पूर्वसर्गे रामः रथेन प्रस्थितः, राजा च सभार्यः तम् ईक्षमाणः स्थितः। अस्मिन् सर्गे कविः दृष्टिं नगरात् अन्तःपुरं प्रति नयति। तस्मिन् पुरुषव्याघ्रे कृताञ्जलौ सति नगरात् निष्क्रामति, स्त्रीणाम् अन्तःपुरे महान् आर्तशब्दः संजज्ञे। राज्ञः पत्न्यः विलपन्ति — ‘यः अस्य अनाथस्य दुर्बलस्य तपस्विनः जनस्य गतिः शरणं च आसीत्, सः नाथः क्व नु गच्छति।’ ‘गतिः’ इति आश्रयः, ‘शरणम्’ इति आपद्रक्षा, ‘नाथः’ इति मनोरथपूरकः — त्रिभिः पदैः रामस्य त्रिविधम् उपकारित्वम् उक्तम्। ‘कृताञ्जलौ’ इति पदेन रामः गच्छन् अपि पितरं मातॄश्च नमस्कुर्वन् एव गच्छति इति सूचितम्।

ताः पुनः वदन्ति — ‘यः अभिशस्तः अपि न क्रुध्यति, क्रोधनीयानि वर्जयति, क्रुद्धान् सर्वान् प्रसादयति, परेषां दुःखे समदुःखः भवति, सः क्व गच्छति। यथा सः महातेजाः कौसल्यायां मातरि वर्तते, तथा एव अस्मासु अपि वर्तते; सः महात्मा क्व नु गच्छति। कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा वनं संचोदितः, अस्य जनस्य जगतश्च परित्राता सः क्व नु गच्छति।’ त्रिष्वपि श्लोकेषु ‘क्व नु गच्छति’ इति पदम् आवर्त्यते; एषा पुनरुक्तिः एव शोकस्य स्वरूपम् — प्रश्नः उत्तरं न इच्छति, केवलं वेदनां वहति। अपि च ‘क्लिश्यमानेन राज्ञा’ इति पदेन राजा अपि पीडितः एव, न दोषी इति सूच्यते। एताः महिष्यः कैकेयीं न निन्दन्ति; तासां वचनं केवलं रामगुणस्मरणम् एव।

अपि च ताः वदन्ति — ‘अहो, राजा निश्चेतनः, यत् जीवलोकस्य संक्षयं कुर्वन् इव धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति।’ इति उक्त्वा सर्वाः महिष्यः विवत्साः धेनवः इव दुःखार्ताः रुरुदुः, सस्वरं च विचुक्रुशुः। वत्सविहीनानां गवां नादः इति उपमा अस्मिन् काण्डे पुनः पुनः आगच्छति, यतः पुत्रवियोगः एव अत्र मुख्यः शोकहेतुः। तम् अन्तःपुरे घोरम् आर्तशब्दं श्रुत्वा पुत्रशोकाभिसंतप्तः महीपतिः दशरथः अतीव दुःखितः अभवत्। राज्ञः दुःखं द्विगुणम् — स्वस्य पुत्रवियोगः, अन्येषां च विलापः। ‘निश्चेतनः’ इति कठोरं वचनम् अपि अत्र निन्दार्थं न, अपि तु विस्मयार्थम् उक्तम् — राज्ञः बुद्धिः केन एवं मोहिता इति।

तस्मिन् दिने अग्निहोत्राणि न आहूयन्त, गृहमेधिनः न अपचन्, प्रजाः कार्यं न अकुर्वन्, सूर्यश्च अन्तरधीयत। नागाः कवलान् व्यसृजन्, गावः वत्सान् न अपाययन्, प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा अपि जननी न अभ्यनन्दत। एतैः वाक्यैः कविः दर्शयति यत् शोकः केवलं मनुष्याणां न, अपि तु यज्ञस्य गृहस्य पशूनां प्रकृतेश्च व्याप्तः। ततः त्रिशङ्कुः लोहिताङ्गः बृहस्पतिबुधौ च — एते दारुणाः ग्रहाः सोमम् अभ्येत्य व्यवस्थिताः। ज्यौतिषे चन्द्रस्य पीडा राज्ञः कुलस्य च अनिष्टं सूचयति; अतः उत्पातवर्णनम् इदं भाविनः दशरथमरणस्य पूर्वसूचनम्। गृहमेधिनां पाकाभावः, प्रजानां कर्मत्यागः, गवां वात्सल्यलोपः — एतानि त्रीणि गृहस्थजीवनस्य मूलानि; तेषु विकृतेषु सति सर्वं समाजजीवनं स्तब्धम् इति ज्ञायते।

नक्षत्राणि गतार्चींषि अभवन्, ग्रहाश्च गततेजसः; विशाखाश्च सधूमाः इव नभसि प्रचकाशिरे। इक्ष्वाकूणां कुलनक्षत्रं विशाखा; तस्याः सधूमत्वं कुलस्य एव सङ्कटं ब्रूते। वायुवेगेन उत्थितः महोदधिः इव कालिका आसीत्; रामे वनं प्रव्राजिते सति तत् नगरं प्रचचाल — भूकम्पः इव अयोध्यायां जातः। सर्वाः दिशः पर्याकुलाः तिमिरेण इव संवृताः; न ग्रहः, न नक्षत्रं, न किंचन प्रचकाशे। एवं कविः त्रिषु स्तरेषु — नभसि, अन्तरिक्षे, भूमौ च — एकम् एव वैकृतं दर्शयति। ‘कालिका’ इति मेघमाला; वायुवेगेन उत्थितसमुद्रस्य उपमया तस्याः गम्भीरता चञ्चलता च उक्ते। ‘प्रचचाल’ इति पदेन भूमेः कम्पनम् एव न, अपि तु नगरस्य स्थैर्यभङ्गः अपि ध्वन्यते।

अकस्मात् सर्वः नागरः जनः दैन्यम् उपागमत्; आहारे वा विहारे वा न कश्चित् मनः अकरोत्। शोकपर्यायसंतप्तः सततं दीर्घम् उच्छ्वसन् अयोध्यायां सर्वः जनः जगतीपतिं दशरथं चुक्रोश — राजानम् एव ते उपालभन्ते, यतः सत्यरक्षणस्य मूल्यं नगरेण दीयते इति ते मन्यन्ते। राजमार्गगतः जनः बाष्पपर्याकुलमुखः आसीत्; न कश्चित् हृष्टः लभ्यते, सर्वः शोकपरायणः। ‘राजमार्गगतः’ इति पदेन सार्वजनिकं स्थानम् उक्तम् — गृहेषु तु शोकः स्वाभाविकः, किन्तु राजमार्गे अपि हर्षस्य लेशः न आसीत्। आहारविहारयोः निवृत्तिः शोकस्य प्रथमं लक्षणम्; तत् एव कविः सर्वप्रथमं वर्णयति। दीर्घोच्छ्वासः च मनसः भारस्य बाह्यं चिह्नम्।

