पूर्वसर्गे कथा अन्तःपुरे आसीत्; अत्र सा पुनः मार्गं प्रतिनिवर्तते। सत्यपराक्रमं महात्मानं रामम् अनुरक्ताः मानवाः वनवासाय प्रयान्तं तम् अनुजग्मुः। सुहृद्धर्मेण — ‘शीघ्रं प्रतिनिवर्तिष्यमाणः दूरं न अनुगन्तव्यः’ इति नियमेन — राजनि दशरथे बलात् अतीव निवर्तिते अपि, ते पौराः रामस्य रथम् अनुगताः एव, न संन्यवर्तन्त। अयोध्यानिलयानां पुरुषाणां हि सः महायशाः गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्रः इव प्रियः आसीत्। ताभिः प्रकृतिभिः याच्यमानः अपि काकुत्स्थः पितरं सत्यं कुर्वाणः वनम् एव अन्वपद्यत। अत्र ‘प्रकृतिभिः’ इति पदेन न केवलं जनसमूहः, अपि तु राज्यस्य अङ्गानि सूच्यन्ते — तेषाम् अपि याचना रामं न चालयति। ‘पूर्णचन्द्रः इव प्रियः’ इति उपमया रामस्य लोकप्रियता सौम्यत्वेन सह दर्शिता — न सः तेजसा भीषयते, अपि तु शीतलतया आकर्षति। ‘अनुरक्ताः’ इति पदम् अपि सूचयति यत् एषा भक्तिः न आज्ञया, अपि तु स्वभावेन एव जाता।

रामः ताः प्रजाः स्वाः प्रजाः इव सस्नेहम् अवेक्षमाणः, चक्षुषा प्रपिबन् इव, सस्नेहम् उवाच — ‘अयोध्यानिवासिनां मयि या प्रीतिः यः च बहुमानः, सः मम प्रियार्थं विशेषेण भरते विधीयताम्। सः कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः युष्माकं प्रियाणि हितानि च यथावत् करिष्यति। ज्ञानवृद्धः वयोबालः मृदुः वीर्यगुणान्वितः च सः युष्माकम् अनुरूपः भयापहः भर्ता भविष्यति।’ अत्र रामस्य औदार्यं प्रकटम् — यः तं राज्यात् अपाकरोत्, तस्य एव पुत्रं सः प्रजाभ्यः समर्पयति। ‘ज्ञानवृद्धः वयोबालः’ इति विरोधालङ्कारेण भरतस्य परिपक्वता सूच्यते। ‘चक्षुषा प्रपिबन् इव’ इति उत्प्रेक्षया विदाययात्राः तीव्रता व्यज्यते — यान् पुनः द्रक्ष्यति न वा इति संशयः, तान् नेत्राभ्याम् एव सः गृह्णाति। ‘स्वाः प्रजाः इव’ इति उपमया च राजपुत्रस्य वात्सल्यं पितृवत् उक्तम्।

‘सः हि राजगुणैः युक्तः युवराजत्वेन समीक्षितः; अपि च मया शिष्टैः युष्माभिः भर्तुः शासनं पालनीयम्। वनवासं गते मयि महाराजः यथा न संतप्येत, तथा मम प्रियचिकीर्षया युष्माभिः कार्यम्।’ किन्तु विपरीतं फलम् उदेति — यथा यथा दाशरथिः धर्मम् एव आश्रितः भवेत्, तथा तथा प्रकृतयः रामम् एव पतिम् अकामयन्। एषा कवेः सूक्ष्मा दृष्टिः — यः राज्यं न इच्छति, तं जनः अधिकम् इच्छति; धर्मनिष्ठा एव लोके प्रियताया मूलम्। रामस्य वाक्यम् एव तस्य प्रत्यर्थं परिणमते। ‘चकर्ष इव गुणैः बद्धम्’ इति अग्रिमे श्लोके अपि एषः एव भावः अनुवर्तते — रामः न कञ्चित् आह्वयति, तथापि सर्वे आकृष्यन्ते; गुणाः एव रज्जवः।

बाष्पेण पिहितं दीनं पुरनिवासिनं जनं लक्ष्मणसहितः रामः गुणैः बद्धम् इव चकर्ष। ज्ञानेन वयसा ओजसा च — इति त्रिविधं वृद्धाः ते द्विजाः, वयःप्रकम्पशिरसः, दूरात् एव इदं वचनम् ऊचुः — ‘भोः भोः जात्याः जवनाः तुरंगमाः, रामं वहन्तः यूयं निवर्तध्वम्; न गन्तव्यम्; भर्तरि हिताः भवत। भूतानि हि कर्णवन्ति, विशेषेण तुरङ्गमाः; अतः प्रतिवेदितायां याचनायां यूयं निवर्तध्वम्।’ अत्र करुणस्य विलक्षणं रूपम् — वृद्धाः द्विजाः रामं न याचन्ते, अपि तु अश्वान्; यतः रामः धर्मेण बद्धः, अश्वाः तु केवलं गत्या। ‘ज्ञानेन वयसा ओजसा च’ इति त्रिविधं वार्धक्यं कविना गणितम् — शास्त्रेण, आयुषा, तपसा च। एतादृशाः वृद्धाः यदा दूरात् एव आक्रोशन्ति, तदा जनस्य दुःखस्य परिमाणं ज्ञायते। अश्वान् प्रति सम्बोधनम् अपि करुणस्य उत्कर्षः — याचकाः तान् एव याचन्ते, ये वचनं न बुध्यन्ते।

‘धर्मतः सः विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः युष्माकं भर्ता उपवाह्यः — बहिः प्रदेशात् नगरस्य समीपं नेतव्यः; न तु पुरात् वनं प्रति अपवाह्यः।’ एवम् आर्तप्रलापान् प्रलपतः तान् वृद्धान् द्विजान् अवेक्ष्य रामः सहसा रथात् अवततार। अत्र ‘उपवाह्य’ ‘अपवाह्य’ इति पदद्वयस्य विरोधे एव श्लोकस्य सर्वः भारः तिष्ठति; एकस्मिन् उपसर्गे नगरं वनं च अन्तरितम्। रथात् अवतरणं च रामस्य विनयस्य लक्षणम् — यान् सः अतिक्रमितुं न इच्छति, तेषां समतां सः स्वयम् आश्रयते। ‘आर्तप्रलापान् प्रलपतः’ इति पुनरुक्तिः अपि सार्था — ते न तर्कं कुर्वन्ति, केवलं विलपन्ति; तत् एव रामस्य हृदयं स्पृशति। सहसा अवतरणं च दर्शयति यत् यत्र धर्मः न विरुध्यते, तत्र रामः सर्वं ददाति।

ततः वनपरायणः रामः ससीतः सहलक्ष्मणः पद्भ्याम् एव जगाम, संनिकृष्टपदन्यासः सन् — अल्पाल्पं पदं निक्षिपन्, येन ते वृद्धाः पश्चात् न त्यज्येरन्। चारित्रवत्सलः घृणाचक्षुः सः तान् पदातीन् द्विजातीन् रथेन परिमोक्तुं न शशाक। तं गच्छन्तम् एव दृष्ट्वा सम्भ्रान्तमानसाः परमसंतप्ताः द्विजाः रामं पुनः इदं वाक्यम् ऊचुः। ‘संनिकृष्टपदन्यासः’ इति पदेन कविः रामस्य शारीरिकम् एव आचरणं दर्शयति — करुणा अत्र वचने न, अपि तु पादविक्षेपे। ‘घृणाचक्षुः’ इति विशेषणम् अपि मार्मिकम् — यस्य दृष्टिः एव दयार्द्रा, सः कथं वृद्धान् पश्चात् त्यजेत्? रथः तस्य सुखसाधनम्, किन्तु तेन परेषां क्लेशः भवेत् इति तम् एव त्यजति।

‘ब्रह्मण्यं त्वाम् एतत् कृत्स्नं ब्राह्मण्यम् अनुगच्छति; द्विजस्कन्धाधिरूढाः अमी अग्नयः अपि त्वाम् अनुयान्तु। वाजपेयसमुत्थानि एतानि अस्माकं छत्राणि पश्य — जलात्यये मेघान् इव पृष्ठतः अनुप्रयातानि। अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते एभिः स्वैः वाजपेयकैः छत्रैः छायां करिष्यामः।’ अत्र द्विजानां युक्तिः मार्मिका — यत् श्वेतच्छत्रं राज्याभिषेके रामाय न लब्धम्, तत् ते यज्ञार्जितैः छत्रैः पूरयितुम् इच्छन्ति; अग्नयः च तैः स्कन्धे वाह्यमानाः वनम् अपि यज्ञभूमिं कर्तुं प्रभवन्ति। ‘मेघान् इव जलात्यये’ इति उपमा शारदमेघानां श्वैत्यं छत्राणां च श्वैत्यं समीकरोति; अपि च शरन्मेघाः वर्षं विना गच्छन्ति, तथा एव एषा याचना निष्फला भविष्यति इति अपि ध्वनिः।

‘वत्स, या अस्माकं बुद्धिः सततं वेदमन्त्रानुसारिणी आसीत्, सा त्वत्कृते वनवासानुसारिणी कृता। ये वेदाः अस्माकं परं धनम्, ते अस्माकं हृदयेषु एव अवतिष्ठन्ते; दाराः अपि चारित्ररक्षिताः गृहेषु एव वत्स्यन्ति — अतः अस्माकं न किञ्चित् हीयते। पुनः निश्चयः न कार्यः; त्वद्गतौ मतिः सुकृता एव। किन्तु त्वयि धर्मव्यपेक्षे सति धर्मपथे स्थितं किं नाम स्यात्?’ अन्तिमः प्रश्नः तीक्ष्णः — ब्राह्मणानां याचनायाः उपेक्षा अपि धर्मत्यागः एव इति ते सूचयन्ति; रामस्य धर्मः एव तस्य विरुद्धं प्रमाणीक्रियते। अत्र ब्राह्मणानां त्यागः द्रष्टव्यः — गृहं, दाराः, स्वाध्यायः च तेषां सर्वस्वम्; तत् सर्वं ते रामार्थं त्यक्तुम् उद्यताः। ‘वेदाः हृदयेषु अवतिष्ठन्ते’ इति वचनेन ते सूचयन्ति यत् वेदाध्ययनं न स्थानबद्धम्, अतः वनवासे अपि तत् न हीयते।

