पूर्वसर्गे कौसल्या दशरथं प्रति चिरं विललाप। तां प्रमदोत्तमां तथा विलपन्तीं दृष्ट्वा धर्मे स्थिता सुमित्रा धर्म्यं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘आर्ये, तव सः पुत्रः सद्गुणैः युक्तः पुरुषोत्तमः; एवं विलपितेन कृपणं रुदितेन वा ते किम्? यः महाबलः तव पुत्रः राज्यं त्यक्त्वा गतः, सः महात्मानं पितरं सत्यवादिनं साधु कुर्वन् एव गतः। यः धर्मः शिष्टैः शश्वत् सम्यक् आचरितः, यस्य च प्रेत्य फलोदयः भवति, तस्मिन् एव धर्मे स्थितः रामः श्रेष्ठः; सः कदाचन अपि न शोच्यः।’ अत्र सुमित्रायाः वाक्यस्य मूलं दर्शनीयम् — सा न कौसल्यायाः दुःखं निराकरोति, अपि तु तस्य विषयं परिवर्तयति; यः स्वयं धर्मस्य उपरि स्थितः, तस्मिन् शोकः अनुचितः इति। अपि च सुमित्रायाः स्थितिः विशिष्टा — सा अपि पुत्रवियोगिनी, तथापि प्रथमं परस्याः शोकं शमयति। ‘धर्मे स्थिता धर्म्यं वाक्यम्’ इति पदद्वयेन कविः सूचयति यत् आश्वासनं न मिथ्यास्तुतिः, अपि तु धर्मानुगतं सत्यम् एव।

‘अनघः लक्ष्मणः अस्मिन् सदा उत्तमां वृत्तिं वर्तते, सर्वभूतेषु च दयावान्; तस्य महात्मनः एषः लाभः एव। सुखोचिता वैदेही अरण्यवासे यत् दुःखं तत् जानती एव तव धर्मात्मानं पुत्रम् अनुगच्छति। यः प्रभुः लोके कीर्तिभूतां पताकां भ्रमयति, यः च सत्यव्रतपरः धर्मः एव मूर्तः, तेन तव आत्मजेन किं नाम न प्राप्तम्?’ अत्र त्रयः अपि वनगामिनः पृथक् पृथक् प्रशस्ताः — लक्ष्मणः भ्रातृभक्त्या, सीता जानती सती स्वेच्छया अनुगमनेन, रामः च कीर्त्या। सुमित्रा स्वस्य पुत्रस्य विषये ‘लाभः तस्य’ इति वदन्ती मातृस्नेहं धर्मेण जयति — पुत्रस्य वनगमनं तस्याः अपि क्षतिः, किन्तु सा तत् लाभम् एव मन्यते। ‘कीर्तिभूतां पताकां भ्रमयति’ इति रूपकेण कीर्तिः ध्वजः इव सर्वदिक्षु चलति इति द्योत्यते; यस्य एवं यशः, तस्य किम् अप्राप्तम्?

‘रामस्य शौचम् उत्तमं माहात्म्यं च व्यक्तं विज्ञाय सूर्यः अंशुभिः तस्य गात्रं संतापयितुं न अर्हति। सर्वेषु कालेषु काननेभ्यः विनिःसृतः युक्तशीतोष्णः शिवः सुखः अनिलः राघवं सेविष्यति। रात्रौ शयानम् अनघं तं पिता इव अभिपरिष्वजन्, घर्मघ्नः शीतैः रश्मिभिः संस्पृशन् चन्द्रमाः ह्लादयिष्यति। यस्मै महौजसे ब्रह्मा दिव्यानि अस्त्राणि ददौ — रणे तिमिध्वजसुतं दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा — तस्य वने किं भयम्?’ अत्र कविः प्रकृतिम् एव रामस्य परिजनं करोति; येन च सर्वभूतानि तम् अनुकूलानि, तेन अरण्यम् अपि गृहम् एव भवति। अत्र चत्वारः साक्षिणः उपन्यस्ताः — सूर्यः, वायुः, चन्द्रः, ब्रह्मदत्तम् अस्त्रं च; प्रथमैः त्रिभिः वनस्य क्लेशः निवार्यते, चतुर्थेन च वनस्य भयम्। ताटकावधानन्तरं विश्वामित्रयज्ञे सुबाहुवधः स्मारितः, तेन च कौसल्यायाः स्मृतौ पुत्रस्य पूर्वविजयः पुनः उदेति।

‘सः शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलम् आश्रितः असंत्रस्तः सन् अरण्ये वेश्मनि इव निवत्स्यते। यस्य इषुपथम् आसाद्य शत्रवः विनाशं यान्ति, तस्य शासने पृथिवी कथं न स्थातुम् अर्हति? या रामस्य श्रीः, यत् शौर्यं, या च कल्याणसत्त्वता — ताभिः एव सः निवृत्तारण्यवासः शीघ्रं स्वं राज्यम् अवाप्स्यति।’ इदम् एव आश्वासनस्य द्वितीयं पर्व — प्रथमं सुमित्रा रामं धर्मेण अभयं दर्शितवती, अधुना बलेन। ‘वेश्मनि इव’ इति उपमया वनस्य भयं निराक्रियते; ‘इषुपथम् आसाद्य’ इति पदेन च सूच्यते यत् यः बाणमार्गम् एव प्राप्य शत्रून् नाशयति, तस्य राज्यं न परैः अपह्रियते। ‘शासने पृथिवी स्थातुम् अर्हति’ इति वचनेन राज्यस्य पुनःप्राप्तिः न केवलं सम्भाव्यते, अपि तु धर्मतः अवश्यम्भाविनी इति उच्यते।

अनन्तरं सुमित्रायाः वचनं स्तुतिरूपं भवति — ‘सः सूर्यस्य अपि सूर्यः, अग्नेः अपि अग्निः, प्रभोः प्रभुः; श्रियः अग्र्या श्रीः, कीर्त्याः कीर्तिः, क्षमायाः क्षमा; देवतानां दैवतं, भूतानां भूतसत्तमः। देवि, तस्य वने वा पुरे वा के अगुणाः?’ ततः निश्चयवचनम् — ‘सः पुरुषर्षभः पृथिव्या, वैदेह्या, श्रिया च — एताभिः तिसृभिः सह शीघ्रम् अभिषेक्ष्यते।’ अत्र ‘सूर्यस्य सूर्यः’ इत्यादिना कविः रामस्य परमपुरुषत्वं सूचयति; एतैः श्लोकैः वुल्गेटपाठः समीक्षितसंस्करणात् अधिकं विस्तृतः, भक्तिरसः च स्फुटतरः। ‘तिसृभिः सह’ इति गणने पृथिवी सीता श्रीः च एकत्र स्थापिताः — राज्यं, गृहं, सम्पत् च युगपत् प्रत्यागमिष्यन्ति इति भावः। ‘क्षमायाः क्षमा’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — यः सर्वं सोढुं शक्नोति, सः एव क्षमायाः अपि आश्रयः; एतेन वनवासस्य स्वीकारः अपि तस्य दौर्बल्यं न, अपि तु परमं बलम् इति सूच्यते।

‘यं निष्क्रामन्तम् उदीक्ष्य शोकवेगसमाहतः अयोध्यायां सर्वः जनः दुःखजम् अश्रु विसृजति; कुशचीरधरं गच्छन्तम् अपराजितं वीरं यं सीता इव लक्ष्मीः अनुगता — तस्य किं नाम दुर्लभम्? यस्य अग्रे धनुर्ग्रहवरः, स्वयं बाणखड्गास्त्रभृत् लक्ष्मणः व्रजति — तस्य किं नाम दुर्लभम्?’ अत्र द्विः ‘किं नाम दुर्लभम्’ इति आवृत्त्या सुमित्रा कौसल्यायाः मनसि निश्चयं दृढीकरोति। ‘सीता इव लक्ष्मीः’ इति उपमायां विशेषः — न लक्ष्मीः सीतायाः उपमानम्, अपि तु सीता लक्ष्म्याः; तेन सीतायाः साक्षात् श्रीरूपत्वं ध्वन्यते। ‘कुशचीरधरम् अपराजितम्’ इति विरोधाभासः अपि रमणीयः — वल्कलधारी अपि सः अजेयः एव; बाह्यं वेषं न बलस्य मापनम्।

‘निवृत्तवनवासं पुनरागतं तं त्वं द्रष्टासि; देवि, शोकं मोहं च जहि — सत्यं ते ब्रवीमि। अनिन्दिते कल्याणि, शिरसा एतौ चरणौ वन्दमानम्, उदितं चन्द्रम् इव पुत्रं पुनः द्रक्ष्यसि। पुनः प्रविष्टम् अभिषिक्तं महाश्रियं तं दृष्ट्वा नेत्राभ्यां शीघ्रम् आनन्दजं जलं समुत्स्रक्ष्यसि। देवि, ते शोकः दुःखं वा मा भूत्; रामे किमपि अशिवं न दृश्यते। ससीतं सहलक्ष्मणं पुत्रं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि।’ ‘चन्द्रम् इव उदितम्’ इति उपमा सूचयति यत् वनवासः अस्तमयमात्रम्, न नाशः; उदयः नियतः इति। अत्र सुमित्रा ‘सत्यं ते ब्रवीमि’ इति शपथवत् वदति; तेन आश्वासनं केवलं सान्त्वनवचनं न, अपि तु दृढा प्रतिज्ञा भवति। ‘महाश्रियम् अभिषिक्तम्’ इति दर्शनेन अन्ते आनन्दाश्रूणि एव शोकाश्रूणां स्थानं ग्रहीष्यन्ति इति ध्वन्यते।