शीतः पवनः न वाति, शशी सौम्यदर्शनः न, सूर्यः लोकं न तपति — सर्वं जगत् पर्याकुलम् आसीत्। स्त्रीणां सुताः भर्तारः भ्रातरश्च अनर्थिनः अभवन्; सर्वे सर्वं परित्यज्य रामम् एव अन्वचिन्तयन्। ‘अनर्थिनः’ इति पदं मार्मिकम् — गृहस्य स्वाभाविकाः सम्बन्धाः अपि तदा निरर्थकाः प्रतीताः। ये तु रामस्य सुहृदः आसन्, ते सर्वे मूढचेतसः, शोकभारेण आक्रान्ताः, शयनं नैव भेजिरे — रात्रौ निद्रा अपि तान् न उपागमत्। शीतवायुः, सौम्यचन्द्रः, तपन्सूर्यः — एतानि त्रीणि ऋतुचक्रस्य नित्यानि; तेषाम् अपि वैकृतं दृष्ट्वा कविः सूचयति यत् धर्मस्य क्षतिः सर्वं जगत् व्याकुलं करोति। मित्राणां निद्रानाशः च स्नेहस्य गाढतां दर्शयति।

अन्ते कविः उपजातिवृत्तेन सर्गं समापयति — महात्मना रामेण रहिता अयोध्या तथा चचाल, यथा पुरन्दरेण रहिता सपर्वता मही चलेत्। भयशोकदीपिता सा नगरी सनागयोधाश्वगणा घोरं ननाद च। इन्द्रेण रहिता पृथिवी इति उपमया रामस्य रक्षकत्वम् एव सूचितम्; नगरस्य नादः च गजाश्वयोधानां सहितः इति उक्त्वा कविः सूचयति यत् शोकः सैन्यम् अपि व्याप्तः। अग्रिमे सर्गे दशरथस्य पतनं कैकेयीपरित्यागश्च वर्ण्यते।

గత సర్గలో రాముడు రథంలో బయలుదేరాడు, రాజు భార్యలతో సహా అతనిని చూస్తూ నిలిచిపోయాడు. ఈ సర్గలో కవి దృష్టిని నగరం నుండి అంతఃపురం వైపు తీసుకువెళ్తాడు. ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు చేతులు జోడించి నగరం నుండి బయటికి వెళ్తుండగా అంతఃపురంలో స్త్రీల గొప్ప ఆర్తధ్వని పుట్టింది. రాజు భార్యలు విలపిస్తున్నారు — ‘అనాథులూ దుర్బలులూ దీనులూ అయిన ఈ జనానికి గతీ శరణూ అయిన ఆ నాథుడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు?’ ‘గతి’ అంటే ఆశ్రయం, ‘శరణం’ అంటే ఆపదలో రక్షణ, ‘నాథుడు’ అంటే కోరికలు తీర్చేవాడు — మూడు పదాలతో రాముడు చేసే మూడు విధాల ఉపకారం చెప్పబడింది. ‘చేతులు జోడించి’ అనే మాటతో రాముడు వెళ్తూ కూడా తండ్రికీ తల్లులకూ నమస్కరిస్తూనే వెళ్తున్నాడని సూచించబడింది.

వారు మళ్ళీ అంటున్నారు — ‘నిందించబడినా కోపించనివాడూ, కోపం కలిగించే పనులను విడిచిపెట్టేవాడూ, కోపించినవారినందరినీ ప్రసన్నులను చేసేవాడూ, ఇతరుల దుఃఖంలో సమానంగా దుఃఖించేవాడూ అయినవాడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు? ఆ మహాతేజస్వి తల్లి కౌసల్య పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో మా పట్ల కూడా అలాగే ప్రవర్తిస్తాడు; ఆ మహాత్ముడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు? కైకేయి చేత క్లేశపడుతున్న రాజు వనానికి పంపిన, ఈ జనానికీ జగత్తుకూ రక్షకుడైన అతడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు?’ మూడు శ్లోకాలలోనూ ‘ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు’ అనే మాట పునరావృతమవుతుంది; ఈ పునరుక్తే శోకపు స్వరూపం — ప్రశ్న జవాబు కోరదు, వేదనను మాత్రమే మోస్తుంది. అంతేకాక ‘క్లేశపడుతున్న రాజు’ అనే మాటతో రాజు కూడా పీడితుడే, దోషి కాడని సూచించబడుతున్నది. ఈ రాణులు కైకేయిని నిందించరు; వారి మాట కేవలం రాముని గుణాలను స్మరించడమే.

ఇంకా వారు ఇలా అంటున్నారు — ‘అయ్యో, రాజుకు బుద్ధి లేదు, జీవలోకాన్నే నాశనం చేస్తున్నట్లుగా ధర్మపరుడూ సత్యవ్రతుడూ అయిన రాముని వనవాసానికి పంపుతున్నాడు.’ ఇలా అని రాణులందరూ దూడలను పోగొట్టుకున్న ఆవుల్లా దుఃఖార్తులై ఏడ్చారు, గొంతెత్తి బిగ్గరగా రోదించారు. దూడలు లేని ఆవుల రోదనం అనే ఉపమానం ఈ కాండలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, ఎందుకంటే పుత్రవియోగమే ఇక్కడ ముఖ్యమైన శోకకారణం. అంతఃపురంలో ఆ ఘోరమైన ఆర్తధ్వని విని పుత్రశోకంతో తపించిపోతున్న మహీపతి దశరథుడు మరింత దుఃఖితుడయ్యాడు. రాజు దుఃఖం రెట్టింపు — తన పుత్రవియోగం, ఇతరుల విలాపం. ‘బుద్ధి లేదు’ అనే కఠినమైన మాట కూడా ఇక్కడ నిందార్థంలో కాదు, విస్మయార్థంలో చెప్పబడింది — రాజు బుద్ధి దేనితో ఇలా మోహితమైందని.

ఆ రోజు అగ్నిహోత్రాలలో ఆహుతులు వేయబడలేదు, గృహస్థులు వంట చేయలేదు, ప్రజలు పనులు చేయలేదు, సూర్యుడు కూడా అంతర్ధానమయ్యాడు. ఏనుగులు నోటిలోని ముద్దలను విడిచిపెట్టాయి, ఆవులు దూడలకు పాలివ్వలేదు, మొదటి కొడుకును కన్న తల్లి కూడా ఆనందించలేదు. ఈ వాక్యాలతో కవి శోకం మనుష్యులకే కాదు, యజ్ఞానికీ, గృహానికీ, పశువులకూ, ప్రకృతికీ వ్యాపించిందని చూపిస్తున్నాడు. తరువాత త్రిశంకుడూ, అంగారకుడూ, బృహస్పతీ బుధుడూ — ఈ దారుణమైన గ్రహాలు చంద్రుని సమీపించి నిలిచాయి. జ్యోతిషంలో చంద్రునికి కలిగే పీడ రాజుకూ కులానికీ అనిష్టాన్ని సూచిస్తుంది; కనుక ఈ ఉత్పాతవర్ణనం రాబోయే దశరథ మరణానికి పూర్వసూచన. గృహస్థులు వంట చేయకపోవడం, ప్రజలు పనులు విడిచిపెట్టడం, ఆవుల వాత్సల్యం లోపించడం — ఈ మూడూ గృహస్థ జీవితానికి మూలాలు; అవి వికృతమైనప్పుడు సమాజజీవితమంతా స్తంభించిపోయిందని తెలుస్తుంది.