‘निभृताचार, हंसशुक्लशिरोरुहैः महीपतनपांसुलैः शिरोभिः याचितः त्वं निवर्तस्व। ये द्विजाः इह आगताः, तेषां बहूनां यज्ञाः विततः; तेषां समाप्तिः, वत्स, तव निवर्तने आयत्ता। इह जङ्गमानि अजङ्गमानि च भूतानि भक्तिमन्ति; तेषु याचमानेषु त्वं भक्तेषु भक्तिं दर्शय।’ अत्र ‘महीपतनपांसुलैः’ इति विशेषणं हृदयस्पृक् — तेषां शिरांसि साष्टाङ्गप्रणामेन धूलिधूसराणि; ब्राह्मणाः क्षत्रियं प्रति नमन्ति, तत् च तेषां रामे भगवद्बुद्धिं सूचयति। अपि च यज्ञानां समाप्तिः रामस्य निवर्तने आयत्ता इति कथनेन ते धर्मसङ्कटम् उपस्थापयन्ति — रामस्य गमनं तेषां यज्ञविघ्नस्य कारणं भवेत्, तत् च रामस्य एव धर्महानिः।

‘मूलैः उद्धृतवेगिनः उन्नताः पादपाः त्वाम् अनुगन्तुम् अशक्ताः सन्तः वायुवेगेन विक्रोशन्ति इव। निश्चेष्टाहारसंचाराः वृक्षैकस्थाननिश्चिताः पक्षिणः अपि सर्वभूतानुकम्पिनं त्वां प्रयाचन्ते।’ एवं निवर्तने विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां कृते इव तत्र तमसा नदी ददृशे, तिर्यक्प्रवाहेण राघवं वारयन्ती इव। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् हयान् रथात् विमुच्य शीघ्रं सम्परिवर्त्य, पीतोदकान् तोयपरिप्लुताङ्गान् च कृत्वा, तमसायाः अविदूरे चारयत्। एवं प्रथमस्य दिवसस्य यात्रा समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामः तमसातीरे रात्रिं वस्यति, पौरान् च प्रसुप्तान् विहाय प्रतिष्ठास्यते। वृक्षाणां पक्षिणां च याचना कवेः कल्पनायाः उत्कर्षः — अचेतनेषु अपि भक्तिः आरोप्यते, तेन च रामस्य सार्वभौमं प्रियत्वं सूच्यते। ‘वारयन्ती इव’ इति उत्प्रेक्षया नदी अपि तेषां पक्षे स्थिता इव भाति।

గత సర్గలో కథ అంతఃపురంలో సాగింది; ఇక్కడ అది మళ్ళీ దారి వైపు మళ్ళుతుంది. సత్యపరాక్రముడూ మహాత్ముడూ అయిన రాముని పట్ల అనురాగం గల మనుష్యులు వనవాసానికి వెళ్తున్న అతనిని అనుసరించారు. మిత్రధర్మం ప్రకారం — ‘త్వరగా తిరిగి రావలసినవానిని దూరం అనుసరించకూడదు’ అనే నియమం వల్ల — రాజు దశరథుడు బలవంతంగా వెనుకకు మరలించబడినా, ఆ పౌరులు రాముని రథాన్ని అనుసరిస్తూనే ఉన్నారు, వెనుకకు మరలలేదు. అయోధ్యలో నివసించే పురుషులకు మహాకీర్తిమంతుడూ గుణసంపన్నుడూ అయిన అతడు పూర్ణచంద్రునిలా ప్రియుడు. ఆ ప్రజలు యాచిస్తున్నా కాకుత్స్థుడు తండ్రిని సత్యవంతునిగా చేస్తూ వనానికే వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ‘ప్రకృతులు’ అనే పదంతో కేవలం జనసమూహమే కాదు, రాజ్యాంగాలు కూడా సూచించబడుతున్నాయి — వారి యాచన కూడా రాముని కదిలించదు. ‘పూర్ణచంద్రునిలా ప్రియుడు’ అనే ఉపమానంతో రాముని లోకప్రియత్వం సౌమ్యత్వంతో కలిపి చూపబడింది — అతడు తేజస్సుతో భయపెట్టడు, చల్లదనంతో ఆకర్షిస్తాడు. ‘అనురాగం గల’ అనే పదం కూడా ఈ భక్తి ఆజ్ఞ వల్ల కాదు, స్వభావం వల్లనే పుట్టిందని సూచిస్తుంది.

రాముడు ఆ ప్రజలను తన సొంత సంతానంలా ప్రేమతో చూస్తూ, కన్నులతో త్రాగుతున్నట్లుగా, ప్రేమతో ఇలా అన్నాడు — ‘అయోధ్యావాసులకు నా పట్ల ఉన్న ప్రీతీ, గౌరవమూ నాకు ప్రియం చేయడానికి ప్రత్యేకంగా భరతుని పట్ల చూపండి. కల్యాణకరమైన చరిత్ర గలవాడూ, కైకేయి ఆనందాన్ని పెంచేవాడూ అయిన అతడు మీకు ప్రియమైనవీ హితమైనవీ యథావిధిగా చేస్తాడు. జ్ఞానంలో వృద్ధుడూ, వయస్సులో బాలుడూ, మృదువైనవాడూ, వీర్యగుణాలతో కూడినవాడూ అయిన అతడు మీకు తగిన, భయాన్ని పోగొట్టే ప్రభువు అవుతాడు.’ ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం స్పష్టం — తనను రాజ్యం నుండి తొలగించినదాని కుమారునే అతడు ప్రజలకు అప్పగిస్తున్నాడు. ‘జ్ఞానంలో వృద్ధుడు, వయస్సులో బాలుడు’ అనే విరోధాలంకారంతో భరతుని పరిపక్వత సూచించబడుతున్నది. ‘కన్నులతో త్రాగుతున్నట్లు’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో వీడ్కోలు యొక్క తీవ్రత వ్యక్తమవుతుంది — మళ్ళీ చూస్తానో లేదో అనే సందేహంతో వారిని కన్నులతోనే పట్టుకుంటున్నాడు. ‘సొంత సంతానంలా’ అనే ఉపమానంతో రాజకుమారుని వాత్సల్యం తండ్రి వాత్సల్యం వంటిదని చెప్పబడింది.

‘అతడు రాజగుణాలతో కూడినవాడు, యువరాజుగా తగినవాడని పరిశీలించబడినవాడు; అంతేకాక నాతో పాటు మీరు కూడా ప్రభువు శాసనాన్ని పాలించాలి. నేను వనవాసానికి వెళ్ళిన తరువాత మహారాజు బాధపడకుండా ఉండేట్లు, నాకు ప్రియం చేయాలనే కోరికతో మీరు చేయాలి.’ కాని విరుద్ధమైన ఫలం కలుగుతుంది — దాశరథి ఎంత ఎక్కువగా ధర్మాన్నే ఆశ్రయిస్తున్నాడో, అంత ఎక్కువగా ప్రజలు రామునే తమ ప్రభువుగా కోరుకున్నారు. ఇది కవి సూక్ష్మదృష్టి — రాజ్యాన్ని కోరనివానినే జనం ఎక్కువగా కోరుకుంటారు; ధర్మనిష్ఠే లోకంలో ప్రియత్వానికి మూలం. రాముని మాటే అతని ఉద్దేశానికి విరుద్ధమైన ఫలంగా పరిణమిస్తుంది. ‘గుణాలతో కట్టబడినవారిలా లాగాడు’ అనే తరువాతి శ్లోకంలో కూడా ఇదే భావం కొనసాగుతుంది — రాముడు ఎవరినీ పిలవడు, అయినా అందరూ ఆకర్షించబడతారు; గుణాలే తాళ్ళు.

కన్నీళ్ళతో కప్పబడి, దీనంగా ఉన్న పురవాసులను లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు గుణాలతో కట్టి లాగినట్లు లాక్కుపోయాడు. జ్ఞానంలో, వయస్సులో, తేజస్సులో — మూడు విధాలా వృద్ధులైన, వయస్సుతో తలలు వణుకుతున్న ఆ ద్విజులు దూరం నుండే ఈ మాట అన్నారు — ‘ఓ ఓ మేలుజాతి వేగవంతమైన గుర్రాల్లారా, రాముని మోస్తున్న మీరు వెనుకకు మరలండి; వెళ్ళకండి; మీ యజమానికి హితం చేసేవారుగా ఉండండి. ప్రాణులన్నిటికీ చెవులున్నాయి, ముఖ్యంగా గుర్రాలకు; కనుక మా యాచన తెలియజేయబడింది కనుక మీరు వెనుకకు మరలండి.’ ఇక్కడ కరుణకు ఒక విలక్షణమైన రూపం — వృద్ధులైన ద్విజులు రాముని యాచించడం లేదు, గుర్రాలను యాచిస్తున్నారు; ఎందుకంటే రాముడు ధర్మంతో కట్టబడినవాడు, గుర్రాలు కేవలం గమనంతో. ‘జ్ఞానంలో, వయస్సులో, తేజస్సులో’ అని కవి మూడు విధాల వార్ధక్యాన్ని లెక్కించాడు — శాస్త్రంతో, ఆయుష్షుతో, తపస్సుతో. అలాంటి వృద్ధులు దూరం నుండే అరుస్తున్నప్పుడు జనం దుఃఖపు పరిమాణం తెలుస్తుంది. గుర్రాలను సంబోధించడం కూడా కరుణకు పరాకాష్ఠ — యాచకులు మాటను అర్థం చేసుకోలేనివాటినే యాచిస్తున్నారు.