‘अनघे, यतः त्वया एव अयम् अशेषः जनः समाश्वास्यः, अतः इदानीं हृदि इदं विक्लवं किं करोषि? देवि, यस्याः ते राघवः सुतः, सा त्वं शोचितुं न अर्हा; लोके रामात् परः सत्पथे स्थितः कोऽपि न विद्यते। ससुहृदं सुतम् अभिवादयमानं दृष्ट्वा, वार्षिकी मेघरेखा इव, त्वं शीघ्रं मुदाश्रु मोक्ष्यसे।’ अत्र सुमित्रा राजमातुः कर्तव्यं स्मारयति — यस्याः धैर्येण सर्वः अन्तःपुरः नगरः च स्थीयते, तस्याः विक्लवता सर्वेषां विक्लवता। ‘मेघरेखा इव’ इति उपमायाम् अपि औचित्यम् — वर्षाकाले मेघः जलं वर्षति, किन्तु तत् जलं शस्यवर्धकम्; तथैव आनन्दाश्रूणि शोकाश्रूणाम् इव न दहन्ति, अपि तु सर्वं सिञ्चन्ति।

‘ते वरदः पुत्रः क्षिप्रम् अयोध्यां पुनरागतः मृदुपीनाभ्यां कराभ्यां चरणौ पीडयिष्यति। अभिवाद्य नमस्यन्तं ससुहृदं शूरं पुत्रं, मेघराजिः अचलम् इव, त्वं मुदास्रैः प्रोक्ष्यसि।’ एवं वाक्योपचारे कुशला अनवद्या रामा देवी सुमित्रा विविधैः वाक्यैः रामस्य मातरम् आश्वासयन्ती, एतत् उक्त्वा विरराम। नरदेवपत्न्याः रामस्य मातुः शरीरे तत् लक्ष्मणमातृवाक्यं निशम्य, शरद्गतः अल्पतोयः मेघः इव, शोकः सद्यः विननाश। एवं सर्गः शान्त्या समाप्यते; अग्रिमे सर्गे कथा पुनः रामस्य पथि प्रवर्तते। ‘शरद्गतः अल्पतोयः मेघः’ इति उपमा सूक्ष्मा — शरदि मेघः दृश्यते, किन्तु तस्मिन् जलम् अल्पम्, अतः सः शीघ्रं विलीयते; तथा एव सम्यग्वचनेन स्पृष्टः शोकः क्षणेन विनश्यति। अनेन सर्गेण कविः स्त्रीणां परस्परसान्त्वनं दर्शयन् अयोध्यायाः अन्तःपुरे धैर्यस्य पुनःस्थापनं सूचयति।

గత సర్గలో కౌసల్య దశరథునితో చాలాసేపు విలపించింది. స్త్రీలలో ఉత్తమురాలైన ఆమె అలా విలపిస్తుండడం చూసి, ధర్మంలో నిలిచిన సుమిత్ర ధర్మయుక్తమైన మాట చెప్పింది — ‘ఆర్యా, నీ ఆ కుమారుడు సద్గుణాలతో కూడిన పురుషోత్తముడు; ఇలా విలపించడంతో, దీనంగా ఏడవడంతో నీకేం ప్రయోజనం? రాజ్యాన్ని విడిచి వెళ్ళిన నీ మహాబలుడైన కుమారుడు మహాత్ముడూ సత్యవాదీ అయిన తండ్రిని సత్యవంతునిగా నిలబెడుతూనే వెళ్ళాడు. శిష్టులు నిరంతరం చక్కగా ఆచరించిన, మరణానంతరం ఫలాన్నిచ్చే ఏ ధర్మం ఉందో, ఆ ధర్మంలోనే నిలిచిన రాముడు శ్రేష్ఠుడు; అతని గురించి ఎన్నడూ శోకించనక్కరలేదు.’ ఇక్కడ సుమిత్ర మాటకు మూలం చూడదగినది — ఆమె కౌసల్య దుఃఖాన్ని కొట్టిపారేయదు, దాని విషయాన్ని మారుస్తుంది; తానే ధర్మం మీద నిలిచినవానిని గురించి శోకించడం తగదని. అంతేకాక సుమిత్ర స్థితి విశిష్టమైనది — ఆమె కూడా పుత్రవియోగిని, అయినా ముందు ఇతరుల శోకాన్ని శమింపజేస్తుంది. ‘ధర్మంలో నిలిచి ధర్మయుక్తమైన మాట’ అనే రెండు పదాలతో కవి ఈ ఊరడింపు మిథ్యాస్తుతి కాదని, ధర్మానుగతమైన సత్యమేనని సూచిస్తున్నాడు.

‘పాపరహితుడైన లక్ష్మణుడు ఇతని పట్ల ఎల్లప్పుడూ ఉత్తమంగా ప్రవర్తిస్తాడు, సర్వభూతాల పట్ల దయ గలవాడు; ఆ మహాత్మునికి ఇది లాభమే. సుఖాలకు అలవాటుపడిన వైదేహి అరణ్యవాసంలో ఉండే దుఃఖం తెలిసి కూడా నీ ధర్మాత్ముడైన కుమారుని అనుసరిస్తున్నది. లోకంలో కీర్తి అనే పతాకాన్ని ఎగురవేసే ప్రభువూ, సత్యవ్రతపరుడూ, మూర్తీభవించిన ధర్మమే అయిన నీ కుమారుడు పొందనిదేముంది?’ ఇక్కడ వనానికి వెళ్ళిన ముగ్గురూ వేర్వేరుగా ప్రశంసించబడ్డారు — లక్ష్మణుడు సోదరభక్తితో, సీత తెలిసి తన ఇష్టంతో అనుసరించడం వల్ల, రాముడు కీర్తితో. సుమిత్ర తన కుమారుని విషయంలో ‘అది అతనికి లాభం’ అంటూ తల్లి ప్రేమను ధర్మంతో జయిస్తున్నది — కుమారుడు వనానికి వెళ్ళడం ఆమెకూ నష్టమే, కాని ఆమె దానిని లాభంగానే భావిస్తున్నది. ‘కీర్తి అనే పతాకాన్ని ఎగురవేసే’ అనే రూపకంతో కీర్తి జెండాలా అన్ని దిక్కులలోనూ ఎగురుతుందని ద్యోతకమవుతుంది; ఇలాంటి యశస్సు గలవానికి పొందనిదేముంది?

‘రాముని ఉత్తమమైన శుచిత్వాన్నీ మాహాత్మ్యాన్నీ స్పష్టంగా తెలుసుకొని సూర్యుడు తన కిరణాలతో అతని శరీరాన్ని తపింపజేయలేడు. అన్ని కాలాలలోనూ అడవుల నుండి వీచే, తగిన శీతోష్ణాలు గల, శుభకరమైన, సుఖకరమైన గాలి రాఘవుని సేవిస్తుంది. రాత్రి నిద్రిస్తున్న పాపరహితుడైన అతనిని తండ్రిలా కౌగిలించుకొంటూ, వేడిని పోగొట్టే చంద్రుడు చల్లని కిరణాలతో స్పృశిస్తూ ఆహ్లాదపరుస్తాడు. యుద్ధంలో తిమిధ్వజుని కుమారుడైన దానవేంద్రుడు చంపబడడం చూసి ఏ మహాతేజస్వికి బ్రహ్మ దివ్యాస్త్రాలను ఇచ్చాడో, అతనికి వనంలో భయమేమిటి?’ ఇక్కడ కవి ప్రకృతినే రాముని పరిజనంగా చేస్తున్నాడు; సర్వభూతాలూ అతనికి అనుకూలమైనవి కనుక అరణ్యం కూడా ఇల్లే అవుతుంది. ఇక్కడ నలుగురు సాక్షులు ఉపన్యసించబడ్డారు — సూర్యుడు, వాయువు, చంద్రుడు, బ్రహ్మ ఇచ్చిన అస్త్రం; మొదటి మూడింటితో వనంలోని క్లేశం నివారించబడుతుంది, నాల్గవదానితో వనంలోని భయం. తాటకావధ తరువాత విశ్వామిత్రుని యజ్ఞంలో జరిగిన సుబాహువధ ఇక్కడ గుర్తుచేయబడింది, దానితో కౌసల్య స్మృతిలో కుమారుని పూర్వవిజయం మళ్ళీ ఉదయిస్తుంది.

‘శూరుడూ పురుషవ్యాఘ్రుడూ అయిన అతడు తన బాహుబలాన్ని ఆశ్రయించి, భయం లేకుండా, ఇంట్లో ఉన్నట్లే అరణ్యంలో నివసిస్తాడు. ఎవరి బాణమార్గంలోకి వచ్చిన శత్రువులు నశిస్తారో, అతని శాసనంలో భూమి ఎలా నిలవకుండా ఉంటుంది? రాముని శ్రీ, శౌర్యం, కల్యాణకరమైన సత్త్వం — వీటితోనే అతడు అరణ్యవాసం ముగించుకొని త్వరలోనే తన రాజ్యాన్ని పొందుతాడు.’ ఇదే ఊరడింపులో రెండవ దశ — మొదట సుమిత్ర రాముడు ధర్మం వల్ల నిర్భయుడని చూపింది, ఇప్పుడు బలం వల్ల. ‘ఇంట్లో ఉన్నట్లే’ అనే ఉపమానంతో వనపు భయం నిరాకరించబడుతుంది; ‘బాణమార్గంలోకి వచ్చిన’ అనే మాటతో, బాణమార్గంలోకి రాగానే శత్రువులను నశింపజేసేవాని రాజ్యాన్ని ఇతరులు అపహరించలేరని సూచించబడుతుంది. ‘శాసనంలో భూమి నిలవాలి’ అనే మాటతో రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందడం కేవలం సంభావ్యం కాదు, ధర్మతః తప్పక జరగబోయేదని చెప్పబడుతున్నది.

