पूर्वस्मिन् सर्गे अर्धरात्रे दशरथः कौसल्याम् अवदत् — ‘मे दृष्टिः रामम् अनुगता, न त्वां पश्यामि।’ अत्र सा एव कौसल्या शोकेन सन्नं पार्थिवं शयने समीक्ष्य, स्वयं पुत्रशोकार्ता सती, महीपतिम् उवाच। तस्याः प्रथमं वचनं कैकेय्याः निन्दा — ‘नरशार्दूले राघवे विषं मुक्त्वा कैकेयी निर्मुक्ता पन्नगी इव स्वच्छन्दं विचरिष्यति। रामं विवास्य लब्धकामा समाहिता च भूत्वा सा सुभगा, वेश्मनि दुष्टः अहिः इव, मां भूयः त्रासयिष्यति।’ अत्र कविः कौसल्यायाः द्विविधं दुःखं दर्शयति — एकतः पुत्रवियोगः, अन्यतः तया सह एकस्मिन् अन्तःपुरे स्थातव्यं यया सः पुत्रः अपाकृतः। अपि च ‘विषं मुक्त्वा’ इति रूपकेण कविः सूचयति यत् कैकेय्याः वरद्वयं न आकस्मिकः कोपः, अपि तु चिरसञ्चितं गरलम्। ‘लब्धकामा समाहिता’ इति पदद्वयम् अपि तीक्ष्णम् — सा न केवलं तुष्टा, अपि तु निश्चलचित्ता च; अतः एव कौसल्यायाः भयं युक्तम्।

‘यदि रामः अस्मिन् एव नगरे भैक्षं चरन् गृहे वसेत्, यदि वा मम आत्मजः तस्याः दासः एव क्रियेत, तथापि सः वरः मह्यं श्रेष्ठः आसीत्; दर्शनं तु न लुप्येत।’ ततः सा उपमाम् आह — यथा आहिताग्निः पर्वणि देवानां भागं रक्षसाम् अर्पयति, तथा कैकेय्या रामः स्वस्थानात् यथेष्टं पातितः। अनन्तरं वनगमनस्य चिन्ता — ‘नागराजगतिः महाबाहुः धनुर्धरः वीरः सभार्यः सहलक्ष्मणः नूनम् इदानीं वनं प्रविशति। वने ते त्रयः अदृष्टदुःखाः; कैकेय्याः अनुमतेन त्वया एव वनवासाय त्यक्ताः। तेषां का अन्या अवस्था भविष्यति? रत्नहीनाः तरुणाः फलकाले विवासिताः ते कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः कथं वत्स्यन्ति?’ अत्र ‘पर्वणि आहिताग्निना’ इति दृष्टान्तः मार्मिकः — यज्ञीयः भागः देवानां स्वत्वम्; तम् अन्यस्मै दातुं न कस्यचित् अधिकारः। तथैव यौवराज्यं रामस्य स्वत्वम् आसीत्। ‘फलकाले विवासिताः’ इति पदेन कविः वयसः ऋतुम् अपि सूचयति — यस्मिन् काले सुखं भोक्तव्यम्, तस्मिन् एव ते निर्वासिताः। कौसल्यायाः तर्कः अत्र स्पष्टः — दास्यम् अपि सहनीयम्, वियोगः तु असह्यः।

अतः परं कौसल्यायाः विलापः आशाम् आश्रयति। सा पुनः पुनः ‘कदा’ इति पृच्छति — ‘अपि इदानीं सः शिवः कालः स्यात्, यत्र मम शोकक्षयः भवेत्, यत्र सहभार्यं सह भ्रात्रा राघवम् इह पश्येयम्? कदा अयोध्या ‘उपस्थितौ वीरौ’ इति श्रुत्वा एव यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी च भविष्यति? कदा अरण्यात् पुनरागतौ नरव्याघ्रौ प्रेक्ष्य पुरी पर्वणि समुद्रः इव हृष्टा भविष्यति? कदा महाबाहुः वीरः रथे सीतां पुरस्कृत्य, वृषभः गोवधूम् इव, अयोध्यां प्रवेक्ष्यति? कदा च प्राणिसहस्राणि राजमार्गे प्रविशन्तौ अरिंदमौ मम आत्मजौ लाजैः अवकरिष्यन्ति?’ अत्र द्रष्टव्यम् — शोकः क्रोधात् आशाम् उपसर्पति। पञ्चसु श्लोकेषु ‘कदा’ इति शब्दः पुनः पुनः आवर्तते, तेन च मातुः चित्तं वर्तमानात् भविष्यति पलायते। ‘समुद्र इव पर्वणि’ इति उपमा च सूचयति यत् पुरी जनैः पूर्णा भवति यथा सागरः जलेन। यत् सा पुत्रस्य क्षेमम् एव न पृच्छति, अपि तु नगरस्य उत्सवं चिन्तयति, तत् मातुः मनसः विशालतां सूचयति।

आकाङ्क्षा अग्रे चित्ररूपा भवति। ‘कदा तौ शुभकुण्डलौ उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ, सशृङ्गौ पर्वतौ इव, अयोध्यां प्रविशन्तौ द्रक्ष्यामि? कदा द्विजातीनां कन्याः सुमनसः फलानि च प्रदिशन्त्यः हृष्टाः पुरीं प्रदक्षिणं करिष्यन्ति? कदा बुद्ध्या परिणतः वयसा च अमरप्रभः सः धर्मात्मा, सुवर्षः इव जनम् लालयन्, अभ्युपैष्यति?’ अत्र ‘सुवर्ष इव लालयन्’ इति उपमा मननीया — राजपुत्रः प्रजाम् उपकारेण एव पोषयति, न दण्डेन; वृष्टिः इव सर्वत्र समं वर्षति। एतैः त्रिभिः श्लोकैः मातुः मनसि रामस्य राजरूपं, न केवलं पुत्ररूपम्, उन्मिषति। ‘सशृङ्गौ पर्वतौ इव’ इति उपमया तयोः आयुधधारिणोः उन्नतिः स्थैर्यं च द्योत्यते।

ततः सा स्वस्य दुःखस्य कारणं पूर्वजन्मनि अन्विष्यति — ‘वीर, निःसंशयं पुरा अहं कदर्या आसम्, येन पातुकामेषु वत्सेषु मातॄणां स्तनाः मया शातिताः; तस्य एव इदं फलम् इति मन्ये।’ ततः प्रसिद्धः दृष्टान्तः — ‘यथा सिंहेन वत्सला गौः बालवत्सा बलात् विवत्सा क्रियते, तथा कैकेय्या अहं पुत्रात् विश्लेषिता।’ अनन्तरं मातुः अन्तिमः हेतुः — ‘गुणैः जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदं तं पुत्रं विना एकपुत्रा अहं जीवितुं न उत्सहे।’ अत्र ‘एकपुत्रा’ इति पदं निर्णायकम् — कैकेय्याः भरतः अस्ति, सुमित्रायाः द्वौ; कौसल्यायाः तु एकः एव। ‘विवत्सा वत्सला’ इति पदयोः संनिधिः अपि हृदयस्पृक् — वत्सले एव विवत्सत्वं दुःसहम्। ‘कदर्यया’ इति आत्मनिन्दा अपि शोकस्य लक्षणम् — दुःखितः जनः कारणम् आत्मनि एव अन्विष्यति, तेन च दुःखं द्विगुणं भवति।