‘ధర్మం వల్ల విశుద్ధాత్ముడూ, వీరుడూ, శుభమైన దృఢవ్రతం గలవాడూ అయిన మీ ప్రభువును ‘ఉపవాహ్యుని’గా — బయటి ప్రదేశం నుండి నగరానికి దగ్గరగా — తీసుకురావాలి; నగరం నుండి వనం వైపు ‘అపవాహ్యుని’గా — దూరంగా — తీసుకువెళ్ళకూడదు.’ ఇలా ఆర్తప్రలాపాలు చేస్తున్న ఆ వృద్ధ ద్విజులను చూసి రాముడు హఠాత్తుగా రథం దిగాడు. ఇక్కడ ‘ఉపవాహ్య’, ‘అపవాహ్య’ అనే రెండు పదాల విరోధం మీదే శ్లోకపు భారమంతా నిలిచి ఉంది; ఒక్క ఉపసర్గలో నగరానికీ వనానికీ మధ్య దూరం ఇమిడి ఉంది. రథం దిగడం రాముని వినయానికి లక్షణం — ఎవరిని అతిక్రమించడం అతనికి ఇష్టం లేదో, వారితో సమానస్థితిని తానే ఆశ్రయిస్తాడు. ‘ఆర్తప్రలాపాలు చేస్తున్న’ అనే పునరుక్తి కూడా అర్థవంతం — వారు తర్కించడం లేదు, విలపిస్తున్నారు మాత్రమే; అదే రాముని హృదయాన్ని తాకుతుంది. హఠాత్తుగా దిగడం, ధర్మానికి విరోధం లేనిచోట రాముడు అన్నీ ఇస్తాడని చూపిస్తుంది.

తరువాత వనమే లక్ష్యంగా గల రాముడు సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి కాలినడకనే వెళ్ళాడు, దగ్గరదగ్గరగా అడుగులు వేస్తూ — కొంచెం కొంచెంగా అడుగులు వేస్తూ, ఆ వృద్ధులు వెనుక విడువబడకుండా ఉండేట్లు. సచ్చరిత్ర పట్ల వాత్సల్యం గలవాడూ, దయార్ద్రమైన చూపు గలవాడూ అయిన అతడు కాలినడకన వస్తున్న ఆ ద్విజులను రథంతో వెనుక వదిలిపెట్టలేకపోయాడు. అతడు వెళ్తూనే ఉండడం చూసి కలవరపడిన మనస్సులతో, ఎంతో తపిస్తూ ద్విజులు రామునితో మళ్ళీ ఈ మాట అన్నారు. ‘దగ్గరదగ్గరగా అడుగులు వేస్తూ’ అనే మాటతో కవి రాముని శారీరక ఆచరణనే చూపిస్తున్నాడు — కరుణ ఇక్కడ మాటలో కాదు, అడుగులో ఉంది. ‘దయార్ద్రమైన చూపు గలవాడు’ అనే విశేషణం కూడా మర్మస్పర్శి — ఎవరి చూపే దయతో తడిసినదో, అతడు వృద్ధులను వెనుక ఎలా విడిచిపెడతాడు? రథం అతనికి సుఖసాధనం, కాని దానివల్ల ఇతరులకు క్లేశం కలుగుతుందని దానినే విడిచిపెడతాడు.

‘బ్రాహ్మణుల పట్ల భక్తి గల నిన్ను ఈ బ్రాహ్మణసమూహమంతా అనుసరిస్తున్నది; ద్విజుల భుజాల మీద ఎక్కిన ఈ అగ్నులు కూడా నిన్ను అనుసరించుగాక. వాజపేయ యజ్ఞాల నుండి లభించిన మా ఈ ఛత్రాలను చూడు — వర్షాకాలం ముగిశాక మేఘాల్లా ఇవి వెనుక వస్తున్నాయి. రాజఛత్రం లభించని, కిరణాలతో తపిస్తున్న నీకు వాజపేయంలో లభించిన మా ఈ ఛత్రాలతో నీడ కల్పిస్తాము.’ ఇక్కడ ద్విజుల యుక్తి మర్మస్పర్శి — రాజ్యాభిషేకంలో రామునికి లభించని తెల్లని ఛత్రాన్ని వారు యజ్ఞాలతో సంపాదించిన ఛత్రాలతో పూరించాలనుకుంటున్నారు; వారు భుజాల మీద మోస్తున్న అగ్నులు వనాన్ని కూడా యజ్ఞభూమిగా చేయగలవు. ‘వర్షాకాలం ముగిశాక మేఘాల్లా’ అనే ఉపమానం శరత్కాలపు మేఘాల తెల్లదనాన్నీ ఛత్రాల తెల్లదనాన్నీ సమానం చేస్తుంది; అంతేకాక శరన్మేఘాలు వర్షించకుండానే వెళ్ళిపోయినట్లు ఈ యాచన కూడా నిష్ఫలమవుతుందనే ధ్వని కూడా ఉంది.

‘నాయనా, ఎల్లప్పుడూ వేదమంత్రాలను అనుసరించే మా బుద్ధి నీ కోసం వనవాసాన్ని అనుసరించేదిగా మారింది. మాకు పరమధనమైన వేదాలు మా హృదయాలలోనే నిలిచి ఉంటాయి; భార్యలు కూడా తమ చారిత్రంతో రక్షించబడి ఇళ్ళలోనే ఉంటారు — కనుక మాకు ఏమీ నష్టం లేదు. మళ్ళీ నిశ్చయించుకోవలసిన పని లేదు; నీతో వెళ్ళాలనే బుద్ధి చక్కగా చేసుకున్నదే. కాని నువ్వే ధర్మాన్ని ఉపేక్షిస్తే, ధర్మమార్గంలో నిలిచేదెవరు?’ చివరి ప్రశ్న తీక్ష్ణమైనది — బ్రాహ్మణుల యాచనను ఉపేక్షించడం కూడా ధర్మత్యాగమేనని వారు సూచిస్తున్నారు; రాముని ధర్మమే అతనికి విరుద్ధంగా ప్రమాణంగా నిలుపబడుతున్నది. ఇక్కడ బ్రాహ్మణుల త్యాగం చూడదగినది — ఇల్లు, భార్యలు, స్వాధ్యాయం వారి సర్వస్వం; అదంతా రాముని కోసం విడిచిపెట్టడానికి వారు సిద్ధపడ్డారు. ‘వేదాలు హృదయాలలో నిలిచి ఉంటాయి’ అనే మాటతో వేదాధ్యయనం ఒక చోటికి కట్టుబడినది కాదని, కనుక వనవాసంలో కూడా అది తగ్గదని వారు సూచిస్తున్నారు.

‘నిగూఢమైన ఆచారం గలవాడా, హంసల్లా తెల్లని వెంట్రుకలు గల, నేలమీద పడడంతో ధూళి కొట్టుకుపోయిన తలలతో యాచించబడుతున్న నువ్వు వెనుకకు మరలు. ఇక్కడికి వచ్చిన ద్విజులలో చాలామంది యజ్ఞాలు ఆరంభించారు; నాయనా, వాటి సమాప్తి నువ్వు తిరిగి రావడం మీదనే ఆధారపడి ఉంది. ఇక్కడ చరాచర ప్రాణులన్నీ భక్తి గలవి; వారు యాచిస్తున్నప్పుడు భక్తుల పట్ల నీ భక్తిని చూపించు.’ ఇక్కడ ‘నేలమీద పడడంతో ధూళి కొట్టుకుపోయిన’ అనే విశేషణం హృదయాన్ని తాకుతుంది — సాష్టాంగ ప్రణామంతో వారి తలలు ధూళితో బూడిదరంగులోకి మారాయి; బ్రాహ్మణులు క్షత్రియునికి నమస్కరిస్తున్నారు, అది వారికి రామునిలో ఉన్న భగవద్బుద్ధిని సూచిస్తుంది. అంతేకాక యజ్ఞాల సమాప్తి రాముడు తిరిగి రావడం మీద ఆధారపడి ఉందని చెప్పడం ద్వారా వారు ధర్మసంకటాన్ని ఉపస్థాపిస్తున్నారు — రాముడు వెళ్ళిపోతే వారి యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలుగుతుంది, అది రామునికే ధర్మహాని.

‘వేర్లతో కట్టుబడి వేగం లేని ఎత్తైన చెట్లు నిన్ను అనుసరించలేక గాలివేగంతో రోదిస్తున్నట్లున్నాయి. ఆహారసంచారం మానుకొని, చెట్లపై ఒకేచోట నిశ్చలంగా ఉన్న పక్షులు కూడా సర్వభూతాల పట్ల అనుకంప గల నిన్ను యాచిస్తున్నాయి.’ ఇలా వెనుకకు రమ్మని అరుస్తున్న ఆ ద్విజుల కోసమన్నట్లు అక్కడ తమసానది కనిపించింది, అడ్డంగా ప్రవహిస్తూ రాఘవుని అడ్డుకొంటున్నట్లు. తరువాత సుమంత్రుడు కూడా అలసిన గుర్రాలను రథం నుండి విప్పి, వెంటనే దొర్లించి, నీళ్ళు త్రాగించి, శరీరాలను నీటితో తడిపి, తమసకు దగ్గరలో మేపాడు. ఇలా మొదటి రోజు ప్రయాణం ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు తమసా తీరంలో రాత్రి గడుపుతాడు, నిద్రిస్తున్న పౌరులను విడిచి బయలుదేరుతాడు. చెట్లూ పక్షులూ యాచించడం కవి కల్పనకు ఉత్కర్ష — అచేతనాలలో కూడా భక్తి ఆరోపించబడుతుంది, దానితో రాముని సార్వభౌమమైన ప్రియత్వం సూచించబడుతుంది. ‘అడ్డుకొంటున్నట్లు’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో నది కూడా వారి పక్షాన నిలిచినట్లు తోస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கதை அந்தப்புரத்தில் இருந்தது; இங்கே அது மீண்டும் வழிக்குத் திரும்புகிறது. சத்தியமே வீரமாக உடைய மகாத்மாவான ராமனிடம் பற்றுடைய மக்கள் காட்டில் வாழப் புறப்பட்ட அவனைப் பின்தொடர்ந்தனர். நண்பர்களுக்குரிய முறைப்படி — ‘விரைவில் திரும்பி வர வேண்டியவனை நெடுந்தொலைவு பின்தொடரக் கூடாது’ என்ற நியதிப்படி — அரசன் தசரதன் வலிந்து திருப்பி அனுப்பப்பட்ட பின்னும், அந்த நகரத்தார் ராமனின் தேரைப் பின்தொடர்ந்தே சென்றனர், திரும்பவில்லை. அயோத்தியில் வாழும் மக்களுக்குப் பெரும் புகழுடைய, நற்பண்புகள் நிறைந்த அவன் முழுநிலவு போல அன்புக்குரியவனாக இருந்தான். அந்தக் குடிமக்களால் இரந்து வேண்டப்பட்டும், காகுத்ஸ்தன் தந்தையின் சத்தியத்தைக் காத்துக் காட்டையே நாடினான். இங்கே ‘குடிமக்களால்’ என்ற சொல்லால் வெறும் மக்கள் கூட்டம் மட்டுமல்ல, அரசின் அங்கங்களும் குறிக்கப்படுகின்றன — அவர்களுடைய இரத்தலும் ராமனை அசைக்கவில்லை. ‘முழுநிலவு போல அன்புக்குரியவன்’ என்ற உவமையால் ராமனின் மக்கள் செல்வாக்கு அவன் இனிமையுடன் சேர்த்துக் காட்டப்படுகிறது — அவன் தேஜஸால் அச்சுறுத்துவதில்லை, குளிர்ச்சியால் ஈர்க்கிறான். ‘பற்றுடைய’ என்ற சொல்லும் இந்தப் பக்தி ஆணையால் அல்ல, இயல்பாகவே பிறந்தது என்று குறிக்கிறது.