తరువాత సుమిత్ర మాట స్తుతిరూపం దాల్చుతుంది — ‘అతడు సూర్యునికే సూర్యుడు, అగ్నికే అగ్ని, ప్రభువుకే ప్రభువు; శ్రీకే శ్రేష్ఠమైన శ్రీ, కీర్తికే కీర్తి, క్షమకే క్షమ; దేవతలకే దైవం, భూతాలలో అత్యుత్తమ భూతం. దేవీ, వనంలో గాని నగరంలో గాని అతనికి లోటేమిటి?’ తరువాత నిశ్చయవచనం — ‘ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు భూమితో, వైదేహితో, శ్రీతో — ఈ ముగ్గురితో కలిసి త్వరలోనే అభిషేకం పొందుతాడు.’ ఇక్కడ ‘సూర్యునికే సూర్యుడు’ మొదలైన మాటలతో కవి రాముని పరమపురుషత్వాన్ని సూచిస్తున్నాడు; ఈ శ్లోకాలలో ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) సమీక్షిత సంస్కరణ కంటే విస్తృతమైనది, భక్తిరసం మరింత స్ఫుటమైనది. ‘ఈ ముగ్గురితో కలిసి’ అనే లెక్కలో భూమి, సీత, శ్రీ ఒకచోట నిలుపబడ్డాయి — రాజ్యమూ, గృహమూ, సంపదా ఒకేసారి తిరిగి వస్తాయని భావం. ‘క్షమకే క్షమ’ అనే పదం ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది — అన్నిటినీ సహించగలవాడే క్షమకు కూడా ఆశ్రయం; దీనితో వనవాసాన్ని స్వీకరించడం అతని బలహీనత కాదు, పరమబలమని సూచించబడుతున్నది.

‘ఎవరు బయలుదేరుతుండగా చూసి శోకవేగంతో దెబ్బతిని అయోధ్యలో జనమంతా దుఃఖంతో కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నారో, దర్భచీరలు ధరించి వెళ్తున్న, ఓటమి ఎరుగని ఏ వీరుని సీత వలె లక్ష్మి అనుసరించిందో — అతనికి దుర్లభమైనదేముంది? ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడూ, తానే బాణాలూ ఖడ్గాలూ అస్త్రాలూ ధరించినవాడూ అయిన లక్ష్మణుడు ఎవరి ముందు నడుస్తున్నాడో — అతనికి దుర్లభమైనదేముంది?’ ఇక్కడ ‘దుర్లభమైనదేముంది’ అని రెండుసార్లు చెప్పడం ద్వారా సుమిత్ర కౌసల్య మనస్సులో నిశ్చయాన్ని దృఢపరుస్తున్నది. ‘సీత వలె లక్ష్మి’ అనే ఉపమానంలో విశేషం ఉంది — లక్ష్మి సీతకు ఉపమానం కాదు, సీతే లక్ష్మికి ఉపమానం; దానితో సీత సాక్షాత్ శ్రీరూపమని ధ్వనిస్తుంది. ‘దర్భచీరలు ధరించినా ఓటమి ఎరుగనివాడు’ అనే విరోధాభాసం కూడా రమణీయమైనది — నారబట్టలు ధరించినా అతడు అజేయుడే; బాహ్యవేషం బలానికి కొలమానం కాదు.

‘వనవాసం ముగించుకొని తిరిగి వచ్చిన అతనిని నువ్వు చూస్తావు; దేవీ, శోకాన్నీ మోహాన్నీ విడిచిపెట్టు — నీకు సత్యం చెబుతున్నాను. నిందారహితురాలా, కల్యాణీ, తలవంచి ఈ నీ పాదాలకు నమస్కరిస్తున్న కుమారుని ఉదయించిన చంద్రునిలా మళ్ళీ చూస్తావు. తిరిగి ప్రవేశించి, అభిషేకం పొంది, మహాశ్రీతో వెలుగుతున్న అతనిని చూసి నువ్వు త్వరలోనే కన్నుల నుండి ఆనందబాష్పాలు కారుస్తావు. దేవీ, నీకు శోకం గాని దుఃఖం గాని ఉండకూడదు; రామునిలో ఏ అశుభమూ కనిపించడం లేదు. సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడిన కుమారుని త్వరలోనే చూస్తావు.’ ‘ఉదయించిన చంద్రునిలా’ అనే ఉపమానం వనవాసం కేవలం అస్తమయమే, నాశనం కాదని సూచిస్తుంది; ఉదయం నిశ్చయం. ఇక్కడ సుమిత్ర ‘నీకు సత్యం చెబుతున్నాను’ అని శపథం చేసినట్లుగా మాట్లాడుతుంది; దానితో ఊరడింపు కేవలం సాంత్వనవచనం కాక దృఢమైన ప్రతిజ్ఞ అవుతుంది. ‘అభిషేకం పొంది మహాశ్రీతో’ అనే దర్శనంతో చివరకు ఆనందబాష్పాలే శోకబాష్పాల స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తాయని ధ్వనిస్తుంది.

‘పాపరహితురాలా, ఈ జనమంతటినీ నువ్వే ఊరడించవలసి ఉండగా, ఇప్పుడు హృదయంలో ఈ కలవరాన్ని ఎందుకు పెట్టుకుంటున్నావు? దేవీ, రాఘవుడు కుమారుడుగా గల నువ్వు శోకించదగినదానవు కావు; లోకంలో రాముని కంటే మిన్నగా సన్మార్గంలో నిలిచినవాడు ఎవడూ లేడు. మిత్రులతో కూడి నమస్కరిస్తున్న కుమారుని చూసి, వర్షాకాలపు మేఘమాలలా, నువ్వు త్వరలోనే ఆనందబాష్పాలు కారుస్తావు.’ ఇక్కడ సుమిత్ర రాజమాత కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నది — ఎవరి ధైర్యంతో అంతఃపురమంతా నగరమంతా నిలుస్తుందో, ఆమె కలవరపడితే అందరూ కలవరపడతారు. ‘మేఘమాలలా’ అనే ఉపమానంలో కూడా ఔచిత్యం ఉంది — వర్షాకాలంలో మేఘం నీరు కురుస్తుంది, కాని ఆ నీరు పంటలను పెంచుతుంది; అలాగే ఆనందబాష్పాలు శోకబాష్పాల్లా దహించవు, అన్నిటినీ తడుపుతాయి.

‘వరాలిచ్చే నీ కుమారుడు త్వరలోనే అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి మృదువైన, బలిష్ఠమైన చేతులతో నీ పాదాలను ఒత్తుతాడు. నమస్కరించి వంగిన, మిత్రులతో కూడిన శూరుడైన కుమారుని, మేఘపంక్తి పర్వతాన్ని తడిపినట్లు, నువ్వు ఆనందబాష్పాలతో తడుపుతావు.’ ఇలా మాటల మర్యాదలో నేర్పరి, నిందారహితురాలు, సుందరి అయిన దేవి సుమిత్ర రకరకాల మాటలతో రాముని తల్లిని ఊరడిస్తూ, ఇది చెప్పి విరమించింది. లక్ష్మణుని తల్లి చెప్పిన ఆ మాట విని, నరదేవుని భార్యా రాముని తల్లీ అయిన కౌసల్య శరీరంలోని శోకం, శరత్కాలపు అల్పజలమేఘంలా, వెంటనే నశించింది. ఇలా సర్గ శాంతితో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో కథ మళ్ళీ రాముని దారిలో సాగుతుంది. ‘శరత్కాలపు అల్పజలమేఘం’ అనే ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — శరత్తులో మేఘం కనిపిస్తుంది, కాని దానిలో నీరు తక్కువ, అందుకే అది త్వరగా కరిగిపోతుంది; అలాగే చక్కని మాటతో తాకబడిన శోకం క్షణంలో నశిస్తుంది. ఈ సర్గతో కవి స్త్రీలు ఒకరినొకరు ఊరడించుకోవడం చూపిస్తూ అయోధ్య అంతఃపురంలో ధైర్యం మళ్ళీ నెలకొనడాన్ని సూచిస్తున్నాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கௌசல்யை தசரதனிடம் நெடுநேரம் புலம்பினாள். பெண்டிருள் சிறந்த அவள் அவ்வாறு புலம்புவதைக் கண்டு, தர்மத்தில் நிலைத்த சுமித்திரை தர்மம் நிறைந்த சொல்லைக் கூறினாள்: ‘பெரியவளே, உன் மகன் நற்பண்புகள் நிறைந்த புருஷோத்தமன்; இப்படிப் புலம்புவதாலும் பரிதாபமாக அழுவதாலும் உனக்கு என்ன பயன்? அரசைத் துறந்து சென்ற பெருவலிமையுடைய உன் மகன், சத்தியம் பேசும் மகாத்மாவான தந்தையை நேர்மையாக்கியே சென்றான். சான்றோரால் என்றும் முறையாகக் கடைப்பிடிக்கப்பட்டதும், மறுமையில் பலன் தருவதுமான தர்மத்திலேயே ராமன் நிலைத்திருக்கிறான்; அவன் சிறந்தவன்; அவனைக் குறித்து ஒருபோதும் வருந்தத் தேவையில்லை.’ இங்கே சுமித்திரையின் சொல்லின் அடிப்படை காணத்தக்கது — அவள் கௌசல்யையின் துயரத்தை மறுக்கவில்லை, அதன் பொருளை மாற்றுகிறாள்; தானே தர்மத்தின் மேல் நிற்பவனைக் குறித்து வருந்துவது பொருந்தாது என்று. மேலும் சுமித்திரையின் நிலை தனிச்சிறப்புடையது — அவளும் மகனைப் பிரிந்தவளே; இருந்தும் முதலில் பிறளுடைய துயரத்தைத் தணிக்கிறாள். ‘தர்மத்தில் நிலைத்தவள் தர்மம் நிறைந்த சொல்லை’ என்ற இரு சொற்களால், இந்த ஆறுதல் பொய்ப் புகழ்ச்சி அல்ல, தர்மத்துக்கு இசைந்த உண்மையே என்று கவிஞர் குறிக்கிறார்.

