथा लक्ष्मणं, माम्, शत्रुघ्नं भरतं च अनुरक्ताः; अतः एव ते अस्मान् अनुगन्तुं न विरमन्ति। अनुरागः एव तेषां क्लेशस्य मूलम् इति रामः जानाति। किन्तु पितरं यशस्विनीं मातरं च चिन्तयन् सः शङ्कते — ‘तौ अभीक्ष्णशः रुदन्तौ कदाचित् अन्धौ न भवेताम्।’ इयं शङ्का पुत्रस्य स्नेहात् एव जायते, न तु निराशातः। पुनः च सः स्वयम् एव आश्वासनं लभते — ‘भरतः खलु धर्मात्मा; सः धर्मार्थकामसहितैः वाक्यैः पितरं मातरं च आश्वासयिष्यति। भरतस्य आनृशंस्यं पुनः पुनः संचिन्त्य अहं पितरं मातरं च न अनुशोचामि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः भरते यम् एव विश्वासं वहति, सः विश्वासः अग्रिमेषु सर्गेषु सत्यः एव सिद्ध्यति; मातुः कैकेय्याः वरेण पुत्रः भरतः न दूष्यते। एतेन रामस्य समदृष्टिः प्रकाश्यते। षष्ठे श्लोके ‘नौ’ इति द्विवचनेन पितरौ एव निर्दिष्टौ; ‘अभीक्ष्णशः’ इति पदेन अविच्छिन्नं रोदनं सूचितम्। सप्तमे ‘धर्मार्थकामसहितैः’ इति त्रिवर्गसंगतानि वाक्यानि उक्तानि, यैः शोकः शान्तः भवति।

ततः रामः लक्ष्मणम् आह — ‘नरव्याघ्र, माम् अनुव्रजता त्वया महत् कार्यं कृतम्; अन्यथा वैदेह्याः रक्षणार्थं मया अन्यः सहायः अन्वेष्टव्यः अभविष्यत्।’ लक्ष्मणस्य आगमनं न केवलं स्नेहचेष्टा, अपि तु रक्षणस्य आवश्यकम् अङ्गम् इति रामः स्पष्टं वदति। वन्ये विविधे फलमूले सत्यपि सः अद्य अद्भिः एव निशां वस्तुं रोचयते — प्रथमा वनरात्रिः तपसा एव आरब्धव्या, सुखेन न इति आशयः। एवम् उक्त्वा सः सुमन्त्रम् अपि वदति — ‘सौम्य, अश्वेषु अप्रमत्तः भव।’ सूर्ये अस्तं गते सुमन्त्रः अश्वान् संयम्य तेषाम् अग्रे प्रभूतं यवसं कृत्वा रामस्य प्रत्यनन्तरः बभूव। राजसेवकः अपि वने तथैव स्वधर्मं पालयति; रथः अश्वाः सारथिः च अद्यापि राजपुत्रस्य सन्निधौ वर्तन्ते इति अत्र सूच्यते। ‘अद्भिः एव वत्स्यामि’ इति अनेन पयोव्रतम् इव किञ्चित् नियमं सः आदत्ते। एतत् च सः न अन्येभ्यः विदधाति, स्वयम् एव आचरति — नियमः आत्मनि प्रथमं प्रयोक्तव्यः इति नीतिः। दशमे श्लोके ‘वन्ये अपि विविधे सति’ इति वाक्येन सूच्यते यत् वने फलमूलानां न अभावः; तथापि सः जलमात्रेण एव तुष्यति।

शिवां संध्याम् उपास्य रात्रिम् उपागतां दृष्ट्वा सूतः सौमित्रिणा सह रामस्य शयनं चक्रे। वनवासे अपि संध्योपासनं न त्यक्तम् इति अत्र दर्शितम्। तमसातीरे वृक्षदलैः वृतां तां शय्यां वीक्ष्य रामः सभार्यः लक्ष्मणेन सार्धं संविवेश। राजप्रासादस्य शयनात् वृक्षपर्णशय्यां प्रति अयं परिवर्तः तेन अक्लेशेन एव स्वीकृतः। श्रान्तं सभार्यं सम्प्रसुप्तं भ्रातरं सम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः सूताय रामस्य विविधान् गुणान् कथयामास। एवं गुणान् ब्रुवतः जाग्रतः एव तयोः सा रात्रिः व्यतीता, रविः च उदितः — लक्ष्मणस्य जागरणं भक्तेः एव लक्षणम्। गोकुलैः आकुलं तमसायाः तीरम्; ततः विदूरतः रामः प्रकृतिभिः सह तां रात्रिम् अवसत्। अत्र मुद्रणे ‘संसक्तान्’ इति पाठः, समीक्षितसंस्करणे तु ‘संसुप्तान्’ — उभयोः अर्थः प्रायः समानः, हिन्दीव्याख्या च ‘परस्परं संसक्ताः सुप्ताः’ इति उभयम् एव आश्रयति। षोडशे श्लोके ‘जाग्रतोः’ इति द्विवचनम्; सूतः लक्ष्मणः च उभौ अपि जाग्रतौ आस्ताम्। सप्तदशे ‘प्रकृतिभिः सह’ इति पदेन प्रजाजनाः एव ‘प्रकृतयः’ इति उच्यन्ते, यथा राजनीतिशास्त्रे। एवं प्रथमा वनरात्रिः शान्ता एव अतीता; शोकः तु नगरे एव अवशिष्टः।

प्रभाते महातेजाः रामः उत्थाय ताः प्रकृतीः निशाम्य पुण्यलक्षणं भ्रातरं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, पश्य; एते पौराः गृहेषु निर्व्यपेक्षाः, अस्मासु एव व्यपेक्षावन्तः, वृक्षमूलेषु संसक्ताः शेरते। अस्मन्निवर्तने ते यं नियमं कुर्वन्ति, तेन ज्ञायते — प्राणान् अपि न्यसिष्यन्ति, निश्चयं तु न त्यक्ष्यन्ति। अतः यावत् एव ते संसुप्ताः, तावत् एव लघु रथम् आरुह्य वयम् अकुतोभयं पन्थानं गच्छामः।’ अत्र रामस्य युक्तिः विचारणीया — स्नेहेन बद्धान् जनान् न बलेन न वचसा अपि निवर्तयितुं शक्यते; ते हि प्राणत्यागम् अपि निश्चयात् लघु मन्यन्ते। तान् अनायासेन मोचयितुं गूढप्रस्थानम् एव एकः उपायः। अत एव एषा चेष्टा न वञ्चना, अपि तु करुणायाः एव रूपान्तरम्। एकोनविंशे श्लोके ‘व्यपेक्षा’ इति आशा अपेक्षा वा; पौराणां सर्वा अपि आशा रामे एव निहिता, गृहेषु तु न काचित्। विंशे ‘नियमः’ इति प्रायोपवेशनसदृशः दृढसंकल्पः। एकविंशे ‘अकुतोभयं पन्थानम्’ इति यस्मात् कुतः अपि भयं नास्ति सः मार्गः; अनेन रामस्य निर्भयता तथा मार्गस्य क्षेमता उभे अपि सूचिते।

‘एवं कृते इक्ष्वाकुपुरवासिनः पुनः अनुरक्ताः सन्तः मां प्रति वृक्षमूलेषु संश्रिताः न स्वप्स्यन्ति’ इति रामः वदति। ततः सः राजधर्मस्य सारम् एव उपदिशति — ‘नृपात्मजैः हि पौराः आत्मकृतात् दुःखात् विप्रमोचनीयाः, न तु स्वकीयेन दुःखेन योजनीयाः।’ राजपुत्रस्य दुःखं प्रजासु न संक्रमणीयम् इति एषा दृष्टिः सर्वत्र अयोध्याकाण्डे अनुवर्तते। साक्षात् धर्मम् इव स्थितं रामं लक्ष्मणः अब्रवीत् — ‘प्राज्ञ, मह्यम् अपि तथैव रोचते; क्षिप्रम् आरुह्यताम्।’ अनुमतिम् इच्छन् न विवादम् इति लक्ष्मणस्य स्वभावः। ततः रामः सूतं वदति — ‘शीघ्रं रथः संयुज्यताम्; इतः अहं वनं गमिष्यामि।’ सुमन्त्रः संत्वरितः तैः हयोत्तमैः स्यन्दनं योजयित्वा प्राञ्जलिः न्यवेदयत् — ‘महाबाहो, रथिनां वर, रथः युक्तः; ससीतः सलक्ष्मणः त्वरया आरोह; भद्रं ते।’ एवं निशान्ते एव गूढं प्रयाणं सज्जीकृतम्। चतुर्विंशे श्लोके रामः ‘साक्षात् धर्मः इव स्थितः’ इति वर्णितः — अयं सर्गेषु पुनः पुनः आवर्तमानः उपमाविशेषः। सप्तविंशे सुमन्त्रः ‘रथिनां वर’ इति सम्बोधयति, यतः अद्यापि सः राजपुत्रम् एव पश्यति, न तापसम्। द्वाविंशे श्लोके रामस्य करुणा प्रत्यक्षा — पौराणां पुनःक्लेशः एव तस्य प्रधानं चिन्ताविषयः, न तु स्वकीयः श्रमः।

