पूर्वसर्गे अयोध्या शोकेन कम्पिता। अस्मिन् सर्गे कविः पुनः दशरथम् एव आश्रयति। यावत् प्रस्थितस्य रामस्य रथात् उत्थितं रजोरूपम् अदृश्यत, तावत् इक्ष्वाकुवरः दशरथः आत्मनः चक्षुषी न संजहार — दृष्टिं न न्यवर्तयत्। यावत् च सः अत्यन्तधार्मिकं प्रियं पुत्रं पश्यति, तावत् अस्य शरीरं धरण्यां पुत्रदर्शने वर्धते इव — उन्नतः भूत्वा सः दूरं द्रष्टुम् इच्छति। यदा तु भूमिपः रामस्य रजः अपि न पश्यति, तदा आर्तः विषण्णश्च सन् धरणीतले पपात। रजोदर्शनम् एव तस्य अन्तिमं सूत्रम् आसीत्; तस्मिन् छिन्ने सः पतति। ‘चक्षुषी न संजहार’ इति पदेन दृष्टेः आसक्तिः उक्ता; ‘वर्धते इव’ इति च उत्प्रेक्षया वृद्धस्य राज्ञः उत्कण्ठा चित्रिता। त्रिभिः एव श्लोकैः कविः दर्शनात् अदर्शनं प्रति, अदर्शनात् च पतनं प्रति गतिं वर्णयति।

पतितस्य तस्य दक्षिणं बाहुं कौसल्या अङ्गना अन्वगात्, परं च पार्श्वं सुमध्यमा कैकेयी। नयेन धर्मेण विनयेन च सम्पन्नः राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः सन् ताम् उवाच — ‘कैकेयि, पापनिश्चये, मामकानि अङ्गानि मा स्प्राक्षीः। त्वां द्रष्टुम् अपि न इच्छामि; न त्वं मे भार्या, न च बान्धवी।’ यः राजा वरदानसमये मौनम् एव अश्रयत्, सः अधुना स्पर्शम् अपि निषेधति — शोकः तस्य वाचं मुक्तां करोति। ‘नयेन धर्मेण विनयेन च सम्पन्नः’ इति विशेषणं च सूचयति यत् एतत् वचनं क्रोधमात्रं न, अपि तु विचारपूर्वकः निर्णयः। कौसल्या दक्षिणे पार्श्वे, कैकेयी च अपरस्मिन् — स्थानभेदेन एव कविः द्वयोः सम्बन्धस्य भेदं सूचयति।

राजा पुनः वदति — ‘ये त्वाम् उपजीवन्ति, तेषाम् अहं न, ते च मम न। केवलार्थपरां त्यक्तधर्मां त्वाम् अहं त्यजामि। यत् च ते पाणिम् अगृह्णाम्, यत् च अग्निं पर्यणयम्, तत् सर्वम् अस्मिन् लोके परत्र च अनुजानामि — मुञ्चामि इत्यर्थः। भरतः चेत् इदम् अव्ययं राज्यं प्राप्य प्रतीतः स्यात्, तर्हि यत् सः मे पित्रर्थं दद्यात्, तत् दत्तं मां मा आगमत्।’ पाणिग्रहणस्य अग्निपरिणयनस्य च परित्यागेन विवाहसम्बन्धः एव छिन्नः; पिण्डोदकनिषेधेन च पुत्रसम्बन्धः अपि निरस्तः। एतत् एव वृद्धस्य राज्ञः अन्तिमम् अस्त्रम्। ‘अव्ययं राज्यम्’ इति पदेन राज्यस्य अक्षयत्वं सूचितम्, किन्तु राज्ञः वचने तत् एव निन्दाविषयः।

अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं नराधिपं समुत्थाप्य शोककर्शिता कौसल्या देवी तदा न्यवर्तत। कामात् ब्राह्मणं हत्वा इव, पाणिना अग्निं स्पृष्ट्वा इव, धर्मात्मा सः राघवं पुत्रं संचिन्त्य अन्वतप्यत — स्वकृतस्य दुष्परिहार्यत्वम् एव अत्र उपमाभ्यां सूचितम्। पुनः पुनः निवृत्य रथवर्त्मसु सीदतः राज्ञः रूपं न अतिबभौ, यथा ग्रस्तस्य अंशुमतः रूपं न भाति। ‘निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव’ इति द्विरुक्त्या तस्य वारंवारं पृष्ठावलोकनं चित्रितम्; रथमार्गे पदचिह्नानि एव तस्य शेषम् आश्रयः। कौसल्या न उपालभते, न विलपति; सा केवलं पतितं पतिम् उत्थापयति — एतत् एव तस्याः शीलम्। ब्रह्महत्यायाः अग्निस्पर्शस्य च द्वे उपमे पापस्य अनिवार्यं फलम् एव सूचयतः। ‘ग्रस्तांशुमान्’ इति उपमा पूर्वसर्गे अपि आसीत्, अत्र पुनः आवर्तिता।

दुःखार्तः सः प्रियं पुत्रम् अनुस्मरन् विललाप; नगरान्तम् अनुप्राप्तं पुत्रं बुद्ध्वा अब्रवीत् — ‘मम आत्मजं वहतां मुख्यानां वाहनानां पदानि पथि दृश्यन्ते, सः महात्मा तु न दृश्यते। यः मम सुतोत्तमः चन्दनरूषितः उपधानेषु सुखेन शेते, महार्हाभिः स्त्रीभिश्च वीज्यमानः आसीत्, सः नूनम् अद्य क्वचित् एव वृक्षमूलम् उपाश्रितः काष्ठं वा अश्मानं वा उपधाय शयिष्यते।’ सुखशय्यायाः वनशय्यायाश्च एषः विरोधः अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः आवर्तते; पितुः कल्पनायाम् एव पुत्रस्य कष्टं प्रत्यक्षम् इव भवति। ‘पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते’ इति पङ्क्तिः अस्य सर्गस्य मर्मस्पृक् — चिह्नानि शिष्टानि, चिह्नी तु गतः। चन्दनरूषितः, उपधानशायी, व्यजनवीजितः इति त्रिभिः विशेषणैः पूर्वं सुखं स्मृत्वा, ततः वृक्षमूलं काष्ठम् अश्मानं च उक्त्वा कविः विरोधं तीव्रं करोति। एतत् एव पितुः शोकस्य स्वरूपम् — सः वर्तमानं न पश्यति, केवलं कल्पयति।

‘सः कृपणः पांसुगुण्ठितः मेदिन्याः उत्थास्यति, विनिःश्वसन् च, यथा प्रस्रवणात् करेणूनाम् ऋषभः गजः उत्तिष्ठति। वनेचराः पुरुषाः नूनं तं दीर्घबाहुं लोकनाथं रामम् अनाथवत् उत्थाय गच्छन्तं द्रक्ष्यन्ति। जनकस्य इष्टा सुता सुखसदोचिता सीता अद्य कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनं गमिष्यति। वनानाम् अनभिज्ञा सा श्वपदानर्दितं गम्भीरं रोमहर्षणं श्रुत्वा नूनं भयम् उपैष्यति।’ ‘लोकनाथम् अनाथवत्’ इति विरोधाभासेन कविः रामस्य दशां तीव्रतया दर्शयति — यः सर्वस्य नाथः, सः एव अनाथः इव वने चरति। प्रस्रवणात् उत्तिष्ठतः गजराजस्य उपमया रामस्य गाम्भीर्यं शरीरबलं च सूचिते, किन्तु ‘कृपणः पांसुगुण्ठितः’ इति पदाभ्यां तस्य वर्तमाना दशा। सीतायाः वर्णने च ‘सुखसदोचिता’ इति पदम् एव सर्वं कथयति — या सदा सुखयोग्या, सा कण्टकेषु चरति। वनस्य शब्दाः अपि तस्याः भयहेतवः इति पिता चिन्तयति। अत्र च द्रष्टव्यम् — राजा पुत्रस्य दुःखं वर्णयन् अपि सीतायाः दुःखं न विस्मरति; स्नुषायाः विषये तस्य वात्सल्यं समम् एव।

‘सकामा भव कैकेयि, विधवा सती राज्यम् आवस; तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुं नहि उत्सहे।’ एवं विलपन् जनौघेन अभिसंवृतः राजा अपस्नातः इव अरिष्टं गृहोत्तमं प्रविवेश। सः अपश्यत् — शून्यचत्वरवेश्मान्ता, संवृतापणवेदिका, क्लान्तदुर्बलदुःखार्ता, नात्याकीर्णमहापथा च सा पुरी। तां सर्वां पुरीम् अवेक्ष्य रामम् एव अनुचिन्तयन् विलपन् राजा गृहं प्राविशत्, यथा सूर्यः अम्बुदं प्रविशति। ‘अपस्नातः’ इति श्मशानात् आगत्य स्नातस्य उपमा; तेन राज्ञः शोकः मृतकसंस्कारस्य इव जातः इति ध्वन्यते। ‘सकामा भव’ इति वचनं शापः इव प्रतिभाति; ‘विधवा राज्यम् आवस’ इति च राजा स्वस्य मरणं निश्चितम् इव वदति। नगरस्य वर्णने चत्वराः शून्याः, आपणाः संवृताः, महापथाः च अनाकीर्णाः — त्रिभिः एव चिह्नैः कविः पुरस्य शून्यतां सिद्धं करोति। सूर्यस्य अम्बुदप्रवेशः च तेजसः आच्छादनम् एव सूचयति। राज्ञः प्रवेशः च न उत्सवेन, अपि तु जनौघेन परिवृतः विलापेन एव जातः।

रामेण वैदेह्या लक्ष्मणेन च रहितं तत् वेश्म तादृशम् आसीत्, यादृशः सुपर्णेन हृतोरगः अक्षोभ्यः महाहृदः। अथ गद्गदशब्दः वसुधाधिपः विलपन् मृदु मन्दार्थं दीनम् अस्वरं वचनम् उवाच — ‘राममातुः कौसल्यायाः गृहं मां शीघ्रं नयन्तु; अन्यत्र मम हृदयस्य आश्वासः न भविष्यति।’ इति ब्रुवन्तं राजानं द्वारदर्शिनः तत्र नीत्वा कौसल्यायाः गृहे विनीतवत् न्यवेश्यत — शय्यायां शाययाम् आसुः। गरुडेन हृतनागस्य ह्रदस्य उपमा मार्मिका — जलं तत्र एव, किन्तु प्राणः अपगतः। ‘गद्गदशब्दः’ इति बहुव्रीहिणा वाचः स्खलनम् उक्तम्; ‘मन्दार्थम्’ ‘अस्वरम्’ इति च पदाभ्यां वचनस्य अस्पष्टता दीनता च। द्वारदर्शिनः अपि विनयेन एव आचरन्ति — राज्ञः दशां दृष्ट्वा ते वचनं न वदन्ति, केवलं सेवां कुर्वन्ति। कौसल्यायाः गृहम् एव सः याचते, यतः तत्र एव रामस्य स्मृतिः सजीवतरा। एतेन च अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिका सिध्यति।