‘குற்றமற்ற லக்ஷ்மணன் இவனிடம் எப்போதும் சிறந்த முறையில் நடந்துகொள்கிறான்; எல்லா உயிர்களிடமும் இரக்கமுடையவன்; அந்த மகாத்மாவுக்கு இது பேறே. சுகத்துக்குப் பழகிய வைதேகி காட்டு வாழ்க்கையில் உள்ள துன்பத்தை அறிந்தே உன் தர்மாத்மாவான மகனைப் பின்தொடர்கிறாள். உலகில் புகழ் என்னும் கொடியைச் சுழற்றி அசைக்கும் பிரபுவும், சத்திய விரதத்தில் ஈடுபட்ட தர்மமே உருவெடுத்தவனுமான உன் மகனால் அடையப்படாதது என்ன இருக்கிறது?’ இங்கே காட்டுக்குச் செல்லும் மூவரும் தனித்தனியே புகழப்படுகின்றனர் — லக்ஷ்மணன் சகோதரப் பக்தியால், சீதை அறிந்தே தன் விருப்பத்தால் பின்தொடர்வதால், ராமன் புகழால். தன் மகனைப் பற்றி ‘இது அவனுக்குப் பேறு’ என்று சொல்லும் சுமித்திரை தாய்ப்பாசத்தைத் தர்மத்தால் வெல்கிறாள் — மகன் காட்டுக்குப் போவது அவளுக்கும் இழப்பே, ஆனால் அதை அவள் பேறாகவே கருதுகிறாள். ‘புகழ் என்னும் கொடியைச் சுழற்றுகிறான்’ என்ற உருவகத்தால் புகழ் கொடி போல எல்லாத் திசைகளிலும் அசைகிறது என்று புலப்படுத்தப்படுகிறது; இத்தகைய புகழுடையவனுக்கு அடையப்படாதது என்ன?

‘ராமனின் சிறந்த தூய்மையையும் வெளிப்படையான பெருமையையும் அறிந்து, கதிரவன் தன் கதிர்களால் அவன் உடலைச் சுடத் துணியமாட்டான். எல்லாக் காலங்களிலும் காடுகளிலிருந்து வெளிப்படும், தக்க அளவு குளிரும் வெப்பமும் உடைய, மங்கலமான, சுகமான காற்று ராகவனுக்குப் பணிவிடை செய்யும். இரவில் உறங்கும் குற்றமற்ற அவனைத் தந்தையைப் போலத் தழுவிக்கொண்டு, வெப்பத்தைப் போக்கும் குளிர்ந்த கதிர்களால் தொட்டுச் சந்திரன் மகிழ்விப்பான். போரில் திமிங்கிலக் கொடியோனின் மகனான அசுர அரசன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு பிரம்மா எந்தப் பெரும் வீரனுக்குத் தெய்வீக அஸ்திரங்களைக் கொடுத்தாரோ, அவனுக்குக் காட்டில் என்ன அச்சம்?’ இங்கே கவிஞர் இயற்கையையே ராமனின் பரிவாரம் ஆக்குகிறார்; எல்லா உயிர்களும் அவனுக்கு அனுகூலமாக இருப்பதால் காடும் வீடாகவே ஆகிறது. இங்கே நான்கு சாட்சிகள் முன்வைக்கப்படுகின்றனர் — கதிரவன், காற்று, சந்திரன், பிரம்மா கொடுத்த அஸ்திரங்கள்; முதல் மூன்றால் காட்டின் துன்பம் நீக்கப்படுகிறது, நான்காவதால் காட்டின் அச்சம். தாடகை வதத்துக்குப் பின் விசுவாமித்திரரின் வேள்வியில் நடந்த சுபாகு வதம் இங்கே நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் கௌசல்யையின் நினைவில் மகனின் முந்தைய வெற்றி மீண்டும் உதிக்கிறது.

‘அந்த வீரன், மனிதருள் புலி, தன் தோள்வலிமையைச் சார்ந்து அஞ்சாமல் காட்டில் வீட்டில் இருப்பது போல வாழ்வான். அவன் அம்பின் வழியை அடைந்ததுமே பகைவர் அழிகிறார்கள்; அவனுடைய ஆட்சியில் பூமி எப்படி நிலைக்காமல் இருக்கும்? ராமனின் திருவும், வீரமும், மங்கலமான உள்ளமும் எவையோ, அவற்றாலேயே அவன் வனவாசம் முடிந்ததும் விரைவில் தன் அரசை அடைவான்.’ இதுவே ஆறுதலின் இரண்டாம் பகுதி — முதலில் சுமித்திரை ராமனைத் தர்மத்தால் அச்சமற்றவனாகக் காட்டினாள், இப்போது வலிமையால். ‘வீட்டில் இருப்பது போல’ என்ற உவமையால் காட்டின் அச்சம் மறுக்கப்படுகிறது; ‘அம்பின் வழியை அடைந்ததுமே’ என்ற சொல்லால், அம்பின் பாதையை அடைந்ததுமே பகைவரை அழிப்பவனின் அரசைப் பிறர் பறிக்க முடியாது என்று குறிக்கப்படுகிறது. ‘அவன் ஆட்சியில் பூமி நிலைக்கத் தக்கது’ என்ற சொல்லால் அரசை மீண்டும் பெறுவது சாத்தியம் மட்டுமல்ல, தர்மப்படி தவிர்க்க முடியாதது என்று சொல்லப்படுகிறது.

இதன் பின் சுமித்திரையின் சொல் துதி வடிவம் பெறுகிறது: ‘அவன் கதிரவனுக்கும் கதிரவன், நெருப்புக்கும் நெருப்பு, பிரபுவுக்கும் பிரபு; திருவுக்கும் முதன்மையான திரு, புகழுக்கும் புகழ், பொறுமைக்கும் பொறுமை; தேவர்களுக்கும் தெய்வம், உயிர்களுள் மிகச் சிறந்த உயிர். தேவி, காட்டிலோ நகரத்திலோ அவனுக்கு என்ன குறை?’ பின்னர் உறுதிச் சொல்: ‘அந்த மனிதருள் காளை பூமி, வைதேகி, திரு — இந்த மூவருடனும் விரைவில் முடிசூட்டப்படுவான்.’ இங்கே ‘கதிரவனுக்கும் கதிரவன்’ முதலிய சொற்களால் கவிஞர் ராமனின் பரம்பொருள் தன்மையைக் குறிக்கிறார்; இந்தச் சுலோகங்களில் வழக்குப் பாடம் (வல்கேட்) திறனாய்வுப் பதிப்பை விட விரிவானது; பக்திச் சுவையும் மேலும் வெளிப்படையானது. ‘மூவருடனும்’ என்ற எண்ணிக்கையில் பூமி, சீதை, திரு மூவரும் ஒன்றாக நிறுத்தப்படுகின்றனர் — அரசும், இல்லமும், செல்வமும் ஒருசேரத் திரும்பி வரும் என்பது கருத்து. ‘பொறுமைக்கும் பொறுமை’ என்ற சொல் தனியாகச் சிந்திக்கத்தக்கது — எல்லாவற்றையும் பொறுக்க வல்லவனே பொறுமைக்கும் இருப்பிடம்; இதனால் வனவாசத்தை ஏற்றதும் அவனுடைய பலவீனம் அல்ல, மிக உயர்ந்த வலிமையே என்று குறிக்கப்படுகிறது.

‘அவன் வெளியேறுவதைக் கண்டு அயோத்தியில் மக்கள் அனைவரும் துயர வேகத்தால் தாக்குண்டு துயரத்தால் பிறந்த கண்ணீரைச் சொரிகிறார்கள்; தர்ப்பை மரவுரி அணிந்து செல்லும் வெல்லப்படாத அந்த வீரனைச் சீதை என்னும் திருமகள் பின்தொடர்கிறாள் — அவனுக்கு அரியது என்னதான் இருக்கிறது? வில்லேந்துவோரில் சிறந்தவனும், அம்பு, வாள், அஸ்திரம் தாங்கியவனுமான லக்ஷ்மணன் யாருக்கு முன்னே செல்கிறானோ — அவனுக்கு அரியது என்னதான் இருக்கிறது?’ இங்கே ‘அரியது என்னதான் இருக்கிறது’ என்று இருமுறை திரும்பக் கூறுவதால் சுமித்திரை கௌசல்யையின் மனத்தில் உறுதியை வலுப்படுத்துகிறாள். ‘சீதை என்னும் திருமகள்’ என்ற உவமையில் ஒரு சிறப்பு உள்ளது — திருமகள் சீதைக்கு உவமை அல்ல, சீதையே திருமகளுக்கு; அதனால் சீதை நேரடியாகத் திருமகளின் வடிவம் என்று தொனிக்கிறது. ‘தர்ப்பை மரவுரி அணிந்த, வெல்லப்படாத’ என்ற முரண்தோற்றமும் இனிமையானது — மரவுரி அணிந்தாலும் அவன் வெல்ல முடியாதவனே; புறக்கோலம் வலிமையின் அளவுகோல் அல்ல.