अन्ते सा वदति — ‘प्रियं पुत्रं महाबलं लक्ष्मणं च अपश्यन्त्याः मम जीविते किंचित् अपि सामर्थ्यं न कल्प्यते।’ सर्गान्ते वृत्तं परिवर्तते, अनुष्टुभः स्थाने दीर्घवृत्तम् आगच्छति, तेन शोकस्य आवेगः श्रोतुं शक्यते — ‘अयं तनूजशोकप्रभवः महाहितः वह्निः अद्य माम् एवं दीपयति, यथा निदाघे उत्तमप्रभः भगवान् दिवाकरः रश्मिभिः इमां महीं तापयति।’ एतेन सर्गेण कविः दशरथस्य शोकं कौसल्यायाः शोकेन उपबृंहयति; अग्रिमे सर्गे सुमित्रा एताम् एव कौसल्याम् आश्वासयिष्यति, तेन च शोकस्य प्रतिकारः आरप्स्यते। ‘महाहितः’ इति विशेषणेन शोकः केवलं वेदना न, अपि तु प्राणघातकः इति सूच्यते।

గత సర్గలో అర్ధరాత్రి దశరథుడు కౌసల్యతో ‘నా చూపు రాముని వెంట వెళ్ళిపోయింది, నువ్వు నాకు కనబడడం లేదు’ అన్నాడు. ఇక్కడ ఆ కౌసల్యే శోకంతో కుంగిపోయిన రాజును శయ్యపై చూసి, తాను కూడా పుత్రశోకంతో ఆర్తురాలై, మహీపతితో ఇలా అన్నది. ఆమె మొదటి మాట కైకేయీ నింద — ‘నరశార్దూలుడైన రాఘవుని మీద విషం కక్కి, కుబుసం విడిచిన పాములా కైకేయి స్వేచ్ఛగా తిరుగుతుంది. రాముని వెళ్ళగొట్టి, కోరిక తీరి, నిశ్చింతగా ఉన్న ఆ సౌభాగ్యవతి, ఇంట్లో ఉన్న దుష్టసర్పంలా, నన్ను ఇంకా భయపెడుతుంది.’ ఇక్కడ కవి కౌసల్య యొక్క రెండు విధాల దుఃఖాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఒకవైపు పుత్రవియోగం, మరొకవైపు ఆ కుమారుని వెళ్ళగొట్టినదానితో ఒకే అంతఃపురంలో ఉండవలసి రావడం. అంతేకాక ‘విషం కక్కి’ అనే రూపకంతో కవి కైకేయి రెండు వరాలూ ఆకస్మికమైన కోపం కాదని, చిరకాలంగా పోగుచేసుకున్న విషమని సూచిస్తున్నాడు. ‘కోరిక తీరి, నిశ్చింతగా’ అనే రెండు పదాలు కూడా తీక్ష్ణమైనవి — ఆమె సంతృప్తురాలు మాత్రమే కాదు, నిశ్చలచిత్తురాలు కూడా; అందుకే కౌసల్య భయం సమంజసమైనది.

‘రాముడు ఈ నగరంలోనే భిక్షమెత్తుకొంటూ ఇంట్లో ఉన్నా, లేదా నా కుమారుని ఆమెకు దాసునిగా చేసినా, ఆ వరమే నాకు శ్రేష్ఠమైనది; కనీసం చూడడమైనా తప్పిపోయేది కాదు.’ తరువాత ఆమె ఒక ఉపమానం చెబుతుంది — అగ్నిహోత్రి పర్వదినాన దేవతల భాగాన్ని రాక్షసులకు అర్పించినట్లు, కైకేయి రాముని అతని స్థానం నుండి ఇష్టం వచ్చినట్లు పడగొట్టింది. తరువాత వనగమనం గురించిన చింత — ‘గజరాజు నడక గలవాడూ, మహాబాహువూ, ధనుర్ధారీ, వీరుడూ అయిన అతడు భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ఇప్పుడు నిశ్చయంగా వనంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాడు. వనంలో ఆ ముగ్గురూ ఇంతకుముందెన్నడూ దుఃఖం చూడనివారు; కైకేయి అనుమతితో నువ్వే వారిని వనవాసానికి విడిచిపెట్టావు. వారికి ఇంకేం అవస్థ కలుగుతుంది? రత్నాలు లేకుండా, యౌవనంలో, అనుభవించవలసిన కాలంలో వెళ్ళగొట్టబడిన ఆ దీనులు పండ్లతో దుంపలతో భోజనం చేస్తూ ఎలా నివసిస్తారు?’ ఇక్కడ ‘పర్వదినాన అగ్నిహోత్రి’ అనే దృష్టాంతం మర్మస్పర్శి — యజ్ఞభాగం దేవతల హక్కు; దానిని మరొకరికి ఇచ్చే అధికారం ఎవరికీ లేదు. అలాగే యౌవరాజ్యం రాముని హక్కు. ‘అనుభవించవలసిన కాలంలో వెళ్ళగొట్టబడిన’ అనే మాటతో కవి వయస్సు యొక్క ఋతువును కూడా సూచిస్తున్నాడు — ఏ కాలంలో సుఖాన్ని అనుభవించాలో ఆ కాలంలోనే వారు వెళ్ళగొట్టబడ్డారు. కౌసల్య తర్కం ఇక్కడ స్పష్టం — దాస్యమైనా భరించవచ్చు, కాని వియోగం భరించలేనిది.