तत्र कौसल्यायाः निवेशनं प्रविष्टस्य, शयनम् अधिरुह्य अपि, तस्य मनः लुलितम् एव बभूव — स्थानपरिवर्तनेन शोकः न शाम्यति। पुत्रद्वयविहीनं स्नुषया च विवर्जितं भवनं राजा नष्टचन्द्रम् अम्बरम् इव अपश्यत्। तत् दृष्ट्वा वीर्यवान् महाराजः भुजम् उद्यम्य उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशत् — ‘हा राम, नौ जहासि। सुखिताः बत ते नरोत्तमाः, ये तं कालं जीविष्यन्ति, ये च पुनरागतं रामं परिष्वजन्तः द्रक्ष्यन्ति।’ अत्र राजा स्वस्य मरणम् एव परोक्षतया सूचयति — चतुर्दशवर्षपर्यन्तं जीवितुं सः न आशंसते। ‘लुलितम्’ इति पदं चञ्चलत्वं म्लानत्वं च वदति। ‘नष्टचन्द्रम् अम्बरम्’ इति उपमया भवनस्य शोभाहानिः उक्ता — नक्षत्राणि सन्ति, किन्तु चन्द्रः नास्ति। भुजोद्यमनम् आक्रन्दस्य आङ्गिकं चिह्नम्। ‘नौ जहासि’ इति द्विवचनेन सः आत्मानं कौसल्यां च एकत्र गणयति। ‘सुखिताः बत’ इति वचनं च ईर्ष्या न, अपि तु स्वस्य आयुषः अल्पत्वस्य स्वीकारः।

अथ आत्मनः कालरात्री इव रात्र्यां प्रपन्नायां सत्याम् अर्धरात्रे दशरथः कौसल्याम् इदम् अब्रवीत् — ‘कौसल्ये, त्वां न पश्यामि; साधु मां पाणिना स्पृश। मम दृष्टिः रामम् अनुगता, सा अद्यापि न निवर्तते।’ रामम् एव अनुविचिन्तयन्तं विनिःश्वसन्तं नरेन्द्रं शयने समीक्ष्य अधिकम् आर्तरूपा देवी कौसल्या उपोपविश्य कृच्छ्रं विललाप। अन्धत्वम् इदं शोकजनितम्, अपि तु पूर्वं ब्राह्मणशापस्य स्मारकम् अपि — अग्रिमेषु सर्गेषु सः शापः स्वयम् एव कथ्यते। सर्गान्ते कौसल्यायाः विलापः आरभ्यते, यः अग्रिमस्य सर्गस्य विषयः। ‘न त्वां पश्यामि’ इति वचनं चक्षुषोः तेजोहानिं सूचयति; रामे एव दृष्टिः गता इति उक्त्वा सः तत् कारणम् अपि वदति। कौसल्यायाः उपोपवेशनं च सेवायाः एव रूपम्; सा उपालभते न, समीपम् एव उपविशति। एवं सर्गः द्वयोः वृद्धयोः मौनसंवादेन समाप्यते।

గత సర్గలో అయోధ్య శోకంతో కంపించింది. ఈ సర్గలో కవి మళ్ళీ దశరథునే ఆశ్రయిస్తాడు. బయలుదేరిన రాముని రథం నుండి లేచిన ధూళి ఎంతవరకు కనిపించిందో అంతవరకు ఇక్ష్వాకు శ్రేష్ఠుడైన దశరథుడు తన కన్నులను మరల్చలేదు — చూపును వెనుకకు తిప్పలేదు. అత్యంత ధార్మికుడైన ప్రియపుత్రుని ఎంతవరకు చూస్తున్నాడో అంతవరకు అతని శరీరం కుమారుని చూడడానికి నేలపై పెరుగుతున్నట్లుగా ఉంది — నిక్కి నిలిచి దూరం వరకు చూడాలనుకుంటున్నాడు. కాని భూపతి రాముని ధూళిని కూడా చూడలేనప్పుడు, ఆర్తుడై విషణ్ణుడై నేలమీద పడిపోయాడు. ధూళిని చూడడమే అతనికి చివరి దారం; అది తెగగానే అతడు కూలిపోతాడు. ‘కన్నులను మరల్చలేదు’ అనే మాటతో చూపు యొక్క ఆసక్తి చెప్పబడింది; ‘పెరుగుతున్నట్లుగా’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో వృద్ధుడైన రాజు ఉత్కంఠ చిత్రించబడింది. మూడు శ్లోకాలలోనే కవి చూడడం నుండి చూడలేకపోవడానికి, చూడలేకపోవడం నుండి కూలిపోవడానికి సాగిన గతిని వర్ణిస్తాడు.

పడిపోయిన అతని కుడి చేతిని కౌసల్య అందుకున్నది, మరొక పక్కకు సన్నని నడుము గల కైకేయి వచ్చింది. నీతితో, ధర్మంతో, వినయంతో కూడిన రాజు కైకేయిని చూసి, బాధతో కూడిన ఇంద్రియాలతో ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘కైకేయీ, పాపపు నిశ్చయం గలదానా, నా అవయవాలను తాకకు. నిన్ను చూడను కూడా చూడాలనుకోవడం లేదు; నువ్వు నాకు భార్యవూ కావు, బంధువువూ కావు.’ వరాలు ఇచ్చే సమయంలో మౌనాన్నే ఆశ్రయించిన రాజు ఇప్పుడు స్పర్శను కూడా నిషేధిస్తున్నాడు — శోకం అతని వాక్కుకు స్వేచ్ఛ ఇస్తున్నది. ‘నీతితో, ధర్మంతో, వినయంతో కూడిన’ అనే విశేషణం ఈ మాట కేవలం క్రోధం కాదు, ఆలోచించి చేసిన నిర్ణయమని సూచిస్తుంది. కౌసల్య కుడివైపు, కైకేయి మరొకవైపు — స్థానభేదంతోనే కవి ఇద్దరి సంబంధాల భేదాన్ని సూచిస్తున్నాడు.

రాజు మళ్ళీ అంటాడు — ‘నిన్ను ఆశ్రయించి బ్రతికేవారికి నేను చెందను, వారూ నాకు చెందరు. కేవలం అర్థాన్నే కోరేదానవూ, ధర్మాన్ని విడిచినదానవూ అయిన నిన్ను నేను విడిచిపెడుతున్నాను. నీ చేయి పట్టుకున్నదీ, నిన్ను అగ్ని చుట్టూ తిప్పినదీ — అదంతా ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ నేను విడిచిపెడుతున్నాను. భరతుడు ఈ అక్షయమైన రాజ్యాన్ని పొంది సంతోషిస్తే, అతడు నా పితృకర్మలకు ఇచ్చేది నన్ను చేరకుండుగాక.’ పాణిగ్రహణాన్నీ అగ్నిప్రదక్షిణాన్నీ విడిచిపెట్టడంతో వివాహబంధమే తెగిపోయింది; పిండోదకాలను నిషేధించడంతో పుత్రసంబంధం కూడా నిరాకరించబడింది. ఇదే వృద్ధుడైన రాజు చివరి అస్త్రం. ‘అక్షయమైన రాజ్యం’ అనే మాటతో రాజ్యపు అక్షయత్వం సూచించబడింది, కాని రాజు మాటలో అదే నిందకు విషయమవుతున్నది.

తరువాత ధూళి కొట్టుకుపోయిన నరాధిపుని లేవదీసి, శోకంతో కృశించిన కౌసల్యాదేవి అప్పుడు వెనుకకు మరలింది. కామంతో బ్రాహ్మణుని చంపినట్లు, చేతితో అగ్నిని తాకినట్లు, ఆ ధర్మాత్ముడు కుమారుడైన రాఘవుని తలచుకొని పశ్చాత్తాపపడ్డాడు — తాను చేసినదానిని తప్పించుకోలేనితనమే ఇక్కడ రెండు ఉపమానాలతో సూచించబడింది. మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుకకు తిరిగి చూస్తూ రథపు దారులలో కుంగిపోతున్న రాజు రూపం, గ్రహణం పట్టిన సూర్యుని రూపంలా ప్రకాశించలేదు. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుకకు తిరిగి’ అనే ద్విరుక్తితో అతడు పదేపదే వెనుకకు చూడడం చిత్రించబడింది; రథమార్గంలోని అడుగుజాడలే అతనికి మిగిలిన ఆశ్రయం. కౌసల్య నిందించదు, విలపించదు; పడిపోయిన భర్తను లేవదీస్తుంది మాత్రమే — ఇదే ఆమె శీలం. బ్రహ్మహత్య, అగ్నిస్పర్శ అనే రెండు ఉపమానాలూ పాపానికి తప్పని ఫలాన్నే సూచిస్తాయి. ‘గ్రహణం పట్టిన సూర్యుడు’ అనే ఉపమానం గత సర్గలో కూడా ఉంది, ఇక్కడ మళ్ళీ వచ్చింది.

దుఃఖార్తుడైన అతడు ప్రియపుత్రుని తలచుకుంటూ విలపించాడు; కుమారుడు నగరపు పొలిమేరకు చేరాడని గ్రహించి ఇలా అన్నాడు — ‘నా కుమారుని మోసుకువెళ్తున్న ముఖ్యమైన వాహనాల అడుగుజాడలు దారిలో కనిపిస్తున్నాయి, కాని ఆ మహాత్ముడు కనిపించడం లేదు. చందనం పూసుకొని దిండ్ల మీద సుఖంగా పడుకొనేవాడూ, విలువైన స్త్రీలు వింజామరలు వీస్తుండగా ఉండేవాడూ అయిన నా ఉత్తమ పుత్రుడు ఈ రోజు నిశ్చయంగా ఎక్కడో ఒక చెట్టు మొదలును ఆశ్రయించి, కట్టెనో రాయినో తలకింద పెట్టుకొని పడుకుంటాడు.’ సుఖశయ్యకూ వనశయ్యకూ మధ్య ఉన్న ఈ విరోధం ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; తండ్రి ఊహలోనే కుమారుని కష్టం ప్రత్యక్షమైనట్లవుతుంది. ‘అడుగుజాడలు దారిలో కనిపిస్తున్నాయి, ఆ మహాత్ముడు కనిపించడం లేదు’ అనే పంక్తి ఈ సర్గకు మర్మస్థానం — గుర్తులు మిగిలాయి, గుర్తులు వదిలినవాడు వెళ్ళిపోయాడు. చందనం పూసుకున్నవాడు, దిండ్ల మీద పడుకొనేవాడు, వింజామరలతో వీచబడేవాడు అనే మూడు విశేషణాలతో మొదట పూర్వసుఖాన్ని గుర్తుచేసి, తరువాత చెట్టు మొదలు, కట్టె, రాయి అని చెప్పి కవి విరోధాన్ని తీవ్రం చేస్తాడు. ఇదే తండ్రి శోకపు స్వరూపం — అతడు వర్తమానాన్ని చూడడు, ఊహిస్తాడు మాత్రమే.