నక్షత్రాలు కాంతిని కోల్పోయాయి, గ్రహాలు తేజస్సును కోల్పోయాయి; విశాఖ నక్షత్రాలు ఆకాశంలో పొగ కమ్ముకున్నట్లు ప్రకాశించాయి. ఇక్ష్వాకుల కులనక్షత్రం విశాఖ; అది పొగ కమ్మినట్లుండడం కులానికే సంకటమని చెబుతుంది. వాయువేగంతో పొంగిన మహాసముద్రం వలె మేఘమాల ఉంది; రాముడు వనానికి వెళ్ళగొట్టబడగా ఆ నగరం కంపించింది — అయోధ్యలో భూకంపం వచ్చినట్లయింది. అన్ని దిక్కులూ కలవరపడి చీకటి కమ్మినట్లు ఉన్నాయి; గ్రహమూ, నక్షత్రమూ, ఏదీ ప్రకాశించలేదు. ఇలా కవి మూడు స్థాయిలలో — ఆకాశంలో, అంతరిక్షంలో, భూమిపై — ఒకే వికారాన్ని చూపిస్తున్నాడు. ‘కాలిక’ అంటే మేఘమాల; వాయువేగంతో పొంగిన సముద్రపు ఉపమానంతో దాని గాంభీర్యమూ చంచలత్వమూ చెప్పబడ్డాయి. ‘కంపించింది’ అనే పదంతో భూమి కంపించడమే కాదు, నగరపు స్థైర్యం భంగమవడం కూడా ధ్వనిస్తుంది.

హఠాత్తుగా పౌరజనమంతా దైన్యానికి లోనయ్యారు; ఆహారం మీద గాని విహారం మీద గాని ఎవరూ మనసు పెట్టలేదు. శోకపరంపరతో తపించిపోతూ, నిరంతరం దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తూ, అయోధ్యలో జనమంతా జగత్పతి దశరథుని నిందించారు — సత్యాన్ని కాపాడడానికి నగరమే మూల్యం చెల్లిస్తున్నదని భావించి వారు రాజునే నిందిస్తున్నారు. రాజమార్గంలో ఉన్న జనం కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన ముఖాలతో ఉన్నారు; సంతోషంగా ఉన్నవాడు ఒక్కడూ కనబడడు, అందరూ శోకంలో మునిగి ఉన్నారు. ‘రాజమార్గంలో ఉన్న’ అనే పదంతో బహిరంగ ప్రదేశం చెప్పబడింది — ఇళ్ళలో శోకం సహజమే, కాని రాజమార్గంలో కూడా సంతోషపు లేశమైనా లేదు. ఆహారవిహారాలు మానుకోవడం శోకపు మొదటి లక్షణం; అందుకే కవి దానిని అన్నిటికంటే ముందు వర్ణిస్తున్నాడు. దీర్ఘమైన నిట్టూర్పు మనస్సులోని భారానికి బాహ్యచిహ్నం.

చల్లని గాలి వీయడం లేదు, చంద్రుడు సౌమ్యంగా కనబడడం లేదు, సూర్యుడు లోకాన్ని తపింపజేయడం లేదు — జగత్తంతా కలవరపడింది. స్త్రీలకు కొడుకులూ భర్తలూ సోదరులూ అక్కరలేనివారయ్యారు; అందరూ అన్నిటినీ విడిచిపెట్టి రామునే తలచుకున్నారు. ‘అక్కరలేనివారు’ అనే పదం మర్మస్పర్శి — ఇంటి సహజసంబంధాలు కూడా అప్పుడు నిరర్థకంగా తోచాయి. రాముని మిత్రులైనవారందరూ మూఢచిత్తులై, శోకభారంతో ఆక్రాంతులై, పడకనే ఆశ్రయించలేదు — రాత్రి నిద్ర కూడా వారిని సమీపించలేదు. చల్లని గాలి, సౌమ్యమైన చంద్రుడు, తపించే సూర్యుడు — ఈ మూడూ ఋతుచక్రంలో నిత్యమైనవి; వాటికి కూడా వికారం కలగడం చూపి కవి ధర్మానికి కలిగే క్షతి జగత్తంతటినీ వ్యాకులపరుస్తుందని సూచిస్తున్నాడు. మిత్రులకు నిద్ర పట్టకపోవడం స్నేహపు గాఢతను చూపిస్తుంది.

చివరకు కవి ఉపజాతి వృత్తంతో సర్గను ముగిస్తాడు — మహాత్ముడైన రాముడు లేని అయోధ్య, ఇంద్రుడు లేని పర్వతసహితమైన భూమి కంపించినట్లు కంపించింది. భయశోకాలతో రగిలిపోతున్న ఆ నగరం ఏనుగులతో, యోధులతో, గుర్రాలతో సహా ఘోరంగా ఘోషించింది. ఇంద్రుడు లేని భూమి అనే ఉపమానంతో రాముని రక్షకత్వమే సూచించబడింది; నగరపు ఘోష ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, యోధులతో కూడినదని చెప్పి కవి శోకం సైన్యానికి కూడా వ్యాపించిందని సూచిస్తున్నాడు. తరువాతి సర్గలో దశరథుని పతనమూ, కైకేయీ పరిత్యాగమూ వర్ణించబడతాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் தேரில் புறப்பட்டான்; அரசன் மனைவியருடன் அவனைப் பார்த்துக்கொண்டே நின்றான். இந்தச் சர்க்கத்தில் கவிஞர் பார்வையை நகரத்திலிருந்து அந்தப்புரத்துக்குக் கொண்டு செல்கிறார். மனிதருள் புலியான அவன் கைகூப்பியபடி நகரத்திலிருந்து வெளியேறியபோது, அந்தப்புரத்தில் பெண்டிரின் பெரும் துயரக் குரல் எழுந்தது. அரசனின் மனைவியர் புலம்புகின்றனர்: ‘ஆதரவற்ற, வலிமையற்ற, இரங்கத்தக்க இந்த மக்களுக்குப் புகலும் அடைக்கலமுமாக இருந்த அந்தத் தலைவன் எங்கேதான் போகிறான்?’ ‘புகல்’ என்பது சார்பு, ‘அடைக்கலம்’ என்பது ஆபத்தில் காப்பு, ‘தலைவன்’ என்பது விருப்பங்களை நிறைவேற்றுபவன் — மூன்று சொற்களால் ராமனின் மூவகை உதவும் தன்மை சொல்லப்படுகிறது. ‘கைகூப்பியபடி’ என்ற சொல்லால், ராமன் போகும்போதும் தந்தையையும் தாய்மாரையும் வணங்கியபடியே போகிறான் என்று குறிக்கப்படுகிறது.