ఇక్కడి నుండి కౌసల్య విలాపం ఆశను ఆశ్రయిస్తుంది. ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ ‘ఎప్పుడు’ అని అడుగుతుంది — ‘నా శోకం తీరే, భార్యతోనూ సోదరునితోనూ కలిసి రాఘవుని ఇక్కడ చూసే ఆ శుభకాలం ఇప్పుడే వస్తుందా? ‘వీరులిద్దరూ వచ్చారు’ అని విని కీర్తిమంతమైన అయోధ్య సంతోషించిన జనులతో, ఎత్తుగా ఎగురుతున్న జెండాల మాలలతో ఎప్పుడు నిండుతుంది? అరణ్యం నుండి తిరిగి వచ్చిన ఆ నరవ్యాఘ్రులిద్దరినీ చూసి పర్వదినాన సముద్రంలా నగరం ఎప్పుడు ఉప్పొంగుతుంది? మహాబాహువైన వీరుడు రథంలో సీతను ముందుంచుకొని, ఆబోతు ఆవును వెంటబెట్టుకొని వచ్చినట్లు, ఎప్పుడు అయోధ్యలోకి ప్రవేశిస్తాడు? శత్రువులను అణచే నా కుమారులిద్దరూ రాజమార్గంలోకి ప్రవేశిస్తుండగా వేలాది ప్రాణులు వారి మీద పేలాలు ఎప్పుడు చల్లుతారు?’ ఇక్కడ చూడవలసినది — శోకం క్రోధం నుండి ఆశ వైపు జరుగుతుంది. ఐదు శ్లోకాలలో ‘ఎప్పుడు’ అనే శబ్దం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో తల్లి మనస్సు వర్తమానం నుండి భవిష్యత్తు వైపు పారిపోతుంది. ‘పర్వదినాన సముద్రంలా’ అనే ఉపమానం సముద్రం నీటితో నిండినట్లు నగరం జనంతో నిండుతుందని సూచిస్తుంది. ఆమె కుమారుని క్షేమం మాత్రమే అడగకుండా నగరపు ఉత్సవాన్ని ఊహిస్తుండడం తల్లి మనస్సు యొక్క విశాలతను సూచిస్తుంది.

ఆకాంక్ష ముందుకు సాగి చిత్రరూపం దాల్చుతుంది. ‘శుభమైన కుండలాలు ధరించి, ఎత్తిన ఆయుధాలతో కత్తులతో, శిఖరాలు గల రెండు పర్వతాల వలె అయోధ్యలోకి ప్రవేశిస్తున్న వారిద్దరినీ ఎప్పుడు చూస్తాను? ద్విజుల కన్యలు పువ్వులూ పండ్లూ సమర్పిస్తూ సంతోషంతో నగరానికి ఎప్పుడు ప్రదక్షిణం చేస్తారు? బుద్ధిలో పరిణతుడూ, వయస్సులో దేవతల వంటి కాంతి గలవాడూ అయిన ఆ ధర్మాత్ముడు, చక్కని వర్షంలా జనాన్ని లాలిస్తూ ఎప్పుడు తిరిగి వస్తాడు?’ ఇక్కడ ‘చక్కని వర్షంలా లాలిస్తూ’ అనే ఉపమానం ఆలోచించదగినది — రాజకుమారుడు ప్రజలను దండంతో కాదు, ఉపకారంతోనే పోషిస్తాడు; వర్షంలా అంతటా సమానంగా కురుస్తాడు. ఈ మూడు శ్లోకాలతో తల్లి మనస్సులో రాముని పుత్రరూపం మాత్రమే కాదు, రాజరూపం కూడా విరిస్తుంది. ‘శిఖరాలు గల రెండు పర్వతాల వలె’ అనే ఉపమానంతో ఆయుధధారులైన వారిద్దరి ఔన్నత్యమూ స్థైర్యమూ ద్యోతకమవుతాయి.

తరువాత ఆమె తన దుఃఖానికి కారణాన్ని పూర్వజన్మలో వెదుకుతుంది — ‘వీరా, నిస్సందేహంగా పూర్వం నేను లోభినై ఉంటాను, అందుకే పాలు త్రాగాలనుకుంటున్న దూడలు ఉండగా వాటి తల్లుల పొదుగులను నేను కోసివేశాను; దానికే ఇది ఫలమని అనుకుంటున్నాను.’ తరువాత ప్రసిద్ధమైన దృష్టాంతం — ‘సింహం బలవంతంగా, పసిదూడ గల, వాత్సల్యం గల ఆవును దూడ లేనిదాన్నిగా చేసినట్లు, కైకేయి నన్ను కుమారుని నుండి వేరు చేసింది.’ తరువాత తల్లి చివరి కారణం — ‘గుణాలతో కూడినవాడూ, అన్ని శాస్త్రాలలో నిపుణుడూ అయిన ఆ కుమారుడు లేకుండా ఏకపుత్ర అయిన నేను బ్రతకడానికి ఉత్సాహపడలేను.’ ఇక్కడ ‘ఏకపుత్ర’ అనే పదం నిర్ణయాత్మకమైనది — కైకేయికి భరతుడున్నాడు, సుమిత్రకు ఇద్దరున్నారు; కౌసల్యకు మాత్రం ఒక్కడే. ‘దూడ లేని వాత్సల్యం గల ఆవు’ అని ఆ రెండు పదాలను పక్కపక్కనే ఉంచడం కూడా హృదయాన్ని తాకుతుంది — వాత్సల్యం గలదానికే దూడ లేకపోవడం దుస్సహం. ‘లోభిని’ అనే ఆత్మనింద కూడా శోకానికి లక్షణం — దుఃఖితుడు కారణాన్ని తనలోనే వెదుకుతాడు, దానితో దుఃఖం రెట్టింపవుతుంది.

చివరకు ఆమె అంటుంది — ‘ప్రియపుత్రుని, మహాబలుడైన లక్ష్మణుని చూడలేని నా జీవితంలో ఏమాత్రం సామర్థ్యమూ కనబడడం లేదు.’ సర్గాంతంలో వృత్తం మారుతుంది, అనుష్టుప్ స్థానంలో దీర్ఘవృత్తం వస్తుంది, దానితో శోకపు ఆవేగం వినబడుతుంది — ‘కుమారుని శోకం వల్ల పుట్టిన, ఎంతో అహితకరమైన ఈ అగ్ని ఈ రోజు నన్ను దహిస్తున్నది, వేసవిలో ఉత్తమమైన కాంతి గల భగవంతుడైన సూర్యుడు తన కిరణాలతో ఈ భూమిని తపింపజేసినట్లు.’ ఈ సర్గతో కవి దశరథుని శోకాన్ని కౌసల్య శోకంతో పెంపొందిస్తున్నాడు; తరువాతి సర్గలో సుమిత్ర ఈ కౌసల్యనే ఊరడిస్తుంది, దానితో శోకానికి ప్రతిక్రియ మొదలవుతుంది. ‘ఎంతో అహితకరమైన’ అనే విశేషణంతో శోకం కేవలం వేదన కాదు, ప్రాణఘాతకమని సూచించబడుతున్నది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் நள்ளிரவில் தசரதன் கௌசல்யையிடம், ‘என் பார்வை ராமனைப் பின்தொடர்ந்து சென்றுவிட்டது; உன்னை நான் காணவில்லை’ என்றான். இங்கே அதே கௌசல்யை துயரத்தால் தளர்ந்து படுக்கையில் கிடக்கும் மன்னனைப் பார்த்து, தானும் மகனைப் பிரிந்த துயரால் வாடியவளாக, அவனிடம் பேசினாள். அவளுடைய முதல் சொல் கைகேயியின் நிந்தை: ‘மனிதருள் புலியான ராகவன் மேல் நஞ்சைக் கக்கிவிட்டுக் கைகேயி சட்டையை உரித்த பெண்பாம்பைப் போலத் தன் விருப்பம் போலத் திரிவாள். ராமனை நாடு கடத்தித் தன் விருப்பத்தை அடைந்து நிம்மதியடைந்த அந்தப் பாக்கியசாலி, வீட்டில் உள்ள கொடிய பாம்பைப் போல, என்னை மேலும் அச்சுறுத்துவாள்.’ இங்கே கவிஞர் கௌசல்யையின் இருவகைத் துயரத்தைக் காட்டுகிறார் — ஒருபுறம் மகன் பிரிவு, மறுபுறம் அந்த மகனை விலக்கியவளுடன் ஒரே அந்தப்புரத்தில் வாழ வேண்டிய நிலை. மேலும் ‘நஞ்சைக் கக்கிவிட்டு’ என்ற உருவகத்தால், கைகேயியின் இரண்டு வரங்களும் திடீர்க் கோபம் அல்ல, நெடுநாள் சேர்த்து வைத்த நஞ்சு என்று கவிஞர் குறிக்கிறார். ‘விருப்பத்தை அடைந்து நிம்மதியடைந்த’ என்ற இரு சொற்களும் கூர்மையானவை — அவள் திருப்தியடைந்தது மட்டுமல்ல, அசையாத மனமும் உடையவள்; ஆகவேதான் கௌசல்யையின் அச்சம் பொருத்தமானது.