‘దీనుడై, ధూళి కప్పుకొని, నిట్టూరుస్తూ అతడు నేల మీద నుండి లేస్తాడు, సెలయేటి దగ్గర నుండి ఆడఏనుగుల నాయకుడైన మగఏనుగు లేచినట్లు. వనచరులైన మనుష్యులు దీర్ఘబాహువూ లోకనాథుడూ అయిన రాముడు అనాథలా లేచి వెళ్తుండగా నిశ్చయంగా చూస్తారు. జనకుని ప్రియపుత్రిక, ఎల్లప్పుడూ సుఖాలకు అలవాటుపడిన సీత ఈ రోజు ముళ్ళ మీద నడిచి అలసిపోతూ వనానికి వెళ్తుంది. వనాలు తెలియని ఆమె క్రూరమృగాల గంభీరమైన, గగుర్పాటు కలిగించే గర్జనలను విని నిశ్చయంగా భయపడుతుంది.’ ‘లోకనాథుడు అనాథలా’ అనే విరోధాభాసంతో కవి రాముని దశను తీవ్రంగా చూపిస్తున్నాడు — అందరికీ నాథుడైనవాడే అనాథలా వనంలో సంచరిస్తున్నాడు. సెలయేటి దగ్గర నుండి లేచే గజరాజు ఉపమానంతో రాముని గాంభీర్యమూ శరీరబలమూ సూచించబడ్డాయి, కాని ‘దీనుడై, ధూళి కప్పుకొని’ అనే మాటలతో అతని ప్రస్తుత దశ. సీత వర్ణనలో ‘ఎల్లప్పుడూ సుఖాలకు అలవాటుపడిన’ అనే పదమే అంతా చెబుతుంది — ఎప్పుడూ సుఖానికి తగినది ముళ్ళలో నడుస్తున్నది. వనంలోని శబ్దాలు కూడా ఆమెకు భయకారణాలని తండ్రి ఆలోచిస్తున్నాడు. ఇక్కడ చూడవలసినది — రాజు కుమారుని దుఃఖాన్ని వర్ణిస్తూ కూడా సీత దుఃఖాన్ని మరచిపోడు; కోడలి పట్ల అతని వాత్సల్యం సమానమే.

‘కైకేయీ, నీ కోరిక తీరుగాక, విధవవై రాజ్యాన్ని ఏలుకో; ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు లేకుండా బ్రతకడానికి నాకు ఉత్సాహం లేదు.’ ఇలా విలపిస్తూ, జనసమూహంతో చుట్టుముట్టబడిన రాజు, శ్మశానం నుండి వచ్చి స్నానం చేసినవానిలా అశుభమైన తన ఉత్తమభవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అతడు ఆ నగరాన్ని చూశాడు — కూడళ్ళూ ఇళ్ళూ శూన్యంగా ఉన్నాయి, అంగళ్ళూ వేదికలూ మూసివేయబడ్డాయి, జనం అలసి, బలహీనులై, దుఃఖార్తులై ఉన్నారు, రాజమార్గాలు జనంతో కిక్కిరిసి లేవు. ఆ నగరమంతటినీ చూసి, రామునే తలచుకుంటూ విలపిస్తూ, సూర్యుడు మేఘంలోకి ప్రవేశించినట్లు రాజు ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు. ‘అపస్నాతుడు’ అనేది శ్మశానం నుండి వచ్చి స్నానం చేసినవానికి ఉపమానం; దానితో రాజు శోకం మృతసంస్కారపు శోకం వంటిదైందని ధ్వనిస్తుంది. ‘నీ కోరిక తీరుగాక’ అనే మాట శాపంలా తోస్తుంది; ‘విధవవై రాజ్యాన్ని ఏలుకో’ అని రాజు తన మరణం నిశ్చితమైనట్లు చెబుతున్నాడు. నగరవర్ణనలో కూడళ్ళు శూన్యం, అంగళ్ళు మూతబడినవి, రాజమార్గాలు జనం లేనివి — మూడు చిహ్నాలతోనే కవి నగరపు శూన్యతను నిరూపిస్తాడు. సూర్యుడు మేఘంలోకి ప్రవేశించడం తేజస్సు కప్పబడడాన్నే సూచిస్తుంది. రాజు ప్రవేశం ఉత్సవంతో కాదు, జనసమూహం చుట్టుముట్టగా విలాపంతోనే జరిగింది.

రాముడూ, వైదేహీ, లక్ష్మణుడూ లేని ఆ భవనం గరుత్మంతుడు సర్పాన్ని ఎత్తుకుపోయిన, కలత చెందని మహాసరస్సులా ఉంది. అప్పుడు గద్గదస్వరంతో భూపతి విలపిస్తూ మెల్లగా, అస్పష్టమైన అర్థంతో, దీనంగా, స్వరం లేకుండా ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాముని తల్లి కౌసల్య ఇంటికి నన్ను త్వరగా తీసుకువెళ్ళండి; ఇంకెక్కడా నా హృదయానికి ఊరట కలగదు.’ ఇలా అంటున్న రాజును ద్వారపాలకులు అక్కడికి తీసుకువెళ్ళి కౌసల్య ఇంట్లో వినయంగా పడుకోబెట్టారు — శయ్య మీద పడుకోబెట్టారు. గరుడుడు నాగాన్ని ఎత్తుకుపోయిన సరస్సు అనే ఉపమానం మర్మస్పర్శి — నీరు అక్కడే ఉంది, కాని ప్రాణం పోయింది. ‘గద్గదస్వరం’ అనే బహువ్రీహి సమాసంతో వాక్కు తడబడడం చెప్పబడింది; ‘అస్పష్టమైన అర్థంతో’, ‘స్వరం లేకుండా’ అనే మాటలతో వాక్యపు అస్పష్టతా దీనతా. ద్వారపాలకులు కూడా వినయంతోనే ప్రవర్తిస్తారు — రాజు దశను చూసి వారు మాట్లాడరు, సేవ మాత్రమే చేస్తారు. కౌసల్య ఇంటినే అతడు కోరుతున్నాడు, ఎందుకంటే అక్కడే రాముని స్మృతి మరింత సజీవంగా ఉంటుంది. దీనితో తరువాతి సర్గకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది.

అక్కడ కౌసల్య నివాసంలోకి ప్రవేశించి, శయ్యనెక్కినా అతని మనస్సు కలవరపడుతూనే ఉంది — చోటు మారినంత మాత్రాన శోకం శమించదు. ఇద్దరు కుమారులూ లేని, కోడలు కూడా లేని భవనాన్ని రాజు చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా చూశాడు. అది చూసి వీర్యవంతుడైన మహారాజు చేయి పైకెత్తి బిగ్గరగా అరిచాడు — ‘హా రామా, మా ఇద్దరినీ విడిచిపెడుతున్నావు. ఆ కాలం వరకు బ్రతికి ఉండి, తిరిగి వచ్చిన రాముని కౌగిలించుకొంటూ చూసే ఆ నరోత్తములు ఎంత సుఖవంతులో కదా.’ ఇక్కడ రాజు తన మరణాన్నే పరోక్షంగా సూచిస్తున్నాడు — పద్నాలుగు సంవత్సరాల వరకు బ్రతుకుతానని అతడు ఆశించడం లేదు. ‘లులితం’ అనే పదం చంచలత్వాన్నీ వాడిపోవడాన్నీ చెబుతుంది. ‘చంద్రుడు లేని ఆకాశం’ అనే ఉపమానంతో భవనం శోభను కోల్పోయిందని చెప్పబడింది — నక్షత్రాలు ఉన్నాయి, కాని చంద్రుడు లేడు. చేయి పైకెత్తడం ఆక్రందనానికి ఆంగికమైన చిహ్నం. ‘మా ఇద్దరినీ’ అనే ద్వివచనంతో అతడు తననూ కౌసల్యనూ ఒకటిగా లెక్కిస్తున్నాడు. ‘ఎంత సుఖవంతులో కదా’ అనే మాట అసూయ కాదు, తన ఆయుష్షు అల్పమని ఒప్పుకోవడం.

తరువాత తనకు కాళరాత్రి వంటి రాత్రి రాగా, అర్ధరాత్రి వేళ దశరథుడు కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు — ‘కౌసల్యా, నువ్వు నాకు కనబడడం లేదు; దయచేసి నన్ను చేతితో తాకు. నా చూపు రాముని వెంట వెళ్ళిపోయింది, అది ఇంకా తిరిగి రాలేదు.’ రామునే తలచుకుంటూ నిట్టూరుస్తున్న నరేంద్రుని శయ్య మీద చూసి, మరింత ఆర్తరూపురాలైన దేవి కౌసల్య దగ్గరగా కూర్చొని ఎంతో కష్టంగా విలపించింది. ఈ అంధత్వం శోకం వల్ల కలిగినది, కాని ఇది పూర్వం బ్రాహ్మణుని శాపాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది — తరువాతి సర్గలలో ఆ శాపాన్ని అతడే చెబుతాడు. సర్గాంతంలో కౌసల్య విలాపం మొదలవుతుంది, అది తరువాతి సర్గకు విషయం. ‘నువ్వు కనబడడం లేదు’ అనే మాట కన్నుల తేజస్సు క్షీణించడాన్ని సూచిస్తుంది; చూపు రామునితోనే వెళ్ళిపోయిందని చెప్పి అతడు దాని కారణాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు. కౌసల్య దగ్గరగా కూర్చోవడం సేవకే ఒక రూపం; ఆమె నిందించదు, సమీపంలో కూర్చుంటుంది మాత్రమే. ఇలా సర్గ ఇద్దరు వృద్ధుల మౌనసంవాదంతో ముగుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அயோத்தி துயரத்தால் நடுங்கியது. இந்தச் சர்க்கத்தில் கவிஞர் மீண்டும் தசரதனையே பற்றுகிறார். புறப்பட்ட ராமனின் தேரிலிருந்து எழுந்த புழுதி தெரிந்துகொண்டிருந்த வரை, இக்ஷ்வாகு குலத்தில் சிறந்த தசரதன் தன் கண்களை விலக்கவில்லை — பார்வையைத் திருப்பவில்லை. மிகுந்த தர்மவானான அன்பு மகனை அவன் பார்த்துக்கொண்டிருந்த வரை, மகனைக் காண்பதற்காக அவன் உடல் பூமியில் வளர்வது போல இருந்தது — நிமிர்ந்து நின்று தொலைவில் காண அவன் விரும்பினான். ஆனால் ராமனின் புழுதியையும் மன்னன் காணாதபோது, துயருற்று மனம் சோர்ந்து நிலத்தில் விழுந்தான். புழுதியைக் காண்பதே அவனுக்கு இறுதி இழையாக இருந்தது; அது அறுந்ததும் அவன் விழுகிறான். ‘கண்களை விலக்கவில்லை’ என்ற சொல்லால் பார்வையின் பற்று சொல்லப்படுகிறது; ‘வளர்வது போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் முதிய அரசனின் ஏக்கம் சித்திரிக்கப்படுகிறது. மூன்றே சுலோகங்களில் கவிஞர் காண்பதிலிருந்து காணாமைக்கும், காணாமையிலிருந்து வீழ்ச்சிக்குமான நகர்வை வருணிக்கிறார்.