அவர்கள் மீண்டும் கூறுகின்றனர்: ‘பழிக்கப்பட்டாலும் சினக்காதவன், சினமூட்டும் செயல்களைத் தவிர்ப்பவன், சினந்தோர் அனைவரையும் சாந்தப்படுத்துபவன், பிறர் துயரில் சமமாகத் துயருறுபவன் — அவன் எங்கே போகிறான்? பெரும் தேஜஸ் உடைய அவன் தாய் கௌசல்யையிடம் எப்படி நடந்துகொள்கிறானோ, அப்படியே எங்களிடமும் நடந்துகொள்கிறான்; அந்த மகாத்மா எங்கேதான் போகிறான்? கைகேயியால் வதைக்கப்படும் அரசனால் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்ட, இந்த மக்களையும் உலகத்தையும் காப்பவன் எங்கேதான் போகிறான்?’ மூன்று சுலோகங்களிலும் ‘எங்கேதான் போகிறான்’ என்ற சொல் திரும்பத் திரும்ப வருகிறது; இந்தத் திரும்பக் கூறலே துயரத்தின் வடிவம் — கேள்வி பதிலை விரும்பவில்லை, வேதனையை மட்டுமே சுமக்கிறது. மேலும் ‘வதைக்கப்படும் அரசனால்’ என்ற சொல்லால் அரசனும் துன்புறுபவனே, குற்றவாளி அல்ல என்று குறிக்கப்படுகிறது. இந்த அரசியர் கைகேயியை நிந்திக்கவில்லை; அவர்களுடைய சொல் ராமனின் நற்பண்புகளை நினைவுகூர்வது மட்டுமே.

மேலும் அவர்கள் கூறுகின்றனர்: ‘ஐயோ, அரசன் உணர்விழந்தவன்; உயிர்களின் உலகத்தையே அழிப்பவன் போல, தர்மவானும் சத்திய விரதனுமான ராமனைக் காட்டில் வாழ அனுப்புகிறான்.’ இவ்வாறு சொல்லி அரசியர் அனைவரும் கன்றை இழந்த பசுக்களைப் போலத் துயருற்று அழுதனர், உரத்த குரலில் கதறினர். கன்றை இழந்த பசுக்களின் கதறல் என்ற உவமை இந்தக் காண்டத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது, ஏனெனில் மகனைப் பிரிதலே இங்கே துயரத்தின் முதன்மைக் காரணம். அந்தப்புரத்தில் எழுந்த அந்தக் கொடிய துயரக் குரலைக் கேட்டு, மகனைப் பிரிந்த துயரத்தால் வெந்த மன்னன் தசரதன் மிகவும் துயருற்றான். அரசனின் துயரம் இருமடங்கு — தன் மகன் பிரிவும், பிறருடைய புலம்பலும். ‘உணர்விழந்தவன்’ என்ற கடுஞ்சொல்லும் இங்கே நிந்தைக்காக அல்ல, வியப்புக்காகவே சொல்லப்பட்டது — அரசனின் புத்தி எதனால் இப்படி மயக்கப்பட்டது என்று.

அந்த நாளில் அக்கினிஹோத்திரங்கள் செய்யப்படவில்லை, இல்லறத்தார் சமைக்கவில்லை, மக்கள் வேலை செய்யவில்லை, கதிரவனும் மறைந்தான். யானைகள் வாயிலிருந்த கவளங்களைக் கீழே போட்டன, பசுக்கள் கன்றுகளுக்குப் பால் ஊட்டவில்லை, தலைச்சன் மகனைப் பெற்றும் தாய் மகிழவில்லை. இந்த வாக்கியங்களால் துயரம் மனிதரிடம் மட்டுமல்ல, வேள்வியிலும் வீட்டிலும் விலங்குகளிலும் இயற்கையிலும் பரவியது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். பின்னர் திரிசங்கு, செவ்வாய், வியாழன், புதன் — இந்தக் கொடிய கிரகங்கள் சந்திரனை நெருங்கி நின்றன. ஜோதிடத்தில் சந்திரனுக்கு ஏற்படும் பீடை அரசனுக்கும் குலத்துக்கும் தீங்கைக் குறிக்கிறது; ஆகவே இந்தத் தீய நிமித்த வருணனை வரவிருக்கும் தசரதனின் மரணத்தின் முன்னறிவிப்பு. இல்லறத்தார் சமைக்காமை, மக்கள் வேலையைக் கைவிடுதல், பசுக்களின் தாய்ப்பாசம் மறைதல் — இந்த மூன்றும் இல்லற வாழ்வின் வேர்கள்; அவை திரிந்தபோது சமூக வாழ்வு முழுவதுமே உறைந்தது என்று அறியப்படுகிறது.

விண்மீன்கள் ஒளியிழந்தன, கிரகங்களும் தேஜஸ் இழந்தன; விசாகை நட்சத்திரங்களும் புகை சூழ்ந்தவை போல வானில் தோன்றின. இக்ஷ்வாகுக்களின் குல நட்சத்திரம் விசாகை; அது புகை சூழ்ந்திருந்தது குலத்துக்கே நேர்ந்த ஆபத்தைச் சொல்கிறது. காற்றின் வேகத்தால் எழுந்த பெருங்கடல் போல மேகத்திரள் இருந்தது; ராமன் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டபோது அந்த நகரம் நடுங்கியது — அயோத்தியில் நிலநடுக்கம் வந்தது போல. எல்லாத் திசைகளும் கலங்கி இருளால் மூடப்பட்டவை போல ஆயின; கிரகமோ, நட்சத்திரமோ, எதுவுமோ ஒளிரவில்லை. இவ்வாறு கவிஞர் மூன்று தளங்களில் — வானில், இடைவெளியில், பூமியில் — ஒரே திரிபைக் காட்டுகிறார். ‘காலிகா’ என்பது மேகத்திரள்; காற்றின் வேகத்தால் எழுந்த கடலின் உவமையால் அதன் ஆழமும் சஞ்சலமும் சொல்லப்படுகின்றன. ‘நடுங்கியது’ என்ற சொல்லால் நிலத்தின் நடுக்கம் மட்டுமல்ல, நகரத்தின் நிலைகுலைவும் குறிப்பாகத் தொனிக்கிறது.