सपरिच्छदः रामः तं स्यन्दनम् अधिष्ठाय शीघ्रगाम् आकुलावर्तां तमसां नदीम् अतरत्। संतीर्य च महाबाहुः श्रीमान् शिवम् अकण्टकं महामार्गं प्रापद्यत, यः भयदर्शिनाम् अपि अभयः आसीत्। ततः पौराणां मोहनार्थं सः सूतम् अब्रवीत् — ‘सारथे, रथम् आरुह्य त्वम् उदङ्मुखः प्रयाहि; मुहूर्तं त्वरितं गत्वा रथं पुनः निवर्तय; यथा पौराः मम मार्गं न विद्युः, तथा समाहितः कुरु।’ रथचक्राणां लीखा एव अनुसरणस्य साधनम्; तां लीखां व्यामोहयितुम् एव अयं प्रयत्नः। सारथिः तथा एव अकरोत्, प्रत्यागम्य च रामाय स्यन्दनं न्यवेदयत्। ततः ससीतौ रघुवंशवर्धनौ तं संप्रयुक्तं रथं समास्थितौ; सारथिः च तुरंगमान् तपोवनगामिना पथा प्राचोदयत्। महारथः दाशरथिः प्रयाणमाङ्गल्यनिमित्तदर्शनार्थं प्रथमं रथम् उदङ्मुखं कारयित्वा ततः ससारथिः वनं ययौ। उत्तरा दिक् हि शुभा मङ्गला च इति शकुनशास्त्रे प्रसिद्धम्; अतः प्रयाणारम्भे तत्र एव रथः स्थापितः। एवम् अयं सर्गः पौरत्यागेन वनयात्रायाः द्वितीयं पर्व आरभते; अग्रिमे सर्गे प्रबुद्धानां पौराणां विलापः वर्ण्यते। चतुस्त्रिंशे श्लोके ‘महारथः’ इति पदेन रामस्य योधसामर्थ्यं स्मार्यते, यत् वनवासे अपि न नश्यति।

గత సర్గలో పౌరులూ ద్విజులూ అనుసరిస్తుండగా రాముడు అయోధ్య నుండి బయలుదేరి సాయంకాలానికి తమసా తీరాన్ని చేరాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ నది యొక్క రమణీయమైన తీరాన్ని ఆశ్రయించి అక్కడ నివసించాడు. సీతను చూసి అతడు సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, వనవాసానికి బయలుదేరిన మనకు ఈ రోజు ఇది మొదటి రాత్రి; నీకు శుభమగుగాక, నువ్వు దిగులు పడకూడదు.’ మొదటి రాత్రి ఏ కొత్త జీవితానికైనా పరీక్ష; అందుకే రాముడు ముందుగా సోదరుని స్థిరపరుస్తున్నాడు. తరువాత అతడు వనశోభను చూపిస్తాడు — ‘ఈ శూన్యమైన అరణ్యాలను చూడు; అవి అంతటా రోదిస్తున్నట్లు తోస్తున్నాయి. మృగాలూ పక్షులూ తమతమ నివాసాలకు చేరి అక్కడ దాగుకున్నాయి; వాటి కూతలతోనే ఈ వనప్రదేశం నిండి ఉంది.’ తరువాత అతని మనస్సు నగరం వైపు వెళ్తుంది — ‘ఈ రోజు మా తండ్రి రాజధాని అయిన అయోధ్యానగరం స్త్రీపురుషులతో కలిసి వెళ్ళిపోయిన మన కోసం శోకిస్తుంది, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఇలా ఆరంభంలోనే రెండు విషయాలు సూచించబడ్డాయి — ఒకవైపు సోదరుని మనస్సు స్థైర్యం, మరొకవైపు విడిచిపెట్టిన నగరపు శోకం. ఈ సర్గ ఆ శోకాన్నే పరిహరించడానికి చేసిన ఉపాయపు కథ. ‘తమస’ అనే పేరు గల నది అయోధ్యకు దక్షిణంగా ప్రవహిస్తుంది; దాని తీరమే మొదటి విశ్రాంతి స్థానం. కొద్ది దూరమే వెళ్ళి రాముడు అక్కడ నివసించాడు, ఎందుకంటే పౌరులందరూ కాలినడకనే అనుసరిస్తున్నారు.

అయోధ్యావాసులైన మనుష్యులు ఎన్నో గుణాల వల్ల మహారాజు దశరథుని పట్లా, లక్ష్మణుని పట్లా, తన పట్లా, శత్రుఘ్నభరతుల పట్లా అనురాగం గలవారని, అందుకే వారు తమను అనుసరించడం మానడం లేదని రాముడు అంటాడు. అనురాగమే వారి క్లేశానికి మూలమని రామునికి తెలుసు. కాని తండ్రినీ కీర్తిమంతురాలైన తల్లినీ తలచుకొని అతడు సందేహిస్తాడు — ‘వారిద్దరూ నిరంతరం ఏడుస్తూ ఏనాడైనా గుడ్డివారవుతారేమో.’ ఈ సందేహం కుమారుని ప్రేమ వల్లనే పుడుతుంది, నిరాశ వల్ల కాదు. మళ్ళీ అతడు తానే ఊరట పొందుతాడు — ‘భరతుడు నిజంగా ధర్మాత్ముడు; అతడు ధర్మార్థకామాలతో కూడిన మాటలతో తండ్రినీ తల్లినీ ఊరడిస్తాడు. భరతుని అనృశంసత్వాన్ని (క్రూరత్వం లేనితనాన్ని) మళ్ళీ మళ్ళీ తలచుకొని నేను తండ్రి గురించీ తల్లి గురించీ శోకించడం లేదు.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముడు భరతుని మీద ఉంచిన విశ్వాసం తరువాతి సర్గలలో నిజమేనని నిరూపితమవుతుంది; తల్లి కైకేయి వరం వల్ల కుమారుడు భరతుడు దూషితుడు కాడు. దీనితో రాముని సమదృష్టి ప్రకాశిస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ‘నౌ’ అనే ద్వివచనంతో తల్లిదండ్రులే నిర్దేశించబడ్డారు; ‘అభీక్ష్ణశః’ అనే పదంతో ఆగని రోదనం సూచించబడింది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘ధర్మార్థకామసహితమైన’ అనే మాటతో శోకాన్ని శాంతింపజేసే, త్రివర్గానికి అనుగుణమైన మాటలు చెప్పబడ్డాయి.

తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో అంటాడు — ‘నరవ్యాఘ్రా, నన్ను అనుసరించడం ద్వారా నువ్వు గొప్ప పని చేశావు; లేకపోతే వైదేహి రక్షణ కోసం నేను మరొక సహాయకుని వెదకవలసి వచ్చేది.’ లక్ష్మణుని రాక కేవలం ప్రేమచేష్ట కాదు, రక్షణకు అవసరమైన అంగమని రాముడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. అడవిలో రకరకాల పండ్లూ దుంపలూ ఉన్నా, ఈ రోజు నీళ్ళతోనే రాత్రి గడపడానికి అతడు ఇష్టపడుతున్నాడు — మొదటి వనరాత్రిని తపస్సుతోనే ప్రారంభించాలి, సుఖంతో కాదని ఆశయం. ఇలా చెప్పి అతడు సుమంత్రునితో కూడా ‘సౌమ్యా, గుర్రాల విషయంలో ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండు’ అంటాడు. సూర్యుడు అస్తమించగానే సుమంత్రుడు గుర్రాలను కట్టివేసి, వాటి ముందు సమృద్ధిగా గడ్డి వేసి రాముని దగ్గరకు వచ్చాడు. రాజసేవకుడు కూడా వనంలో అలాగే తన ధర్మాన్ని పాలిస్తున్నాడు; రథమూ గుర్రాలూ సారథీ ఇంకా రాజకుమారుని సన్నిధిలోనే ఉన్నాయని ఇక్కడ సూచించబడుతున్నది. ‘నీళ్ళతోనే గడుపుతాను’ అనే మాటతో అతడు పయోవ్రతం వంటి ఒక నియమాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు. దానిని అతడు ఇతరులకు విధించడు, తానే ఆచరిస్తాడు — నియమాన్ని మొదట తనకే అన్వయించుకోవాలనే నీతి. పదవ శ్లోకంలో ‘అడవిలో రకరకాలవి ఉన్నా’ అనే వాక్యంతో వనంలో పండ్లకూ దుంపలకూ లోటు లేదని సూచించబడుతుంది; అయినా అతడు నీటితోనే తృప్తిపడతాడు.

శుభమైన సంధ్యను ఉపాసించి, రాత్రి వచ్చిందని చూసి సూతుడు సౌమిత్రితో కలిసి రామునికి పడక సిద్ధం చేశాడు. వనవాసంలో కూడా సంధ్యోపాసన విడువబడలేదని ఇక్కడ చూపబడింది. తమసా తీరంలో చెట్ల ఆకులతో పరచిన ఆ పడకను చూసి రాముడు భార్యతో, లక్ష్మణునితో కలిసి పడుకున్నాడు. రాజప్రాసాదపు శయ్య నుండి చెట్ల ఆకుల పడకకు ఈ మార్పును అతడు ఏ క్లేశమూ లేకుండానే స్వీకరించాడు. అలసి భార్యతో కలిసి గాఢంగా నిద్రిస్తున్న అన్నను చూసి లక్ష్మణుడు సూతునికి రాముని రకరకాల గుణాలను చెప్పాడు. ఇలా గుణాలను చెప్పుకొంటూ మేలుకొని ఉండగానే వారిద్దరికీ ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది, సూర్యుడు ఉదయించాడు — లక్ష్మణుని జాగరణ భక్తికే లక్షణం. తమసా తీరం గోసమూహాలతో నిండి ఉంది; దానికి కొంచెం దూరంలో రాముడు ప్రజలతో కలిసి ఆ రాత్రి గడిపాడు. ఇక్కడ ముద్రణలో ‘సంసక్తాన్’ అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సంసుప్తాన్’ — రెండింటి అర్థమూ దాదాపు సమానమే, హిందీ వ్యాఖ్య ‘ఒకరినొకరు ఆనుకొని నిద్రిస్తున్నారు’ అని రెండింటినీ ఆశ్రయిస్తుంది. పదహారవ శ్లోకంలో ‘జాగ్రతోః’ అనేది ద్వివచనం; సూతుడూ లక్ష్మణుడూ ఇద్దరూ మేలుకొని ఉన్నారు. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘ప్రకృతులతో కలిసి’ అనే మాటలో, రాజనీతిశాస్త్రంలో వలె, ప్రజలే ‘ప్రకృతులు’ అని చెప్పబడుతున్నారు. ఇలా మొదటి వనరాత్రి శాంతంగానే గడిచింది; శోకం మాత్రం నగరంలోనే మిగిలిపోయింది.