‘வனவாசம் முடிந்து திரும்பி வந்த அவனை நீ காண்பாய்; தேவி, துயரத்தையும் மயக்கத்தையும் விடு — உனக்கு உண்மையைச் சொல்கிறேன். பழிப்பற்ற மங்கலமானவளே, இந்த உன் பாதங்களைத் தலையால் வணங்கும் மகனை, உதித்த நிலவைப் போல மீண்டும் காண்பாய். மீண்டும் நுழைந்து முடிசூட்டப்பட்ட பெரும் திருவுடைய அவனைக் கண்டு கண்களிலிருந்து விரைவில் ஆனந்தக் கண்ணீர் சொரிவாய். தேவி, உனக்குத் துயரமோ துன்பமோ வேண்டாம்; ராமனிடம் எந்த அமங்கலமும் காணப்படவில்லை. சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் கூடிய மகனை விரைவில் காண்பாய்.’ ‘உதித்த நிலவைப் போல’ என்ற உவமை வனவாசம் வெறும் மறைவே, அழிவல்ல; உதயம் உறுதி என்று குறிக்கிறது. இங்கே சுமித்திரை ‘உனக்கு உண்மையைச் சொல்கிறேன்’ என்று சத்தியம் செய்வது போலப் பேசுகிறாள்; அதனால் ஆறுதல் வெறும் தேற்றுமொழியாக இல்லாமல் உறுதியான வாக்குறுதியாகிறது. ‘பெரும் திருவுடைய, முடிசூட்டப்பட்ட’ அவனைக் காண்பதால் இறுதியில் ஆனந்தக் கண்ணீரே துயரக் கண்ணீரின் இடத்தைப் பிடிக்கும் என்று தொனிக்கிறது.

‘குற்றமற்றவளே, இந்த மக்கள் அனைவரும் உன்னாலேயே ஆற்றப்பட வேண்டியவர்கள்; ஆகவே இப்போது இதயத்தில் ஏன் இந்தக் கலக்கத்தைக் கொள்கிறாய்? தேவி, ராகவனை மகனாகப் பெற்ற நீ வருந்தத் தகாதவள்; உலகில் ராமனை விட நல்வழியில் நிலைத்தவர் எவரும் இல்லை. நண்பர்களுடன் வந்து வணங்கும் மகனைக் கண்டு, மழைக்கால மேகவரிசை போல, நீ விரைவில் மகிழ்ச்சிக் கண்ணீர் சொரிவாய்.’ இங்கே சுமித்திரை அரசமாதாவின் கடமையை நினைவூட்டுகிறாள் — யாருடைய மன உறுதியால் அந்தப்புரம் முழுவதும் நகரமும் நிலைக்கின்றனவோ, அவளுடைய கலக்கம் அனைவருடைய கலக்கமும் ஆகும். ‘மேகவரிசை போல’ என்ற உவமையிலும் பொருத்தம் உள்ளது — மழைக்காலத்தில் மேகம் நீரைப் பொழிகிறது, ஆனால் அந்த நீர் பயிரை வளர்க்கிறது; அதுபோல ஆனந்தக் கண்ணீர் துயரக் கண்ணீர் போல எரிப்பதில்லை, எல்லாவற்றையும் நனைத்து வளர்க்கிறது.

‘வரம் அருளும் உன் மகன் விரைவில் அயோத்திக்குத் திரும்பி வந்து, மென்மையும் திரட்சியுமுடைய கைகளால் உன் பாதங்களை அழுத்துவான். நண்பர்களுடன் வணங்கி நமஸ்கரிக்கும் வீர மகனை, மேகவரிசை மலையை நனைப்பது போல, நீ மகிழ்ச்சிக் கண்ணீரால் நனைப்பாய்.’ இவ்வாறு சொல்லாடலில் வல்ல, குற்றமற்ற, அழகிய தேவி சுமித்திரை பலவிதச் சொற்களால் ராமனின் தாயை ஆற்றி, இதைச் சொல்லிவிட்டு நிறுத்தினாள். லக்ஷ்மணனின் தாயின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மனிதர் தலைவனின் மனைவியும் ராமனின் தாயுமானவளின் உடலில் இருந்த துயரம், கூதிர்காலத்தில் சிறிதளவே நீருடைய மேகம் போல உடனே அழிந்தது. இவ்வாறு சர்க்கம் அமைதியுடன் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் கதை மீண்டும் ராமனின் வழியில் தொடர்கிறது. ‘கூதிர்காலத்தில் சிறிதளவே நீருடைய மேகம்’ என்ற உவமை நுட்பமானது — கூதிர்காலத்தில் மேகம் தெரிகிறது, ஆனால் அதில் நீர் குறைவு; ஆகவே அது விரைவில் கரைகிறது; அதுபோலவே நல்ல சொல்லால் தொடப்பட்ட துயரம் கணத்தில் அழிகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தால் கவிஞர் பெண்டிர் ஒருவரையொருவர் ஆற்றுவதைக் காட்டி, அயோத்தியின் அந்தப்புரத்தில் மன உறுதி மீண்டும் நிலைநாட்டப்படுவதைக் குறிக்கிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದಶರಥನ ಎದುರು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಸ್ತ್ರೀಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಅವಳು ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪೂಜ್ಯಳೇ, ನಿನ್ನ ಆ ಮಗನು ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ; ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುವುದರಿಂದಾಗಲೀ ದೀನವಾಗಿ ಅಳುವುದರಿಂದಾಗಲೀ ನಿನಗೇನು ಫಲ? ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋದ ಮಹಾಬಲನಾದ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಶಿಷ್ಟರು ಸದಾ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಿರುವ, ಮರಣಾನಂತರ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುವ ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಾತಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವಳು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿರುವವನ ಬಗ್ಗೆ ಶೋಕ ಅನುಚಿತ ಎಂದು. ಇದಲ್ಲದೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಅವಳೂ ಪುತ್ರವಿಯೋಗಿನಿ, ಆದರೂ ಮೊದಲು ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವಳು ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಈ ಸಮಾಧಾನ ಸುಳ್ಳು ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾನುಗತವಾದ ಸತ್ಯವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇವನೊಡನೆ ಸದಾ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ದಯಾವಂತನು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಇದು ಲಾಭವೇ. ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ವೈದೇಹಿ ಅರಣ್ಯವಾಸದಲ್ಲಿರುವ ದುಃಖವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೂ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಗನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ಪತಾಕೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸುವ ಪ್ರಭುವೂ, ಸತ್ಯವ್ರತಪರನಾದ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಧರ್ಮವೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ಏನು ತಾನೇ ದೊರೆತಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೂವರನ್ನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಗಾಗಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೂ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ, ರಾಮನನ್ನು ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿ. ತನ್ನ ಮಗನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಅವನಿಗೆ ಲಾಭ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮಾತೃಸ್ನೇಹವನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ — ಮಗನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದದ್ದು ಅವಳಿಗೂ ನಷ್ಟವೇ, ಆದರೆ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಲಾಭವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ಪತಾಕೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಕೀರ್ತಿಯು ಧ್ವಜದಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಹಾರಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ದ್ಯೋತಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂತಹ ಯಶಸ್ಸುಳ್ಳವನಿಗೆ ದೊರೆಯದುದೇನು?

‘ರಾಮನ ಉತ್ತಮವಾದ ಶುಚಿತ್ವವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಅರಿತು ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸುಡಲಾರನು. ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ, ತಕ್ಕಷ್ಟು ತಂಪು ಬಿಸಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿಯು ರಾಘವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು. ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿರುವ ಆ ಪಾಪರಹಿತನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಬಿಸಿಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ತಂಪಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುವನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಿಮಿಧ್ವಜನ ಮಗನಾದ ದಾನವೇಂದ್ರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಯಾವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನೋ, ಅವನಿಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಏನು ಭಯ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ರಾಮನ ಪರಿಜನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅರಣ್ಯವೂ ಮನೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತವಾದ ಅಸ್ತ್ರ; ಮೊದಲ ಮೂರರಿಂದ ಕಾಡಿನ ಕ್ಲೇಶ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಲ್ಕನೆಯದರಿಂದ ಕಾಡಿನ ಭಯ. ತಾಟಕಾವಧೆಯ ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸುಬಾಹುವಧೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮಗನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆ ಶೂರನಾದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ವಾಸಿಸುವನು. ಯಾರ ಬಾಣದ ದಾರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಶತ್ರುಗಳು ವಿನಾಶ ಹೊಂದುತ್ತಾರೋ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಏಕೆ ನಿಲ್ಲದು? ರಾಮನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ, ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಭಾವ — ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಬೇಗನೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.’ ಇದೇ ಸಮಾಧಾನದ ಎರಡನೆಯ ಹಂತ — ಮೊದಲು ಸುಮಿತ್ರೆ ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ತೋರಿಸಿದಳು, ಈಗ ಬಲದಿಂದ. ‘ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕಾಡಿನ ಭಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಬಾಣದ ದಾರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಬಾಣದ ದಾರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇತರರು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ನಿಲ್ಲಲು ಯೋಗ್ಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕೇವಲ ಸಂಭವನೀಯವಲ್ಲ, ಧರ್ಮತಃ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಾತು ಸ್ತುತಿರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅವನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿಗೂ ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಭುವಿಗೂ ಪ್ರಭು; ಸಂಪತ್ತಿಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಪತ್ತು, ಕೀರ್ತಿಗೂ ಕೀರ್ತಿ, ಕ್ಷಮೆಗೂ ಕ್ಷಮೆ; ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆ, ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೂತ. ದೇವಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಾಗಲೀ ನಗರದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಅವಗುಣಗಳು?’ ಅನಂತರ ನಿಶ್ಚಯವಚನ — ‘ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪೃಥ್ವಿ, ವೈದೇಹಿ, ಶ್ರೀ — ಈ ಮೂವರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಸೂರ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಪರಮಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರೂಢಪಾಠ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ, ಭಕ್ತಿರಸವೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಫುಟವಾಗಿದೆ. ‘ಮೂವರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿ, ಸೀತೆ, ಶ್ರೀ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ರಾಜ್ಯ, ಮನೆ, ಸಂಪತ್ತು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುವುವು ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ‘ಕ್ಷಮೆಗೂ ಕ್ಷಮೆ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಬಲ್ಲವನೇ ಕ್ಷಮೆಗೂ ಆಶ್ರಯ; ಇದರಿಂದ ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದೂ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಪರಮ ಬಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಯಾರು ಹೊರಡುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾರೋ, ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಯಾವ ಅಪರಾಜಿತ ವೀರನನ್ನು ಸೀತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದಾಳೋ — ಅವನಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದೇನು? ಯಾರ ಮುಂದೆ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಬಾಣ ಖಡ್ಗ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಹೊತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಡೆಯುತ್ತಾನೋ — ಅವನಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದೇನು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಲಭವಾದುದೇನು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸೀತೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೀತೆಯ ಉಪಮಾನವಲ್ಲ, ಸೀತೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಉಪಮಾನ; ಅದರಿಂದ ಸೀತೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶ್ರೀರೂಪಿಣಿ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ಅಪರಾಜಿತ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸವೂ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾದರೂ ಅವನು ಅಜೇಯನೇ; ಹೊರಗಿನ ವೇಷ ಬಲದ ಅಳತೆಗೋಲಲ್ಲ.