விழுந்த அவனுடைய வலக்கையைப் பற்றிக்கொண்டு கௌசல்யை பின்தொடர்ந்தாள்; மறுபக்கத்தை அழகிய இடையுடைய கைகேயி பற்றினாள். நீதியும் தர்மமும் பணிவும் நிறைந்த அரசன் கைகேயியைப் பார்த்து, புலன்கள் வேதனையுற்றவனாக அவளிடம் கூறினான்: ‘கைகேயி, பாவ உறுதி கொண்டவளே, என் அங்கங்களைத் தொடாதே. உன்னைப் பார்க்கவும் நான் விரும்பவில்லை; நீ என் மனைவியும் அல்ல, உறவினளும் அல்ல.’ வரம் அளித்த வேளையில் மௌனத்தையே பற்றிய அரசன் இப்போது தொடுவதையும் தடுக்கிறான் — துயரம் அவன் வாக்கை விடுவிக்கிறது. ‘நீதியும் தர்மமும் பணிவும் நிறைந்த’ என்ற அடைமொழியும் இந்தச் சொல் வெறும் கோபமல்ல, சிந்தித்து எடுத்த முடிவு என்று குறிக்கிறது. கௌசல்யை வலப்புறம், கைகேயி மறுபுறம் — இட வேறுபாட்டாலேயே கவிஞர் இருவருடைய உறவின் வேறுபாட்டைக் குறிக்கிறார்.

அரசன் மீண்டும் கூறுகிறான்: ‘உன்னைச் சார்ந்து வாழ்பவர்களுக்கு நான் உரியவன் அல்ல, அவர்களும் எனக்கு உரியவர்கள் அல்ல. பொருளை மட்டுமே நாடி தர்மத்தைத் துறந்த உன்னை நான் துறக்கிறேன். உன் கையைப் பற்றியதையும், நெருப்பை வலம் வந்ததையும் — அனைத்தையும் இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் விட்டுவிடுகிறேன். பரதன் இந்த அழிவற்ற அரசைப் பெற்று மகிழ்ந்தால், அவன் தந்தைக்காக எனக்கு அளிக்கும் நீர்க்கடன் எனக்கு வந்து சேர வேண்டாம்.’ கைப்பற்றுதலையும் நெருப்பை வலம் வருதலையும் துறந்ததால் திருமண உறவே அறுக்கப்பட்டது; பிண்டமும் நீரும் மறுக்கப்பட்டதால் மகன் உறவும் நீக்கப்பட்டது. இதுவே முதிய அரசனின் இறுதி ஆயுதம். ‘அழிவற்ற அரசு’ என்ற சொல்லால் அரசின் நிலைபேறு குறிக்கப்படுகிறது; ஆனால் அரசனின் சொல்லில் அதுவே நிந்தைக்குரியதாகிறது.

பின்னர் புழுதி படிந்த மன்னனைத் தூக்கி நிறுத்தி, துயரத்தால் மெலிந்த தேவி கௌசல்யை அப்போது திரும்பினாள். விருப்பத்துடன் அந்தணனைக் கொன்றவன் போலவும், கையால் நெருப்பைத் தொட்டவன் போலவும், தர்மாத்மாவான அவன் மகன் ராகவனை நினைத்து வருந்தினான் — தான் செய்ததைத் தவிர்க்க இயலாமையே இங்கே இரண்டு உவமைகளால் குறிக்கப்படுகிறது. மீண்டும் மீண்டும் திரும்பிப் பார்த்துத் தேர் சென்ற தடத்தில் தளர்ந்த அரசனின் தோற்றம், கிரகணம் பிடித்த கதிரவனின் தோற்றம் போல ஒளிரவில்லை. ‘திரும்பிப் பார்த்து, திரும்பிப் பார்த்து’ என்ற இரட்டைக் கிளவியால் அவன் மீண்டும் மீண்டும் பின்னோக்கியது சித்திரிக்கப்படுகிறது; தேர்த் தடத்தில் உள்ள சுவடுகளே அவனுக்கு எஞ்சிய பற்றுக்கோடு. கௌசல்யை பழிக்கவில்லை, புலம்பவில்லை; விழுந்த கணவனைத் தூக்கி நிறுத்துகிறாள் — இதுவே அவள் பண்பு. பிரம்மஹத்தி, நெருப்பைத் தொடுதல் என்ற இரண்டு உவமைகளும் பாவத்தின் தவிர்க்க இயலாத பலனையே குறிக்கின்றன. ‘கிரகணம் பிடித்த கதிரவன்’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கத்திலும் இருந்தது; இங்கே மீண்டும் வருகிறது.

துயருற்ற அவன் அன்பு மகனை நினைத்துப் புலம்பினான்; மகன் நகர எல்லையை அடைந்துவிட்டான் என்று உணர்ந்து கூறினான்: ‘என் மகனைச் சுமந்து செல்லும் சிறந்த வாகனங்களின் சுவடுகள் வழியில் தெரிகின்றன; அந்த மகாத்மாவோ தெரியவில்லை. சந்தனம் பூசிக்கொண்டு தலையணைகளில் சுகமாக உறங்கி, மதிப்புமிக்க பெண்டிரால் விசிறப்பட்டு வந்த என் சிறந்த மகன், நிச்சயமாக இன்று எங்கோ ஒரு மரத்தின் அடியை அடைந்து, கட்டையையோ கல்லையோ தலைக்கு வைத்து உறங்குவான்.’ சுகப் படுக்கைக்கும் காட்டுப் படுக்கைக்கும் இடையிலான இந்த முரண் இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; தந்தையின் கற்பனையிலேயே மகனின் துன்பம் கண்முன் நிற்பது போல ஆகிறது. ‘சுவடுகள் வழியில் தெரிகின்றன, அந்த மகாத்மா தெரியவில்லை’ என்ற வரி இந்தச் சர்க்கத்தின் உள்ளம் தொடுவது — அடையாளங்கள் எஞ்சியுள்ளன, அடையாளம் இட்டவனோ போய்விட்டான். சந்தனம் பூசியவன், தலையணையில் உறங்குபவன், விசிறப்படுபவன் என்ற மூன்று அடைமொழிகளால் முந்தைய சுகத்தை நினைவுகூர்ந்து, பின்னர் மரத்தடி, கட்டை, கல் என்று சொல்லிக் கவிஞர் முரணைக் கூர்மையாக்குகிறார். இதுவே தந்தையின் துயரத்தின் வடிவம் — அவன் நிகழ்வதைக் காணவில்லை, கற்பனை மட்டுமே செய்கிறான்.

‘பரிதாபத்துக்குரிய அவன் புழுதி படிந்தவனாக, நெடுமூச்செறிந்துகொண்டு, அருவியிலிருந்து பெண்யானைகளின் தலைவனான களிறு எழுவது போலத் தரையிலிருந்து எழுவான். நீண்ட கைகளுடைய, உலகத் தலைவனான ராமன் ஆதரவற்றவன் போல எழுந்து செல்வதைக் காட்டில் திரியும் மனிதர்கள் நிச்சயமாகக் காண்பார்கள். ஜனகனின் அன்பு மகளும் எப்போதும் சுகத்துக்கே பழகியவளுமான சீதை இன்று முட்களை மிதித்துக் களைத்துக் காட்டுக்குச் செல்வாள். காட்டை அறியாத அவள் காட்டு விலங்குகளின் ஆழ்ந்த, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் கர்ஜனையைக் கேட்டு நிச்சயமாக அஞ்சுவாள்.’ ‘உலகத் தலைவன் ஆதரவற்றவன் போல’ என்ற முரண்தோற்றத்தால் கவிஞர் ராமனின் நிலையைக் கூர்மையாகக் காட்டுகிறார் — எல்லோருக்கும் தலைவனானவனே ஆதரவற்றவன் போலக் காட்டில் திரிகிறான். அருவியிலிருந்து எழும் களிற்றரசனின் உவமையால் ராமனின் கம்பீரமும் உடல் வலிமையும் குறிக்கப்படுகின்றன; ஆனால் ‘பரிதாபத்துக்குரிய, புழுதி படிந்த’ என்ற சொற்களால் அவனுடைய இப்போதைய நிலை. சீதையின் வருணனையில் ‘எப்போதும் சுகத்துக்கே பழகியவள்’ என்ற சொல்லே எல்லாவற்றையும் சொல்கிறது — எப்போதும் சுகத்துக்குத் தகுந்தவள் முட்களில் நடக்கிறாள். காட்டின் ஒலிகளும் அவளுக்கு அச்சம் தருபவை என்று தந்தை நினைக்கிறான். இங்கே காணத்தக்கது — அரசன் மகனின் துயரை வருணிக்கும்போதும் சீதையின் துயரை மறக்கவில்லை; மருமகளிடமும் அவன் பாசம் சமமானதே.

‘கைகேயி, உன் விருப்பம் நிறைவேறட்டும்; விதவையாக இருந்து அரசில் வாழ்; அந்த மனிதருள் புலியின்றி வாழ நான் துணியவில்லை.’ இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டு, மக்கள் கூட்டத்தால் சூழப்பட்ட அரசன், சுடுகாட்டிலிருந்து திரும்பி நீராடியவன் போல, மங்கலமற்றதாகிவிட்ட தன் சிறந்த மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். அவன் கண்டான் — நாற்சந்திகளும் வீடுகளின் முற்றங்களும் வெறிச்சோடிய, கடைகளும் திண்ணைகளும் மூடப்பட்ட, களைத்து வலிமையிழந்து துயருற்ற, பெருவீதிகளில் கூட்டமற்ற அந்த நகரத்தை. அந்த நகரம் முழுவதையும் பார்த்து, ராமனையே நினைத்துப் புலம்பிக்கொண்டு, கதிரவன் மேகத்துக்குள் நுழைவது போல அரசன் அரண்மனைக்குள் நுழைந்தான். ‘நீராடியவன் போல’ என்பது சுடுகாட்டிலிருந்து வந்து நீராடியவனின் உவமை; அதனால் அரசனின் துயரம் இறுதிச் சடங்கின் துயரம் போல ஆனது என்று தொனிக்கிறது. ‘உன் விருப்பம் நிறைவேறட்டும்’ என்ற சொல் சாபம் போலத் தோன்றுகிறது; ‘விதவையாக அரசில் வாழ்’ என்பதால் அரசன் தன் மரணத்தை உறுதியானது போலச் சொல்கிறான். நகர வருணனையில் நாற்சந்திகள் வெறிச்சோடியவை, கடைகள் மூடியவை, பெருவீதிகள் கூட்டமற்றவை — மூன்றே அடையாளங்களால் கவிஞர் நகரத்தின் வெறுமையை நிறுவுகிறார். கதிரவன் மேகத்துக்குள் நுழைவது தேஜஸ் மறைக்கப்படுவதையே குறிக்கிறது. அரசனின் நுழைவும் கொண்டாட்டத்துடன் அல்ல, மக்கள் கூட்டம் சூழப் புலம்பலுடனேயே நடந்தது.