ప్రభాతంలో మహాతేజస్వి అయిన రాముడు లేచి, ఆ ప్రజలను చూసి, పుణ్యలక్షణాలు గల సోదరుడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, చూడు; ఈ పౌరులు ఇళ్ళ మీద ఏ అపేక్షా లేకుండా, మన మీదనే అపేక్ష పెట్టుకొని, చెట్ల మొదళ్ళకు ఆనుకొని నిద్రిస్తున్నారు. మనల్ని వెనుకకు మరలించడానికి వారు చేస్తున్న నియమాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది — ప్రాణాలనైనా విడుస్తారు కాని నిశ్చయాన్ని విడువరు. కనుక వారు నిద్రిస్తున్నంతలోనే త్వరగా రథం ఎక్కి మనం ఏ భయమూ లేని దారిలో వెళ్ళిపోదాం.’ ఇక్కడ రాముని యుక్తి ఆలోచించదగినది — ప్రేమతో కట్టుబడిన జనాన్ని బలంతో గాని మాటతో గాని వెనుకకు మరలించలేము; వారు నిశ్చయం కంటే ప్రాణత్యాగాన్నే తేలికగా భావిస్తారు. వారిని శ్రమ లేకుండా విడిపించడానికి రహస్యంగా బయలుదేరడమే ఒకే ఉపాయం. కనుక ఈ చేష్ట వంచన కాదు, కరుణకే మరొక రూపం. పంతొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘వ్యపేక్ష’ అంటే ఆశ లేదా అపేక్ష; పౌరుల ఆశ అంతా రామునిలోనే నిలిచి ఉంది, ఇళ్ళలో ఏమీ లేదు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘నియమం’ అంటే ప్రాయోపవేశం వంటి దృఢసంకల్పం. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అకుతోభయమైన మార్గం’ అంటే ఎక్కడి నుండీ భయం లేని మార్గం; దీనితో రాముని నిర్భయత్వమూ మార్గపు క్షేమమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి.

‘ఇలా చేస్తే ఇక్ష్వాకుల నగరవాసులు మళ్ళీ అనురాగంతో నా కోసం చెట్ల మొదళ్ళను ఆశ్రయించి నిద్రించరు’ అని రాముడు అంటాడు. తరువాత అతడు రాజధర్మపు సారాన్నే ఉపదేశిస్తాడు — ‘రాజకుమారులు పౌరులను వారు తెచ్చుకున్న దుఃఖం నుండి విడిపించాలి, తమ సొంత దుఃఖంతో కలపకూడదు.’ రాజకుమారుని దుఃఖం ప్రజలకు సంక్రమించకూడదనే ఈ దృష్టి అయోధ్యాకాండ అంతటా కొనసాగుతుంది. సాక్షాత్ ధర్మంలా నిలిచిన రామునితో లక్ష్మణుడు అన్నాడు — ‘ప్రాజ్ఞా, నాకు కూడా అలాగే నచ్చింది; త్వరగా ఎక్కండి.’ వివాదం కాదు, అనుమతి కోరడమే లక్ష్మణుని స్వభావం. తరువాత రాముడు సూతునితో అంటాడు — ‘త్వరగా రథం సిద్ధం చేయి; ఇక్కడి నుండి నేను వనానికి వెళ్తాను.’ సుమంత్రుడు తొందరగా ఆ ఉత్తమమైన గుర్రాలను రథానికి కట్టి చేతులు జోడించి నివేదించాడు — ‘మహాబాహూ, రథికులలో శ్రేష్ఠుడా, రథం సిద్ధంగా ఉంది; సీతతో, లక్ష్మణునితో కలిసి త్వరగా ఎక్కు; నీకు శుభమగుగాక.’ ఇలా రాత్రి ముగిసేవేళనే రహస్య ప్రయాణం సిద్ధమైంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో రాముడు ‘సాక్షాత్ ధర్మంలా నిలిచినవాడు’గా వర్ణించబడ్డాడు — ఇది సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే ఒక ప్రత్యేక ఉపమానం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో సుమంత్రుడు ‘రథికులలో శ్రేష్ఠుడా’ అని సంబోధిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇప్పటికీ అతడు రాజకుమారునే చూస్తున్నాడు, తాపసిని కాదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో రాముని కరుణ ప్రత్యక్షం — పౌరులకు మళ్ళీ క్లేశం కలగడమే అతని ప్రధానమైన చింతావిషయం, తన శ్రమ కాదు.

పరివారంతో కూడిన రాముడు ఆ రథాన్ని అధిష్ఠించి వేగంగా ప్రవహించే, సుడిగుండాలతో నిండిన తమసానదిని దాటాడు. దాటిన తరువాత మహాబాహువూ శ్రీమంతుడూ అయిన అతడు భయాన్ని చూసేవారికి కూడా భయం లేని, శుభకరమైన, ముళ్ళు లేని పెద్ద దారిని చేరాడు. తరువాత పౌరులను భ్రమింపజేయడానికి అతడు సూతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సారథీ, నువ్వు రథం ఎక్కి ఉత్తరాభిముఖంగా వెళ్ళు; ఒక ముహూర్తం వేగంగా వెళ్ళి రథాన్ని మళ్ళీ వెనుకకు తిప్పు; పౌరులు నా దారిని తెలుసుకోలేనట్లు జాగ్రత్తగా చేయి.’ రథచక్రాల గీతలే అనుసరించడానికి సాధనం; ఆ గీతలను తికమకపెట్టడానికే ఈ ప్రయత్నం. సారథి అలాగే చేసి, తిరిగి వచ్చి రామునికి రథాన్ని నివేదించాడు. తరువాత సీతతో కూడిన రఘువంశవర్ధనులిద్దరూ సిద్ధం చేసిన ఆ రథాన్ని ఎక్కారు; సారథి తపోవనానికి వెళ్ళే దారిలో గుర్రాలను తోలాడు. మహారథుడైన దాశరథి ప్రయాణపు మంగళనిమిత్తాలను చూడడానికి మొదట రథాన్ని ఉత్తరాభిముఖంగా నిలిపి, తరువాత సారథితో కలిసి వనానికి వెళ్ళాడు. ఉత్తర దిక్కు శుభమైనదీ మంగళకరమైనదీ అని శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధం; అందుకే ప్రయాణారంభంలో రథం అక్కడే నిలుపబడింది. ఇలా ఈ సర్గ పౌరులను విడిచిపెట్టడంతో వనయాత్ర యొక్క రెండవ దశను ప్రారంభిస్తుంది; తరువాతి సర్గలో మేలుకొన్న పౌరుల విలాపం వర్ణించబడుతుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘మహారథుడు’ అనే పదంతో రాముని యోధసామర్థ్యం గుర్తుచేయబడుతుంది, అది వనవాసంలో కూడా నశించదు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் நகரத்தாராலும் அந்தணர்களாலும் பின்தொடரப்பட்ட ராமன் அயோத்தியிலிருந்து வெளியேறி மாலையில் தமசையின் கரையை அடைந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் அந்த நதியின் அழகிய கரையை அடைந்து அங்கே தங்கினான். சீதையைப் பார்த்துவிட்டு அவன் சுமித்திரையின் மைந்தனிடம் கூறினான்: ‘லக்ஷ்மணா, வனவாசத்துக்குப் புறப்பட்ட நமக்கு இன்று இதுவே முதல் இரவு; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நீ ஏக்கம் கொள்ள வேண்டாம்.’ முதல் இரவு எந்தப் புதிய வாழ்க்கைக்கும் சோதனை; ஆகவே ராமன் முதலிலேயே தம்பியை உறுதிப்படுத்துகிறான். பின்னர் அவன் காட்டின் அழகைக் காட்டுகிறான்: ‘வெறுமையான இந்தக் காடுகளைப் பார்; அவை சுற்றிலும் அழுவது போலத் தோன்றுகின்றன. விலங்குகளும் பறவைகளும் தத்தம் இருப்பிடங்களை அடைந்து அங்கே ஒடுங்கிவிட்டன; அவற்றின் ஒலியாலேயே இந்தக் காட்டுநிலம் நிறைந்துள்ளது.’ அதன் பின் அவன் மனம் நகரத்தை நோக்கிச் செல்கிறது: ‘இன்று என் தந்தையின் தலைநகரான அயோத்தி, பெண்டிருடனும் ஆடவருடனும், சென்றுவிட்ட நம்மைக் குறித்து வருந்தும்; இதில் ஐயமில்லை.’ இவ்வாறு தொடக்கத்திலேயே இரண்டு விஷயங்கள் குறிக்கப்படுகின்றன — ஒருபுறம் தம்பியின் மன உறுதி, மறுபுறம் விட்டு வந்த நகரத்தின் துயரம். இந்தச் சர்க்கம் அந்தத் துயரத்தைப் போக்கச் செய்த உபாயத்தின் கதை. ‘தமசை’ என்ற பெயருடைய நதி அயோத்திக்குத் தெற்கே ஓடுகிறது; அதன் கரையே முதல் ஓய்விடம். சிறிது தொலைவே சென்று ராமன் அங்கே தங்கினான், ஏனெனில் நகரத்தார் அனைவரும் காலால் நடந்தே பின்தொடர்ந்தனர்.