திடீரென்று நகர மக்கள் அனைவரும் தளர்ச்சியடைந்தனர்; உணவிலோ விளையாட்டிலோ எவரும் மனம் செலுத்தவில்லை. அடுத்தடுத்து வந்த துயரத்தால் வெந்து, இடைவிடாது நெடுமூச்செறிந்து, அயோத்தியில் மக்கள் அனைவரும் உலகத் தலைவனான தசரதனைக் குறித்துக் கதறினர் — அரசனையே அவர்கள் பழிக்கின்றனர், ஏனெனில் சத்தியத்தைக் காப்பதன் விலையை நகரமே செலுத்துகிறது என்று அவர்கள் கருதுகின்றனர். அரசவீதியில் சென்ற மக்கள் கண்ணீரால் கலங்கிய முகத்துடன் இருந்தனர்; மகிழ்ந்தவர் ஒருவரும் காணப்படவில்லை, அனைவரும் துயரில் மூழ்கியிருந்தனர். ‘அரசவீதியில் சென்ற’ என்ற சொல்லால் பொது இடம் சொல்லப்படுகிறது — வீடுகளில் துயரம் இயல்பே; ஆனால் அரசவீதியிலும் மகிழ்ச்சியின் சுவடே இல்லை. உணவையும் விளையாட்டையும் விட்டொழிதல் துயரத்தின் முதல் அடையாளம்; அதையே கவிஞர் முதலில் வருணிக்கிறார். நெடுமூச்சு மனச் சுமையின் புற அடையாளம்.

குளிர்ந்த காற்று வீசவில்லை, நிலவு இனிய தோற்றத்துடன் இல்லை, கதிரவன் உலகைச் சுடவில்லை — உலகம் முழுவதும் கலங்கியிருந்தது. பெண்டிருக்குத் தம் மகன்களும் கணவர்களும் சகோதரர்களும் பொருட்டற்றவர்கள் ஆனார்கள்; அனைவரும் அனைத்தையும் விட்டுவிட்டு ராமனையே நினைத்துக்கொண்டிருந்தனர். ‘பொருட்டற்றவர்கள்’ என்ற சொல் உருக்கமானது — வீட்டின் இயல்பான உறவுகளும் அப்போது பொருளற்றவையாகத் தோன்றின. ராமனின் நண்பர்களாக இருந்தவர்களோ அனைவரும் மனம் மயங்கி, துயரச் சுமையால் அழுத்தப்பட்டு, படுக்கையையே நாடவில்லை — இரவில் உறக்கமும் அவர்களை அணுகவில்லை. குளிர்காற்று, இனிய நிலவு, சுடும் கதிரவன் — இந்த மூன்றும் பருவச் சுழற்சியின் நிலையானவை; அவற்றுக்கும் திரிபு நேர்ந்ததைக் காட்டி, தர்மத்துக்கு நேரும் இழப்பு உலகம் முழுவதையும் கலக்குகிறது என்று கவிஞர் குறிக்கிறார். நண்பர்களின் உறக்கம் இழப்பும் அன்பின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது.

இறுதியில் கவிஞர் உபஜாதி யாப்பால் சர்க்கத்தை முடிக்கிறார் — மகாத்மாவான ராமனை இழந்த அயோத்தி, இந்திரனை இழந்த மலைகளுடன் கூடிய பூமி நடுங்குவது போல நடுங்கியது. அச்சத்தாலும் துயரத்தாலும் எரிந்த அந்த நகரம் யானைகள், வீரர்கள், குதிரைகள் கூட்டங்களுடன் கொடூரமாக ஒலித்தது. இந்திரனை இழந்த பூமி என்ற உவமையால் ராமனின் காக்கும் தன்மையே குறிக்கப்படுகிறது; நகரத்தின் ஒலி யானைகள், குதிரைகள், வீரர்களுடன் சேர்ந்தது என்று சொல்லி, துயரம் படையையும் பரவியது என்று கவிஞர் குறிக்கிறார். அடுத்த சர்க்கத்தில் தசரதனின் வீழ்ச்சியும் கைகேயியைக் கைவிடுதலும் வருணிக்கப்படுகின்றன.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು, ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಗರದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಿರಲು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾ ಆರ್ತನಾದ ಹುಟ್ಟಿತು. ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಅನಾಥರೂ ದುರ್ಬಲರೂ ದೀನರೂ ಆದ ಈ ಜನರಿಗೆ ಗತಿಯೂ ಶರಣವೂ ಆಗಿದ್ದ ಆ ನಾಥನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ‘ಗತಿ’ ಎಂದರೆ ಆಶ್ರಯ, ‘ಶರಣ’ ಎಂದರೆ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ, ‘ನಾಥ’ ಎಂದರೆ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರೈಸುವವನು — ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉಪಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ತಂದೆಗೂ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದ, ಕೋಪ ತರುವಂತಹವುಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವ, ಕೋಪಗೊಂಡವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ, ಇತರರ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮದುಃಖಿಯಾಗುವ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮೊಡನೆಯೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾದ ರಾಜನಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಈ ಜನರ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ರಕ್ಷಕನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಪದ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯೇ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ — ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾದ ರಾಜನಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನೂ ಪೀಡಿತನೇ, ದೋಷಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಣಿಯರು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಮಾತು ಕೇವಲ ರಾಮನ ಗುಣಸ್ಮರಣೆ ಮಾತ್ರ.

ಇನ್ನೂ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ರಾಜನು ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಲೋಕದ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಸತ್ಯವ್ರತನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರೂ ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳಂತೆ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಅತ್ತರು, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗೋಳಿಟ್ಟರು. ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳ ಕೂಗು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುತ್ರವಿಯೋಗವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಶೋಕಕಾರಣ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆ ಘೋರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದನು. ರಾಜನ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿ — ತನ್ನ ಪುತ್ರವಿಯೋಗ, ಇತರರ ವಿಲಾಪ. ‘ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಜನ ಬುದ್ಧಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಮೋಹಗೊಂಡಿತು ಎಂದು.