‘ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮರಳಿ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ; ದೇವಿ, ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ತೊರೆ — ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ ಕಲ್ಯಾಣಿಯೇ, ಈ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಗನನ್ನು ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆ. ಮತ್ತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಮಹಾಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಬೇಗನೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆನಂದಬಾಷ್ಪವನ್ನು ಸುರಿಸುವೆ. ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಶೋಕವಾಗಲೀ ದುಃಖವಾಗಲೀ ಬೇಡ; ರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಮಂಗಳವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಮಗನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ.’ ‘ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ವನವಾಸವು ಕೇವಲ ಅಸ್ತಮಾನ, ನಾಶವಲ್ಲ; ಉದಯ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ‘ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಶಪಥದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ಸಮಾಧಾನವು ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತಲ್ಲ, ದೃಢವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಮಹಾಶ್ರೀಮಂತ’ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಕೊನೆಗೆ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳೇ ಶೋಕಾಶ್ರುಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುವು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಪಾಪರಹಿತಳೇ, ಈ ಸಮಸ್ತ ಜನರನ್ನೂ ನೀನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕಾಗಿರುವಾಗ, ಈಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕಳವಳವನ್ನೇಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ? ದೇವಿ, ರಾಘವನು ಯಾರ ಮಗನೋ ಅವಳಾದ ನೀನು ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು, ಮಳೆಗಾಲದ ಮೇಘಮಾಲೆಯಂತೆ, ನೀನು ಬೇಗನೆ ಆನಂದಬಾಷ್ಪವನ್ನು ಸುರಿಸುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ರಾಜಮಾತೆಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯಾರ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವೂ ನಗರವೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆಯೋ ಅವಳ ಕಳವಳ ಎಲ್ಲರ ಕಳವಳ. ‘ಮೇಘಮಾಲೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲೂ ಔಚಿತ್ಯವಿದೆ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡವು ನೀರು ಸುರಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ನೀರು ಬೆಳೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳು ಶೋಕಾಶ್ರುಗಳಂತೆ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಣಿಸುತ್ತವೆ.

‘ವರದನಾದ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ಮೃದುವಾದ ದೃಢವಾದ ಕೈಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒತ್ತುವನು. ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನಿರುವ ಶೂರನಾದ ಮಗನನ್ನು, ಮೇಘಪಂಕ್ತಿಯು ಪರ್ವತವನ್ನು ತೋಯಿಸುವಂತೆ, ನೀನು ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳಿಂದ ತೋಯಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಾತಿನ ಉಪಚಾರದಲ್ಲಿ ಕುಶಲಳಾದ, ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ, ಸುಂದರಿಯಾದ ದೇವಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ವಿವಿಧ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ರಾಮನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಇದನ್ನು ಹೇಳಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಾಯಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನರದೇವನ ಪತ್ನಿಯೂ ರಾಮನ ತಾಯಿಯೂ ಆದವಳ ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಶೋಕವು, ಶರತ್ಕಾಲದ ಅಲ್ಪಜಲವುಳ್ಳ ಮೋಡದಂತೆ, ತಕ್ಷಣ ಅಳಿದುಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶರತ್ಕಾಲದ ಅಲ್ಪಜಲವುಳ್ಳ ಮೋಡ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನೀರು ಅಲ್ಪ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಬೇಗನೆ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿಯಾದ ಮಾತಿನ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಶೋಕ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಕವಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಸ್ಪರ ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൗസല്യ ദശരഥനോട് ഏറെനേരം വിലപിച്ചു. സ്ത്രീകളിൽ ഉത്തമയായ അവർ അങ്ങനെ വിലപിക്കുന്നതു കണ്ട് ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സുമിത്ര ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘ആര്യേ, അങ്ങയുടെ ആ മകൻ സദ്ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പുരുഷോത്തമനാണ്; ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചോ ദീനമായി കരഞ്ഞോ അങ്ങേക്ക് എന്തു നേട്ടം? രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചുപോയ മഹാബലനായ അങ്ങയുടെ മകൻ, മഹാത്മാവായ അച്ഛനെ സത്യവാദിയാക്കി നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടാണ് പോയത്. ശിഷ്ടന്മാർ എന്നും നന്നായി ആചരിച്ചുപോന്നതും, മരണാനന്തരം ഫലം നൽകുന്നതുമായ ധർമത്തിൽത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്ന രാമൻ ശ്രേഷ്ഠനാണ്; അവനെക്കുറിച്ച് ഒരിക്കലും ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.’ ഇവിടെ സുമിത്രയുടെ വാക്കിന്റെ മൂലം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവർ കൗസല്യയുടെ ദുഃഖത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ വിഷയം മാറ്റുകയാണ്; സ്വയം ധർമത്തിനു മുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകം അനുചിതമാണ് എന്ന്. സുമിത്രയുടെ നിലയും വിശിഷ്ടമാണ് — അവരും പുത്രവിയോഗം അനുഭവിക്കുന്നവളാണ്, എന്നിട്ടും ആദ്യം മറ്റൊരാളുടെ ശോകം ശമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൾ ധർമയുക്തമായ വാക്ക്’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഈ ആശ്വാസം വ്യാജസ്തുതിയല്ല, ധർമാനുഗതമായ സത്യംതന്നെയാണ് എന്ന്.

‘പാപമില്ലാത്ത ലക്ഷ്മണൻ എപ്പോഴും ഇവനോട് ഉത്തമമായി പെരുമാറുന്നു, എല്ലാ ജീവികളോടും ദയയുള്ളവനുമാണ്; ആ മഹാത്മാവിന് ഇതൊരു ലാഭംതന്നെയാണ്. സുഖം ശീലിച്ച വൈദേഹി, വനവാസത്തിലെ ദുഃഖം എന്താണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അങ്ങയുടെ ധർമാത്മാവായ മകനെ അനുഗമിക്കുന്നത്. ലോകത്തിൽ കീർത്തിയാകുന്ന പതാക പാറിക്കുന്ന പ്രഭുവും, സത്യവ്രതനിഷ്ഠനായ മൂർത്തീഭവിച്ച ധർമവുമായ അങ്ങയുടെ മകന് എന്താണ് ലഭിക്കാത്തത്?’ ഇവിടെ കാട്ടിലേക്കു പോയ മൂന്നുപേരും വെവ്വേറെ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ ഭ്രാതൃഭക്തിയാലും, സീത അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് സ്വേച്ഛയാൽ അനുഗമിച്ചതിനാലും, രാമൻ കീർത്തിയാലും. സ്വന്തം മകനെക്കുറിച്ച് ‘അവനു ലാഭം’ എന്നു പറയുന്ന സുമിത്ര മാതൃസ്നേഹത്തെ ധർമംകൊണ്ട് ജയിക്കുന്നു — മകൻ കാട്ടിലേക്കു പോയത് അവർക്കും നഷ്ടമാണ്, എന്നാൽ അവർ അതിനെ ലാഭമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. ‘കീർത്തിയാകുന്ന പതാക പാറിക്കുന്നു’ എന്ന രൂപകത്തിലൂടെ കീർത്തി കൊടിപോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പാറുന്നു എന്നു ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ യശസ്സുള്ളവന് എന്താണ് ലഭിക്കാത്തത്?