ராமனும் வைதேகியும் லக்ஷ்மணனும் இல்லாத அந்த மாளிகை, கருடனால் நாகம் கவர்ந்து செல்லப்பட்ட, கலங்காத பெரும் மடுவைப் போல இருந்தது. பின்னர் தழுதழுத்த குரலுடைய மன்னன் புலம்பிக்கொண்டு மென்மையாக, மங்கிய பொருளுடன், பரிதாபமாக, குரலற்ற சொல்லைக் கூறினான்: ‘ராமனின் தாய் கௌசல்யையின் மாளிகைக்கு என்னை விரைவாகக் கொண்டு செல்லுங்கள்; வேறு எங்கும் என் இதயத்துக்கு ஆறுதல் இருக்காது.’ இவ்வாறு சொல்லும் அரசனை வாயிற்காவலர்கள் அங்கே கொண்டு சென்று கௌசல்யையின் மாளிகையில் பணிவுடன் படுக்கையில் கிடத்தினர் (அச்சில் ‘ந்யவேஸ்யத’ என்று உள்ளது). கருடனால் நாகம் கவரப்பட்ட மடுவின் உவமை உருக்கமானது — நீர் அங்கேயே உள்ளது, ஆனால் உயிர் போய்விட்டது. ‘தழுதழுத்த குரலுடைய’ என்ற பஹுவ்ரீஹி சமாசத்தால் வாக்கின் தடுமாற்றம் சொல்லப்படுகிறது; ‘மங்கிய பொருளுடன்’, ‘குரலற்ற’ என்ற சொற்களால் சொல்லின் தெளிவின்மையும் பரிதாபமும். வாயிற்காவலர்களும் பணிவுடனே நடந்துகொள்கிறார்கள் — அரசனின் நிலையைக் கண்டு அவர்கள் பேசவில்லை, பணிவிடை மட்டுமே செய்கிறார்கள். கௌசல்யையின் மாளிகையையே அவன் வேண்டுகிறான், ஏனெனில் அங்கேயே ராமனின் நினைவு மேலும் உயிர்ப்புடன் உள்ளது. இதனால் அடுத்த சர்க்கத்துக்கான களமும் அமைகிறது.

அங்கே கௌசல்யையின் மாளிகைக்குள் நுழைந்து படுக்கையில் ஏறியும் அவன் மனம் கலங்கியே இருந்தது — இடம் மாறியதால் துயரம் தணியவில்லை. இரண்டு மகன்களும் இல்லாத, மருமகளும் இல்லாத அந்த மாளிகையை அரசன் நிலவு மறைந்த வானம் போலக் கண்டான். அதைக் கண்டு வீரமுடைய மகாராஜா கையை உயர்த்தி உரத்த குரலில் கதறினான்: ‘ஐயோ ராமா, எங்கள் இருவரையும் விட்டுப் போகிறாயே. அந்தக் காலம் வரை உயிரோடிருந்து, திரும்பி வந்த ராமனைத் தழுவிக்கொண்டு காணப்போகும் அந்த மனிதருள் சிறந்தவர்கள் பாக்கியசாலிகள்!’ இங்கே அரசன் தன் மரணத்தையே மறைமுகமாகக் குறிக்கிறான் — பதினான்கு ஆண்டுகள் வரை வாழ அவன் நம்பவில்லை. ‘கலங்கிய’ என்ற சொல் சஞ்சலத்தையும் வாட்டத்தையும் சொல்கிறது. ‘நிலவு மறைந்த வானம்’ என்ற உவமையால் மாளிகையின் அழகிழப்பு சொல்லப்படுகிறது — விண்மீன்கள் உள்ளன, ஆனால் நிலவு இல்லை. கையை உயர்த்துதல் கதறலின் உடல் அடையாளம். ‘எங்கள் இருவரையும்’ என்ற இருமையால் அவன் தன்னையும் கௌசல்யையையும் ஒன்றாகக் கணக்கிடுகிறான். ‘பாக்கியசாலிகள்’ என்ற சொல் பொறாமை அல்ல, தன் ஆயுளின் குறுமையை ஏற்றுக்கொள்வதே.

பின்னர் தனக்குக் காளராத்திரி போன்ற இரவு வந்தபோது, நள்ளிரவில் தசரதன் கௌசல்யையிடம் கூறினான்: ‘கௌசல்யை, உன்னை நான் காணவில்லை; கையால் என்னை நன்றாகத் தொடு. என் பார்வை ராமனைப் பின்தொடர்ந்து சென்றுவிட்டது; அது இன்னும் திரும்பவில்லை.’ ராமனையே நினைத்து நெடுமூச்செறிந்து படுக்கையில் கிடந்த மன்னனைப் பார்த்து, மேலும் துயருற்ற தேவி கௌசல்யை அருகில் அமர்ந்து வேதனையுடன் புலம்பினாள். இந்தக் குருட்டுத்தன்மை துயரத்தால் பிறந்தது; மேலும் முன்பு பெற்ற அந்தணனின் சாபத்தையும் நினைவூட்டுகிறது — அடுத்த சர்க்கங்களில் அந்தச் சாபத்தை அவனே சொல்வான். சர்க்க முடிவில் கௌசல்யையின் புலம்பல் தொடங்குகிறது; அதுவே அடுத்த சர்க்கத்தின் பொருள். ‘உன்னை நான் காணவில்லை’ என்ற சொல் கண்களின் ஒளி இழப்பைக் குறிக்கிறது; பார்வை ராமனிடமே போய்விட்டது என்று சொல்லி அவன் அதன் காரணத்தையும் கூறுகிறான். கௌசல்யை அருகில் அமர்வதும் பணிவிடையின் வடிவமே; அவள் பழிக்கவில்லை, அருகிலேயே அமர்கிறாள். இவ்வாறு சர்க்கம் இரண்டு முதியவர்களின் மௌன உரையாடலுடன் முடிகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಕದಿಂದ ನಡುಗಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮತ್ತೆ ದಶರಥನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೊರಟುಹೋದ ರಾಮನ ರಥದಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳಿನ ರೂಪ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆಯಲಿಲ್ಲ — ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ದೇಹವು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು — ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತು ಅವನು ದೂರದವರೆಗೆ ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಧೂಳನ್ನೂ ಕಾಣದಾದಾಗ ಭೂಪತಿಯು ಆರ್ತನಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಧೂಳನ್ನು ಕಾಣುವುದೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಎಳೆಯಾಗಿತ್ತು; ಅದು ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಅವನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ವೃದ್ಧ ರಾಜನ ಹಂಬಲ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಕಾಣದಿರುವುದರತ್ತ, ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಬಿದ್ದ ಅವನ ಬಲತೋಳಿನ ಬಳಿಗೆ ಪತ್ನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಂದಳು, ಇನ್ನೊಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ಕೈಕೇಯಿ ಬಂದಳು. ನೀತಿ, ಧರ್ಮ, ವಿನಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನೊಂದವನಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವಳೇ, ನನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಡ. ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲ, ಬಂಧುವೂ ಅಲ್ಲ.’ ವರ ಕೊಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೌನವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ರಾಜನು ಈಗ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕವು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೀತಿ, ಧರ್ಮ, ವಿನಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಈ ಮಾತು ಕೇವಲ ಕೋಪವಲ್ಲ, ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾದ ನಿರ್ಣಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಲಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ, ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ — ಸ್ಥಾನಭೇದದಿಂದಲೇ ಕವಿಯು ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧದ ಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜೀವಿಸುವವರಿಗೆ ನಾನು ಸೇರಿದವನಲ್ಲ, ಅವರು ನನಗೆ ಸೇರಿದವರಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಳಾದ, ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಕೈಹಿಡಿದದ್ದು, ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿಸಿದ್ದು — ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಅಂದರೆ ಕಳಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಭರತನು ಈ ಅಕ್ಷಯವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವುದಾದರೆ, ತಂದೆಗಾಗಿ ಅವನು ಏನನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ನನ್ನನ್ನು ತಲುಪದಿರಲಿ.’ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗದಿಂದ ವಿವಾಹಸಂಬಂಧವೇ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಪಿಂಡೋದಕಗಳ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಪುತ್ರಸಂಬಂಧವೂ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದೇ ವೃದ್ಧ ರಾಜನ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ‘ಅಕ್ಷಯವಾದ ರಾಜ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಅಕ್ಷಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಜನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅದೇ ನಿಂದೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ನರಾಧಿಪನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಆಗ ಹಿಂದಿರುಗಿದಳು. ಬಯಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕೊಂದವನಂತೆ, ಕೈಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದವನಂತೆ, ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ರಾಘವನಾದ ಮಗನನ್ನು ನೆನೆದು ಪರಿತಪಿಸಿದನು — ತಾನೇ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗದಿರುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ರಥಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನ ರೂಪವು, ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನ ರೂಪದಂತೆ, ಕಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕಂಡಿತು. ‘ನಿವೃತ್ತ್ಯೈವ ನಿವೃತ್ತ್ಯೈವ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನೋಡುವುದು ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ರಥಮಾರ್ಗದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳೇ ಅವನಿಗೆ ಉಳಿದ ಆಶ್ರಯ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಶೀಲ. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶದ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಪಾಪದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಫಲವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಇತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ.

ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ಅವನು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸಿದನು; ಮಗನು ನಗರದ ಗಡಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಹನಗಳ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ದಿಂಬುಗಳ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಬೀಸಣಿಗೆ ಬೀಸಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಉತ್ತಮ ಮಗನು ಇಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ಮರದ ಬುಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನೋ ಕಲ್ಲನ್ನೋ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಲಗುವನು.’ ಸುಖಶಯ್ಯೆ ಮತ್ತು ವನಶಯ್ಯೆಗಳ ಈ ವಿರೋಧ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ತಂದೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲೇ ಮಗನ ಕಷ್ಟ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೆಂಬಂತಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಾಲು ಈ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ ಭಾಗ — ಗುರುತುಗಳು ಉಳಿದಿವೆ, ಗುರುತುಳ್ಳವನು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಚಂದನಲೇಪಿತ, ದಿಂಬಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವನು, ಬೀಸಣಿಗೆಯಿಂದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನು ನೆನೆದು, ಅನಂತರ ಮರದ ಬುಡ, ಕಟ್ಟಿಗೆ, ಕಲ್ಲು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಿಯು ವಿರೋಧವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ತಂದೆಯ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ — ಅವನು ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ದೀನನಾದ ಅವನು ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ನೆಲದಿಂದ ಏಳುವನು — ಜಲಪಾತದ ಬಳಿಯಿಂದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಲಗವು ಏಳುವಂತೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಜನರು ಆ ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ ಲೋಕನಾಥ ರಾಮನು ಅನಾಥನಂತೆ ಎದ್ದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಣುವರು. ಜನಕನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗಳಾದ, ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ಸೀತೆ ಇಂದು ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ತುಳಿದು ಬಳಲಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವಳು. ಕಾಡಿನ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದ ಅವಳು ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳ ಗಂಭೀರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭಯಪಡುವಳು.’ ‘ಲೋಕನಾಥನು ಅನಾಥನಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ದಶೆಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಾಥನಾದವನೇ ಅನಾಥನಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ. ಜಲಪಾತದ ಬಳಿಯಿಂದ ಏಳುವ ಗಜರಾಜನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ದೇಹಬಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ‘ದೀನ, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡವನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಈಗಿನ ದಶೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳು’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದವಳು ಮುಳ್ಳುಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಡಿನ ಶಬ್ದಗಳೂ ಅವಳಿಗೆ ಭಯಕಾರಣವಾಗುವುವು ಎಂದು ತಂದೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಮಗನ ದುಃಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಸೊಸೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸಮಾನವೇ.

‘ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಲಿ, ವಿಧವೆಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು; ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜನು ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ನಂತರ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಬರುವವನಂತೆ ಅಶುಭವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ಕಂಡನು — ಚೌಕಗಳೂ ಮನೆಗಳ ಅಂಚುಗಳೂ ಬರಿದಾದ, ಅಂಗಡಿಗಳ ಜಗುಲಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ, ದಣಿದ ದುರ್ಬಲ ದುಃಖಾರ್ತ ಜನರುಳ್ಳ, ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂದಣಿಯಿಲ್ಲದ ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು. ಆ ಇಡೀ ನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ರಾಜನು ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಅಪಸ್ನಾತ’ ಎಂಬುದು ಸ್ಮಶಾನದಿಂದ ಬಂದು ಸ್ನಾನಮಾಡಿದವನ ಉಪಮೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಶೋಕ ಮೃತಸಂಸ್ಕಾರದಂತಾಯಿತು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಯಕೆ ಈಡೇರಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಶಾಪದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ‘ವಿಧವೆಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂಬಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಗರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚೌಕಗಳು ಬರಿದು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿವೆ, ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿಯಿಲ್ಲ — ಮೂರೇ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮರೆಯಾಗುವಿಕೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಪ್ರವೇಶವು ಉತ್ಸವದೊಡನೆಯಲ್ಲ, ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ವಿಲಾಪದೊಡನೆಯೇ ಆಯಿತು.

ರಾಮನೂ ವೈದೇಹಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಲ್ಲದ ಆ ಭವನ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅಲುಗಾಡದೆ ನಿಂತ ಮಹಾಸರೋವರದಂತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಗದ್ಗದಸ್ವರದ ವಸುಧಾಧಿಪನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಮೃದುವಾದ, ಅಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥದ, ದೀನವಾದ, ಸ್ವರವಿಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿರಿ; ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ ದೊರೆಯದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ಇರಿಸಿದರು — ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿದರು. ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದ ಸರೋವರದ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ನೀರು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ. ‘ಗದ್ಗದಶಬ್ದ’ ಎಂಬ ಬಹುವ್ರೀಹಿಯಿಂದ ಮಾತಿನ ತಡವರಿಕೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ‘ಮಂದಾರ್ಥ’, ‘ಅಸ್ವರ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾತಿನ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯೂ ದೀನತೆಯೂ. ದ್ವಾರಪಾಲಕರೂ ವಿನಯದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಜೀವ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭೂಮಿಕೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನೇರಿದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿಯೇ ಇತ್ತು — ಸ್ಥಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಶೋಕ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳೂ ಇಲ್ಲದ, ಸೊಸೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಭವನವನ್ನು ರಾಜನು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಂಡನು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಹಾರಾಜನು ತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದನು — ‘ಹಾ ರಾಮ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ತೊರೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ಆ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಬದುಕಿರುವ, ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಕಾಣುವ ಆ ನರೋತ್ತಮರು ನಿಜಕ್ಕೂ ಸುಖಿಗಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೇ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಬದುಕುವ ಆಸೆ ಅವನಿಗಿಲ್ಲ. ‘ಲುಲಿತ’ ಎಂಬ ಪದವು ಚಂಚಲತೆಯನ್ನೂ ಬಾಡುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಭವನದ ಶೋಭಾಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲ. ತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವುದು ಆಕ್ರಂದನದ ಆಂಗಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ನೌ ಜಹಾಸಿ’ (ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ತೊರೆಯುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಜಕ್ಕೂ ಸುಖಿಗಳು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅಸೂಯೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ಆಯುಸ್ಸು ಅಲ್ಪವೆಂಬುದರ ಒಪ್ಪಿಗೆ.

ಅನಂತರ ತನಗೆ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತಿದ್ದ ರಾತ್ರಿ ಬಂದಾಗ, ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೈಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಟ್ಟು. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೋಯಿತು, ಅದು ಈಗಲೂ ಮರಳಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ನರೇಂದ್ರನನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು, ಇನ್ನಷ್ಟು ಆರ್ತಳಾದ ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅವನ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತು ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಈ ಅಂಧತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಾಪದ ಸ್ಮಾರಕವೂ ಹೌದು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಅವನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಣ್ಣುಗಳ ತೇಜೋಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ದೃಷ್ಟಿ ರಾಮನಲ್ಲೇ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೇವೆಯದೇ ರೂಪ; ಅವಳು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧರ ಮೌನಸಂವಾದದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അയോധ്യ ശോകത്താൽ നടുങ്ങി. ഈ സർഗത്തിൽ കവി വീണ്ടും ദശരഥനിലേക്കുതന്നെ തിരിയുന്നു. പുറപ്പെട്ടുപോയ രാമന്റെ രഥത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന പൊടിയുടെ രൂപം കാണാവുന്നിടത്തോളം ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠനായ ദശരഥൻ തന്റെ കണ്ണുകൾ പിൻവലിച്ചില്ല — ദൃഷ്ടി മാറ്റിയില്ല. അത്യന്തം ധാർമികനായ പ്രിയപുത്രനെ കാണാവുന്നിടത്തോളം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം ഭൂമിയിൽ, മകനെ കാണാനായി, വളരുന്നതുപോലെ തോന്നി — ഉയർന്നുനിന്ന് ദൂരേക്കു കാണാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാമന്റെ പൊടിപോലും കാണാതായപ്പോൾ ആ ഭൂപൻ ആർത്തനും വിഷണ്ണനുമായി നിലത്തുവീണു. പൊടി കാണുന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ചരട്; അതു മുറിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം വീഴുന്നു. ‘കണ്ണുകൾ പിൻവലിച്ചില്ല’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദൃഷ്ടിയുടെ ആസക്തി പറയപ്പെടുന്നു; ‘വളരുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ ഉത്കണ്ഠ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി ദർശനത്തിൽനിന്ന് അദർശനത്തിലേക്കും, അദർശനത്തിൽനിന്ന് പതനത്തിലേക്കുമുള്ള ഗതി വർണിക്കുന്നു.

വീണുകിടക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലതുകൈയുടെ അടുത്തേക്ക് കൗസല്യ ചെന്നു, മറുവശത്തേക്ക് സുന്ദരിയായ കൈകേയിയും. നയവും ധർമവും വിനയവും നിറഞ്ഞ രാജാവ് കൈകേയിയെ നോക്കി, വേദനിക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടെ അവളോടു പറഞ്ഞു — ‘കൈകേയീ, പാപനിശ്ചയമുള്ളവളേ, എന്റെ അംഗങ്ങളെ തൊടരുത്. നിന്നെ കാണാൻപോലും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; നീ എന്റെ ഭാര്യയല്ല, ബന്ധുവുമല്ല.’ വരം നൽകുന്ന സമയത്ത് മൗനം മാത്രം ആശ്രയിച്ച രാജാവ് ഇപ്പോൾ സ്പർശംപോലും വിലക്കുന്നു — ശോകം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിനെ സ്വതന്ത്രമാക്കുന്നു. ‘നയവും ധർമവും വിനയവും നിറഞ്ഞ’ എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ വാക്ക് വെറും കോപമല്ല, ആലോചിച്ചെടുത്ത തീരുമാനമാണ് എന്നാണ്. കൗസല്യ വലതുവശത്ത്, കൈകേയി മറുവശത്ത് — സ്ഥാനഭേദത്തിലൂടെത്തന്നെ കവി ഇരുവരുടെയും ബന്ധത്തിന്റെ ഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാജാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘നിന്നെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവർക്ക് ഞാൻ ആരുമല്ല, അവർ എനിക്കും ആരുമല്ല. അർഥത്തിൽ മാത്രം താത്പര്യമുള്ള, ധർമം ഉപേക്ഷിച്ച നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഞാൻ നിന്റെ കൈ പിടിച്ചതും, അഗ്നിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തതും — അതെല്ലാം ഈ ലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഭരതൻ ഈ അക്ഷയമായ രാജ്യം ലഭിച്ച് സന്തുഷ്ടനാകുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ എനിക്കുവേണ്ടി പിതൃകർമമായി നൽകുന്നതൊന്നും എന്നിലെത്താതിരിക്കട്ടെ.’ പാണിഗ്രഹണവും അഗ്നിപരിണയനവും ഉപേക്ഷിച്ചതോടെ വിവാഹബന്ധംതന്നെ മുറിഞ്ഞു; പിണ്ഡോദകം വിലക്കിയതോടെ പുത്രബന്ധവും നിരസിക്കപ്പെട്ടു. ഇതാണ് വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം. ‘അക്ഷയമായ രാജ്യം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ അക്ഷയത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ രാജാവിന്റെ വാക്കിൽ അതുതന്നെ നിന്ദാവിഷയമാകുന്നു.