‘ராமன் இதே நகரத்தில் பிச்சை எடுத்துக்கொண்டு வீட்டில் வாழ்ந்திருந்தாலும், அல்லது என் மகன் அவளுக்கு அடிமையாகவே ஆக்கப்பட்டிருந்தாலும், அந்த வரம் எனக்குச் சிறந்ததாக இருந்திருக்கும்; அவனைக் காண்பதாவது இழக்கப்படாமல் இருந்திருக்கும்.’ பின்னர் அவள் ஓர் உவமையைச் சொல்கிறாள் — வேள்வித்தீ வளர்ப்பவன் பருவ நாளில் தேவர்களுக்குரிய பங்கை அரக்கர்களுக்கு அளிப்பது போல, கைகேயியால் ராமன் தன் இடத்திலிருந்து விருப்பம் போல வீழ்த்தப்பட்டான். அதன் பின் காட்டுப் பயணம் பற்றிய கவலை: ‘நாகராஜனின் நடையுடைய, நீண்ட கைகளுடைய, வில்லேந்திய வீரன் மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் நிச்சயமாக இப்போது காட்டுக்குள் நுழைகிறான். துன்பத்தை முன்பு காணாத அந்த மூவரும் கைகேயியின் சம்மதத்தால் உம்மாலேயே வனவாசத்துக்குக் கைவிடப்பட்டனர். அவர்களுக்கு வேறு என்ன நிலை வரும்? ரத்தினங்களை இழந்து, பலன் அனுபவிக்க வேண்டிய வயதில் நாடு கடத்தப்பட்ட அந்த இரங்கத்தக்க இளைஞர்கள் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்டு எப்படி வாழ்வார்கள்?’ இங்கே ‘பருவ நாளில் வேள்வித்தீ வளர்ப்பவன்’ என்ற உவமை உருக்கமானது — வேள்விப் பங்கு தேவர்களின் உரிமை; அதை வேறொருவருக்குக் கொடுக்க யாருக்கும் உரிமையில்லை. அதுபோலவே இளவரசுப் பட்டம் ராமனின் உரிமையாக இருந்தது. ‘பலன் அனுபவிக்க வேண்டிய வயதில் நாடு கடத்தப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் வயதின் பருவத்தையும் குறிக்கிறார் — சுகத்தை அனுபவிக்க வேண்டிய காலத்திலேயே அவர்கள் வெளியேற்றப்பட்டனர். கௌசல்யையின் வாதம் இங்கே தெளிவு — அடிமைத்தனமும் பொறுக்கத்தக்கது, பிரிவோ பொறுக்க இயலாதது.

இதன் பின் கௌசல்யையின் புலம்பல் நம்பிக்கையைப் பற்றுகிறது. அவள் மீண்டும் மீண்டும் ‘எப்போது’ என்று கேட்கிறாள்: ‘என் துயரம் தீரும், மனைவியுடனும் தம்பியுடனும் ராகவனை இங்கே காணும் அந்த மங்கல வேளை இப்போதாவது வருமா? ‘இரு வீரர்களும் வந்துவிட்டனர்’ என்று கேட்டதுமே புகழுடைய அயோத்தி மகிழ்ந்த மக்களுடனும் உயர்த்தப்பட்ட கொடிவரிசைகளுடனும் எப்போது திகழும்? காட்டிலிருந்து திரும்பிய மனிதருள் புலிகளான இருவரையும் கண்டு, பருவ நாளில் கடல் பொங்குவது போல நகரம் எப்போது மகிழும்? காளை பசுவை முன்னிட்டுச் செல்வது போல, நீண்ட கைகளுடைய வீரன் தேரில் சீதையை முன்னிட்டு எப்போது அயோத்திக்குள் நுழைவான்? அரசவீதியில் நுழையும் பகைவரை அடக்கும் என் மைந்தர் இருவர் மேலும் ஆயிரக்கணக்கான உயிர்கள் எப்போது பொரி தூவும்?’ இங்கே காணத்தக்கது — துயரம் கோபத்திலிருந்து நம்பிக்கையை நோக்கி நகர்கிறது. ஐந்து சுலோகங்களில் ‘எப்போது’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் தாயின் மனம் நிகழ்காலத்திலிருந்து எதிர்காலத்துக்குத் தப்பி ஓடுகிறது. ‘பருவ நாளில் கடல் போல’ என்ற உவமையும், கடல் நீரால் நிறைவது போல நகரம் மக்களால் நிறையும் என்று குறிக்கிறது. மகனின் நலனை மட்டும் கேட்காமல் நகரத்தின் விழாவையும் அவள் நினைப்பது தாயின் மனத்தின் விரிவைக் குறிக்கிறது.

ஏக்கம் மேலும் சித்திரமாகிறது. ‘மங்கலக் குண்டலங்களுடன், உயர்த்திய ஆயுதங்களும் வாள்களுமாக, சிகரங்களுடைய இரண்டு மலைகளைப் போல அயோத்திக்குள் நுழையும் அவ்விருவரையும் நான் எப்போது காண்பேன்? அந்தணர்களின் கன்னியர் மலர்களையும் பழங்களையும் வழங்கிக்கொண்டு மகிழ்ந்து எப்போது நகரை வலம் வருவார்கள்? அறிவில் முதிர்ந்து, வயதில் தேவரைப் போல ஒளிரும் அந்தத் தர்மாத்மா, நல்ல மழை போல மக்களைப் பேணிக்கொண்டு எப்போது வருவான்?’ இங்கே ‘நல்ல மழை போலப் பேணிக்கொண்டு’ என்ற உவமை சிந்திக்கத்தக்கது — அரசகுமாரன் மக்களை உதவியாலேயே பேணுகிறான், தண்டனையால் அல்ல; மழை போல எங்கும் சமமாகப் பொழிகிறான். இந்த மூன்று சுலோகங்களால் தாயின் மனத்தில் ராமனின் மகன் வடிவம் மட்டுமல்ல, அரச வடிவமும் மலர்கிறது. ‘சிகரங்களுடைய இரண்டு மலைகளைப் போல’ என்ற உவமையால் ஆயுதம் ஏந்திய அவ்விருவரின் உயர்வும் உறுதியும் புலப்படுத்தப்படுகின்றன.