அயோத்தி வாழ் மக்கள் பல நற்பண்புகளால் மகாராஜா தசரதனிடமும், லக்ஷ்மணனிடமும், என்னிடமும், சத்ருக்னனிடமும் பரதனிடமும் பற்றுடையவர்கள்; ஆகவேதான் அவர்கள் நம்மைப் பின்தொடர்வதை நிறுத்தவில்லை என்று ராமன் கூறுகிறான். பற்றே அவர்களுடைய துன்பத்துக்கு வேர் என்று ராமன் அறிகிறான். ஆனால் தந்தையையும் புகழுடைய தாயையும் நினைத்து அவன் ஐயுறுகிறான்: ‘இடைவிடாது அழும் அவ்விருவரும் ஒருவேளை குருடர்களாகிவிடக் கூடாதே.’ இந்த ஐயம் மகனின் அன்பாலேயே பிறக்கிறது, நம்பிக்கை இழப்பால் அல்ல. மீண்டும் அவன் தானே ஆறுதல் பெறுகிறான்: ‘பரதன் உண்மையில் தர்மாத்மா; அவன் தர்மமும் பொருளும் இன்பமும் நிறைந்த சொற்களால் தந்தையையும் தாயையும் ஆற்றுவான். பரதனின் கொடுமையின்மையை மீண்டும் மீண்டும் நினைத்துப் பார்த்து நான் தந்தையைக் குறித்தும் தாயைக் குறித்தும் வருந்தவில்லை.’ இங்கே காணத்தக்கது — ராமன் பரதனிடம் வைத்திருக்கும் அதே நம்பிக்கை அடுத்த சர்க்கங்களில் உண்மையாகவே நிரூபிக்கப்படுகிறது; தாய் கைகேயியின் வரத்தால் மகன் பரதன் களங்கப்படுவதில்லை. இதனால் ராமனின் சமநோக்கு ஒளிர்கிறது. 6-ஆம் சுலோகத்தில் ‘நௌ’ என்ற இருமையால் பெற்றோர் இருவருமே குறிக்கப்படுகின்றனர்; ‘அபீக்ஷ்ணஶ:’ (இடைவிடாது) என்ற சொல்லால் தொடர்ந்த அழுகை குறிக்கப்படுகிறது. 7-ஆம் சுலோகத்தில் ‘தர்மமும் பொருளும் இன்பமும் நிறைந்த’ என்று மூன்று புருஷார்த்தங்களுக்கும் இசைந்த சொற்கள் சொல்லப்படுகின்றன; அவற்றால் துயரம் தணிகிறது.

பின்னர் ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘மனிதருள் புலியே, என்னைப் பின்தொடர்ந்ததால் நீ பெரும் காரியம் செய்தாய்; இல்லையெனில் வைதேகியைக் காப்பதற்காக நான் வேறொரு துணையைத் தேட வேண்டியிருந்திருக்கும்.’ லக்ஷ்மணனின் வருகை வெறும் அன்புச் செயல் மட்டுமல்ல, பாதுகாப்பின் இன்றியமையாத அங்கம் என்று ராமன் தெளிவாகச் சொல்கிறான். பலவிதக் காட்டுப் பழங்களும் கிழங்குகளும் இருந்தும், இன்று நீரை மட்டுமே உண்டு இரவைக் கழிக்க அவன் விரும்புகிறான் — முதல் காட்டு இரவு தவத்தோடேயே தொடங்கப்பட வேண்டும், சுகத்தோடு அல்ல என்பது கருத்து. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அவன் சுமந்திரனிடமும் கூறுகிறான்: ‘அன்பரே, குதிரைகளிடம் கவனமாக இருங்கள்.’ கதிரவன் மறைந்ததும் சுமந்திரன் குதிரைகளைக் கட்டி அவற்றின் முன் ஏராளமான புல்லை வைத்து ராமனுக்கு அருகே வந்து நின்றான். அரசப் பணியாளனும் காட்டில் அதேபோலத் தன் கடமையைக் காக்கிறான்; தேரும் குதிரைகளும் தேரோட்டியும் இன்னும் அரசகுமாரனின் அருகிலேயே உள்ளனர் என்று இங்கே குறிக்கப்படுகிறது. ‘நீரை மட்டுமே உண்டு வாழ்வேன்’ என்பதால் அவன் பால் விரதம் போன்ற ஒரு நியமத்தை ஏற்கிறான். இதை அவன் பிறருக்கு விதிக்கவில்லை, தானே கடைப்பிடிக்கிறான் — நியமம் முதலில் தன்னிடமே பயன்படுத்தப்பட வேண்டும் என்பது நீதி. 10-ஆம் சுலோகத்தில் ‘பலவிதக் காட்டு உணவு இருந்தும்’ என்ற வாக்கியத்தால் காட்டில் பழங்களுக்கும் கிழங்குகளுக்கும் குறைவில்லை என்று குறிக்கப்படுகிறது; இருந்தும் அவன் நீரால் மட்டுமே திருப்தியடைகிறான்.

மங்கலமான சந்தியா வழிபாட்டைச் செய்து, இரவு வந்ததைக் கண்டு, சூதன் சுமித்திரையின் மைந்தனுடன் சேர்ந்து ராமனுக்குப் படுக்கை அமைத்தான். வனவாசத்திலும் சந்தியா வழிபாடு கைவிடப்படவில்லை என்று இங்கே காட்டப்படுகிறது. தமசைக் கரையில் மர இலைகளால் அமைந்த அந்தப் படுக்கையைப் பார்த்து, ராமன் மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் படுத்தான். அரச மாளிகையின் படுக்கையிலிருந்து மர இலைப் படுக்கைக்கான இந்த மாற்றத்தை அவன் சிரமமின்றியே ஏற்றான். களைத்து மனைவியுடன் ஆழ்ந்து உறங்கும் அண்ணனைப் பார்த்து, லக்ஷ்மணன் சூதனிடம் ராமனின் பலவித நற்பண்புகளைச் சொல்லிக்கொண்டிருந்தான். இவ்வாறு நற்பண்புகளைப் பேசிக்கொண்டு விழித்திருந்த அவ்விருவருக்கும் அந்த இரவு கழிந்தது; கதிரவனும் உதித்தான் — லக்ஷ்மணனின் விழிப்பு பக்தியின் அடையாளமே. தமசையின் கரை பசுக் கூட்டங்களால் நிறைந்திருந்தது; அங்கிருந்து சற்றுத் தொலைவில் ராமன் குடிமக்களுடன் அந்த இரவைக் கழித்தான். இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸம்ஸக்தான்’ (ஒட்டிக்கொண்டு) என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸம்ஸுப்தான்’ (நன்கு உறங்கி) என்றும் பாடம் உள்ளது — இரண்டின் பொருளும் ஏறக்குறைய ஒன்றே; இந்தி விளக்கமும் ‘நெருக்கமாக ஒட்டிக்கொண்டு உறங்குகின்றனர்’ என்று இரண்டையுமே தழுவுகிறது. 16-ஆம் சுலோகத்தில் ‘விழித்திருந்த இருவர்’ என்ற இருமை; சூதனும் லக்ஷ்மணனும் இருவருமே விழித்திருந்தனர். 17-ஆம் சுலோகத்தில் ‘குடிமக்களுடன்’ என்ற சொல்லில் ராஜநீதி சாஸ்திரத்தில் உள்ளது போல மக்களே ‘ப்ரக்ருதிகள்’ என்று சொல்லப்படுகின்றனர். இவ்வாறு முதல் காட்டு இரவு அமைதியாகவே கழிந்தது; துயரமோ நகரத்திலேயே எஞ்சியது.

விடியலில் பெரும் தேஜஸ் உடைய ராமன் எழுந்து, அந்தக் குடிமக்களைப் பார்த்து, புண்ணிய இலக்கணங்கள் உடைய தம்பி லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘சுமித்திரை மைந்தா, பார்; இந்த நகரத்தார் தம் வீடுகளில் நாட்டமற்றவர்களாக, நம்மிடமே நாட்டமுடையவர்களாக, மரத்தடிகளில் ஒட்டிக்கொண்டு உறங்குகிறார்கள். நம்மைத் திருப்புவதற்காக அவர்கள் கொண்டுள்ள உறுதியால் அறியப்படுவது — உயிரையும் விடுவார்கள், உறுதியை மட்டும் விடமாட்டார்கள். ஆகவே அவர்கள் உறங்கிக்கொண்டிருக்கும் வரையிலேயே நாம் விரைவாகத் தேரில் ஏறி எங்கிருந்தும் அச்சமற்ற வழியில் செல்வோம்.’ இங்கே ராமனின் உபாயம் ஆராயத்தக்கது — அன்பால் கட்டுண்ட மக்களை வலிமையாலும் சொல்லாலும் திருப்ப முடியாது; அவர்கள் உயிர் விடுவதையும் உறுதியை விட இலேசாகக் கருதுகிறார்கள். அவர்களைச் சிரமமின்றி விடுவிக்க மறைவான புறப்பாடே ஒரே வழி. ஆகவே இந்தச் செயல் ஏமாற்று அல்ல, கருணையின் இன்னொரு வடிவமே. 19-ஆம் சுலோகத்தில் ‘வ்யபேக்ஷா’ என்பது நம்பிக்கை அல்லது எதிர்பார்ப்பு; நகரத்தாரின் எல்லா நம்பிக்கையும் ராமனிடமே வைக்கப்பட்டது, வீடுகளில் எதுவும் இல்லை. 20-ஆம் சுலோகத்தில் ‘நியமம்’ என்பது உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விடுவது போன்ற உறுதியான சங்கல்பம். 21-ஆம் சுலோகத்தில் ‘எங்கிருந்தும் அச்சமற்ற வழி’ என்பது எந்தத் திசையிலிருந்தும் அச்சம் இல்லாத பாதை; இதனால் ராமனின் அச்சமின்மையும் பாதையின் பாதுகாப்பும் இரண்டுமே குறிக்கப்படுகின்றன.