ராமன் அந்த மக்களைத் தன் சொந்தப் பிள்ளைகளைப் போல அன்புடன் நோக்கி, கண்களால் பருகுபவன் போல, அன்புடன் கூறினான்: ‘அயோத்தி வாழ் மக்களுக்கு என்னிடம் உள்ள அன்பும் பெருமதிப்பும் எவையோ, அவை எனக்கு விருப்பமானதைச் செய்வதற்காகச் சிறப்பாகப் பரதனிடம் காட்டப்படட்டும். மங்கலமான ஒழுக்கமுடையவனும் கைகேயியின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனுமான அவன் உங்களுக்கு விருப்பமானவற்றையும் நன்மையானவற்றையும் முறைப்படி செய்வான். அறிவில் முதிர்ந்தவனும் வயதில் இளையவனும், மென்மையானவனும், வீரமும் நற்பண்பும் உடையவனுமான அவன் உங்களுக்குத் தகுந்த, அச்சத்தைப் போக்கும் தலைவனாக இருப்பான்.’ இங்கே ராமனின் பெருந்தன்மை வெளிப்படுகிறது — தன்னை அரசிலிருந்து விலக்கியவளுடைய மகனையே அவன் மக்களிடம் ஒப்படைக்கிறான். ‘அறிவில் முதிர்ந்தவன், வயதில் இளையவன்’ என்ற முரண் அணியால் பரதனின் முதிர்ச்சி குறிக்கப்படுகிறது. ‘கண்களால் பருகுபவன் போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் விடைபெறும் பயணத்தின் தீவிரம் புலப்படுகிறது — மீண்டும் காண்பானோ இல்லையோ என்ற ஐயத்துக்குரியவர்களைக் கண்களாலேயே அவன் பற்றிக்கொள்கிறான். ‘தன் சொந்தப் பிள்ளைகளைப் போல’ என்ற உவமையால் அரசகுமாரனின் பாசம் தந்தையின் பாசம் போலச் சொல்லப்படுகிறது.

‘அவன் அரச குணங்கள் நிறைந்தவன்; இளவரசனாகத் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டவன்; மேலும் என்னால் அறிவுறுத்தப்பட்ட நீங்கள் தலைவனின் ஆணையைக் கடைப்பிடிக்க வேண்டும். நான் வனவாசம் சென்ற பின் மகாராஜா துயரத்தால் வேகாதபடி, எனக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் எண்ணத்துடன் நீங்கள் நடந்துகொள்ள வேண்டும்.’ ஆனால் எதிரான பலன் எழுகிறது — தசரதன் மைந்தன் தர்மத்தையே எவ்வளவு பற்றினானோ, அவ்வளவுக்குக் குடிமக்கள் ராமனையே தலைவனாக விரும்பினர். இது கவிஞரின் நுண்ணோக்கு — அரசை விரும்பாதவனை மக்கள் மேலும் விரும்புகிறார்கள்; தர்ம நிஷ்டையே உலகில் அன்புக்கு வேர். ராமனின் சொல்லே அதன் எதிர்ப்பொருளாக மாறுகிறது. ‘குணங்களால் கட்டியவனைப் போல இழுத்தான்’ என்று அடுத்த சுலோகத்திலும் இதே கருத்து தொடர்கிறது — ராமன் யாரையும் அழைக்கவில்லை, இருந்தும் அனைவரும் ஈர்க்கப்படுகிறார்கள்; நற்பண்புகளே கயிறுகள்.

கண்ணீரால் மூடப்பட்டு வாடிய நகர மக்களை, லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராமன் குணங்களால் கட்டியவனைப் போல இழுத்தான். அறிவாலும், வயதாலும், தவ ஆற்றலாலும் — என்று மூவகையிலும் முதிர்ந்த அந்த அந்தணர்கள், வயதால் நடுங்கும் தலையுடன், தொலைவிலிருந்தே இந்தச் சொல்லைக் கூறினர்: ‘ஓ, ஓ, நற்குலத்தில் பிறந்த விரைந்தோடும் குதிரைகளே, ராமனைச் சுமந்து செல்லும் நீங்கள் திரும்புங்கள்; போகாதீர்கள்; உங்கள் தலைவனுக்கு நன்மை செய்பவர்களாக இருங்கள். உயிர்கள் அனைத்தும் காதுடையவை, சிறப்பாகக் குதிரைகள்; ஆகவே வேண்டுகோள் தெரிவிக்கப்பட்டதால் நீங்கள் திரும்புங்கள்.’ இங்கே கருணையின் விநோதமான வடிவம் — முதிய அந்தணர்கள் ராமனிடம் இரக்கவில்லை, குதிரைகளிடம் இரக்கிறார்கள்; ஏனெனில் ராமன் தர்மத்தால் கட்டுண்டவன், குதிரைகளோ வெறும் ஓட்டத்தால். ‘அறிவாலும், வயதாலும், தவ ஆற்றலாலும்’ என்று மூவகை முதுமையைக் கவிஞர் எண்ணுகிறார் — சாஸ்திரத்தால், ஆயுளால், தவத்தால். இத்தகைய முதியவர்கள் தொலைவிலிருந்தே கதறும்போது மக்களின் துயரத்தின் அளவு அறியப்படுகிறது. குதிரைகளை விளிப்பதும் கருணையின் உச்சம் — சொல்லைப் புரிந்துகொள்ள முடியாதவர்களிடமே இரப்பவர்கள் இரக்கிறார்கள்.

‘தர்மத்தால் தூய உள்ளமுடைய, வீரனான, மங்கலமும் உறுதியுமான விரதமுடைய உங்கள் தலைவனை உங்களால் ‘உபவாஹ்யம்’ செய்ய வேண்டும் — வெளியிடத்திலிருந்து நகரத்தின் அருகே கொண்டுவர வேண்டும்; ‘அபவாஹ்யம்’ செய்யக் கூடாது — நகரத்திலிருந்து காட்டை நோக்கிக் கொண்டு செல்லக் கூடாது.’ இவ்வாறு துயர மொழிகளைப் புலம்பும் அந்த முதிய அந்தணர்களைப் பார்த்து ராமன் திடீரெனத் தேரிலிருந்து இறங்கினான். இங்கே ‘உபவாஹ்ய’, ‘அபவாஹ்ய’ என்ற இரு சொற்களின் எதிர்மையிலேயே சுலோகத்தின் முழுப் பளுவும் நிற்கிறது; ஒரே முன்னொட்டின் வேறுபாட்டில் நகரமும் காடும் பிரிக்கப்படுகின்றன. தேரிலிருந்து இறங்குவது ராமனின் பணிவின் அடையாளம் — தான் கடந்து செல்ல விரும்பாதவர்களுடன் சமநிலையை அவனே ஏற்கிறான். ‘துயர மொழிகளைப் புலம்பும்’ என்ற திரும்பக் கூறலும் பொருளுடையது — அவர்கள் வாதிடவில்லை, புலம்ப மட்டுமே செய்கிறார்கள்; அதுவே ராமனின் இதயத்தைத் தொடுகிறது. திடீரென இறங்குவதும், தர்மத்துக்கு முரணில்லாத இடத்தில் ராமன் எல்லாவற்றையும் கொடுக்கிறான் என்று காட்டுகிறது.

பின்னர் காட்டையே இலக்காகக் கொண்ட ராமன் சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் காலாலேயே நடந்தான், அடிகளை அருகருகே வைத்து — அந்த முதியவர்கள் பின்னால் விடப்படாதபடி சிறிது சிறிதாகவே அடி எடுத்து வைத்தான். நல்லொழுக்கத்தில் பற்றுடைய, இரக்கக் கண்ணுடைய அவனால் காலால் நடக்கும் அந்த அந்தணர்களைத் தேரில் சென்று விட்டுவிட முடியவில்லை. அவன் போய்க்கொண்டே இருப்பதைக் கண்டு, கலங்கிய மனத்துடன் மிகவும் வெந்த அந்தணர்கள் ராமனிடம் மீண்டும் இந்தச் சொல்லைக் கூறினர். ‘அடிகளை அருகருகே வைத்து’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் ராமனின் உடல் நடத்தையையே காட்டுகிறார் — இங்கே கருணை சொல்லில் அல்ல, அடியெடுப்பில். ‘இரக்கக் கண்ணுடைய’ என்ற அடைமொழியும் உருக்கமானது — பார்வையே இரக்கத்தால் நனைந்தவன் முதியவர்களை எப்படிப் பின்னால் விடுவான்? தேர் அவனுக்குச் சுகத்தின் கருவி; ஆனால் அதனால் பிறருக்குத் துன்பம் நேரும் என்பதால் அதையே துறக்கிறான்.

‘அந்தணர்களிடம் பற்றுடைய உன்னை இந்த அந்தணர் குலம் முழுவதும் பின்தொடர்கிறது; அந்தணர்களின் தோள்களில் ஏறியுள்ள இந்த வேள்வித் தீகளும் உன்னைப் பின்தொடரட்டும். வாஜபேய வேள்வியால் பெற்ற இந்த எங்கள் குடைகளைப் பார் — மழைக்காலம் முடிந்ததும் மேகங்கள் போல இவை பின்னால் தொடர்ந்து வருகின்றன. அரசக் குடையைப் பெறாமல் கதிர்களால் வெந்துகொண்டிருக்கும் உனக்கு, எங்களுடைய இந்த வாஜபேயக் குடைகளால் நிழல் செய்வோம்.’ இங்கே அந்தணர்களின் வாதம் உருக்கமானது — முடிசூட்டு விழாவில் ராமனுக்குக் கிடைக்காத வெண்கொற்றக் குடையை, வேள்வியால் பெற்ற குடைகளால் நிரப்ப அவர்கள் விரும்புகிறார்கள்; அவர்கள் தோளில் சுமக்கும் வேள்வித் தீகள் காட்டையும் வேள்விக்களமாக்க வல்லவை. ‘மழைக்காலம் முடிந்ததும் மேகங்கள் போல’ என்ற உவமை கூதிர்கால மேகங்களின் வெண்மையையும் குடைகளின் வெண்மையையும் சமப்படுத்துகிறது; மேலும் கூதிர்கால மேகங்கள் மழையின்றிப் போவது போல இந்த வேண்டுகோளும் பயனற்றுப் போகும் என்ற தொனியும் உண்டு.