ಆ ದಿನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲಿಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಡುಗೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನೂ ಮರೆಯಾದನು. ಆನೆಗಳು ತುತ್ತುಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟವು, ಹಸುಗಳು ಕರುಗಳಿಗೆ ಹಾಲೂಡಿಸಲಿಲ್ಲ, ಚೊಚ್ಚಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದರೂ ತಾಯಿ ಸಂತೋಷಪಡಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕವು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರನ್ನಲ್ಲ, ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಮನೆಯನ್ನೂ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಅನಂತರ ತ್ರಿಶಂಕು, ಅಂಗಾರಕ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮತ್ತು ಬುಧ — ಈ ದಾರುಣ ಗ್ರಹಗಳು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನೆಲೆಗೊಂಡವು. ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಪೀಡೆಯು ರಾಜನಿಗೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉತ್ಪಾತವರ್ಣನೆಯು ಮುಂಬರುವ ದಶರಥನ ಮರಣದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಡುಗೆ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಕೆಲಸವನ್ನು ತೊರೆದದ್ದು, ಹಸುಗಳ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಲೋಪ — ಈ ಮೂರು ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನದ ಮೂಲಗಳು; ಅವು ವಿಕೃತವಾದಾಗ ಇಡೀ ಸಮಾಜಜೀವನವೇ ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು, ಗ್ರಹಗಳು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು; ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದಂತೆ ಕಂಡವು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲನಕ್ಷತ್ರ ವಿಶಾಖಾ; ಅದು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಕುಲದ ಸಂಕಟವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಉಕ್ಕೇರಿದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ ಮೇಘಮಾಲೆ ಇತ್ತು; ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಗಡೀಪಾರಾದಾಗ ಆ ನಗರ ನಡುಗಿತು — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪವಾದಂತಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾದವು; ಗ್ರಹವಾಗಲೀ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಲೀ ಏನೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ — ಒಂದೇ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲಿಕಾ’ ಎಂದರೆ ಮೇಘಮಾಲೆ; ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಉಕ್ಕೇರಿದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅದರ ಗಂಭೀರತೆಯೂ ಚಂಚಲತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಪ್ರಚಚಾಲ’ (ನಡುಗಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಗರದ ಸ್ಥೈರ್ಯಭಂಗವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ನಗರದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು; ಊಟದಲ್ಲಾಗಲೀ ವಿಹಾರದಲ್ಲಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಮನಸ್ಸಿಡಲಿಲ್ಲ. ಸರದಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದು, ಸತತವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಜಗತೀಪತಿ ದಶರಥನನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು — ಅವರು ರಾಜನನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯ ಬೆಲೆಯನ್ನು ನಗರವು ತೆರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರ ಮುಖಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದುವು; ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವ ಯಾರೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಪರಾಯಣರು. ‘ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಆದರೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹರ್ಷದ ಲವಲೇಶವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಊಟ ವಿಹಾರಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದು ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ; ಅದನ್ನೇ ಕವಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರದ ಹೊರಗಿನ ಚಿಹ್ನೆ.

ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚಂದ್ರನು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನು ಲೋಕವನ್ನು ಬೆಚ್ಚಗಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಕಳವಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳೂ ಪತಿಯರೂ ಸಹೋದರರೂ ಬೇಡವಾದರು; ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಿದರು. ‘ಅನರ್ಥಿನಃ’ (ಬೇಡವಾದರು) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಮನೆಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳೂ ಆಗ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ತೋರಿದುವು. ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಮೂಢಚಿತ್ತರಾಗಿ, ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತರಾಗಿ, ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನೇ ಸೇರಲಿಲ್ಲ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆಯೂ ಅವರ ಬಳಿ ಸುಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ತಂಪು ಗಾಳಿ, ಸೌಮ್ಯ ಚಂದ್ರ, ಬಿಸಿಲು ನೀಡುವ ಸೂರ್ಯ — ಈ ಮೂರೂ ಋತುಚಕ್ರದ ನಿತ್ಯ ಅಂಶಗಳು; ಅವುಗಳ ವಿಕೃತಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಕವಿಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ನೇಹಿತರ ನಿದ್ರಾನಾಶವು ಪ್ರೀತಿಯ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಗೆ ಕವಿಯು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ಪುರಂದರನಿಲ್ಲದ ಪರ್ವತಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿ ನಡುಗುವಂತೆ ನಡುಗಿತು. ಭಯಶೋಕಗಳಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿ ಆನೆಗಳು, ಯೋಧರು, ಕುದುರೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ಘೋರವಾಗಿ ಆರ್ಭಟಿಸಿತು. ಇಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಪೃಥ್ವಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ರಕ್ಷಕತ್ವವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ನಗರದ ಆರ್ಭಟವು ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಯೋಧರೊಡನೆ ಕೂಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಿಯು ಶೋಕವು ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಪತನವೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಿತ್ಯಾಗವೂ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ രഥത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു, രാജാവ് ഭാര്യമാരോടൊപ്പം അവനെ നോക്കിക്കൊണ്ടു നിന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി ദൃഷ്ടി നഗരത്തിൽനിന്ന് അന്തഃപുരത്തിലേക്കു തിരിക്കുന്നു. ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് നഗരത്തിൽനിന്ന് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ അന്തഃപുരത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ വലിയ ആർത്തനാദം ഉയർന്നു. രാജാവിന്റെ പത്നിമാർ വിലപിക്കുന്നു — ‘അനാഥരും ദുർബലരും ദീനരുമായ ഈ ജനങ്ങളുടെ ഗതിയും ശരണവുമായിരുന്ന ആ നാഥൻ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?’ ‘ഗതി’ എന്നാൽ ആശ്രയം, ‘ശരണം’ എന്നാൽ ആപത്തിലെ രക്ഷ, ‘നാഥൻ’ എന്നാൽ മനോരഥങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നവൻ — മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ രാമന്റെ മൂന്നുവിധമുള്ള ഉപകാരിത്വം പറയപ്പെടുന്നു. ‘കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, പോകുമ്പോഴും രാമൻ അച്ഛനെയും അമ്മമാരെയും നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പോകുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അവർ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടാലും കോപിക്കാത്തവൻ, കോപം ജനിപ്പിക്കുന്നവ ഒഴിവാക്കുന്നവൻ, കോപിച്ച എല്ലാവരെയും പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നവൻ, മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖത്തിൽ തുല്യദുഃഖിതനാകുന്നവൻ — അവൻ എവിടേക്കു പോകുന്നു? ആ മഹാതേജസ്വി അമ്മയായ കൗസല്യയോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ ഞങ്ങളോടും പെരുമാറുന്നു; ആ മഹാത്മാവ് എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? കൈകേയിയാൽ ക്ലേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന രാജാവിനാൽ കാട്ടിലേക്കു പറഞ്ഞയയ്ക്കപ്പെട്ട, ഈ ജനങ്ങളുടെയും ജഗത്തിന്റെയും രക്ഷകനായ അവൻ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?’ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലും ‘എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്’ എന്ന പദം ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ പുനരുക്തിതന്നെയാണ് ശോകത്തിന്റെ സ്വരൂപം — ചോദ്യം ഉത്തരം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, വേദന മാത്രം വഹിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘ക്ലേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന രാജാവിനാൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജാവും പീഡിതനാണ്, ദോഷിയല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ രാജ്ഞിമാർ കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; അവരുടെ വാക്കുകൾ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ സ്മരണ മാത്രമാണ്.