‘இவ்வாறு செய்தால், இக்ஷ்வாகு நகர மக்கள் மீண்டும் என் மேல் பற்றுக் கொண்டு மரத்தடிகளில் கிடந்து உறங்க வேண்டியிருக்காது’ என்று ராமன் கூறுகிறான். பின்னர் அவன் அரசதர்மத்தின் சாரத்தையே உபதேசிக்கிறான்: ‘அரசகுமாரர்கள் நகரத்தாரை அவர்களுக்கே நேர்ந்த துன்பத்திலிருந்து விடுவிக்க வேண்டும்; தங்கள் சொந்தத் துன்பத்தில் அவர்களை ஈடுபடுத்தக் கூடாது.’ அரசகுமாரனின் துன்பம் மக்களுக்குப் பரவக் கூடாது என்ற இந்தப் பார்வை அயோத்தியா காண்டம் முழுவதும் தொடர்கிறது. நேரடியாகத் தர்மமே நிற்பது போல நின்ற ராமனிடம் லக்ஷ்மணன் கூறினான்: ‘அறிஞரே, எனக்கும் அதுவே விருப்பம்; விரைவில் ஏறுவோம்.’ இசைவைத் தெரிவிப்பதே, வாதிடுவது அல்ல — இதுவே லக்ஷ்மணனின் இயல்பு. பின்னர் ராமன் சூதனிடம் கூறுகிறான்: ‘விரைவாகத் தேர் பூட்டப்படட்டும்; இங்கிருந்து நான் காட்டுக்குச் செல்வேன்.’ சுமந்திரன் விரைந்து அந்தச் சிறந்த குதிரைகளைத் தேரில் பூட்டிக் கைகூப்பித் தெரிவித்தான்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, தேரோட்டிகளில் சிறந்தவனே, தேர் பூட்டப்பட்டுவிட்டது; சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் விரைந்து ஏறு; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்.’ இவ்வாறு இரவின் முடிவிலேயே மறைவான புறப்பாடு ஆயத்தமாக்கப்பட்டது. 24-ஆம் சுலோகத்தில் ராமன் ‘நேரடியாகத் தர்மமே நிற்பது போல’ என்று வருணிக்கப்படுகிறான் — இது சர்க்கங்களில் மீண்டும் மீண்டும் வரும் தனிச்சிறப்பான உவமை. 27-ஆம் சுலோகத்தில் சுமந்திரன் ‘தேரோட்டிகளில் சிறந்தவனே’ என்று விளிக்கிறான், ஏனெனில் இன்னும் அவன் ராமனை அரசகுமாரனாகவே காண்கிறான், தவசியாக அல்ல. 22-ஆம் சுலோகத்தில் ராமனின் கருணை வெளிப்படை — நகரத்தாருக்கு மீண்டும் நேரும் துன்பமே அவனுடைய முதன்மைக் கவலை, தன் சொந்த உழைப்பு அல்ல.

பரிவாரத்துடன் ராமன் அந்தத் தேரில் ஏறி, விரைந்தோடும், சுழல்கள் நிறைந்த தமசை நதியைக் கடந்தான். கடந்து, நீண்ட கைகளுடைய அந்தச் செல்வன், அச்சம் காண்பவர்களுக்கும் அச்சமற்றதான, மங்கலமான, முள்ளற்ற பெருவழியை அடைந்தான். பின்னர் நகரத்தாரை மயக்குவதற்காக அவன் சூதனிடம் கூறினான்: ‘தேரோட்டியே, தேரில் ஏறி நீர் வடக்கு நோக்கிச் செல்லும்; ஒரு முகூர்த்தம் விரைவாகச் சென்று மீண்டும் தேரைத் திருப்பும்; நகரத்தார் என் வழியை அறியாதபடி கவனமாகச் செய்யும்.’ தேர்ச் சக்கரங்களின் தடமே பின்தொடர்வதற்கான வழி; அந்தத் தடத்தைக் குழப்புவதற்கே இந்த முயற்சி. தேரோட்டி அவ்வாறே செய்து, திரும்பி வந்து ராமனிடம் தேரை ஒப்படைத்தான். பின்னர் சீதையுடன் ரகு குலத்தைப் பெருக்கும் இருவரும் பூட்டப்பட்ட அந்தத் தேரில் ஏறினர்; தேரோட்டியும் தவவனத்துக்குச் செல்லும் வழியில் குதிரைகளைத் தூண்டினான். பெருந்தேர் வீரனான தசரதன் மைந்தன் பயணத்துக்கான மங்கல நிமித்தங்களைக் காண்பதற்காக முதலில் தேரை வடக்கு நோக்கித் திருப்பச் செய்து, பின்னர் தேரோட்டியுடன் காட்டுக்குச் சென்றான். வடக்குத் திசை சுபமானது, மங்கலமானது என்று சகுன சாஸ்திரத்தில் புகழ்பெற்றது; ஆகவே பயணத் தொடக்கத்தில் தேர் அங்கே நிறுத்தப்பட்டது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் நகரத்தாரை விட்டுப் பிரிவதால் காட்டுப் பயணத்தின் இரண்டாம் பகுதியைத் தொடங்குகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் விழித்தெழுந்த நகரத்தாரின் புலம்பல் வருணிக்கப்படுகிறது. 34-ஆம் சுலோகத்தில் ‘பெருந்தேர் வீரன்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் போர்த்திறன் நினைவூட்டப்படுகிறது; அது வனவாசத்திலும் அழிவதில்லை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುರಜನರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಸಂಜೆಗೆ ತಮಸಾ ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ನದಿಯ ರಮಣೀಯವಾದ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು. ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ನಮಗೆ ಇಂದು ಇದು ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀನು ಕಳವಳಪಡಬೇಡ.’ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲ ಹೊಸ ಜೀವನದ ಪರೀಕ್ಷೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೇ ತಮ್ಮನನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ವನಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಅವು ಸುತ್ತಲೂ ರೋದಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಿಗೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದಲೇ ಈ ವನಭೂಮಿ ತುಂಬಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನ ಚಿತ್ತ ನಗರದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ಇಂದು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರೊಡನೆ ಹೊರಟುಹೋದ ನಮಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ತಮ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತೊರೆದು ಬಂದ ನಗರದ ಶೋಕ. ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಶೋಕವನ್ನೇ ಪರಿಹರಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಉಪಾಯದ ಕಥೆ. ‘ತಮಸಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನದಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಅದರ ತೀರವೇ ಮೊದಲ ವಿಶ್ರಾಂತಿಸ್ಥಳ. ಸ್ವಲ್ಪವೇ ದೂರ ಹೋಗಿ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರು ಅನೇಕ ಗುಣಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಲ್ಲಿಯೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿಯೂ, ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ, ಶತ್ರುಘ್ನ ಭರತರಲ್ಲಿಯೂ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನುರಾಗವೇ ಅವರ ಕ್ಲೇಶದ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಆದರೆ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸತತವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಒಂದು ವೇಳೆ ಕುರುಡರಾಗದಿರಲಿ.’ ಈ ಶಂಕೆ ಮಗನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ತಾನೇ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮ; ಧರ್ಮ ಅರ್ಥ ಕಾಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವನು. ಭರತನ ಅಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸಿ ನಾನು ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಬಗ್ಗೆ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಭರತನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವೆಂದೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಿಂದ ಮಗ ಭರತನು ದೂಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೌ’ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರಂತರವಾದ ಅಳುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಸಹಿತ’ ಎಂದು ತ್ರಿವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಗತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಶೋಕ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ನೀನು ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವೈದೇಹಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಾನು ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಗಮನ ಕೇವಲ ಪ್ರೀತಿಯ ಚೇಷ್ಟೆಯಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯ ಅಂಗ ಎಂದು ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಡಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆಗಳಿದ್ದರೂ ಇಂದು ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲ ವನರಾತ್ರಿಯನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು, ಸುಖದಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕುದುರೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು.’ ಸೂರ್ಯನು ಮುಳುಗಿದಾಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ಅವುಗಳ ಮುಂದೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹುಲ್ಲನ್ನು ಹಾಕಿ ರಾಮನ ಹತ್ತಿರವೇ ಇದ್ದನು. ರಾಜಸೇವಕನೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ ಇನ್ನೂ ರಾಜಕುಮಾರನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಇವೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನೀರಿನಿಂದಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ಪಯೋವ್ರತದಂತಹ ಒಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಅವನು ಇತರರಿಗೆ ವಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಯಮವನ್ನು ಮೊದಲು ತನಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ನೀತಿ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಡಿನ ಬಗೆಬಗೆಯವು ಇದ್ದರೂ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆಗಳ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ನೀರಿನಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮಂಗಳಕರವಾದ ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ, ರಾತ್ರಿ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೂತನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಮಸಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮರದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಹಾಸಿದ ಆ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಮಲಗಿದನು. ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎಲೆಗಳ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಆದ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅವನು ಯಾವ ಕ್ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ದಣಿದು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೂತನಿಗೆ ರಾಮನ ವಿವಿಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಹೀಗೆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು, ಸೂರ್ಯನೂ ಉದಯಿಸಿದನು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಾಗರಣೆ ಭಕ್ತಿಯದೇ ಲಕ್ಷಣ. ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಮಸಾ ತೀರ; ಅಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂಸಕ್ತಾನ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂಸುಪ್ತಾನ್’ — ಎರಡರ ಅರ್ಥವೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮಾನ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಎರಡನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜಾಗ್ರತೋಃ’ ಎಂಬುದು ದ್ವಿವಚನ; ಸೂತನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಗಳೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನೇ ‘ಪ್ರಕೃತಿಗಳು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ, ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ವನರಾತ್ರಿ ಶಾಂತವಾಗಿಯೇ ಕಳೆಯಿತು; ಶೋಕವಾದರೋ ನಗರದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಿತು.

ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಎದ್ದು ಆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪುಣ್ಯಲಕ್ಷಣನಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೋಡು; ಈ ಪುರಜನರು ಮನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ, ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮರಗಳ ಬುಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕೈಗೊಂಡಿರುವ ನಿಯಮದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಅವರು ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ತೊರೆಯುವರು, ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನೇರಿ ನಾವು ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು — ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದ ಜನರನ್ನು ಬಲದಿಂದಾಗಲೀ ಮಾತಿನಿಂದಾಗಲೀ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅವರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕಿಂತ ಹಗುರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಹೊರಡುವುದೇ ಏಕೈಕ ಉಪಾಯ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಚೇಷ್ಟೆ ವಂಚನೆಯಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯದೇ ರೂಪಾಂತರ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಪೇಕ್ಷೆ’ ಎಂದರೆ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಅಪೇಕ್ಷೆ; ಪುರಜನರ ಸಮಸ್ತ ಆಸೆಯೂ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿಯಮ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದಂತಹ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಕುತೋಭಯ ಪಂಥ’ ಎಂದರೆ ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ದಾರಿ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಮತ್ತು ದಾರಿಯ ಕ್ಷೇಮ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಪುರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿ ಮರದ ಬುಡಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾರವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜಕುಮಾರರು ಪುರಜನರನ್ನು ಅವರ ಸ್ವಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಬೇಕು, ತಮ್ಮ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಿಲುಕಿಸಬಾರದು.’ ರಾಜಕುಮಾರನ ದುಃಖ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಹರಡಬಾರದು ಎಂಬ ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಧರ್ಮದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ; ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನೇರೋಣ.’ ವಿವಾದವಲ್ಲ, ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಹೂಡು; ಇಲ್ಲಿಂದ ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ಅವಸರವಾಗಿ ಆ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಥ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಏರು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಗುಟ್ಟಾದ ಪ್ರಯಾಣ ಸಜ್ಜಾಯಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ‘ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಧರ್ಮದಂತೆ ನಿಂತವನು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉಪಮೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ‘ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗಲೂ ಅವನು ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ತಾಪಸನನ್ನಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ — ಪುರಜನರ ಮರುಕ್ಲೇಶವೇ ಅವನ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಂತಾವಿಷಯ, ತನ್ನ ಶ್ರಮವಲ್ಲ.

ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಸುಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಮಸಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀಮಂತನು ಭಯಪಡುವವರಿಗೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದ ಮಹಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅನಂತರ ಪುರಜನರನ್ನು ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿಯೇ, ರಥವನ್ನೇರಿ ನೀನು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋಗು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗಿ ರಥವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು; ಪುರಜನರು ನನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಾಡು.’ ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗುರುತೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧನ; ಆ ಗುರುತನ್ನು ಗೊಂದಲಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ. ಸಾರಥಿಯು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿ, ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಮನಿಗೆ ರಥವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ ರಘುವಂಶವರ್ಧನರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ರಥವನ್ನೇರಿದರು; ಸಾರಥಿಯು ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿದನು. ಮಹಾರಥನಾದ ದಾಶರಥಿಯು ಪ್ರಯಾಣದ ಮಂಗಳನಿಮಿತ್ತವನ್ನು ಕಾಣುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ರಥವನ್ನು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ಶುಭವೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಎಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ಅತ್ತ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಪುರಜನರ ತ್ಯಾಗದೊಂದಿಗೆ ವನಯಾತ್ರೆಯ ಎರಡನೆಯ ಹಂತವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಪುರಜನರ ವಿಲಾಪ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾರಥ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಯೋಧಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പൗരന്മാരാലും ബ്രാഹ്മണരാലും അനുഗമിക്കപ്പെട്ട രാമൻ അയോധ്യയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട് സന്ധ്യയോടെ തമസയുടെ തീരത്തെത്തി. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ നദിയുടെ രമണീയമായ തീരം ആശ്രയിച്ച് അവിടെ താമസമാക്കി. സീതയെ നോക്കി അദ്ദേഹം സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, വനവാസത്തിനായി പുറപ്പെട്ട നമ്മുടെ ആദ്യരാത്രിയാണ് ഇന്ന്; നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ, നീ ഉത്കണ്ഠപ്പെടരുത്.’ ആദ്യരാത്രി ഏതു പുതിയ ജീവിതത്തിന്റെയും പരീക്ഷയാണല്ലോ; അതിനാൽ രാമൻ ആദ്യംതന്നെ സഹോദരനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കാടിന്റെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു — ‘ഈ ശൂന്യമായ കാടുകൾ നോക്കൂ; അവ ചുറ്റും കരയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അവരവരുടെ കൂടുകളിലെത്തി അവിടെ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു; അവരുടെ ശബ്ദത്താൽ ഈ വനപ്രദേശം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് നഗരത്തിലേക്കു പോകുന്നു — ‘ഇന്ന് എന്റെ അച്ഛന്റെ രാജധാനിയായ അയോധ്യാനഗരി സ്ത്രീകളോടും പുരുഷന്മാരോടുംകൂടി, പോയ നമ്മെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കും, അതിൽ സംശയമില്ല.’ ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു വശത്ത് സഹോദരന്റെ മനസ്സിന്റെ സ്ഥൈര്യം, മറുവശത്ത് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നഗരത്തിന്റെ ശോകം. ആ ശോകം പരിഹരിക്കാൻ ചെയ്ത ഉപായത്തിന്റെ കഥയാണ് ഈ സർഗം. ‘തമസ’ എന്നു പേരുള്ള നദി അയോധ്യയുടെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒഴുകുന്നു; അതിന്റെ തീരമാണ് ആദ്യത്തെ വിശ്രമസ്ഥാനം. അല്പദൂരം മാത്രം പോയി രാമൻ അവിടെ താമസിച്ചു, കാരണം പൗരന്മാരെല്ലാം കാൽനടയായാണ് പിന്തുടർന്നിരുന്നത്.

അയോധ്യാവാസികളായ മനുഷ്യർ പല ഗുണങ്ങളാൽ ദശരഥമഹാരാജാവിലും, അതുപോലെ ലക്ഷ്മണനിലും എന്നിലും ശത്രുഘ്നനിലും ഭരതനിലും അനുരക്തരാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞങ്ങളെ പിന്തുടരുന്നതിൽനിന്ന് അവർ പിന്മാറാത്തത് എന്ന് രാമൻ പറയുന്നു. അനുരാഗംതന്നെയാണ് അവരുടെ ക്ലേശത്തിന്റെ മൂലം എന്ന് രാമൻ അറിയുന്നു. എന്നാൽ അച്ഛനെയും യശസ്വിനിയായ അമ്മയെയും ഓർത്ത് അദ്ദേഹം ശങ്കിക്കുന്നു — ‘എപ്പോഴും കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അവർ ഇരുവരും ഒരുപക്ഷേ അന്ധരായിപ്പോയേക്കാം.’ ഈ ശങ്ക പുത്രന്റെ സ്നേഹത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, നിരാശയിൽനിന്നല്ല. വീണ്ടും അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തുന്നു — ‘ഭരതൻ ധർമാത്മാവാണല്ലോ; ധർമവും അർഥവും കാമവും ചേർന്ന വാക്കുകളാൽ അവൻ അച്ഛനെയും അമ്മയെയും ആശ്വസിപ്പിക്കും. ഭരതന്റെ ക്രൂരതയില്ലായ്മ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്ത് ഞാൻ അച്ഛനെയും അമ്മയെയുംകുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമൻ ഭരതനിൽ വയ്ക്കുന്ന വിശ്വാസം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ സത്യമെന്നു തെളിയുന്നു; അമ്മയായ കൈകേയിയുടെ വരംകൊണ്ട് പുത്രനായ ഭരതൻ ദുഷിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ സമദൃഷ്ടി പ്രകാശിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നൗ’ എന്ന ദ്വിവചനത്താൽ അച്ഛനമ്മമാരെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്; ‘അഭീക്ഷ്ണശഃ’ (എപ്പോഴും) എന്ന പദത്താൽ മുറിയാത്ത കരച്ചിൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഏഴാമത്തേതിൽ ‘ധർമാർഥകാമസഹിതം’ എന്നത് ത്രിവർഗങ്ങളോടു ചേർന്ന, ശോകം ശമിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകളെയാണ് കുറിക്കുന്നത്.