‘குழந்தாய், எப்போதும் வேத மந்திரங்களைப் பின்பற்றிய எங்கள் புத்தி உனக்காக வனவாசத்தைப் பின்பற்றுவதாக ஆக்கப்பட்டது. எங்களுக்கு உயர்ந்த செல்வமான வேதங்கள் எங்கள் இதயங்களிலேயே நிலைத்திருக்கின்றன; மனைவியரும் ஒழுக்கத்தால் காக்கப்பட்டு வீடுகளிலேயே வாழ்வார்கள் — ஆகவே எங்களுக்கு எதுவும் குறைவதில்லை. மீண்டும் தீர்மானிக்க வேண்டியதில்லை; உன்னுடன் வருவதென்ற எண்ணம் நன்கு செய்யப்பட்டதே. ஆனால் நீயே தர்மத்தைப் புறக்கணித்தால், தர்ம வழியில் நிலைத்திருப்பது வேறு யார்தான்?’ இறுதிக் கேள்வி கூர்மையானது — அந்தணர்களின் வேண்டுகோளைப் புறக்கணிப்பதும் தர்மத்தைத் துறப்பதே என்று அவர்கள் குறிக்கிறார்கள்; ராமனின் தர்மமே அவனுக்கு எதிரான சான்றாக முன்வைக்கப்படுகிறது. இங்கே அந்தணர்களின் தியாகம் காணத்தக்கது — வீடு, மனைவியர், வேத ஓதல் ஆகியவையே அவர்களுடைய எல்லாம்; அவை அனைத்தையும் ராமனுக்காகத் துறக்க அவர்கள் முனைகிறார்கள். ‘வேதங்கள் இதயங்களில் நிலைத்திருக்கின்றன’ என்ற சொல்லால், வேதம் ஓதுதல் இடத்தைச் சார்ந்ததல்ல, ஆகவே வனவாசத்திலும் அது குறைவதில்லை என்று அவர்கள் குறிக்கிறார்கள்.

‘அடக்கமான நடத்தையுடையவனே, அன்னப்பறவை போல வெண்மையான மயிருடைய, தரையில் விழுந்து வணங்கியதால் புழுதி படிந்த தலைகளால் இரந்து வேண்டப்பட்ட நீ திரும்பு. இங்கே வந்துள்ள அந்தணர்களில் பலருடைய வேள்விகள் தொடங்கப்பட்டுள்ளன; குழந்தாய், அவற்றின் நிறைவு நீ திரும்புவதைச் சார்ந்திருக்கிறது. இங்கே அசையும் உயிர்களும் அசையா உயிர்களும் பக்தியுடையவை; அவை இரந்து வேண்டும்போது, பக்தர்களிடம் நீ பக்தியைக் காட்டு.’ இங்கே ‘தரையில் விழுந்து புழுதி படிந்த’ என்ற அடைமொழி உள்ளம் தொடுவது — சாஷ்டாங்க வணக்கத்தால் அவர்கள் தலைகள் புழுதி படிந்துள்ளன; அந்தணர்கள் ஒரு க்ஷத்திரியனை வணங்குகிறார்கள்; அது ராமனிடம் அவர்கள் கொண்ட இறைவன் என்ற எண்ணத்தைக் குறிக்கிறது. மேலும் வேள்விகளின் நிறைவு ராமன் திரும்புவதைச் சார்ந்தது என்று சொல்லி அவர்கள் ஒரு தர்மசங்கடத்தை முன்வைக்கிறார்கள் — ராமனின் பயணம் அவர்களுடைய வேள்விகளுக்குத் தடையாகும்; அதுவும் ராமனுக்கே தர்ம இழப்பு.

‘வேர்களால் வேகம் தடுக்கப்பட்ட உயர்ந்த மரங்கள் உன்னைப் பின்தொடர இயலாமல் காற்றின் வேகத்தால் கதறுவது போல உள்ளன. உணவு தேடவும் அசையவும் இல்லாமல், ஒரே மரத்தில் தங்கியிருக்கும் பறவைகளும் எல்லா உயிர்களிடமும் இரக்கமுடைய உன்னை இரந்து வேண்டுகின்றன.’ இவ்வாறு திரும்புமாறு கதறும் அந்த அந்தணர்களுக்காகவே போல, அங்கே தமசை நதி தோன்றியது — குறுக்கே ஓடும் தன் நீரோட்டத்தால் ராகவனைத் தடுப்பது போல. பின்னர் சுமந்திரனும் களைத்த குதிரைகளைத் தேரிலிருந்து அவிழ்த்து, விரைவாகப் புரட்டி உருள விட்டு, நீர் பருகச் செய்து, உடலை நீரில் நனைத்து, தமசைக்கு அருகே மேய விட்டான். இவ்வாறு முதல் நாள் பயணம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் தமசைக் கரையில் இரவைக் கழித்து, உறங்கும் நகரத்தாரை விட்டுவிட்டுப் புறப்படுவான். மரங்களும் பறவைகளும் இரந்து வேண்டுவது கவிஞரின் கற்பனையின் உச்சம் — உணர்வற்றவற்றிலும் பக்தி ஏற்றப்படுகிறது; அதனால் ராமன் எல்லோருக்கும் அன்புக்குரியவன் என்று குறிக்கப்படுகிறது. ‘தடுப்பது போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் நதியும் அவர்கள் பக்கம் நிற்பது போலத் தோன்றுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ದಾರಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾದ ಜನರು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಸುಹೃದ್ಧರ್ಮದಂತೆ — ‘ಬೇಗನೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವವನನ್ನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ನಿಯಮದಂತೆ — ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಆ ಪುರಜನರು ರಾಮನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರೇ ವಿನಾ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರಿಗೆ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ, ಗುಣಸಂಪನ್ನನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಂತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕಾಡಿನತ್ತಲೇ ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಗಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಜನಸಮೂಹವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಅಂಗಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಅವರ ಯಾಚನೆಯೂ ರಾಮನನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಸೌಮ್ಯತೆಯೊಡನೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಂಪಿನಿಂದ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನುರಕ್ತರು’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಈ ಭಕ್ತಿ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಂಬಂತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳಾದ ನಿಮಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಗೌರವವೂ ಇದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಲೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭರತನಲ್ಲಿ ಇಡಿರಿ. ಕಲ್ಯಾಣಚಾರಿತ್ರ್ಯನಾದ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಅವನು ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಹಿತವಾದುದನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವನು. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನೂ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಲನೂ, ಮೃದುವೂ, ವೀರ್ಯಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೂ ಆದ ಅವನು ನಿಮಗೆ ಅನುರೂಪನಾದ, ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಒಡೆಯನಾಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಯಾರು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದಳೋ ಅವಳ ಮಗನನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಲ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಭರತನ ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ತೀವ್ರತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಸಂಶಯವಿರುವವರನ್ನು ಅವನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜಕುಮಾರನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತಂದೆಯದರಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅವನು ರಾಜಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಯುವರಾಜನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಪರಿಶೀಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಇದಲ್ಲದೆ ನಾನೂ ಶಿಷ್ಟರಾದ ನೀವೂ ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ನಾನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾರಾಜನು ಸಂತಾಪಪಡದಂತೆ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ನೀವು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಆದರೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲವೇ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ — ದಾಶರಥಿ ಹೇಗೆ ಹೇಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆ ಹಾಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಮನನ್ನೇ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸಿದರು. ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸದವನನ್ನು ಜನರು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯತೆಯ ಮೂಲ. ರಾಮನ ಮಾತೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗುಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದವರನ್ನು ಎಳೆಯುವಂತೆ’ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಇದೇ ಭಾವ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಯಾರನ್ನೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಗುಣಗಳೇ ಹಗ್ಗಗಳು.

ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ದೀನರಾದ ಪುರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಗುಣಗಳೆಂಬ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿ ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಎಳೆದನು. ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ತಲೆ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದೂರದಿಂದಲೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಎಲೈ ಎಲೈ ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ ವೇಗಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳೇ, ರಾಮನನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗಿ; ಹೋಗಬೇಡಿ; ಒಡೆಯನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿ. ಜೀವಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುದುರೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣದ ವಿಲಕ್ಷಣ ರೂಪವಿದೆ — ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಮನನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಕುದುರೆಗಳಾದರೋ ಕೇವಲ ಓಟದಿಂದ. ‘ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ’ ಎಂದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ವಾರ್ಧಕ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಎಣಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ, ಆಯುಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ. ಇಂತಹ ವೃದ್ಧರು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಜನರ ದುಃಖದ ಪ್ರಮಾಣ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದೂ ಕರುಣದ ಉತ್ಕರ್ಷವೇ — ಬೇಡುವವರು ಮಾತನ್ನೇ ಅರಿಯದವುಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ, ವೀರನಾದ, ಶುಭವೂ ದೃಢವೂ ಆದ ವ್ರತವುಳ್ಳ ನಿಮ್ಮ ಒಡೆಯನನ್ನು ‘ಉಪವಾಹ್ಯ’ನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ — ಹೊರಗಿನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ನಗರದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಕರೆತನ್ನಿ; ನಗರದಿಂದ ಕಾಡಿನತ್ತ ‘ಅಪವಾಹ್ಯ’ನನ್ನಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಡಿ.’ ಹೀಗೆ ಆರ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಲಾಪಗಳನ್ನು ಪ್ರಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಥಟ್ಟನೆ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಉಪವಾಹ್ಯ’ ‘ಅಪವಾಹ್ಯ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ವಿರೋಧದಲ್ಲೇ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾರವಿದೆ; ಒಂದು ಉಪಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ನಗರ ಮತ್ತು ಕಾಡು ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ರಥದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದು ರಾಮನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ — ಯಾರನ್ನು ಅವನು ಮೀರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಅವನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆರ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಲಾಪಗಳನ್ನು ಪ್ರಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಅವರು ತರ್ಕ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅದೇ ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಥಟ್ಟನೆ ಇಳಿಯುವುದು, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ರಾಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕಾಡನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆದನು, ಹತ್ತಿರಹತ್ತಿರ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾ — ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುತ್ತಾ, ಆ ವೃದ್ಧರು ಹಿಂದೆ ಉಳಿದುಹೋಗದಂತೆ. ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವತ್ಸಲನಾದ, ದಯಾರ್ದ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಅವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಹಿಂದೆ ಬಿಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಅವನು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸು ಗಾಬರಿಗೊಂಡ, ಪರಮ ಸಂತಪ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಮನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ‘ಹತ್ತಿರಹತ್ತಿರ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ದೈಹಿಕ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರುಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ‘ಘೃಣಾಚಕ್ಷು’ (ದಯಾರ್ದ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ದಯಾರ್ದ್ರವೋ ಅವನು ವೃದ್ಧರನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ಬಿಡಬಲ್ಲ? ರಥವು ಅವನ ಸುಖಸಾಧನ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಇತರರಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾದೀತೆಂದು ಅದನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಿತೈಷಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮೂಹವೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹೆಗಲುಗಳನ್ನೇರಿರುವ ಈ ಅಗ್ನಿಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ವಾಜಪೇಯ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ದೊರೆತ ನಮ್ಮ ಈ ಛತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡು — ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದ ಮೇಲಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಹಿಂದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬರುತ್ತಿವೆ. ರಾಜಛತ್ರವನ್ನು ಪಡೆಯದ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬಳಲಿದ ನಿನಗೆ ವಾಜಪೇಯದಿಂದ ದೊರೆತ ನಮ್ಮ ಈ ಛತ್ರಗಳಿಂದ ನೆರಳನ್ನು ಮಾಡುವೆವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಯುಕ್ತಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ದೊರೆಯದ ಶ್ವೇತಛತ್ರವನ್ನು ಅವರು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಛತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಹೆಗಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುವ ಅಗ್ನಿಗಳು ಕಾಡನ್ನೂ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲವು. ‘ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದ ಮೇಲಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ಛತ್ರಗಳ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ಸಮೀಕರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದಲ್ಲದೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಾಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಯಾಚನೆಯೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದು ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯೂ ಇದೆ.

‘ಮಗೂ, ಸದಾ ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮ ಪರಮಧನವಾದ ವೇದಗಳು ನಮ್ಮ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತವೆ; ಪತ್ನಿಯರೂ ತಮ್ಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವರು — ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಏನೂ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಬೇಕಾದುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ನೀನೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದರೆ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವವರು ಯಾರು ತಾನೇ?’ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದೂ ಧರ್ಮತ್ಯಾಗವೇ ಎಂದು ಅವರು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಮನ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮನೆ, ಪತ್ನಿಯರು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇವೇ ಅವರ ಸರ್ವಸ್ವ; ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ವೇದಗಳು ಹೃದಯಗಳಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವೇದಾಧ್ಯಯನವು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದುದಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ಅದು ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಂಯಮದ ನಡವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವನೇ, ಹಂಸದಂತೆ ಬಿಳಿಯ ಕೂದಲುಗಳುಳ್ಳ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ ಧೂಳುಮೆತ್ತಿದ ತಲೆಗಳಿಂದ ಬೇಡಲ್ಪಟ್ಟ ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರ ಯಜ್ಞಗಳು ಆರಂಭವಾಗಿವೆ; ಮಗೂ, ಅವುಗಳ ಸಮಾಪ್ತಿ ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವು; ಅವು ಬೇಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ ಧೂಳುಮೆತ್ತಿದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಅವರ ತಲೆಗಳು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮದಿಂದ ಧೂಳುಧೂಸರವಾಗಿವೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ನಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿರುವ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞಗಳ ಸಮಾಪ್ತಿ ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರು ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣ ಅವರ ಯಜ್ಞವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದೀತು, ಅದು ರಾಮನದೇ ಧರ್ಮಹಾನಿ.

‘ಬೇರುಗಳಿಂದ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಎತ್ತರದ ಮರಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರದೆ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ರೋದಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ. ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಮರದ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪವುಳ್ಳ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ತಮಸಾ ನದಿ ಕಾಣಿಸಿತು, ಅಡ್ಡವಾದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ. ಅನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನೂ ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥದಿಂದ ಬಿಚ್ಚಿ, ಬೇಗನೆ ಹೊರಳಾಡಿಸಿ, ನೀರು ಕುಡಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಮೈಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆದು, ತಮಸೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಮೇಯಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ದಿನದ ಪ್ರಯಾಣ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಮಸಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುವನು, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪುರಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುವನು. ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಯಾಚನೆ ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷ — ಅಚೇತನಗಳಲ್ಲೂ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಪ್ರಿಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಡೆಯುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ನದಿಯೂ ಅವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കഥ അന്തഃപുരത്തിലായിരുന്നു; ഇവിടെ അതു വീണ്ടും വഴിയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. സത്യപരാക്രമനായ മഹാത്മാവ് രാമനിൽ അനുരക്തരായ മനുഷ്യർ വനവാസത്തിനായി പോകുന്ന അവനെ പിന്തുടർന്നു. സുഹൃദ്ധർമമനുസരിച്ച് — ‘വേഗം മടങ്ങിവരേണ്ടവനെ ദൂരത്തോളം അനുഗമിക്കരുത്’ എന്ന നിയമപ്രകാരം — ദശരഥരാജാവിനെ ഏറെ ബലമായി മടക്കിയിട്ടും, ആ പൗരന്മാർ രാമന്റെ രഥത്തെ പിന്തുടർന്നുകൊണ്ടുതന്നെയിരുന്നു, മടങ്ങിയില്ല. അയോധ്യാവാസികളായ പുരുഷന്മാർക്ക് ഗുണസമ്പന്നനായ ആ മഹായശസ്വി പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രിയനായിരുന്നുവല്ലോ. ആ പ്രജകൾ യാചിച്ചിട്ടും കാകുത്സ്ഥൻ അച്ഛനെ സത്യവാനാക്കിക്കൊണ്ട് കാട്ടിലേക്കുതന്നെ നീങ്ങി. ഇവിടെ ‘പ്രകൃതികൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ജനക്കൂട്ടം മാത്രമല്ല, രാജ്യത്തിന്റെ അംഗങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവരുടെ യാചനയും രാമനെ ഇളക്കുന്നില്ല. ‘പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രിയൻ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ ലോകപ്രിയത സൗമ്യതയോടൊപ്പം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഭയപ്പെടുത്തുന്നില്ല, കുളിർമകൊണ്ട് ആകർഷിക്കുന്നു. ‘അനുരക്തർ’ എന്ന പദവും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ ഭക്തി ആജ്ഞയാലല്ല, സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ ഉണ്ടായതാണ് എന്നാണ്.

രാമൻ ആ പ്രജകളെ സ്വന്തം മക്കളെയെന്നപോലെ സ്നേഹത്തോടെ നോക്കി, കണ്ണുകൊണ്ട് കുടിക്കുന്നതുപോലെ, സ്നേഹപൂർവം പറഞ്ഞു — ‘അയോധ്യാവാസികൾക്ക് എന്നിലുള്ള പ്രീതിയും ബഹുമാനവും, എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായി, വിശേഷിച്ചും ഭരതനിൽ അർപ്പിക്കുക. കല്യാണചരിത്രനും കൈകേയിയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ അവൻ നിങ്ങൾക്കു പ്രിയവും ഹിതവുമായതെല്ലാം യഥാവിധി ചെയ്യും. ജ്ഞാനത്തിൽ വൃദ്ധനും പ്രായത്തിൽ ബാലനും മൃദുവും വീര്യഗുണങ്ങളുള്ളവനുമായ അവൻ നിങ്ങൾക്ക് അനുരൂപനും ഭയമകറ്റുന്നവനുമായ നാഥനായിരിക്കും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം പ്രകടമാണ് — തന്നെ രാജ്യത്തിൽനിന്ന് പുറത്താക്കിയവളുടെതന്നെ മകനെ അദ്ദേഹം പ്രജകൾക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു. ‘ജ്ഞാനത്തിൽ വൃദ്ധൻ, പ്രായത്തിൽ ബാലൻ’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ ഭരതന്റെ പക്വത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കണ്ണുകൊണ്ട് കുടിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ വിടവാങ്ങലിന്റെ തീവ്രത വ്യഞ്ജിക്കുന്നു — വീണ്ടും കാണുമോ ഇല്ലയോ എന്നു സംശയമുള്ളവരെ അദ്ദേഹം കണ്ണുകളാൽത്തന്നെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ‘സ്വന്തം മക്കളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാജകുമാരന്റെ വാത്സല്യം പിതൃതുല്യമാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

‘അവൻ രാജഗുണങ്ങളുള്ളവനാണ്, യുവരാജാവായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടവനുമാണ്; കൂടാതെ ഞാനും ശിഷ്ടരായ നിങ്ങളും നാഥന്റെ ശാസനം പാലിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഞാൻ വനവാസത്തിനു പോയശേഷം മഹാരാജാവ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുംവിധം, എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ നിങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കണം.’ എന്നാൽ വിപരീതഫലമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് — ദാശരഥി എത്രയെത്ര ധർമത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നുവോ, അത്രയത്ര പ്രജകൾ രാമനെത്തന്നെ നാഥനായി ആഗ്രഹിച്ചു. ഇതാണ് കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി — രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കാത്തവനെയാണ് ജനങ്ങൾ കൂടുതൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; ധർമനിഷ്ഠയാണ് ലോകത്തിൽ പ്രിയതയുടെ മൂലം. രാമന്റെ വാക്കുതന്നെ അതിന്റെ വിപരീതാർഥമായി പരിണമിക്കുന്നു. ‘ഗുണങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ വലിച്ചു’ എന്ന് അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലും ഇതേ ഭാവം തുടരുന്നു — രാമൻ ആരെയും വിളിക്കുന്നില്ല, എന്നിട്ടും എല്ലാവരും ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു; ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് കയറുകൾ.