பின்னர் அவள் தன் துயரத்துக்கான காரணத்தை முற்பிறவியில் தேடுகிறாள்: ‘வீரரே, ஐயமின்றி முன்பு நான் கருமியாக இருந்திருக்க வேண்டும்; பால் குடிக்க விரும்பிய கன்றுகளுக்குத் தாய்ப்பசுக்களின் மடிகளை நான் அறுத்திருக்க வேண்டும்; அதன் பலனே இது என்று நினைக்கிறேன்.’ பின்னர் புகழ்பெற்ற உவமை: ‘சிங்கத்தால் இளங்கன்றுடைய அன்புப் பசு வலிந்து கன்றை இழக்கச் செய்யப்படுவது போல, கைகேயியால் நான் மகனிடமிருந்து பிரிக்கப்பட்டேன்.’ அதன் பின் தாயின் இறுதிக் காரணம்: ‘நற்பண்புகள் நிறைந்த, எல்லா சாஸ்திரங்களிலும் வல்ல அந்த மகனின்றி, ஒரே மகனையுடைய நான் வாழத் துணியவில்லை.’ இங்கே ‘ஒரே மகனையுடைய’ என்ற சொல் தீர்மானமானது — கைகேயிக்குப் பரதன் இருக்கிறான், சுமித்திரைக்கு இருவர்; கௌசல்யைக்கோ ஒருவனே. ‘அன்புப் பசு கன்றை இழந்தது’ என்ற சொற்களின் அருகாமையும் உள்ளம் தொடுவது — அன்புடைய பசுவுக்கே கன்றை இழப்பது தாங்க முடியாதது. ‘கருமியாக’ என்ற தன்னிந்தையும் துயரத்தின் அடையாளம் — துயருற்றவர் காரணத்தைத் தன்னிடமே தேடுகிறார்; அதனால் துயரம் இருமடங்காகிறது.

இறுதியில் அவள் கூறுகிறாள்: ‘அன்பு மகனையும் பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனையும் காணாத என் வாழ்வில் சிறிதளவு வலிமையும் இருப்பதாகத் தோன்றவில்லை.’ சர்க்க முடிவில் யாப்பு மாறுகிறது; அனுஷ்டுப்புக்குப் பதிலாக நீண்ட யாப்பு வருகிறது; அதனால் துயரத்தின் வேகத்தைக் கேட்க முடிகிறது: ‘மகனைப் பிரிந்த துயரத்தால் பிறந்த, பெருங்கேடு விளைவிக்கும் இந்த நெருப்பு இன்று என்னை எரிக்கிறது — கோடையில் மிகுந்த ஒளியுடைய பகவான் கதிரவன் தன் கதிர்களால் இந்தப் பூமியைச் சுடுவது போல.’ இந்தச் சர்க்கத்தால் கவிஞர் தசரதனின் துயரத்தைக் கௌசல்யையின் துயரத்தால் பெருக்குகிறார்; அடுத்த சர்க்கத்தில் சுமித்திரை இதே கௌசல்யையை ஆற்றுவாள்; அதனால் துயரத்துக்கான மாற்று தொடங்கும். ‘பெருங்கேடு விளைவிக்கும்’ என்ற அடைமொழியால் துயரம் வெறும் வேதனை அல்ல, உயிரைக் கொல்லக்கூடியது என்று குறிக்கப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ‘ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೋಯಿತು, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ, ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿದ ರಾಜನನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು, ತಾನೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತಳಾಗಿ ಮಹೀಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳ ಮೊದಲ ಮಾತು ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆ — ‘ನರಶಾರ್ದೂಲನಾದ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ವಿಷವನ್ನು ಕಾರಿ ಕೈಕೇಯಿ ಪೊರೆಬಿಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನಂತೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವಳು. ರಾಮನನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿ, ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿ, ನೆಮ್ಮದಿಗೊಂಡ ಆ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ದುಷ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ, ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆದರಿಸುವಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಎರಡು ಬಗೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೆಡೆ ಪುತ್ರವಿಯೋಗ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಮಗನನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದವಳೊಡನೆ ಒಂದೇ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಗಿರುವುದು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ವಿಷವನ್ನು ಕಾರಿ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಕವಿಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳು ಆಕಸ್ಮಿಕ ಕೋಪವಲ್ಲ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಗರಳ. ‘ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿ, ನೆಮ್ಮದಿಗೊಂಡ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುವು — ಅವಳು ಕೇವಲ ತೃಪ್ತಳಲ್ಲ, ನಿಶ್ಚಲಚಿತ್ತಳೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭಯ ಸಮಂಜಸ.

‘ರಾಮನು ಇದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುತ್ತಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಅವಳ ದಾಸನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಆ ವರವೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು; ಕಾಣುವುದಾದರೂ ತಪ್ಪುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪಾಲನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವಂತೆ, ಕೈಕೇಯಿ ರಾಮನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮನಬಂದಂತೆ ಉರುಳಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ವನಗಮನದ ಚಿಂತೆ — ‘ಗಜರಾಜನ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹು, ಧನುರ್ಧಾರಿ, ವೀರನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆ ಮೂವರೂ ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದವರು; ಕೈಕೇಯಿಯ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ನೀನೇ ಅವರನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತ್ಯಜಿಸಿದೆ. ಅವರಿಗೆ ಇನ್ನೆಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಬರುವುದು? ರತ್ನಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಯೌವನದ ಫಲಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಡೀಪಾರಾದ ಆ ದೀನರು ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸುವರು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಯಜ್ಞದ ಪಾಲು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವತ್ತು; ಅದನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕೊಡಲು ಯಾರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಯುವರಾಜಪದವಿ ರಾಮನ ಸ್ವತ್ತಾಗಿತ್ತು. ‘ಫಲಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಡೀಪಾರಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ವಯಸ್ಸಿನ ಋತುವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕೋ ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ತರ್ಕ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ದಾಸ್ಯವನ್ನಾದರೂ ಸಹಿಸಬಹುದು, ವಿಯೋಗವನ್ನಾದರೋ ಸಹಿಸಲಾಗದು.