തുടർന്ന് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘നരവ്യാഘ്രാ, എന്നെ അനുഗമിച്ചതിലൂടെ നീ വലിയൊരു കാര്യം ചെയ്തു; അല്ലെങ്കിൽ വൈദേഹിയുടെ രക്ഷയ്ക്കായി എനിക്കു മറ്റൊരു സഹായിയെ അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരുമായിരുന്നു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വരവ് വെറും സ്നേഹപ്രകടനമല്ല, രക്ഷയുടെ ആവശ്യമായ അംഗമാണ് എന്ന് രാമൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. കാട്ടിൽ പലവിധ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും ഇന്ന് വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ച് രാത്രി കഴിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നു — ആദ്യത്തെ വനരാത്രി തപസ്സോടെയാണ് ആരംഭിക്കേണ്ടത്, സുഖത്തോടെയല്ല എന്നാണ് ആശയം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം സുമന്ത്രനോടും പറയുന്നു — ‘സൗമ്യാ, കുതിരകളുടെ കാര്യത്തിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവനാകുക.’ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ സുമന്ത്രൻ കുതിരകളെ കെട്ടിയിട്ട് അവയുടെ മുന്നിൽ ധാരാളം പുല്ലിട്ടുകൊടുത്ത് രാമന്റെ തൊട്ടടുത്തെത്തി. രാജസേവകനും കാട്ടിൽ അങ്ങനെതന്നെ സ്വധർമം പാലിക്കുന്നു; രഥവും കുതിരകളും സാരഥിയും ഇപ്പോഴും രാജകുമാരന്റെ സന്നിധിയിലുണ്ട് എന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വെള്ളംകൊണ്ടു മാത്രം കഴിയും’ എന്നതിലൂടെ പയോവ്രതംപോലുള്ള ഒരു നിയമം അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇതു മറ്റുള്ളവർക്കു വിധിക്കുന്നില്ല, സ്വയം ആചരിക്കുന്നു — നിയമം ആദ്യം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കണം എന്നാണ് നീതി. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പലവിധ വനവിഭവങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും’ എന്ന വാക്യത്താൽ കാട്ടിൽ പഴങ്ങൾക്കും കിഴങ്ങുകൾക്കും ക്ഷാമമില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വെള്ളംകൊണ്ടു മാത്രം തൃപ്തനാകുന്നു.

മംഗളകരമായ സന്ധ്യ ഉപാസിച്ചശേഷം രാത്രി വന്നെത്തിയതു കണ്ട് സൂതൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം രാമന് ശയ്യയൊരുക്കി. വനവാസത്തിലും സന്ധ്യോപാസന ഉപേക്ഷിച്ചില്ല എന്ന് ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. തമസാതീരത്ത് മരങ്ങളുടെ ഇലകൾകൊണ്ടു വിരിച്ച ആ ശയ്യ കണ്ട് രാമൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി കിടന്നു. രാജപ്രാസാദത്തിലെ ശയ്യയിൽനിന്ന് ഇലകൾകൊണ്ടുള്ള ശയ്യയിലേക്കുള്ള ഈ മാറ്റം അദ്ദേഹം ക്ലേശമില്ലാതെതന്നെ സ്വീകരിച്ചു. ക്ഷീണിച്ച്, ഭാര്യയോടൊപ്പം ഗാഢനിദ്രയിലായ ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ സൂതനോട് രാമന്റെ പലവിധ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉണർന്നിരുന്ന അവർ ഇരുവർക്കും ആ രാത്രി കടന്നുപോയി, സൂര്യനുദിക്കുകയും ചെയ്തു — ലക്ഷ്മണന്റെ ഉറക്കമൊഴിയൽ ഭക്തിയുടെതന്നെ ലക്ഷണമാണ്. തമസയുടെ തീരം പശുക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; അതിൽനിന്ന് ഏറെ അകലെയല്ലാതെ രാമൻ പ്രജകളോടൊപ്പം ആ രാത്രി കഴിച്ചു. ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ‘സംസക്താൻ’ എന്നാണ് പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘സംസുപ്താൻ’ — രണ്ടിന്റെയും അർഥം ഏറെക്കുറെ ഒന്നുതന്നെ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ‘ചേർന്നുകിടന്ന് ഉറങ്ങുന്നു’ എന്ന് രണ്ടിനെയും ആശ്രയിക്കുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ജാഗ്രതോഃ’ എന്ന ദ്വിവചനം; സൂതനും ലക്ഷ്മണനും ഇരുവരും ഉണർന്നിരുന്നു. പതിനേഴാമത്തേതിൽ ‘പ്രകൃതികളോടുകൂടി’ എന്ന പദത്താൽ പ്രജാജനങ്ങളെത്തന്നെയാണ് ‘പ്രകൃതികൾ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്, രാജനീതിശാസ്ത്രത്തിലെന്നപോലെ. ഇങ്ങനെ ആദ്യത്തെ വനരാത്രി ശാന്തമായിത്തന്നെ കടന്നുപോയി; ശോകമാകട്ടെ നഗരത്തിൽ മാത്രം ശേഷിച്ചു.

പ്രഭാതത്തിൽ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് ആ പ്രജകളെ നോക്കി, പുണ്യലക്ഷണങ്ങളുള്ള സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, നോക്കൂ; ഈ പൗരന്മാർ വീടുകളെക്കുറിച്ച് ഒരു പ്രതീക്ഷയുമില്ലാതെ, നമ്മിൽ മാത്രം പ്രതീക്ഷയർപ്പിച്ച്, മരച്ചുവടുകളിൽ ചേർന്നുകിടന്ന് ഉറങ്ങുന്നു. നമ്മെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ അവർ എടുത്തിരിക്കുന്ന നിയമത്തിൽനിന്ന് അറിയാം — അവർ പ്രാണൻപോലും ഉപേക്ഷിക്കും, നിശ്ചയം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ അവർ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന സമയത്തുതന്നെ വേഗം രഥത്തിൽ കയറി നമുക്ക് ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലാത്ത വഴിയിലൂടെ പോകാം.’ ഇവിടെ രാമന്റെ യുക്തി ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — സ്നേഹത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ജനങ്ങളെ ബലംകൊണ്ടോ വാക്കുകൊണ്ടോ മടക്കാൻ കഴിയില്ല; അവർ പ്രാണത്യാഗത്തെപ്പോലും നിശ്ചയത്തെക്കാൾ നിസ്സാരമായി കരുതുന്നു. അനായാസമായി അവരെ മോചിപ്പിക്കാൻ രഹസ്യമായ പുറപ്പാടുതന്നെയാണ് ഏക ഉപായം. അതുകൊണ്ട് ഈ പ്രവൃത്തി വഞ്ചനയല്ല, കരുണയുടെതന്നെ രൂപാന്തരമാണ്. പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വ്യപേക്ഷ’ എന്നാൽ ആശ അല്ലെങ്കിൽ അപേക്ഷ; പൗരന്മാരുടെ ആശ മുഴുവൻ രാമനിലാണ് അർപ്പിതം, വീടുകളിൽ ഒന്നുമില്ല. ഇരുപതാമത്തേതിൽ ‘നിയമം’ എന്നത് പ്രായോപവേശനംപോലുള്ള ദൃഢസങ്കല്പമാണ്. ഇരുപത്തൊന്നാമത്തേതിൽ ‘അകുതോഭയമായ വഴി’ എന്നാൽ ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലാത്ത മാർഗം; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ നിർഭയതയും മാർഗത്തിന്റെ ക്ഷേമവും രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഇക്ഷ്വാകുനഗരവാസികൾ എന്നിൽ അനുരക്തരായി വീണ്ടും മരച്ചുവടുകളിൽ അഭയംതേടി ഉറങ്ങുകയില്ല’ എന്ന് രാമൻ പറയുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം രാജധർമത്തിന്റെ സാരംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘രാജകുമാരന്മാർ പൗരന്മാരെ അവർ സ്വയം വരുത്തിവച്ച ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കണം, സ്വന്തം ദുഃഖത്തിൽ അവരെ പങ്കാളികളാക്കരുത്.’ രാജകുമാരന്റെ ദുഃഖം പ്രജകളിലേക്കു പകരരുത് എന്ന ഈ ദൃഷ്ടി അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലുടനീളം തുടരുന്നു. സാക്ഷാൽ ധർമംപോലെ നിലകൊള്ളുന്ന രാമനോട് ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു — ‘പ്രാജ്ഞാ, എനിക്കും അതുതന്നെ ഇഷ്ടം; വേഗം കയറിയാലും.’ അനുമതി ആഗ്രഹിക്കുന്നു, തർക്കമില്ല — ഇതാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവം. തുടർന്ന് രാമൻ സൂതനോടു പറയുന്നു — ‘വേഗം രഥം പൂട്ടുക; ഇവിടെനിന്ന് ഞാൻ കാട്ടിലേക്കു പോകും.’ സുമന്ത്രൻ ധൃതിയിൽ ആ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ രഥത്തിൽ പൂട്ടി കൈകൂപ്പി അറിയിച്ചു — ‘മഹാബാഹോ, രഥികശ്രേഷ്ഠാ, രഥം തയ്യാർ; സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി വേഗം കയറിയാലും; അങ്ങേക്കു മംഗളം.’ ഇങ്ങനെ രാത്രിയുടെ അവസാനത്തിൽത്തന്നെ രഹസ്യമായ പുറപ്പാട് ഒരുക്കപ്പെട്ടു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ ‘സാക്ഷാൽ ധർമംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നവൻ’ എന്നു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഉപമാവിശേഷമാണിത്. ഇരുപത്തിയേഴാമത്തേതിൽ സുമന്ത്രൻ ‘രഥികശ്രേഷ്ഠാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം ഇപ്പോഴും അയാൾ രാജകുമാരനെയാണ് കാണുന്നത്, താപസനെയല്ല. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമന്റെ കരുണ പ്രത്യക്ഷമാണ് — പൗരന്മാരുടെ വീണ്ടുമുള്ള ക്ലേശമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ചിന്താവിഷയം, സ്വന്തം അധ്വാനമല്ല.