‘രാമന്റെ ഉത്തമമായ ശൗചവും മാഹാത്മ്യവും വ്യക്തമായി അറിഞ്ഞിട്ട് സൂര്യൻ തന്റെ രശ്മികളാൽ അവന്റെ ശരീരത്തെ തപിപ്പിക്കാൻ മുതിരുകയില്ല. എല്ലാ കാലങ്ങളിലും കാടുകളിൽനിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന, ഉചിതമായ തണുപ്പും ചൂടുമുള്ള, മംഗളകരവും സുഖകരവുമായ കാറ്റ് രാഘവനെ സേവിക്കും. രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങുന്ന പാപമില്ലാത്ത അവനെ, അച്ഛനെപ്പോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ചൂടകറ്റുന്ന ചന്ദ്രൻ തണുത്ത രശ്മികളാൽ സ്പർശിച്ച് ആഹ്ലാദിപ്പിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ തിമിധ്വജന്റെ പുത്രനായ ദാനവേന്ദ്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ബ്രഹ്മാവ് ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയ ആ മഹാതേജസ്വിക്ക് കാട്ടിൽ എന്തു ഭയം?’ ഇവിടെ കവി പ്രകൃതിയെത്തന്നെ രാമന്റെ പരിജനമാക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികളും അവനോട് അനുകൂലമായതിനാൽ കാടും അവനു വീടുതന്നെയാകുന്നു. ഇവിടെ നാലു സാക്ഷികൾ ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യൻ, വായു, ചന്ദ്രൻ, ബ്രഹ്മദത്തമായ അസ്ത്രം; ആദ്യത്തെ മൂന്നിനാൽ കാട്ടിലെ ക്ലേശം നിവാരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, നാലാമത്തേതിനാൽ കാട്ടിലെ ഭയവും. താടകാവധത്തിനുശേഷം വിശ്വാമിത്രന്റെ യാഗത്തിലെ സുബാഹുവധം ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അതിലൂടെ കൗസല്യയുടെ ഓർമയിൽ മകന്റെ പഴയ വിജയം വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു.

‘ശൂരനായ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ സ്വന്തം ബാഹുബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ഭയമില്ലാതെ, കാട്ടിൽ വീട്ടിലെന്നപോലെ വസിക്കും. ആരുടെ അമ്പിന്റെ വഴിയിലെത്തുമ്പോൾത്തന്നെ ശത്രുക്കൾ നാശമടയുന്നുവോ, അവന്റെ ശാസനത്തിൽ ഭൂമി എങ്ങനെ നിലകൊള്ളാതിരിക്കും? രാമന്റെ ശ്രീയും ശൗര്യവും കല്യാണസത്ത്വവുംകൊണ്ടുതന്നെ, വനവാസം കഴിഞ്ഞ് അവൻ വേഗം തന്റെ രാജ്യം വീണ്ടെടുക്കും.’ ഇതാണ് ആശ്വാസത്തിന്റെ രണ്ടാംഘട്ടം — ആദ്യം സുമിത്ര രാമന്റെ നിർഭയത ധർമത്തിലൂടെ കാണിച്ചു, ഇപ്പോൾ ബലത്തിലൂടെ. ‘വീട്ടിലെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കാടിന്റെ ഭയം നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു; ‘അമ്പിന്റെ വഴിയിലെത്തുമ്പോൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, അമ്പിന്റെ പാതയിലെത്തുമ്പോൾത്തന്നെ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവന്റെ രാജ്യം മറ്റുള്ളവർക്ക് അപഹരിക്കാനാവില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശാസനത്തിൽ ഭൂമി നിലകൊള്ളേണ്ടതാണ്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ പുനഃപ്രാപ്തി സംഭാവ്യം മാത്രമല്ല, ധർമപ്രകാരം അനിവാര്യവുമാണ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

തുടർന്ന് സുമിത്രയുടെ വാക്കുകൾ സ്തുതിരൂപമാകുന്നു — ‘അവൻ സൂര്യന്റെയും സൂര്യനാണ്, അഗ്നിയുടെയും അഗ്നിയാണ്, പ്രഭുവിന്റെയും പ്രഭുവാണ്; ശ്രീയുടെയും അഗ്രിമമായ ശ്രീ, കീർത്തിയുടെയും കീർത്തി, ക്ഷമയുടെയും ക്ഷമ; ദേവന്മാരുടെയും ദൈവം, ഭൂതങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭൂതം. ദേവീ, കാട്ടിലായാലും നഗരത്തിലായാലും അവന് എന്തു ദോഷം?’ തുടർന്ന് നിശ്ചയവാക്ക് — ‘ആ പുരുഷർഷഭൻ ഭൂമി, വൈദേഹി, ശ്രീ — ഈ മൂന്നുപേരോടുംകൂടി വേഗം അഭിഷിക്തനാകും.’ ഇവിടെ ‘സൂര്യന്റെയും സൂര്യൻ’ തുടങ്ങിയ വാക്കുകളിലൂടെ കവി രാമന്റെ പരമപുരുഷത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ ശ്ലോകങ്ങളാൽ പ്രചലിതപാഠം (വൾഗേറ്റ്) സമീക്ഷിതപതിപ്പിനെക്കാൾ കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ്, ഭക്തിരസവും കൂടുതൽ സ്ഫുടമാണ്. ‘മൂന്നുപേരോടുംകൂടി’ എന്ന എണ്ണത്തിൽ ഭൂമിയും സീതയും ശ്രീയും ഒന്നിച്ചു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യവും ഗൃഹവും സമ്പത്തും ഒരേസമയം മടങ്ങിവരും എന്നാണ് ഭാവം. ‘ക്ഷമയുടെയും ക്ഷമ’ എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — എല്ലാം സഹിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻതന്നെയാണ് ക്ഷമയ്ക്കും ആശ്രയം; ഇതിലൂടെ വനവാസം സ്വീകരിച്ചതും അവന്റെ ദൗർബല്യമല്ല, പരമമായ ബലമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പുറപ്പെട്ടുപോകുന്ന അവനെ കണ്ട് ശോകവേഗത്താൽ ആഹതരായി അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങളെല്ലാം ദുഃഖജമായ കണ്ണീർ പൊഴിക്കുന്നു; ദർഭമരവുരി ധരിച്ച് പോകുന്ന, പരാജയമറിയാത്ത ആ വീരനെ സീതയുടെ രൂപത്തിൽ ലക്ഷ്മി അനുഗമിച്ചിരിക്കുന്നു — അവന് എന്താണ് ദുർലഭം? ധനുർധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ, സ്വയം അമ്പും വാളും അസ്ത്രങ്ങളും വഹിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ മുന്നിൽ നടക്കുന്ന അവന് എന്താണ് ദുർലഭം?’ ഇവിടെ ‘എന്താണ് ദുർലഭം’ എന്ന് രണ്ടു പ്രാവശ്യം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് സുമിത്ര കൗസല്യയുടെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയം ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘സീതയെപ്പോലെ ലക്ഷ്മി’ എന്ന ഉപമയിൽ ഒരു വിശേഷമുണ്ട് — ലക്ഷ്മി സീതയുടെ ഉപമാനമല്ല, സീത ലക്ഷ്മിയുടേതാണ്; അതിലൂടെ സീതയുടെ സാക്ഷാൽ ശ്രീരൂപത്വം ധ്വനിക്കുന്നു. ‘ദർഭമരവുരി ധരിച്ചവൻ, പരാജയമറിയാത്തവൻ’ എന്ന വിരോധാഭാസവും രമണീയമാണ് — വല്കലധാരിയായിട്ടും അവൻ അജേയൻതന്നെ; ബാഹ്യവേഷം ബലത്തിന്റെ അളവുകോലല്ല.

‘വനവാസം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരുന്ന അവനെ അങ്ങു കാണും; ദേവീ, ശോകവും മോഹവും ഉപേക്ഷിക്കുക — ഞാൻ അങ്ങയോടു സത്യം പറയുന്നു. നിന്ദയില്ലാത്തവളേ, കല്യാണീ, ശിരസ്സുകൊണ്ട് ഈ പാദങ്ങളെ വന്ദിക്കുന്ന മകനെ, ഉദിച്ചുയരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, അങ്ങു വീണ്ടും കാണും. വീണ്ടും പ്രവേശിച്ച്, അഭിഷിക്തനായ, മഹാശ്രീയുള്ള അവനെ കണ്ട് അങ്ങ് വേഗം കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ആനന്ദാശ്രു പൊഴിക്കും. ദേവീ, അങ്ങേക്കു ശോകമോ ദുഃഖമോ ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ; രാമനിൽ ഒരു അമംഗളവും കാണുന്നില്ല. സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടിയ മകനെ അങ്ങ് വേഗം കാണും.’ ‘ഉദിച്ചുയരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വനവാസം ഒരു അസ്തമയം മാത്രമാണ്, നാശമല്ല; ഉദയം നിശ്ചിതമാണ് എന്നാണ്. ഇവിടെ സുമിത്ര ‘ഞാൻ അങ്ങയോടു സത്യം പറയുന്നു’ എന്ന് ശപഥംപോലെ പറയുന്നു; അതിലൂടെ ആശ്വാസം വെറും സാന്ത്വനവചനമല്ല, ദൃഢമായ പ്രതിജ്ഞയായിത്തീരുന്നു. ‘അഭിഷിക്തനായ, മഹാശ്രീയുള്ളവൻ’ എന്ന ദർശനത്തിലൂടെ ഒടുവിൽ ആനന്ദാശ്രുക്കൾതന്നെ ശോകാശ്രുക്കളുടെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കും എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു.