ಇದರ ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪವು ಆಸೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಎಂದು’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಶೋಕ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ರಾಘವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಕಾಲ ಈಗ ಬಂದೀತೇ? ‘ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದಲೂ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಹಾರಾಡುವ ಧ್ವಜಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಎಂದು ಕೂಡುವುದು? ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ನಗರಿಯು ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಎಂದು ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುವುದು? ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವೀರನು, ಗೂಳಿಯು ಹಸುವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರುವಂತೆ, ರಥದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು? ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುದಮನರಾದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಎಂದು ಅರಳುಗಳನ್ನು ಎರಚುವರು?’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶೋಕವು ಕೋಪದಿಂದ ಆಸೆಯತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಎಂದು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ಚಿತ್ತ ವರ್ತಮಾನದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನತ್ತ ಓಡುತ್ತದೆ. ‘ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಸಾಗರ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬುವಂತೆ ನಗರಿಯು ಜನರಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಮಗನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳದೆ ನಗರದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದು ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಂಬಲವು ಮುಂದೆ ಚಿತ್ರರೂಪವನ್ನು ತಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಶುಭಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಆಯುಧಗಳೂ ಖಡ್ಗಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ, ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಎಂದು ಕಾಣುವೆನು? ದ್ವಿಜರ ಕನ್ಯೆಯರು ಹೂಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಎಂದು ನಗರಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವರು? ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ವನಾಗಿ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಒಳ್ಳೆಯ ಮಳೆಯಂತೆ ಜನರನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾ ಎಂದು ಬರುವನು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಒಳ್ಳೆಯ ಮಳೆಯಂತೆ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ರಾಜಕುಮಾರನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಉಪಕಾರದಿಂದಲೇ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಂಡದಿಂದಲ್ಲ; ಮಳೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮನಾಗಿ ಸುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರಾಜರೂಪ, ಕೇವಲ ಪುತ್ರರೂಪವಲ್ಲ, ಅರಳುತ್ತದೆ. ‘ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರ ಔನ್ನತ್ಯವೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ದ್ಯೋತಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ — ‘ವೀರನೇ, ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಕ್ರೂರಳಾಗಿದ್ದೆ, ಹಾಲು ಕುಡಿಯಬಯಸುವ ಕರುಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಅವುಗಳ ತಾಯಂದಿರ ಮೊಲೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದೆ; ಅದರದೇ ಈ ಫಲವೆಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ‘ಸಿಂಹವು ಎಳೆಯ ಕರುವುಳ್ಳ ವತ್ಸಲೆಯಾದ ಹಸುವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕರುವಿಲ್ಲದವಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಂತೆ, ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನು ಮಗನಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದಳು.’ ಅನಂತರ ತಾಯಿಯ ಕೊನೆಯ ಕಾರಣ — ‘ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ಆ ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನುಳ್ಳ ನಾನು ಬದುಕಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕಪುತ್ರೆ’ ಎಂಬ ಪದ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾದುದು — ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಭರತನಿದ್ದಾನೆ, ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಇಬ್ಬರು; ಕೌಸಲ್ಯೆಗಾದರೋ ಒಬ್ಬನೇ. ‘ವಿವತ್ಸಾ ವತ್ಸಲಾ’ (ಕರುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವತ್ಸಲೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಸಾಮೀಪ್ಯವೂ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ವತ್ಸಲೆಗೇ ಕರುವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ದುಃಸಹ. ‘ಕ್ರೂರಳಾಗಿದ್ದೆ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣ — ದುಃಖಿತನಾದವನು ಕಾರಣವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಾಣದ ನನಗೆ ಬದುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.’ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ಆವೇಗವನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು — ‘ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಮಗನ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಹಾ ಅಹಿತಕಾರಿ ಅಗ್ನಿಯು ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ.’ ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಕವಿಯು ದಶರಥನ ಶೋಕವನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶೋಕದಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಇದೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವಳು, ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ಪ್ರತಿಕಾರ ಆರಂಭವಾಗುವುದು. ‘ಮಹಾಹಿತ’ (ಮಹಾ ಅಹಿತಕಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಶೋಕವು ಕೇವಲ ವೇದನೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಘಾತಕವೂ ಹೌದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അർധരാത്രിയിൽ ദശരഥൻ കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ ദൃഷ്ടി രാമനെ പിന്തുടർന്നുപോയി, ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ആ കൗസല്യതന്നെ, ശോകത്താൽ തളർന്ന പാർഥിവനെ ശയ്യയിൽ കണ്ട്, സ്വയം പുത്രശോകത്താൽ ആർത്തയായി, മഹീപതിയോടു പറഞ്ഞു. അവരുടെ ആദ്യവാക്ക് കൈകേയിയുടെ നിന്ദയാണ് — ‘നരശാർദൂലനായ രാഘവനിൽ വിഷം തുപ്പിയശേഷം കൈകേയി പടംപൊഴിച്ച സർപ്പിണിയെപ്പോലെ സ്വച്ഛന്ദമായി വിഹരിക്കും. രാമനെ നാടുകടത്തി ആഗ്രഹം സാധിച്ച്, മനസ്സുറച്ച ആ ഭാഗ്യവതി വീട്ടിലെ ദുഷ്ടസർപ്പത്തെപ്പോലെ എന്നെ ഇനിയും ഭയപ്പെടുത്തും.’ ഇവിടെ കവി കൗസല്യയുടെ ഇരട്ടദുഃഖം കാണിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് പുത്രവിയോഗം, മറുവശത്ത് ആ പുത്രനെ പുറത്താക്കിയവളോടൊപ്പം ഒരേ അന്തഃപുരത്തിൽ കഴിയേണ്ടിവരുന്നത്. കൂടാതെ ‘വിഷം തുപ്പി’ എന്ന രൂപകത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കൈകേയിയുടെ രണ്ടു വരങ്ങൾ ആകസ്മികമായ കോപമല്ല, ഏറെക്കാലം സഞ്ചയിച്ച വിഷമാണ് എന്ന്. ‘ആഗ്രഹം സാധിച്ച്, മനസ്സുറച്ച’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളും മൂർച്ചയേറിയതാണ് — അവൾ തൃപ്തയാണെന്നു മാത്രമല്ല, നിശ്ചലചിത്തയുമാണ്; അതിനാൽത്തന്നെ കൗസല്യയുടെ ഭയം ഉചിതമാണ്.