അവർ ഇങ്ങനെയും പറയുന്നു — ‘ഹോ, രാജാവ് ബോധമറ്റവൻതന്നെ, ജീവലോകത്തിന്റെ നാശം വരുത്തുന്നതുപോലെ ധർമിഷ്ഠനും സത്യവ്രതനുമായ രാമനെ വനവാസത്തിന് അയയ്ക്കുന്നുവല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും കിടാങ്ങളെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കളെപ്പോലെ ദുഃഖാർത്തരായി കരഞ്ഞു, ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. കിടാവില്ലാത്ത പശുക്കളുടെ കരച്ചിൽ എന്ന ഉപമ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു, കാരണം പുത്രവിയോഗമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യമായ ശോകകാരണം. അന്തഃപുരത്തിലെ ആ ഘോരമായ ആർത്തനാദം കേട്ട് പുത്രശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന ദശരഥമഹീപതി അതീവ ദുഃഖിതനായി. രാജാവിന്റെ ദുഃഖം ഇരട്ടിയാണ് — സ്വന്തം പുത്രവിയോഗവും മറ്റുള്ളവരുടെ വിലാപവും. ‘ബോധമറ്റവൻ’ എന്ന കഠോരമായ വാക്കും ഇവിടെ നിന്ദയ്ക്കല്ല, വിസ്മയത്തിനാണ് പറയപ്പെട്ടത് — രാജാവിന്റെ ബുദ്ധി എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ മോഹിതമായത് എന്ന്.

ആ ദിവസം അഗ്നിഹോത്രങ്ങൾ ഹോമിക്കപ്പെട്ടില്ല, ഗൃഹസ്ഥന്മാർ പാചകം ചെയ്തില്ല, പ്രജകൾ ജോലി ചെയ്തില്ല, സൂര്യൻ മറഞ്ഞുപോയി. ആനകൾ ഉരുളകൾ താഴെയിട്ടു, പശുക്കൾ കിടാങ്ങൾക്കു പാൽ കൊടുത്തില്ല, കടിഞ്ഞൂൽ പുത്രനെ ലഭിച്ചിട്ടും അമ്മ സന്തോഷിച്ചില്ല. ഈ വാക്യങ്ങളിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, ശോകം മനുഷ്യരിൽ മാത്രമല്ല, യാഗത്തിലും വീട്ടിലും മൃഗങ്ങളിലും പ്രകൃതിയിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന്. തുടർന്ന് ത്രിശങ്കുവും ചൊവ്വയും വ്യാഴവും ബുധനും — ഈ ദാരുണഗ്രഹങ്ങൾ ചന്ദ്രനെ സമീപിച്ച് നിലയുറപ്പിച്ചു. ജ്യോതിഷത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ പീഡ രാജാവിനും കുലത്തിനും അനിഷ്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ ഉത്പാതവർണനം വരാനിരിക്കുന്ന ദശരഥമരണത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ഗൃഹസ്ഥന്മാരുടെ പാചകമില്ലായ്മ, പ്രജകളുടെ കർമത്യാഗം, പശുക്കളുടെ വാത്സല്യലോപം — ഈ മൂന്നും ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തിന്റെ മൂലങ്ങളാണ്; അവ വികൃതമായപ്പോൾ സമൂഹജീവിതം മുഴുവൻ സ്തംഭിച്ചു എന്നറിയാം.

നക്ഷത്രങ്ങൾ പ്രകാശമറ്റവയായി, ഗ്രഹങ്ങൾ തേജസ്സറ്റവയായി; വിശാഖ ആകാശത്തിൽ പുകമൂടിയതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലനക്ഷത്രമാണ് വിശാഖ; അതു പുകമൂടിയത് കുലത്തിന്റെതന്നെ സങ്കടത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മഹാസമുദ്രംപോലെയായിരുന്നു കാർമേഘനിര; രാമൻ കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ നഗരം ഇളകിയാടി — അയോധ്യയിൽ ഭൂകമ്പംപോലെ ഉണ്ടായി. എല്ലാ ദിക്കുകളും കലങ്ങി ഇരുട്ടുമൂടിയതുപോലെയായി; ഗ്രഹമോ നക്ഷത്രമോ ഒന്നും പ്രകാശിച്ചില്ല. ഇങ്ങനെ കവി മൂന്നു തലങ്ങളിൽ — ആകാശത്തിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും ഭൂമിയിലും — ഒരേ വൈകൃതം കാണിക്കുന്നു. ‘കാലികാ’ എന്നാൽ മേഘനിര; കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഉയർന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ അതിന്റെ ഗാംഭീര്യവും ചാഞ്ചല്യവും പറയപ്പെടുന്നു. ‘പ്രചചാല’ (ഇളകിയാടി) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭൂമിയുടെ കമ്പനം മാത്രമല്ല, നഗരത്തിന്റെ സ്ഥിരതയുടെ ഭംഗവും ധ്വനിക്കുന്നു.

പെട്ടെന്ന് നഗരവാസികളെല്ലാം ദൈന്യത്തിലായി; ആഹാരത്തിലോ വിഹാരത്തിലോ ആരും മനസ്സുവച്ചില്ല. തുടരെത്തുടരെയുള്ള ശോകത്താൽ തപിച്ച്, എപ്പോഴും ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട്, അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങളെല്ലാം ജഗതീപതിയായ ദശരഥനെക്കുറിച്ച് ആക്രോശിച്ചു — രാജാവിനെത്തന്നെയാണ് അവർ ആക്ഷേപിക്കുന്നത്, കാരണം സത്യരക്ഷയുടെ വില നൽകുന്നത് നഗരമാണ് എന്ന് അവർ കരുതുന്നു. രാജവീഥിയിലെത്തിയ ജനങ്ങൾ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖമുള്ളവരായിരുന്നു; സന്തോഷവാനായ ഒരാളെയും കാണാനില്ല, എല്ലാവരും ശോകത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നു. ‘രാജവീഥിയിലെത്തിയ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പൊതുസ്ഥലം പറയപ്പെടുന്നു — വീടുകളിൽ ശോകം സ്വാഭാവികമാണ്, എന്നാൽ രാജവീഥിയിൽപ്പോലും ഹർഷത്തിന്റെ ഒരു ലേശവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ആഹാരത്തിൽനിന്നും വിഹാരത്തിൽനിന്നുമുള്ള പിന്മാറ്റമാണ് ശോകത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണം; അതുതന്നെയാണ് കവി ഏറ്റവും ആദ്യം വർണിക്കുന്നത്. ദീർഘനിശ്വാസം മനസ്സിന്റെ ഭാരത്തിന്റെ ബാഹ്യമായ അടയാളമാണ്.