പിന്നീട് പൊടിപുരണ്ട നരാധിപനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച കൗസല്യാദേവി അപ്പോൾ മടങ്ങി. ആഗ്രഹപൂർവം ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ കൊന്നവനെപ്പോലെ, കൈകൊണ്ട് അഗ്നിയെ തൊട്ടവനെപ്പോലെ, ആ ധർമാത്മാവ് രാഘവപുത്രനെ ഓർത്ത് അനുതപിച്ചു — താൻ ചെയ്തതിന്റെ പരിഹരിക്കാനാവായ്മയാണ് ഈ രണ്ട് ഉപമകളിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കി രഥമാർഗത്തിൽ തളർന്നിരിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ രൂപം, ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യന്റെ രൂപംപോലെ, ശോഭിച്ചില്ല. ‘നിവൃത്ത്യൈവ നിവൃത്ത്യൈവ’ (തിരിഞ്ഞുനോക്കി, തിരിഞ്ഞുനോക്കി) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള പിൻനോട്ടം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു; രഥമാർഗത്തിലെ അടയാളങ്ങൾ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിനു ശേഷിക്കുന്ന ആശ്രയം. കൗസല്യ ആക്ഷേപിക്കുന്നില്ല, വിലപിക്കുന്നില്ല; വീണുകിടക്കുന്ന ഭർത്താവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അവരുടെ ശീലം. ബ്രഹ്മഹത്യയുടെയും അഗ്നിസ്പർശത്തിന്റെയും രണ്ട് ഉപമകൾ പാപത്തിന്റെ ഒഴിവാക്കാനാവാത്ത ഫലത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും ഉണ്ടായിരുന്നു, ഇവിടെ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

ദുഃഖാർത്തനായ അദ്ദേഹം പ്രിയപുത്രനെ ഓർത്ത് വിലപിച്ചു; മകൻ നഗരാതിർത്തിയിലെത്തി എന്നറിഞ്ഞ് പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ മകനെ വഹിക്കുന്ന മുഖ്യവാഹനങ്ങളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ വഴിയിൽ കാണുന്നുണ്ട്, ആ മഹാത്മാവിനെയാകട്ടെ കാണുന്നില്ല. ചന്ദനം പൂശി തലയണകളിൽ സുഖമായി ഉറങ്ങുകയും, വിലപ്പെട്ട സ്ത്രീകളാൽ വീശപ്പെടുകയും ചെയ്തിരുന്ന എന്റെ ഉത്തമപുത്രൻ, ഇന്ന് നിശ്ചയമായും എവിടെയെങ്കിലും ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ, മരക്കഷണമോ കല്ലോ തലയണയാക്കി ഉറങ്ങും.’ സുഖശയ്യയും വനശയ്യയും തമ്മിലുള്ള ഈ വിരോധം ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അച്ഛന്റെ സങ്കല്പത്തിൽത്തന്നെ മകന്റെ കഷ്ടപ്പാട് പ്രത്യക്ഷമെന്നപോലെ തെളിയുന്നു. ‘കാൽപ്പാടുകൾ വഴിയിൽ കാണുന്നു, ആ മഹാത്മാവിനെ കാണുന്നില്ല’ എന്ന വരിയാണ് ഈ സർഗത്തിലെ മർമസ്പർശി — അടയാളങ്ങൾ ശേഷിക്കുന്നു, അടയാളമിട്ടവനാകട്ടെ പോയിക്കഴിഞ്ഞു. ചന്ദനം പൂശിയവൻ, തലയണയിൽ ഉറങ്ങുന്നവൻ, വിശറികൊണ്ടു വീശപ്പെടുന്നവൻ എന്നീ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ പഴയ സുഖം ഓർമിപ്പിച്ചിട്ട്, പിന്നെ മരച്ചുവടും മരക്കഷണവും കല്ലും പറഞ്ഞ് കവി വിരോധം തീവ്രമാക്കുന്നു. ഇതാണ് അച്ഛന്റെ ശോകത്തിന്റെ സ്വരൂപം — അദ്ദേഹം വർത്തമാനം കാണുന്നില്ല, സങ്കല്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

‘ദീനനായി, പൊടിപുരണ്ട്, നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് അവൻ ഭൂമിയിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽക്കും — നീരുറവയിൽനിന്ന് പിടിയാനകളുടെ നായകനായ കൊമ്പനാന എഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ. ലോകനാഥനും ദീർഘബാഹുവുമായ രാമൻ അനാഥനെപ്പോലെ എഴുന്നേറ്റു പോകുന്നത് വനചാരികളായ മനുഷ്യർ നിശ്ചയമായും കാണും. ജനകന്റെ പ്രിയപുത്രിയും എപ്പോഴും സുഖം ശീലിച്ചവളുമായ സീത ഇന്ന് മുള്ളുകളിൽ ചവിട്ടി ക്ഷീണിച്ച് കാട്ടിലേക്കു പോകും. കാടിനെ അറിയാത്ത അവൾ ഹിംസ്രജന്തുക്കളുടെ ഗംഭീരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ ഗർജനം കേട്ട് നിശ്ചയമായും ഭയപ്പെടും.’ ‘ലോകനാഥൻ അനാഥനെപ്പോലെ’ എന്ന വിരോധാഭാസത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ അവസ്ഥ തീവ്രമായി കാണിക്കുന്നു — എല്ലാവരുടെയും നാഥനായവൻതന്നെ അനാഥനെപ്പോലെ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. നീരുറവയിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽക്കുന്ന ഗജരാജന്റെ ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ ഗാംഭീര്യവും ശരീരബലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ ‘ദീനനായി, പൊടിപുരണ്ട്’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയും. സീതയുടെ വർണനയിൽ ‘എപ്പോഴും സുഖം ശീലിച്ചവൾ’ എന്ന പദംതന്നെ എല്ലാം പറയുന്നു — എപ്പോഴും സുഖത്തിന് അർഹയായവൾ മുള്ളുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. കാട്ടിലെ ശബ്ദങ്ങൾപോലും അവൾക്കു ഭയകാരണമാകും എന്ന് അച്ഛൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — മകന്റെ ദുഃഖം വർണിക്കുമ്പോഴും രാജാവ് സീതയുടെ ദുഃഖം മറക്കുന്നില്ല; മരുമകളുടെ കാര്യത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാത്സല്യം തുല്യംതന്നെ.

‘കൈകേയീ, നീ ആഗ്രഹം സഫലമായവളാകുക, വിധവയായി രാജ്യത്തിൽ വസിച്ചുകൊള്ളുക; ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനില്ലാതെ ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല.’ ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ജനക്കൂട്ടത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശ്മശാനസ്നാനം കഴിഞ്ഞവനെപ്പോലെ രാജാവ് അശുഭമായിത്തീർന്ന ആ ഉത്തമഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അദ്ദേഹം കണ്ടു — ചത്വരങ്ങളും ഭവനങ്ങളുടെ അകങ്ങളും ശൂന്യമായ, കടകളും വേദികകളും അടച്ച, ക്ഷീണിതരും ദുർബലരും ദുഃഖാർത്തരുമായ ജനങ്ങളുള്ള, രാജവീഥികളിൽ ആൾത്തിരക്കില്ലാത്ത ആ നഗരം. ആ നഗരമാകെ നോക്കിക്കണ്ട്, രാമനെത്തന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, സൂര്യൻ മേഘത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ രാജാവ് ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘അപസ്നാതൻ’ എന്നാൽ ശ്മശാനത്തിൽനിന്നു വന്ന് കുളിച്ചവൻ എന്ന ഉപമ; അതിലൂടെ രാജാവിന്റെ ശോകം മൃതകസംസ്കാരത്തിനുശേഷമുള്ളതുപോലെയായി എന്ന് ധ്വനിക്കുന്നു. ‘ആഗ്രഹം സഫലമായവളാകുക’ എന്ന വാക്ക് ഒരു ശാപംപോലെ തോന്നുന്നു; ‘വിധവയായി രാജ്യത്തിൽ വസിക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാജാവ് തന്റെ മരണം ഉറപ്പായതുപോലെ സംസാരിക്കുന്നു. നഗരത്തിന്റെ വർണനയിൽ ചത്വരങ്ങൾ ശൂന്യം, കടകൾ അടഞ്ഞത്, രാജവീഥികൾ ആൾത്തിരക്കില്ലാത്തവ — മൂന്ന് അടയാളങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി നഗരത്തിന്റെ ശൂന്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. സൂര്യൻ മേഘത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് തേജസ്സിന്റെ മറയലിനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ പ്രവേശവും ഉത്സവത്തോടെയല്ല, ജനക്കൂട്ടത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വിലാപത്തോടെയാണ് ഉണ്ടായത്.

രാമനും വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനുമില്ലാത്ത ആ ഭവനം, ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ റാഞ്ചിക്കൊണ്ടുപോയ ഇളക്കമറ്റ മഹാതടാകംപോലെയായിരുന്നു. തുടർന്ന് ഇടറുന്ന സ്വരത്തോടെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് വസുധാധിപൻ മൃദുവും അർഥം മങ്ങിയതും ദീനവും സ്വരമില്ലാത്തതുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘രാമമാതാവായ കൗസല്യയുടെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് എന്നെ വേഗം കൊണ്ടുപോവുക; മറ്റെവിടെയും എന്റെ ഹൃദയത്തിന് ആശ്വാസം ലഭിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാജാവിനെ ദ്വാരപാലകർ അവിടേക്കു കൊണ്ടുപോയി കൗസല്യയുടെ ഗൃഹത്തിൽ വിനീതരായി കിടത്തി — ശയ്യയിൽ ശയിപ്പിച്ചു. ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ റാഞ്ചിയ തടാകത്തിന്റെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — വെള്ളം അവിടെത്തന്നെയുണ്ട്, എന്നാൽ പ്രാണൻ പോയിരിക്കുന്നു. ‘ഗദ്ഗദശബ്ദൻ’ എന്ന ബഹുവ്രീഹിയിലൂടെ വാക്കിന്റെ ഇടർച്ച പറയപ്പെടുന്നു; ‘മന്ദാർഥം’, ‘അസ്വരം’ എന്നീ പദങ്ങളിലൂടെ വാക്കിന്റെ അസ്പഷ്ടതയും ദീനതയും. ദ്വാരപാലകരും വിനയത്തോടെതന്നെ പെരുമാറുന്നു — രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട് അവർ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, സേവ മാത്രം ചെയ്യുന്നു. കൗസല്യയുടെ ഗൃഹംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെടുന്നത്, കാരണം അവിടെയാണ് രാമന്റെ സ്മരണ കൂടുതൽ സജീവം. ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു.