‘രാമൻ ഈ നഗരത്തിൽത്തന്നെ ഭിക്ഷയെടുത്ത് വീട്ടിൽ വസിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ മകനെ അവളുടെ ദാസനാക്കിയിരുന്നെങ്കിൽപ്പോലും ആ വരം എനിക്കു ശ്രേഷ്ഠമായിരുന്നു; കാണാനെങ്കിലും കഴിയുമായിരുന്നല്ലോ.’ തുടർന്ന് അവർ ഒരു ഉപമ പറയുന്നു — ആഹിതാഗ്നി പർവദിനത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ ഭാഗം രാക്ഷസർക്കു നൽകുന്നതുപോലെ, കൈകേയി രാമനെ അവന്റെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇഷ്ടംപോലെ വീഴ്ത്തി. തുടർന്ന് വനയാത്രയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത — ‘നാഗരാജനെപ്പോലെ നടക്കുന്ന, മഹാബാഹുവും ധനുർധരനുമായ വീരൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി നിശ്ചയമായും ഇപ്പോൾ കാട്ടിൽ പ്രവേശിക്കുകയാവും. ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ആ മൂന്നുപേരും, കൈകേയിയുടെ അനുമതിയോടെ അങ്ങുതന്നെയാണ് അവരെ വനവാസത്തിനായി ഉപേക്ഷിച്ചത്. അവർക്ക് ഇനി മറ്റെന്ത് അവസ്ഥയാണ് ഉണ്ടാവുക? രത്നങ്ങളില്ലാത്ത, തരുണരായ, ഫലകാലത്തിൽ നാടുകടത്തപ്പെട്ട ആ ദീനർ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച് എങ്ങനെ കഴിയും?’ ഇവിടെ ‘പർവദിനത്തിൽ ആഹിതാഗ്നി’ എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — യാഗഭാഗം ദേവന്മാരുടെ അവകാശമാണ്; അതു മറ്റൊരാൾക്കു നൽകാൻ ആർക്കും അധികാരമില്ല. അതുപോലെ യൗവരാജ്യം രാമന്റെ അവകാശമായിരുന്നു. ‘ഫലകാലത്തിൽ നാടുകടത്തപ്പെട്ട’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പ്രായത്തിന്റെ ഋതുവിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ട കാലത്തുതന്നെ അവർ നാടുകടത്തപ്പെട്ടു. കൗസല്യയുടെ തർക്കം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ദാസ്യംപോലും സഹിക്കാം, വിയോഗമാകട്ടെ അസഹ്യമാണ്.

ഇതിനുശേഷം കൗസല്യയുടെ വിലാപം പ്രത്യാശയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ‘എപ്പോൾ’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു — ‘എന്റെ ശോകം അവസാനിക്കുന്ന, ഭാര്യയോടും സഹോദരനോടുംകൂടി രാഘവനെ ഇവിടെ കാണാൻ കഴിയുന്ന ആ മംഗളകാലം ഇനി വരുമോ? ‘വീരന്മാർ ഇരുവരും എത്തിയിരിക്കുന്നു’ എന്നു കേട്ടമാത്രയിൽ യശസ്വിനിയായ അയോധ്യ എപ്പോഴാണ് സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങളോടും ഉയർത്തിയ കൊടിമാലകളോടുംകൂടിയതാവുക? കാട്ടിൽനിന്ന് മടങ്ങിവന്ന ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാരെ കണ്ട് നഗരം എപ്പോഴാണ് പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ ഹർഷിക്കുക? കാള പശുവിനെ മുന്നിൽ നടത്തുന്നതുപോലെ, മഹാബാഹുവായ വീരൻ രഥത്തിൽ സീതയെ മുന്നിലിരുത്തി എപ്പോഴാണ് അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുക? രാജവീഥിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന ശത്രുനാശകരായ എന്റെ രണ്ടു മക്കളുടെമേൽ ആയിരക്കണക്കിനു ജനങ്ങൾ എപ്പോഴാണ് മലർപ്പൊരി വിതറുക?’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ശോകം കോപത്തിൽനിന്ന് പ്രത്യാശയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘എപ്പോൾ’ എന്ന വാക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അമ്മയുടെ മനസ്സ് വർത്തമാനത്തിൽനിന്ന് ഭാവിയിലേക്ക് ഓടിപ്പോകുന്നു. ‘പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ’ എന്ന ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സാഗരം ജലംകൊണ്ടെന്നപോലെ നഗരം ജനങ്ങളാൽ നിറയും എന്നാണ്. അവർ മകന്റെ ക്ഷേമം മാത്രമല്ല ചോദിക്കുന്നത്, നഗരത്തിന്റെ ഉത്സവവും ചിന്തിക്കുന്നു എന്നത് അമ്മയുടെ മനസ്സിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ആകാംക്ഷ തുടർന്ന് ചിത്രരൂപമാകുന്നു. ‘ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ്, ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ആയുധങ്ങളും വാളുകളുമായി, കൊടുമുടികളുള്ള രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ അവർ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് ഞാൻ എപ്പോൾ കാണും? ബ്രാഹ്മണകന്യകമാർ പൂക്കളും പഴങ്ങളും അർപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഹർഷത്തോടെ എപ്പോഴാണ് നഗരത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുക? ബുദ്ധിയിൽ പക്വതയെത്തിയ, പ്രായത്തിൽ ദേവതുല്യപ്രഭയുള്ള ആ ധർമാത്മാവ്, നല്ല മഴപോലെ ജനങ്ങളെ ലാളിച്ചുകൊണ്ട് എപ്പോഴാണ് അടുത്തെത്തുക?’ ഇവിടെ ‘നല്ല മഴപോലെ ലാളിക്കുന്ന’ എന്ന ഉപമ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — രാജകുമാരൻ പ്രജയെ ഉപകാരംകൊണ്ടാണ് പോഷിപ്പിക്കുന്നത്, ദണ്ഡംകൊണ്ടല്ല; മഴപോലെ എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെ വർഷിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അമ്മയുടെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ പുത്രരൂപം മാത്രമല്ല, രാജരൂപവും തെളിഞ്ഞുവരുന്നു. ‘കൊടുമുടികളുള്ള രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ആയുധധാരികളായ ആ രണ്ടുപേരുടെയും ഉന്നതിയും സ്ഥൈര്യവും ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

തുടർന്ന് അവർ തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം പൂർവജന്മത്തിൽ അന്വേഷിക്കുന്നു — ‘വീരാ, നിസ്സംശയം മുമ്പ് ഞാൻ ക്രൂരയായിരുന്നിരിക്കണം, പാൽ കുടിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കിടാങ്ങളുടെ അമ്മമാരുടെ മുലകൾ ഞാൻ ഛേദിച്ചിരിക്കണം; അതിന്റെ ഫലമാണ് ഇതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.’ തുടർന്ന് പ്രസിദ്ധമായ ദൃഷ്ടാന്തം — ‘സിംഹം ബലമായി വാത്സല്യമുള്ള, ഇളംകിടാവുള്ള പശുവിനെ കിടാവില്ലാത്തവളാക്കുന്നതുപോലെ, കൈകേയി എന്നെ മകനിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തി.’ തുടർന്ന് അമ്മയുടെ അന്തിമകാരണം — ‘ഗുണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും വിശാരദനായ ആ മകനില്ലാതെ, ഏകപുത്രയായ എനിക്കു ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.’ ഇവിടെ ‘ഏകപുത്ര’ എന്ന പദം നിർണായകമാണ് — കൈകേയിക്ക് ഭരതനുണ്ട്, സുമിത്രയ്ക്കു രണ്ടുപേരും; കൗസല്യയ്ക്കാകട്ടെ ഒരാൾ മാത്രം. ‘വാത്സല്യമുള്ളവൾ കിടാവില്ലാത്തവളാകുന്നു’ എന്ന പദങ്ങളുടെ ചേർച്ചയും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — വാത്സല്യമുള്ളവൾക്കുതന്നെയാണ് കിടാവില്ലായ്മ ഏറ്റവും ദുസ്സഹം. ‘ക്രൂരയായിരുന്നു’ എന്ന ആത്മനിന്ദയും ശോകത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ദുഃഖിതൻ കാരണം തന്നിൽത്തന്നെ അന്വേഷിക്കുന്നു, അതുമൂലം ദുഃഖം ഇരട്ടിക്കുന്നു.