പരിവാരത്തോടുകൂടിയ രാമൻ ആ രഥത്തിൽ കയറി, വേഗമേറിയതും ചുഴികൾ നിറഞ്ഞതുമായ തമസാനദി കടന്നു. കടന്നശേഷം മഹാബാഹുവും ശ്രീമാനുമായ അദ്ദേഹം, ഭയം കാണുന്നവർക്കുപോലും ഭയമില്ലാത്ത, മംഗളകരവും മുള്ളില്ലാത്തതുമായ മഹാമാർഗത്തിലെത്തി. തുടർന്ന് പൗരന്മാരെ വഴിതെറ്റിക്കാനായി അദ്ദേഹം സൂതനോടു പറഞ്ഞു — ‘സാരഥേ, രഥത്തിൽ കയറി നീ വടക്കോട്ടു മുഖമായി പോവുക; ഒരു മുഹൂർത്തം വേഗത്തിൽ പോയി രഥം വീണ്ടും തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരിക; പൗരന്മാർ എന്റെ വഴി അറിയാതിരിക്കുംവിധം ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യുക.’ രഥചക്രങ്ങളുടെ ചാലുകളാണ് പിന്തുടരാനുള്ള ഉപാധി; ആ ചാലുകളെ കുഴക്കാനാണ് ഈ ശ്രമം. സാരഥി അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു, മടങ്ങിവന്ന് രാമനു രഥം സമർപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് സീതയോടുകൂടിയ രഘുവംശവർധനരായ ഇരുവരും ഒരുക്കിനിർത്തിയ ആ രഥത്തിൽ കയറി; സാരഥി തപോവനത്തിലേക്കുള്ള വഴിയിലൂടെ കുതിരകളെ തെളിച്ചു. മഹാരഥനായ ദാശരഥി യാത്രയുടെ മംഗളനിമിത്തം കാണാനായി ആദ്യം രഥം വടക്കോട്ടു മുഖമാക്കിച്ചിട്ട്, പിന്നെ സാരഥിയോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോയി. വടക്കുദിക്ക് ശുഭവും മംഗളകരവുമാണെന്ന് ശകുനശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണല്ലോ; അതിനാൽ യാത്രാരംഭത്തിൽ രഥം അവിടേക്കുതന്നെ തിരിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം പൗരന്മാരെ വിട്ടുപോകുന്നതിലൂടെ വനയാത്രയുടെ രണ്ടാംഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഉണർന്ന പൗരന്മാരുടെ വിലാപം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മഹാരഥൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ യോദ്ധൃസാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അതു വനവാസത്തിലും നശിക്കുന്നില്ല.

In the previous sarga Rāma, followed by the townspeople and the brāhmaṇas, had left Ayodhyā and reached the bank of the Tamasā at evening. In this sarga he made his halt on the lovely bank of that river. Looking at Sītā, he said to Sumitrā's son: Lakṣmaṇa, this is the first night since we set out for the forest; blessings on you, and do not pine. The first night is the test of any new life, so Rāma steadied his brother at the very start. Then he showed him the forest: Look at these empty woods; on every side they seem to be weeping. The beasts and birds have come home each to its own lair and settled there, and the woodland is filled with their cries. Then his thoughts went back to the city: Today my father's capital, Ayodhyā, will surely mourn us who have gone, men and women alike. So two things are set out at the very beginning, the steadiness of his brother's mind and the grief of the city he had left, and this sarga is the story of the plan he made to spare the city further grief. The Tamasā flows south of Ayodhyā and its bank was the first resting place. Rāma stopped after only a short distance because all the citizens were following him on foot.

The people of Ayodhyā, Rāma said, were bound by his many virtues in love to the great king Daśaratha, and to Lakṣmaṇa and himself, to Śatrughna and to Bharata; that was why they would not stop following. Rāma knew that their very love was the root of their suffering. But thinking of his father and his illustrious mother, he feared that the two of them, weeping without pause, might go blind. That fear came from a son's love, not from despair. And he found his own comfort: Bharata was a man of dharma, and he would console their father and mother with words that served duty, advantage and pleasure alike, the three aims of life that can calm grief. Thinking again and again of Bharata's gentleness, he said, he did not grieve for his father or his mother. Note that the trust Rāma placed in Bharata will prove true in the sargas that follow: Bharata was not tainted by his mother Kaikeyī's boon. This shows Rāma's even-handed vision.

Then Rāma said to Lakṣmaṇa: Tiger among men, you have done a great thing by following me; otherwise I would have had to look for someone else to help me guard Vaidehī. He was saying plainly that Lakṣmaṇa's coming was not just an act of affection but a necessary part of Sītā's protection. Though there was forest fare of many kinds, roots and fruit in plenty, he chose that night to live on water alone, meaning that the first night in the forest should begin with austerity, not comfort. He took this discipline on himself rather than imposing it on others, following the principle that a rule should first be applied to oneself. Having said this, he told Sumantra too: Gentle one, take good care of the horses. When the sun had set, Sumantra tethered the horses, put plenty of fodder before them, and took his place close by Rāma. Even in the forest the king's servant kept to his own duty, and the passage suggests that chariot, horses and charioteer were all still in attendance on the prince.

Having worshipped at the auspicious twilight and seeing that night had come, the charioteer, with Sumitrā's son, made a bed for Rāma; even in exile the twilight worship was not given up. Seeing that bed of leaves on the bank of the Tamasā, Rāma lay down on it with his wife, beside Lakṣmaṇa. He accepted the change from a palace bed to a bed of leaves without any sign of hardship. Seeing his brother and his wife fast asleep and tired from the journey, Lakṣmaṇa began to tell the charioteer of Rāma's many virtues. The night passed as the two of them stayed awake talking of those virtues, and the sun rose; Lakṣmaṇa's wakefulness was itself a mark of his devotion. The bank of the Tamasā was crowded with herds of cattle, and a little way off from it Rāma spent that night together with the townspeople. So the first night in the forest passed quietly; the grief remained behind in the city.

At dawn Rāma rose in his great splendour and, observing the townspeople, said to his brother Lakṣmaṇa, who bore auspicious marks: Look, son of Sumitrā. These citizens have given up all thought of their homes and set all their hopes on us, and they lie sleeping huddled at the roots of the trees. From the vow they have taken to make us turn back, it is clear they will sooner give up their lives than their resolve. So while they are still asleep, let us quickly mount the chariot and take a road where there is nothing to fear from any side. Rāma's reasoning deserves thought: people bound by love cannot be turned back by force or even by words, for they count death lighter than giving up their resolve, a vow like a fast unto death. The only way to free them without harm was to leave in secret. So this act was not deception but another form of compassion. The road "with nothing to fear from any side" speaks both of Rāma's fearlessness and of the safety of the way.

If we do this, Rāma said, the people of Ikṣvāku's city will not have to sleep again at the roots of trees out of love for me. Then he spoke the heart of a king's dharma: princes must free the citizens from the sorrow they have brought on themselves, and must never burden them with sorrow of their own making. This view, that a prince's sorrow must not pass to his people, runs all through the Ayodhyā Kāṇḍa. Lakṣmaṇa answered Rāma, who stood there like dharma itself in visible form: Wise one, I think so too; let us mount at once. It was Lakṣmaṇa's nature to seek Rāma's approval, not to argue. Then Rāma told the charioteer: Yoke the chariot quickly; from here I will go to the forest. Sumantra hurriedly yoked those fine horses to the chariot and reported with folded hands: Mighty-armed one, best of chariot fighters, the chariot is ready; mount quickly with Sītā and Lakṣmaṇa, and blessings on you. Sumantra still addressed him as a chariot warrior, for he still saw in him a prince, not an ascetic. So before the night was over the secret departure was made ready, and Rāma's chief concern was that the citizens should not suffer again, not his own toil.

Rāma mounted the chariot with his belongings and crossed the swift Tamasā with its troubled whirlpools. Once across, the glorious, mighty-armed prince reached a great highway, auspicious and free of thorns, safe even for those who see danger everywhere. Then, to throw the townspeople off the track, he told the charioteer: Mount the chariot and drive north. Go quickly for a little while, then bring the chariot back, and take care that the citizens do not learn which way I have gone. The tracks of the chariot wheels were the only means by which they could follow, and this was a way of confusing those tracks. The charioteer did just that, came back, and reported the chariot to Rāma. Then the two who were the pride of the Raghu line mounted the yoked chariot with Sītā, and the charioteer drove the horses along the road that led to the penance groves. The great chariot warrior, son of Daśaratha, had first had the chariot turned to face north to look for the omens that bless a journey, and then went on to the forest with his charioteer. The north is well known in the lore of omens as auspicious, and so the chariot was set that way as the journey began. The epithet "great chariot warrior" recalls a fighter's power that exile did not destroy. So this sarga opens the second stage of the forest journey, the leaving of the citizens; the next describes their lament when they wake.