‘പാപമില്ലാത്തവളേ, ഈ ജനങ്ങളെ മുഴുവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കേണ്ടത് അങ്ങുതന്നെയായിരിക്കെ, ഇപ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ ഈ തളർച്ച എന്തിനു വരുത്തുന്നു? ദേവീ, രാഘവൻ മകനായുള്ള അങ്ങ് ദുഃഖിക്കേണ്ടവളല്ല; ലോകത്തിൽ രാമനെക്കാൾ സന്മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മറ്റൊരാളില്ല. സുഹൃത്തുക്കളോടുകൂടി അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്ന മകനെ കണ്ട്, വർഷകാലമേഘനിരപോലെ, അങ്ങ് വേഗം ആനന്ദാശ്രു പൊഴിക്കും.’ ഇവിടെ സുമിത്ര രാജമാതാവിന്റെ കർതവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആരുടെ ധൈര്യത്താൽ അന്തഃപുരവും നഗരവും മുഴുവൻ നിലനിൽക്കുന്നുവോ, അവരുടെ തളർച്ച എല്ലാവരുടെയും തളർച്ചയാണ്. ‘മേഘനിരപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലും ഔചിത്യമുണ്ട് — വർഷകാലത്ത് മേഘം ജലം വർഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആ ജലം വിളകളെ വളർത്തുന്നതാണ്; അതുപോലെ ആനന്ദാശ്രുക്കൾ ശോകാശ്രുക്കളെപ്പോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല, എല്ലാറ്റിനെയും നനയ്ക്കുന്നു.

‘വരദനായ അങ്ങയുടെ മകൻ വേഗം അയോധ്യയിൽ മടങ്ങിയെത്തി, മൃദുവും തടിച്ചതുമായ കൈകൾകൊണ്ട് അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ അമർത്തും. അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് നമസ്കരിക്കുന്ന, സുഹൃത്തുക്കളോടുകൂടിയ ശൂരനായ മകനെ, മേഘനിര പർവതത്തെ എന്നപോലെ, അങ്ങ് ആനന്ദാശ്രുക്കളാൽ നനയ്ക്കും.’ ഇങ്ങനെ വാക്കുകൾകൊണ്ടുള്ള ഉപചാരത്തിൽ കുശലയും നിന്ദയില്ലാത്തവളും സുന്ദരിയുമായ സുമിത്രാദേവി പലവിധ വാക്കുകളാൽ രാമന്റെ അമ്മയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ഇത്രയും പറഞ്ഞ് വിരമിച്ചു. നരദേവപത്നിയായ രാമമാതാവിന്റെ ശരീരത്തിലെ ശോകം, ലക്ഷ്മണമാതാവിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ശരത്കാലത്തിലെ അല്പജലമുള്ള മേഘംപോലെ, ഉടനടി നശിച്ചു. ഇങ്ങനെ സർഗം ശാന്തിയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും രാമന്റെ വഴിയിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘ശരത്കാലത്തിലെ അല്പജലമുള്ള മേഘം’ എന്ന ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — ശരത്തിൽ മേഘം കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അതിൽ ജലം കുറവാണ്, അതിനാൽ അതു വേഗം അലിഞ്ഞുപോകുന്നു; അതുപോലെ ഉചിതമായ വാക്കിനാൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ട ശോകം ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് നശിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലൂടെ സ്ത്രീകളുടെ പരസ്പരസാന്ത്വനം കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി അയോധ്യയുടെ അന്തഃപുരത്തിൽ ധൈര്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga Kausalyā had lamented long before Daśaratha. Seeing that best of women weeping so, Sumitrā, who stood firm in dharma, spoke to her righteous words. Noble lady, she said, your son is endowed with every virtue and is the best of men; what good is this lamenting, this pitiful weeping? Your mighty son has left the kingdom and gone, and in going he has made his great-souled father true to his word. Rāma stands firm in the dharma the good have always practised, the dharma that bears its fruit in the world to come; he is the best of men and never to be grieved for. Notice what Sumitrā does here: she does not deny Kausalyā's sorrow but changes its object, arguing that grief is out of place for one who stands above dharma itself. Her own position is remarkable, for she too has lost a son to the forest, yet she first sets about quieting another's grief. By calling her "firm in dharma" and her words "righteous", the poet signals that this comfort is no empty flattery but truth in keeping with dharma.

Blameless Lakṣmaṇa, she went on, has always served Rāma in the best of ways and is compassionate to every creature; for that great soul this is pure gain. Vaidehī, raised in comfort, knows perfectly well what hardship forest life means, and still she follows your righteous son. He is the lord who keeps the banner of his fame flying through the world, dharma itself in bodily form, devoted to the vow of truth; what has your son not attained? Each of the three who went to the forest is praised in turn: Lakṣmaṇa for his devotion to his brother, Sītā for following of her own free will, knowing what lay ahead, and Rāma for his fame. When Sumitrā calls her own son's departure a gain, she conquers a mother's love by dharma: his going is her loss too, yet she counts it as gain. The image of fame as a banner suggests renown moving in every direction like a flag in the wind, and what can be lacking to one with such renown?

Knowing plainly Rāma's purity and his greatness, she said, the sun will not presume to scorch his body with its rays. At every hour a kindly, pleasant breeze blowing from the woods, neither too cool nor too warm, will wait on Rāghava. At night, as he sleeps, the moon will embrace the blameless prince like a father and delight him, driving off the heat and touching him with its cool rays. And what has he to fear in the forest, that man of great splendour to whom Brahmā gave celestial weapons when he saw the lord of the dānavas, the son of Timidhvaja, slain in battle? Here the poet makes nature itself Rāma's household; since all creatures are friendly to him, even the wilderness becomes a home. Four witnesses are brought forward: sun, wind, moon and the weapons given by Brahmā. The first three take away the hardships of the forest, the fourth its dangers. The allusion recalls Rāma's earlier victory, the killing of Subāhu at Viśvāmitra's sacrifice after the slaying of Tāṭakā, so that Kausalyā's memory of her son's past triumph rises again.

That hero, tiger among men, she said, relying on the strength of his own arms, will live in the forest unafraid, as if he were at home. Enemies who come within the path of his arrows are destroyed; how should the earth not stay under his rule? By his majesty, his valour and his auspicious strength he will return from the forest and soon regain his own kingdom. This is the second stage of her comfort: first Sumitrā had shown Rāma safe through dharma, now through strength. "As if at home" removes the terror of the forest, and "the path of his arrows" implies that a man who destroys his enemies as soon as they come within bowshot cannot have his kingdom taken by others. And her question about the earth abiding under his rule means that his recovery of the throne is not merely possible but, by dharma, certain.

Then Sumitrā's words turned to praise. He is a sun even to the sun, a fire to fire, a lord to the lord; the foremost splendour of splendour, the fame of fame, the patience of patience; the god of the gods and the best of all beings. What faults, lady, can there be in him, in the forest or in the city? Then came her firm assurance: that bull among men would soon be consecrated together with three companions, the earth, Vaidehī and royal fortune. With "a sun to the sun" and the rest the poet hints at Rāma as the supreme being. In counting "these three" she sets earth, Sītā and fortune side by side: kingdom, home and prosperity will all return at once. "The patience of patience" deserves special thought: he who can bear everything is the very ground of patience, and so his acceptance of exile is not weakness but the highest strength.

At the sight of him going out, she said, all the people of Ayodhyā, struck by the force of their grief, shed tears of sorrow. He went dressed in kuśa grass and bark, a hero never conquered, and Lakṣmī, the goddess of fortune, followed him in the form of Sītā; what can be beyond such a man? Before him walks Lakṣmaṇa, first among bowmen, himself carrying arrows, sword and missiles; what can be beyond such a man? By repeating that question twice Sumitrā fixes certainty in Kausalyā's mind. The comparison is worth noticing: it is not Lakṣmī who is likened to Sītā but Sītā who is likened to Lakṣmī, so that Sītā is suggested to be fortune itself in person. The contrast of bark clothing and unconquered hero is also fine: even in bark he cannot be defeated, for outward dress is no measure of strength.

You will see him come home again, his forest years behind him, she said; put away grief and confusion, lady, I am telling you the truth. Blameless and auspicious one, you will see your son again bowing his head to your feet, like the moon newly risen. When you see him enter once more, consecrated and in the fullness of royal fortune, tears of joy will soon flow from your eyes. Let there be no grief or sorrow for you, lady; nothing inauspicious can be seen in Rāma, and soon you will see your son with Sītā and Lakṣmaṇa. The image of the risen moon suggests that exile is only a setting, not an end, and the rising is sure to come. Sumitrā speaks "I am telling you the truth" almost as an oath, so that her comfort becomes not mere soothing words but a firm promise. And the vision of him consecrated in splendour hints that in the end tears of joy will take the place of tears of grief.

Since it is you, faultless one, she said, who must comfort all these people, why are you so distressed at heart now? You are not one to grieve, lady, you whose son is Rāghava; no one in the world keeps to the path of the good better than Rāma. When you see your son saluting you with his friends around him, you will soon shed tears of joy like a bank of rain clouds. Here Sumitrā reminds the king's chief queen of her duty: the whole inner palace and the city stand firm by her courage, and her distress becomes everyone's distress. The image of the rain clouds fits as well: in the rainy season the clouds pour water that makes the crops grow, and so tears of joy do not burn like tears of grief but refresh everything they fall on.

Your son, the giver of boons, she said, will soon come back to Ayodhyā and press your feet with his soft, strong hands. As that brave son greets you and bows with his friends about him, you will sprinkle him with tears of joy as a line of clouds sprinkles a mountain. So the lady Sumitrā, lovely and blameless and skilled in gracious speech, consoled Rāma's mother with many kinds of words, and having said this, she fell silent. When Rāma's mother, wife of the lord of men, heard these words of Lakṣmaṇa's mother, the grief in her body vanished at once like a thin autumn cloud. So the sarga ends in calm, and in the next the story returns to Rāma on his road. The image of the autumn cloud is subtle: in autumn a cloud is seen, but it holds little water and soon melts away, and in the same way grief touched by the right words passes in a moment. In this sarga, by showing the women comforting one another, the poet shows courage restored in the inner palace of Ayodhyā.