തണുത്ത കാറ്റ് വീശുന്നില്ല, ചന്ദ്രൻ സൗമ്യദർശനനല്ല, സൂര്യൻ ലോകത്തെ ചൂടുപിടിപ്പിക്കുന്നില്ല — ജഗത്തു മുഴുവൻ കലങ്ങിമറിഞ്ഞിരുന്നു. സ്ത്രീകൾക്ക് മക്കളും ഭർത്താക്കന്മാരും സഹോദരന്മാരും ആവശ്യമില്ലാത്തവരായി; എല്ലാവരും എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനെ മാത്രം ചിന്തിച്ചു. ‘ആവശ്യമില്ലാത്തവർ’ എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — വീട്ടിലെ സ്വാഭാവികബന്ധങ്ങൾപോലും അപ്പോൾ അർഥശൂന്യമായി തോന്നി. രാമന്റെ സുഹൃത്തുക്കളായിരുന്നവരെല്ലാം മൂഢചിത്തരായി, ശോകഭാരത്താൽ ആക്രാന്തരായി, ശയനംപോലും ചെയ്തില്ല — രാത്രിയിൽ ഉറക്കംപോലും അവരെ സമീപിച്ചില്ല. തണുത്ത കാറ്റ്, സൗമ്യചന്ദ്രൻ, ചൂടുനൽകുന്ന സൂര്യൻ — ഈ മൂന്നും ഋതുചക്രത്തിലെ നിത്യങ്ങളാണ്; അവയുടെയും വൈകൃതം കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ധർമത്തിനുണ്ടാകുന്ന ക്ഷതി ജഗത്തിനെ മുഴുവൻ വ്യാകുലമാക്കുന്നു എന്ന്. സുഹൃത്തുക്കളുടെ ഉറക്കമില്ലായ്മ സ്നേഹത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കുന്നു.

ഒടുവിൽ കവി ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — മഹാത്മാവായ രാമനില്ലാത്ത അയോധ്യ, ഇന്ദ്രനില്ലാത്ത പർവതസഹിതമായ ഭൂമി ഇളകുന്നതുപോലെ ഇളകിയാടി. ഭയശോകങ്ങളാൽ ജ്വലിച്ച ആ നഗരി ആനകളോടും യോദ്ധാക്കളോടും കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളോടുംകൂടി ഘോരമായി നാദം മുഴക്കി. ഇന്ദ്രനില്ലാത്ത ഭൂമി എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ രക്ഷകത്വംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; നഗരത്തിന്റെ നാദം ആനകളോടും കുതിരകളോടും യോദ്ധാക്കളോടുംകൂടിയതാണ് എന്നു പറഞ്ഞ് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ശോകം സൈന്യത്തിലും വ്യാപിച്ചിരുന്നു എന്ന്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദശരഥന്റെ പതനവും കൈകേയീപരിത്യാഗവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

In the previous sarga Rāma had set out in the chariot, and the king had stood with his wives gazing after him. In this sarga the poet turns our eyes from the city to the inner palace. As that tiger among men left the city with his hands folded, a great cry of distress rose among the women of the inner palace. The king's wives lamented: "He was the refuge and the shelter of all of us, helpless, weak and pitiable as we are; where can our protector be going?" With three words, refuge, shelter and protector, they name the three ways Rāma served them: support in daily life, rescue in trouble and the fulfilling of their wishes. His folded hands tell us that even as he went, Rāma went bowing to his father and his mothers.

"He never grows angry even when falsely accused," they went on, "he avoids whatever might give offence, he wins over everyone who is angry, and he shares in others' sorrow; where is he going? That mighty, great-souled man treats us just as he treats his own mother Kausalyā; where can he be going? Driven to the forest by a king tormented by Kaikeyī, he was the saviour of these people and of the whole world; where can he be going?" In all three verses the question "where is he going?" returns, and the repetition is the very form of grief: the question wants no answer, it only carries pain. "A king tormented by Kaikeyī" suggests that the king too was a sufferer, not the one to blame. And these queens do not condemn Kaikeyī; their words are simply a remembering of Rāma's virtues.

"Alas, the king has lost his senses," they said, "to send into the forest Rāma, who keeps to dharma and is true to his word, as though he were destroying the whole world of the living." With that all the queens wept in their pain like cows that have lost their calves, and cried aloud. The image of cows robbed of their calves comes again and again in this book, because the parting of mother and son is the chief cause of its grief. Hearing that terrible cry from the inner palace, King Daśaratha, already burning with grief for his son, was utterly wretched; his grief was doubled, his own loss and the lament of the others. Calling the king "senseless", harsh as it sounds, is said here not in blame but in bewilderment: what could have so clouded the king's mind?

That day no offerings were made into the sacred fires, the householders cooked no food, the people did no work, and the sun withdrew from sight. The elephants dropped the food from their mouths, the cows would not let their calves suckle, and a mother who had just borne her first son took no joy in him. With these lines the poet shows that the grief reached not only people but sacrifice, household, animals and nature itself. Then the star Triśaṅku, the red planet Mars, and Jupiter and Mercury as well, all harsh and threatening, drew near the moon and stood there. In the science of the stars an afflicted moon foretells harm to the king and his house, so this account of portents is a warning of Daśaratha's coming death. Cooking in the household, the people's work and a cow's care for her calf are three roots of household life, and with them overturned, the whole life of society stood still.

The stars lost their brightness and the planets their light, and the Viśākhā constellation shone in the sky as though wrapped in smoke; Viśākhā is the family star of the Ikṣvākus, and its smoky look spoke of danger to the family. A bank of dark cloud rose like the ocean heaved up by the wind, and when Rāma had been sent to the forest the city shook, as though an earthquake had struck Ayodhyā. Every quarter of the sky was in confusion, as if covered in darkness; no planet, no star, nothing shone. So the poet shows one and the same disorder on three levels, in the sky above, in the air between and on the earth. The comparison with the storm-tossed ocean conveys both the depth and the restlessness of the clouds, and "the city shook" speaks not only of the earth trembling but of the city losing its stability.

All at once the whole city fell into misery; no one could put their mind to food or pleasure. Burned by wave after wave of grief and sighing long and constantly, everyone in Ayodhyā cried out against the lord of the earth, Daśaratha; they blamed the king himself, feeling that the city was paying the price for his keeping of his word. People walking on the royal road had faces streaming with tears; not one cheerful person could be found, all were given over to grief. The royal road is a public place: grief at home is natural, but even on the royal road there was not a trace of joy. Giving up food and pleasure is the first sign of grief, which is why the poet describes it first, and the long sighing is the outward sign of a burdened mind.

No cool wind blew, the moon was not pleasant to look at, the sun did not warm the world; the whole world was in turmoil. Sons, husbands and brothers meant nothing to the women; they all put everything aside and thought only of Rāma. "Meant nothing" is a telling phrase: even the natural ties of home seemed empty then. Rāma's friends were all bewildered and weighed down with grief; they did not go to bed at all, and sleep did not come to them that night. The cool wind, the gentle moon and the warming sun are constants of the turning seasons, and by showing even them disordered, the poet suggests that an injury to dharma throws the whole world into confusion. The friends' sleeplessness shows how deep their love was.

At the end the poet closes the sarga in a longer verse. Bereft of the great-souled Rāma, Ayodhyā shook as the earth with its mountains would shake if it lost Indra, and blazing with fear and grief, with all its elephants, warriors and horses, the city cried out terribly. The image of the earth without Indra points to Rāma as its protector, and by saying that the city's cry came with its elephants, horses and warriors, the poet shows that the grief had reached even the army. In the next sarga Daśaratha's fall and his casting off of Kaikeyī are described.