ഒടുവിൽ അവർ പറയുന്നു — ‘പ്രിയപുത്രനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും കാണാതെ എന്റെ ജീവിതത്തിൽ ഒട്ടും ശക്തി കാണുന്നില്ല.’ സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം മാറുന്നു, അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം ദീർഘവൃത്തം വരുന്നു, അതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ആവേഗം കേൾക്കാനാകുന്നു — ‘വേനലിൽ ഉത്തമപ്രഭയുള്ള ഭഗവാൻ ദിവാകരൻ രശ്മികളാൽ ഈ ഭൂമിയെ തപിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, പുത്രശോകത്തിൽനിന്നുണ്ടായ, അത്യന്തം ദോഷകരമായ ഈ അഗ്നി ഇന്ന് എന്നെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നു.’ ഈ സർഗത്തിലൂടെ കവി ദശരഥന്റെ ശോകത്തെ കൗസല്യയുടെ ശോകംകൊണ്ട് പോഷിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമിത്ര ഇതേ കൗസല്യയെ ആശ്വസിപ്പിക്കും, അതോടെ ശോകത്തിനുള്ള പ്രതിവിധി ആരംഭിക്കും. ‘മഹാഹിതൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ശോകം വെറും വേദനയല്ല, പ്രാണഹാനികരമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

In the previous sarga, at midnight, Daśaratha had told Kausalyā that his sight had followed Rāma and that he could no longer see her. Now that same Kausalyā, looking at the king sunk on his bed in grief, and herself stricken with sorrow for her son, spoke to the lord of the earth, and her first words were an attack on Kaikeyī. Now that she had poured her venom on Rāma, that tiger among men, Kaikeyī would roam as she pleased, like a snake that has shed its skin. She had driven Rāma out and got what she wanted; settled and content, she would go on frightening Kausalyā like a vicious snake living in the house. Her pain was twofold: she had lost her son, and she still had to live in one inner palace with the woman who had taken him. The image of venom poured out suggests that Kaikeyī's two boons were no sudden fit of anger but poison long stored up. Kaikeyī was not merely pleased but settled and firm of mind, and so Kausalyā's fear was well founded.

Better, she said, if Rāma had stayed in this very city begging his food from door to door; better even if the boon had been that her son should be Kaikeyī's slave. That boon she could have borne, for at least she would not have lost the sight of him. Kaikeyī, she said, had thrown Rāma down from his rightful place just as she liked, as a keeper of the sacred fires on the day of the parvan might fling to the demons the share that belongs to the gods. Her thoughts turned to the forest. Surely the mighty-armed hero, who walked like a lordly elephant and carried the bow, was entering the forest at that moment with his wife and with Lakṣmaṇa. The three of them had never known hardship, and it was the king himself who, at Kaikeyī's word, had given them up to life in the wilderness. What could become of them? Stripped of every fine thing, young, banished at the very season when their lives should have borne fruit, how would they live, poor things, on roots and berries? The comparison with the sacrifice is a telling one: the sacrificial portion is the gods' own, and no one has the right to give it away to another, and in the same way the office of heir had belonged to Rāma by right. "The season of their fruit" points to their age: they were sent away at the very time of life meant for happiness. Kausalyā's reasoning is plain: even slavery could be endured, but separation could not.

From here her lament turned to hope, and again and again she asked "When?" Would that kind hour ever come, the hour that would end her grief, when she would see Rāghava here again with his wife and his brother? When would glorious Ayodhyā, merely on hearing that the two heroes had arrived, be full of happy people and hung with garlands of tall banners? When would the city, seeing those two tigers among men return from the forest, swell with joy like the sea at the full moon? When would the mighty-armed hero enter Ayodhyā with Sītā set before him on the chariot, as a bull walks with his cow? And when would thousands of people shower parched grain on her two sons, tamers of their foes, as they came in along the royal road? Here grief moves from anger towards hope. The word "when" returns in five verses running, and with it the mother's mind escapes from the present into the future. The comparison with the sea at the full moon suggests the city filling with people as the ocean fills with water. That she pictures the whole city's festival, and not only her son's safety, shows the breadth of a mother's heart.

Her longing then became a picture. When would she see the two of them entering Ayodhyā in their bright earrings, their weapons and long swords held high, like two mountains with their peaks? When would the daughters of the brāhmaṇas, joyfully offering flowers and fruit, walk in procession round the city? When would he come back, that righteous man, mature in judgement and shining like an immortal in his youth, cherishing the people as a good rain cherishes the land? In the image of the rain, a prince nourishes his people by kindness, not by punishment, and like rain he falls on everyone alike. In these three verses what rises in the mother's mind is Rāma as king, not only Rāma as her son. The peaked mountains convey how tall and steady the armed brothers stood.

Then she searched for the cause of her suffering in an earlier life. Beyond doubt, she told the hero, she must once have been a cruel and grudging woman who cut away the udders of mothers while their calves were longing to drink; this, she believed, was the fruit of it. Then came the well-known image: as a lion tears a loving cow from her young calf by force, so Kaikeyī had torn her away from her son. Last came her final reason: she had only one son, a man endowed with every virtue and learned in all the sciences, and without him she had no heart to live. The words "only one son" decide everything: Kaikeyī had Bharata, Sumitrā had two sons, but Kausalyā had only one. Setting "loving" beside "robbed of her calf" is also deeply moving, for it is the loving mother who can least bear to lose her young. Blaming herself is itself a mark of grief: the sufferer looks for the cause within and so doubles the pain.

At the end she said that she had no strength left to live, since she could not see her dear son nor the mighty Lakṣmaṇa. As the sarga closes the metre changes, a longer verse taking the place of the anuṣṭubh, and in it one can hear the surge of her grief: this fire risen high in her, born of sorrow for her son and full of harm, was burning her today as the blessed sun in his surpassing splendour burns the earth with his rays in the hot season. With this sarga the poet deepens Daśaratha's grief with Kausalyā's; in the next, Sumitrā will comfort this same Kausalyā, and the healing of grief will begin. "Full of harm" shows that this grief was not mere pain but could take her life.