കണ്ണീരാൽ മൂടപ്പെട്ട, ദീനരായ നഗരവാസികളെ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമൻ ഗുണങ്ങളാൽ ബന്ധിച്ചെന്നപോലെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി. ജ്ഞാനംകൊണ്ടും പ്രായംകൊണ്ടും ഓജസ്സുകൊണ്ടും — ഇങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിലും വൃദ്ധരായ ആ ബ്രാഹ്മണർ, പ്രായത്താൽ വിറയ്ക്കുന്ന തലകളോടെ, ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ഹേ ഹേ, ഉത്തമജാതിയിൽപ്പെട്ട വേഗമേറിയ കുതിരകളേ, രാമനെ വഹിക്കുന്ന നിങ്ങൾ മടങ്ങുക; പോകരുത്; നാഥന് ഹിതം ചെയ്യുന്നവരാകുക. ജീവികൾക്കെല്ലാം ചെവികളുണ്ടല്ലോ, വിശേഷിച്ചും കുതിരകൾക്ക്; അതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ യാചന അറിയിച്ചുകഴിഞ്ഞിരിക്കെ നിങ്ങൾ മടങ്ങുക.’ ഇവിടെ കരുണത്തിന്റെ വിലക്ഷണമായ ഒരു രൂപം — വൃദ്ധബ്രാഹ്മണർ രാമനോടല്ല യാചിക്കുന്നത്, കുതിരകളോടാണ്; കാരണം രാമൻ ധർമത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവനാണ്, കുതിരകളാകട്ടെ വെറും ഗതിയാൽ മാത്രം. ‘ജ്ഞാനംകൊണ്ടും പ്രായംകൊണ്ടും ഓജസ്സുകൊണ്ടും’ എന്ന് മൂന്നുവിധമുള്ള വാർധക്യം കവി എണ്ണുന്നു — ശാസ്ത്രംകൊണ്ടും ആയുസ്സുകൊണ്ടും തപസ്സുകൊണ്ടും. ഇത്തരം വൃദ്ധർ ദൂരെനിന്നുതന്നെ നിലവിളിക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ അളവ് അറിയാം. കുതിരകളെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നതും കരുണത്തിന്റെ ഉത്കർഷമാണ് — വാക്കു മനസ്സിലാകാത്തവരോടുതന്നെ യാചകർ യാചിക്കുന്നു.

‘ധർമത്താൽ വിശുദ്ധാത്മാവും വീരനും ശുഭവും ദൃഢവുമായ വ്രതമുള്ളവനുമായ നിങ്ങളുടെ നാഥനെ ‘ഉപവഹിക്കുക’യാണ് വേണ്ടത് — പുറത്തുനിന്ന് നഗരത്തിനടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവരണം; നഗരത്തിൽനിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് ‘അപവഹിക്കുക’യല്ല.’ ഇങ്ങനെ ആർത്തരായി പുലമ്പുന്ന ആ വൃദ്ധബ്രാഹ്മണരെ കണ്ട് രാമൻ പെട്ടെന്ന് രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി. ഇവിടെ ‘ഉപവാഹ്യൻ’, ‘അപവാഹ്യൻ’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളുടെ വിരോധത്തിലാണ് ശ്ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാരവും നിലകൊള്ളുന്നത്; ഒരൊറ്റ ഉപസർഗത്തിൽ നഗരവും കാടും തമ്മിലുള്ള അകലം കിടക്കുന്നു. രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നത് രാമന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ആരെ മറികടക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലയോ, അവരുടെ സമനില അദ്ദേഹം സ്വയം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘ആർത്തരായി പുലമ്പുന്ന’ എന്ന ആവർത്തനവും അർഥവത്താണ് — അവർ തർക്കിക്കുന്നില്ല, വിലപിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; അതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നത്. പെട്ടെന്നുള്ള ഇറക്കം കാണിക്കുന്നത്, ധർമത്തിനു വിരോധമില്ലാത്തിടത്ത് രാമൻ എല്ലാം നൽകുന്നു എന്നാണ്.

തുടർന്ന് വനത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കിയ രാമൻ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി കാൽനടയായിത്തന്നെ പോയി, അടുത്തടുത്ത് ചുവടുവച്ചുകൊണ്ട് — ആ വൃദ്ധർ പിന്നിലായിപ്പോകാതിരിക്കാൻ ചെറിയ ചെറിയ ചുവടുകൾ വച്ചുകൊണ്ട്. ചാരിത്ര്യത്തോടു വാത്സല്യമുള്ള, ദയാർദ്രമായ കണ്ണുകളുള്ള അദ്ദേഹത്തിന് കാൽനടയായി വരുന്ന ബ്രാഹ്മണരെ രഥത്തിലിരുന്ന് ഉപേക്ഷിച്ചുപോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അദ്ദേഹം പോയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ട്, പരിഭ്രാന്തമനസ്കരും അത്യന്തം സന്തപ്തരുമായ ബ്രാഹ്മണർ രാമനോടു വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘അടുത്തടുത്ത് ചുവടുവച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ ശാരീരികമായ ആചരണംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കരുണ ഇവിടെ വാക്കിലല്ല, ചുവടുവയ്പിലാണ്. ‘ദയാർദ്രമായ കണ്ണുകളുള്ളവൻ’ എന്ന വിശേഷണവും മർമസ്പർശിയാണ് — ദൃഷ്ടിതന്നെ ദയാർദ്രമായവൻ വൃദ്ധരെ എങ്ങനെ പിന്നിൽ ഉപേക്ഷിക്കും? രഥം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുഖോപാധിയാണ്, എന്നാൽ അതുമൂലം മറ്റുള്ളവർക്കു ക്ലേശമുണ്ടാകുമെന്നതിനാൽ അതുതന്നെ അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

‘ബ്രാഹ്മണരോടു ഭക്തിയുള്ള അങ്ങയെ ഈ ബ്രാഹ്മണസമൂഹം മുഴുവൻ അനുഗമിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണരുടെ ചുമലിലേറിയ ഈ അഗ്നികളും അങ്ങയെ അനുഗമിക്കട്ടെ. വാജപേയയാഗങ്ങളിൽനിന്ന് ലഭിച്ച ഞങ്ങളുടെ ഈ കുടകൾ നോക്കൂ — വർഷകാലം കഴിഞ്ഞാൽ മേഘങ്ങളെന്നപോലെ അവ പിന്നാലെ വരുന്നു. രാജച്ഛത്രം ലഭിക്കാതെ വെയിലേറ്റു തപിക്കുന്ന അങ്ങേക്ക് ഞങ്ങളുടെ ഈ വാജപേയച്ഛത്രങ്ങളാൽ ഞങ്ങൾ തണലൊരുക്കാം.’ ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണരുടെ യുക്തി മർമസ്പർശിയാണ് — രാജ്യാഭിഷേകത്തിൽ രാമനു ലഭിക്കാതെപോയ വെൺകൊറ്റക്കുടയുടെ കുറവ് യാഗങ്ങളിലൂടെ നേടിയ കുടകൾകൊണ്ട് നികത്താൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവരുടെ ചുമലിൽ വഹിക്കപ്പെടുന്ന അഗ്നികൾക്ക് കാടിനെയും യാഗഭൂമിയാക്കാൻ കഴിവുണ്ട്. ‘വർഷകാലം കഴിഞ്ഞാൽ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ശരത്കാലമേഘങ്ങളുടെ വെണ്മയെയും കുടകളുടെ വെണ്മയെയും തുല്യമാക്കുന്നു; കൂടാതെ ശരത്മേഘങ്ങൾ മഴ പെയ്യാതെ കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ ഈ യാചനയും നിഷ്ഫലമാകും എന്ന ധ്വനിയുമുണ്ട്.

‘മകനേ, എപ്പോഴും വേദമന്ത്രങ്ങളെ പിന്തുടർന്നിരുന്ന ഞങ്ങളുടെ ബുദ്ധി അങ്ങേക്കുവേണ്ടി വനവാസത്തെ പിന്തുടരുന്നതാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഞങ്ങളുടെ പരമധനമായ വേദങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; ഭാര്യമാരും ചാരിത്ര്യത്താൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ട് വീടുകളിൽത്തന്നെ വസിക്കും — അതിനാൽ ഞങ്ങൾക്ക് ഒന്നും നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല. ഇനി വീണ്ടും തീരുമാനിക്കേണ്ടതില്ല; അങ്ങയോടൊപ്പം പോകാനുള്ള ബുദ്ധി നന്നായി ഉറച്ചതാണ്. എന്നാൽ അങ്ങുതന്നെ ധർമത്തെ അവഗണിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ധർമപഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മറ്റാരാണ് ഉണ്ടാവുക?’ അവസാനത്തെ ചോദ്യം മൂർച്ചയേറിയതാണ് — ബ്രാഹ്മണരുടെ യാചന അവഗണിക്കുന്നതും ധർമത്യാഗംതന്നെയാണ് എന്ന് അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമന്റെ ധർമംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിനെതിരായ പ്രമാണമാക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണരുടെ ത്യാഗം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഗൃഹവും ഭാര്യമാരും സ്വാധ്യായവുമാണ് അവരുടെ സർവസ്വം; അതെല്ലാം രാമനുവേണ്ടി ഉപേക്ഷിക്കാൻ അവർ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘വേദങ്ങൾ ഹൃദയങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, വേദാധ്യയനം ഒരു സ്ഥലത്തോടു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതല്ല, അതിനാൽ വനവാസത്തിലും അതു നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല എന്ന് അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അടക്കമുള്ള ആചാരമുള്ളവനേ, അരയന്നംപോലെ വെളുത്ത മുടിയുള്ള, നിലത്തുവീണു നമസ്കരിച്ചതിനാൽ പൊടിപുരണ്ട ശിരസ്സുകളാൽ യാചിക്കപ്പെടുന്ന അങ്ങ് മടങ്ങുക. ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണരിൽ പലരുടെയും യാഗങ്ങൾ ആരംഭിച്ചിരിക്കുകയാണ്; മകനേ, അവയുടെ സമാപ്തി അങ്ങയുടെ മടങ്ങിവരവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ചരങ്ങളും അചരങ്ങളുമായ ജീവികൾ ഭക്തിയുള്ളവരാണ്; അവർ യാചിക്കുമ്പോൾ ഭക്തരോട് അങ്ങ് ഭക്തി കാണിക്കുക.’ ഇവിടെ ‘നിലത്തുവീണതിനാൽ പൊടിപുരണ്ട’ എന്ന വിശേഷണം ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — സാഷ്ടാംഗപ്രണാമത്താൽ അവരുടെ ശിരസ്സുകൾ പൊടിമൂടിയിരിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണർ ഒരു ക്ഷത്രിയനെ നമസ്കരിക്കുന്നു, അത് അവർക്കു രാമനിലുള്ള ഭഗവദ്ബുദ്ധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ യാഗങ്ങളുടെ സമാപ്തി രാമന്റെ മടങ്ങിവരവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ ഒരു ധർമസങ്കടം ഉന്നയിക്കുന്നു — രാമന്റെ പോക്ക് അവരുടെ യാഗവിഘ്നത്തിനു കാരണമായേക്കാം, അതു രാമന്റെതന്നെ ധർമഹാനിയാകും.