അവിടെ കൗസല്യയുടെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ശയ്യയിൽ കയറിക്കിടന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് കലങ്ങിത്തന്നെയിരുന്നു — സ്ഥലം മാറിയതുകൊണ്ട് ശോകം ശമിക്കുന്നില്ല. രണ്ടു പുത്രന്മാരും മരുമകളുമില്ലാത്ത ആ ഭവനം, ചന്ദ്രൻ നഷ്ടപ്പെട്ട ആകാശംപോലെ രാജാവു കണ്ടു. അതു കണ്ട് വീര്യവാനായ മഹാരാജാവ് കൈയുയർത്തി ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു — ‘ഹാ രാമാ, നീ ഞങ്ങൾ ഇരുവരെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവല്ലോ. ആ കാലംവരെ ജീവിച്ചിരിക്കുകയും, മടങ്ങിവന്ന രാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കാണുകയും ചെയ്യുന്ന ആ നരോത്തമന്മാർ എത്ര സുഖിതർ!’ ഇവിടെ രാജാവ് തന്റെ മരണംതന്നെ പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പതിനാലു വർഷംവരെ ജീവിച്ചിരിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ലുലിതം’ എന്ന പദം ചഞ്ചലതയും മ്ലാനതയും കുറിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രൻ നഷ്ടപ്പെട്ട ആകാശം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ഭവനത്തിന്റെ ശോഭാഹാനി പറയപ്പെടുന്നു — നക്ഷത്രങ്ങളുണ്ട്, പക്ഷേ ചന്ദ്രനില്ല. കൈയുയർത്തുന്നത് ആക്രന്ദനത്തിന്റെ ആംഗികമായ അടയാളമാണ്. ‘ഞങ്ങൾ ഇരുവരെയും’ എന്ന ദ്വിവചനത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്നെയും കൗസല്യയെയും ഒന്നിച്ചെണ്ണുന്നു. ‘എത്ര സുഖിതർ’ എന്ന വാക്ക് അസൂയയല്ല, തന്റെ ആയുസ്സിന്റെ അല്പതയുടെ സ്വീകാരമാണ്.

പിന്നീട് തനിക്കു കാളരാത്രിപോലെയുള്ള രാത്രി വന്നെത്തിയപ്പോൾ, അർധരാത്രിയിൽ ദശരഥൻ കൗസല്യയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘കൗസല്യേ, ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; നിന്റെ കൈകൊണ്ട് എന്നെ നന്നായി തൊടുക. എന്റെ ദൃഷ്ടി രാമനെ പിന്തുടർന്നുപോയി, അത് ഇതുവരെ മടങ്ങിവന്നിട്ടില്ല.’ രാമനെത്തന്നെ ചിന്തിച്ച് നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്ന നരേന്ദ്രനെ കണ്ട്, കൂടുതൽ ആർത്തയായ കൗസല്യാദേവി അടുത്തിരുന്ന് കഠിനമായി വിലപിച്ചു. ഈ അന്ധത ശോകജന്യമാണ്, എന്നാൽ മുമ്പത്തെ ബ്രാഹ്മണശാപത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലുമാണ് — തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ആ ശാപം അദ്ദേഹംതന്നെ പറയുന്നുണ്ട്. സർഗാന്തത്തിൽ കൗസല്യയുടെ വിലാപം ആരംഭിക്കുന്നു, അതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം. ‘ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് കണ്ണുകളുടെ തേജോഹാനിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ദൃഷ്ടി രാമനോടൊപ്പം പോയി എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അതിന്റെ കാരണവും പറയുന്നു. കൗസല്യ അടുത്തിരിക്കുന്നതും സേവയുടെതന്നെ രൂപമാണ്; അവർ ആക്ഷേപിക്കുന്നില്ല, അടുത്തിരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ രണ്ടു വൃദ്ധരുടെ മൗനസംവാദത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.

In the previous sarga Ayodhyā had shaken with grief; in this one the poet returns to Daśaratha. As long as the dust raised by Rāma's departing chariot could be seen, the best of the Ikṣvākus did not take his eyes from it. As long as he could see his beloved, wholly righteous son, his body seemed to grow taller on the earth with the sight of him, as though rising up to see further. But when the lord of the earth could no longer see even Rāma's dust, he fell to the ground, stricken and despairing. The sight of that dust had been his last thread, and when it broke he fell. "He did not take his eyes from it" shows how his gaze clung to his son, and "seemed to grow taller" paints the old king's longing. In just three verses the poet moves from seeing to not seeing, and from not seeing to the fall.

As he lay fallen, Kausalyā came to his right arm, and the slender-waisted Kaikeyī to his other side. The king, a man of sound judgement, righteous and restrained, looked at Kaikeyī and, his senses in turmoil, said to her: "Kaikeyī, woman of wicked purpose, do not touch my body. I do not even want to see you. You are no wife of mine and no kin." The king who had kept silent when the boons were granted now forbade even her touch; grief had set his tongue free. Describing him as a man of judgement, dharma and restraint suggests that these words were not mere anger but a considered decision. Kausalyā on his right and Kaikeyī on the other side: by where they stand the poet marks the difference in their bonds with him.

"Those who depend on you are nothing to me, and I am nothing to them," the king went on. "You care only for gain and have thrown dharma away; I cast you off. That I took your hand, that I led you round the sacred fire, all of that I renounce, in this world and the next. And if Bharata is pleased to receive this undying kingdom, let nothing he offers for me as his father ever reach me." By renouncing the taking of her hand and the circling of the fire, he cut the bond of marriage itself, and by refusing Bharata's offerings for the dead he rejected even the tie of sonship; that was the old king's last weapon. The kingdom is called undying, yet in the king's words that very kingdom is what he condemns.

Then Queen Kausalyā, wasted with grief, lifted up the lord of men, covered in dust, and turned back with him. Thinking of his son Rāghava, that righteous king burned with remorse, like a man who has wilfully killed a brahmin or touched fire with his hand; the two images show that the fruit of his own deed could not be escaped. Turning back again and again, sinking down on the chariot's tracks, the king had no more splendour than the sun in eclipse. The repeated turning back pictures how often he looked behind him, and the tracks of the chariot were all he had left to cling to. Kausalyā neither reproached him nor lamented; she simply raised up her fallen husband, and that is her character. The image of the eclipsed sun had appeared in the previous sarga, and it returns here.

Tormented by grief, he lamented, remembering his dear son, and thinking that Rāma must by now have reached the edge of the city, he said: "The tracks of the fine horses that carried my son away can be seen on the road, but my great-souled son cannot be seen. He was the best of my sons; he used to lie at ease on cushions, anointed with sandal paste, while noble women fanned him. Surely today he will shelter somewhere at the foot of a tree and lie down with a log or a stone for a pillow." This contrast between the soft bed and the forest bed returns again and again in this sarga; in the father's imagining his son's hardship becomes almost visible. "The tracks can be seen, but he cannot" is the most piercing line of the sarga: the marks remain, but the one who made them is gone. First the poet recalls the old comforts, sandal paste, cushions and fans, then sets against them the tree root, the log and the stone, sharpening the contrast. That is the nature of a father's grief: he does not see the present, he only imagines it.

"He will get up from the ground, poor boy, covered in dust and sighing, like a bull elephant rising from a mountain spring among the cow-elephants. Surely the forest people will see long-armed Rāma, the lord of the world, get up and walk on as if he had no protector. And Janaka's beloved daughter Sītā, who has always been used to comfort, will go into the forest today, worn out by the thorns under her feet. Knowing nothing of forests, she will surely be terrified when she hears the deep, hair-raising roars of the wild beasts." "The lord of the world, as if he had no protector" sharpens the picture by contrast: the protector of all is wandering in the forest as though he had none. The image of the great elephant rising from a spring suggests Rāma's dignity and strength, while "poor, covered in dust" describes his present state. In speaking of Sītā, "always used to comfort" says everything: she who deserved comfort always would be walking on thorns, and her father-in-law imagines that even the sounds of the forest will frighten her. Notice that even while describing his son's hardship, the king does not forget Sītā's; his tenderness for his daughter-in-law is equal.

"Have your wish, Kaikeyī: be a widow and rule the kingdom. Without that tiger among men I have no will to live." Lamenting so, surrounded by crowds of people, the king entered his fine palace like a man coming back to bathe after a funeral. He saw the city: its squares and houses empty, the shop platforms closed, the people weary, weak and stricken, the great roads nearly deserted. Looking at the whole city and thinking only of Rāma, the king went lamenting into his house, like the sun going behind a cloud. The image of the man who has bathed after a funeral suggests that the king's grief had become like the rites for the dead. "Have your wish" sounds like a curse, and "be a widow and rule the kingdom" is the king speaking of his own death as certain. The empty squares, the closed shops and the deserted roads, three signs, establish the emptiness of the city, and the sun going behind a cloud shows his splendour covered over. His entry was no festive procession but a lament, surrounded by crowds.

Without Rāma, Vaidehī and Lakṣmaṇa, that house was like a great, still pool from which Garuḍa has carried off the serpent: the water is still there, but the life has gone. Then, lamenting, the lord of the earth spoke in a choking voice, softly, barely intelligibly, pitifully and without tone: "Take me quickly to the house of Kausalyā, Rāma's mother; my heart will find no comfort anywhere else." As he said this, the doorkeepers led the king there and respectfully laid him down on the bed in Kausalyā's house. The doorkeepers behaved with courtesy; seeing the king's state they said nothing and simply served him. He asked for Kausalyā's house because there the memory of Rāma was most alive, and so the ground is prepared for the next sarga.

But though he had entered Kausalyā's house and lain down on the bed, his mind stayed troubled; a change of place does not quiet grief. Without his two sons and his daughter-in-law, the house looked to the king like a sky whose moon had vanished; the stars are there, but the moon is gone. Seeing this, the great king, valiant as he was, lifted his arm and cried aloud: "Alas, Rāma, you are leaving us both! Happy indeed are those good men who will live until that time and see Rāma come back, and embrace him." Here the king hints at his own death: he had no hope of living for fourteen years. The raised arm is the bodily sign of his outcry, and "us both" counts himself and Kausalyā together. "Happy indeed are they" is not envy but an admission that his own life would be short.

Then, when night had come on like the night of his own death, at midnight Daśaratha said to Kausalyā: "Kausalyā, I cannot see you. Please touch me with your hand. My sight went after Rāma, and even now it has not come back." Seeing the king on his bed, thinking only of Rāma and sighing deeply, Queen Kausalyā, even more stricken, sat down close beside him and lamented bitterly. This blindness was born of grief, but it also recalls a brahmin's curse from long ago, which the king himself will tell in the coming sargas. "I cannot see you" shows the light fading from his eyes, and by saying his sight had gone after Rāma he names its cause. Kausalyā's sitting close beside him is itself a form of service; she does not reproach him but simply sits near. So the sarga ends with the two old people together in the night, and Kausalyā's lament, begun here, becomes the subject of the next sarga.