‘വേരുകളാൽ പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെട്ട് വേഗം തടയപ്പെട്ട ഉയർന്ന മരങ്ങൾ അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ കഴിയാതെ കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ചേഷ്ടയും ആഹാരവും സഞ്ചാരവും നിലച്ച്, ഒരേ മരത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്ന പക്ഷികളും എല്ലാ ജീവികളോടും അനുകമ്പയുള്ള അങ്ങയോട് യാചിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ മടങ്ങാനായി നിലവിളിക്കുന്ന ആ ബ്രാഹ്മണർക്കുവേണ്ടിയെന്നപോലെ, അവിടെ തമസാനദി കാണപ്പെട്ടു, കുറുകെയുള്ള ഒഴുക്കുകൊണ്ട് രാഘവനെ തടയുന്നതുപോലെ. തുടർന്ന് സുമന്ത്രനും ക്ഷീണിച്ച കുതിരകളെ രഥത്തിൽനിന്ന് അഴിച്ച്, വേഗം ഉരുട്ടിക്കിടത്തി, വെള്ളം കുടിപ്പിച്ച്, ദേഹം വെള്ളത്തിൽ നനച്ച്, തമസയുടെ സമീപത്ത് മേയാൻ വിട്ടു. ഇങ്ങനെ ആദ്യദിവസത്തെ യാത്ര അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ തമസാതീരത്ത് രാത്രി കഴിക്കും, ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പൗരന്മാരെ വിട്ട് യാത്ര തുടരും. മരങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും യാചന കവിയുടെ ഭാവനയുടെ ഉത്കർഷമാണ് — അചേതനങ്ങളിലും ഭക്തി ആരോപിക്കപ്പെടുന്നു, അതിലൂടെ രാമന്റെ സാർവത്രികമായ പ്രിയത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തടയുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ നദിയും അവരുടെ പക്ഷത്തു നിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

The previous sarga had stayed in the inner palace; here the story returns to the road. The people, devoted to the great-souled Rāma whose valour never failed, followed him as he set out for the forest. There is a rule of friendship that one who will soon return should not be followed far, and by it the king had been turned back almost by force; yet the citizens did not turn back, but kept following Rāma's chariot. For to the men of Ayodhyā that famous prince, rich in every virtue, was as dear as the full moon. Though his subjects begged him, Kākutstha kept his father's word true and went on towards the forest. The word used for these subjects means not just a crowd but the very limbs of the kingdom, and even their pleading did not move Rāma. The comparison with the full moon shows his popularity joined to gentleness: he did not awe people with blazing power but drew them by his coolness. And "devoted" suggests that their love came not from command but from their own nature.

Looking on them tenderly, as if drinking them in with his eyes, and seeing them as his own children, Rāma spoke to them with affection. The love and high regard the people of Ayodhyā had for him, he said, they should give, for his sake, all the more to Bharata. Bharata was of noble conduct, the joy of Kaikeyī, and would do all that was pleasing and good for them. Mature in wisdom though young in years, gentle yet full of valour, he would be a fitting lord for them and keep fear away. Rāma's generosity shows plainly here: he commends to the people the son of the very woman who had ousted him from the kingdom. "Mature in wisdom though young in years" uses a seeming contradiction to convey Bharata's ripeness. The fancy of drinking them in with his eyes conveys the intensity of the parting: unsure whether he would ever see them again, he held on to them with his eyes. And "as his own children" speaks of a prince's fatherly love.

Bharata had all a king's qualities, Rāma went on, and had been chosen as heir; and they, whom he now instructed, must obey their lord's command. And when he had gone to the forest they must act, as a kindness to him, so that the great king did not grieve. But the opposite came of it: the more firmly the son of Daśaratha held to dharma, the more the people wanted Rāma himself for their lord. This is the poet's subtle insight: the one who does not want the kingdom is wanted all the more, for devotion to dharma is the root of being loved in the world, and Rāma's own words worked against their purpose. The same thought runs into the next verse, where he draws them after him as though bound by his virtues: he summoned no one, yet everyone was drawn, and his virtues were the ropes.

With Lakṣmaṇa beside him, Rāma drew the townspeople after him, wretched and blinded by tears, as though bound to him by his virtues. Among them were brāhmaṇas old in three ways, in learning, in years and in spiritual power, their heads shaking with age, and they called out from a distance. You swift horses of noble breed carrying Rāma, they cried, turn back! Do not go on; be good to your master. All creatures have ears, horses most of all; now that you have heard our plea, turn back. Here pity takes a strange form: the old brāhmaṇas do not beg Rāma but the horses, for Rāma was bound by dharma while the horses were bound only by their going. The poet counts three kinds of age: by scripture, by years and by austerity. When such elders cry out from far off, the depth of the people's grief can be measured. And appealing to the horses is itself the height of pathos: the petitioners beg those very creatures that cannot understand their words.

By dharma, they cried, your master, pure of soul, heroic and firm in his good vows, should be carried towards the city, not carried away from it into the forest. Seeing those aged brāhmaṇas crying out in their distress, Rāma at once got down from the chariot. The whole weight of their words rests on two nearly identical verbs, "carried towards" and "carried away": a single prefix separates the city from the forest. And getting down from the chariot marks Rāma's humility: rather than outpace those he would not leave behind, he put himself on their level. The repeated "crying out and lamenting" is apt too: they did not argue, they only grieved, and that is what touched Rāma's heart. His sudden descent shows that where dharma was not at stake, Rāma gave everything.

Then Rāma, bound for the forest, went forward on foot with Sītā and Lakṣmaṇa, setting his steps close together, taking short steps so that the old men would not be left behind. He loved good conduct and his eyes were full of pity; he could not bear to leave those brāhmaṇas on foot while he rode away in the chariot. Seeing him still going on, the brāhmaṇas, distraught and deeply pained, spoke to Rāma again. With "setting his steps close together" the poet shows compassion in Rāma's very bodily conduct: here pity lies not in words but in the placing of his feet. "His eyes full of pity" is moving too: how could one whose very gaze was soft with mercy leave the old behind? The chariot was his comfort, but since it would cost others pain, he gave it up.

This whole body of brāhmaṇas follows you, the friend of brāhmaṇas, they said, and let these sacred fires carried on the shoulders of the twice-born follow you too. Look at our parasols, won at the vājapeya sacrifice, following behind you like clouds at the end of the rains. You never received the royal parasol, and the sun's rays are scorching you; with our own vājapeya parasols we will give you shade. Their reasoning is touching: the white parasol that Rāma did not receive at the consecration they wished to replace with parasols earned by sacrifice, and the fires carried on their shoulders could make even the forest a place of sacrifice. The comparison with clouds at the end of the rains matches the whiteness of autumn clouds with the whiteness of the parasols; and since autumn clouds pass without raining, it also hints that this plea too would bear no fruit.

Dear child, they said, our minds, which always followed the words of the Veda, have for your sake been turned to follow you into the forest. The Vedas, our greatest wealth, remain in our hearts, and our wives will stay at home guarded by their own good conduct, so we lose nothing. There is nothing more to decide; our minds are firmly set on going with you. And yet, if you yourself disregard dharma, who can be said to stand on dharma's path? That last question was sharp: they implied that ignoring the brāhmaṇas' plea was itself a lapse from dharma, turning Rāma's own dharma into an argument against him. Their sacrifice is worth noticing: home, wives and their daily study of scripture were everything to them, and they were ready to give it all up for Rāma. By saying that the Vedas dwell in their hearts they meant that sacred study is bound to no place, and so would not be lost in the forest.

You of disciplined conduct, they said, you are begged by heads white as swans, grey-haired and dusty from falling to the ground: turn back. Many of the brāhmaṇas who have come here have sacrifices under way, and their completion, dear child, depends on your return. All beings here, moving and unmoving, are devoted to you; they are begging you, so show devotion to your devotees. The detail of heads dusty from falling to the earth is moving: their heads were grey with dust from full prostrations, brāhmaṇas bowing to a kṣatriya, which shows that they saw the divine in Rāma. By saying that their sacrifices hung on his return they set a dilemma of dharma before him: his going might obstruct their rites, and that would be a loss of dharma for Rāma himself.

The tall trees cannot follow you, they said, held back by their roots, but tossed by the wind they seem to be crying out to you. Even the birds, who have stopped feeding and moving about and stay fixed in one place on the trees, are begging you, who pity all creatures. While the brāhmaṇas were crying out for him to turn back, the river Tamasā came into view, as though on their behalf, its stream flowing across his path as if to bar Rāghava's way. Then Sumantra unyoked the tired horses from the chariot, quickly walked them about, let them drink and bathed them, and set them to graze not far from the Tamasā. So ended the first day's journey; in the next sarga Rāma will spend the night on the bank of the Tamasā and set out leaving the citizens asleep. The pleading of the trees and birds is the height of the poet's imagination: devotion is given even to the unconscious world, showing that Rāma was loved by all. And the fancy of the river barring his way makes even the river seem to take the people's side.