पूर्वस्मिन् सर्गे कौसल्या सीतायै पातिव्रत्यम् उपदिष्टवती, दशरथश्च वनवासोचितं वस्त्राभरणम् आनाययत्। अथ रामः सीता लक्ष्मणश्च कृताञ्जलयः दीनाश्च सन्तः राजानं दशरथम् उपसंगृह्य प्रदक्षिणं चक्रुः। पादग्रहणं प्रदक्षिणं च — एतत् एव प्रस्थानकाले शिष्टानां विधिः। तम् अनुज्ञाप्य धर्मज्ञः राघवः शोकसम्मूढः अपि सीतया सह जननीं कौसल्याम् अभ्यवादयत्; शोकेन तस्य स्मृतिः न लुप्ता। भ्रातुः अनन्तरम् एव लक्ष्मणः अपि प्रथमं कौसल्याम् अभिवाद्य पुनः स्वस्याः मातुः सुमित्रायाः चरणौ जग्राह। ज्येष्ठमाता प्रथमं पूज्या, स्वमाता पश्चात् — एषा कुलस्य मर्यादा, तां लक्ष्मणः शोकावसरे अपि न अतिक्रामति। तं वन्दमानं पुत्रं दृष्ट्वा रुदती हितकामा माता सुमित्रा महाबाहोः लक्ष्मणस्य मूर्धानम् उपाघ्राय वचनम् अब्रवीत्। मूर्धावघ्राणं हि मातुः स्नेहस्य प्राचीनं चिह्नम्; तेन एव सा पुत्रं वनाय ददाति। पुत्रत्रयस्य एतत् आचरणं कविना विस्तरेण वर्ण्यते, यतः अग्रे सर्वः सर्गः वियोगस्य एव कथा। ‘दीनाः’ इति पदेन तेषां मुखानां म्लानिः सूचिता, न तु धैर्यभङ्गः।

सुमित्रा न विलपति, अपि तु उपदिशति। सा वदति — ‘वत्स, त्वं वनवासाय एव सृष्टः, सुहृज्जने च स्वनुरक्तः असि। भ्रातरि रामे गच्छति सति तस्मिन् विषये प्रमादं मा कार्षीः। अयं रामः व्यसनी वा समृद्धः वा भवतु, उभयत्र अपि एषः एव तव गतिः। यत् पुरुषः ज्येष्ठस्य वशगः भवति, एषः एव लोके सतां धर्मः। अस्य इक्ष्वाकुकुलस्य सनातनं वृत्तम् इदम् एव — दानम्, यज्ञेषु दीक्षा, मृधेषु च तनुत्यागः; अतः वनवासः अपि कुलधर्मस्य एव अङ्गम्।’ एवम् उक्त्वा संसिद्धं प्रियराघवं लक्ष्मणं सा पुनः पुनः ‘गच्छ गच्छ’ इति अवदत्। अन्ते च उक्तवती — ‘रामं दशरथं विद्धि, जनकात्मजां सीतां मां विद्धि, अटवीम् एव अयोध्यां विद्धि; तात, यथासुखं गच्छ।’ अनेन वचनेन माता वनवासं निर्वासनात् तपोवासं करोति; स्नेहः अत्र धर्मे एव नियुज्यते, न प्रतिबन्धे। एतत् एव सुमित्रायाः माहात्म्यम्। कौसल्या पूर्वं रुदित्वा उपदिष्टवती, सुमित्रा तु न रुदित्वा एव उपदिशति। द्वयोः मात्रोः भेदः अत्र स्पष्टः; तेन कविः दर्शयति यत् वीरमाता शोकं गोपयित्वा पुत्रं कर्तव्ये नियोजयति।

अथ विनीतः विनयज्ञश्च सुमन्त्रः, यथा मातलिः वासवं तथा, प्राञ्जलिः काकुत्स्थं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘महायशः राजपुत्र, रथम् आरोह, भद्रं ते। यत्र मां वक्ष्यसि तत्र त्वां क्षिप्रं प्रापयिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि त्वया वने वस्तव्यानि; यानि देव्या कैकेय्या प्रचोदितानि तानि अद्य एव उपक्रमितव्यानि।’ सारथेः वचने द्वयं दृश्यते — भक्तिः च कालगणनायाः स्पष्टता च। सः न विलपति, न कैकेयीं निन्दति, अपि तु कर्तव्यम् एव स्मारयति। मातलिना उपमानं च सूचयति यत् अयं सारथिः न प्राकृतः, अपि तु देवसारथेः तुल्यः। अत एव सुमन्त्रः अस्मिन् काण्डे रामस्य विश्वासपात्रं भवति। रथः अत्र वनवासस्य प्रथमं साधनम्; तस्य आरोहणेन एव प्रस्थानं निश्चितं भवति।

ततः वरारोहा सीता आत्मनः अलंकारं कृत्वा हृष्टेन चेतसा सूर्यसंकाशं तं रथम् आरुरोह। ‘हृष्टेन चेतसा’ इति पदं मननीयम् — पत्युः सान्निध्यम् एव तस्याः हर्षस्य कारणम्, न वनवासः। भर्तारम् अनुगच्छन्त्यै तस्यै श्वशुरः दशरथः वनवासस्य वर्षसंख्यां गणयित्वा वासांसि आभरणानि च दत्तवान्। तथैव भ्रातृभ्याम् आयुधजातानि कवचानि च, सचर्म कठिनं खनित्रं च, रथोपस्थे प्रविन्यस्तानि। अनन्तरं ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितं तं रथं रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ तूर्णम् आरुरुहतुः। सीतातृतीयान् तान् आरूढान् दृष्ट्वा सुमन्त्रः सम्मतान् वायुवेगसमजवान् अश्वान् चोदयन् रथम् अचोदयत्। अत्र कविः वनवासस्य सामग्रीम् एव वर्णयति — न रथे भोगोपकरणम्, अपि तु आयुधं कवचं खनित्रं च। एतेन आगामिनां चतुर्दशवर्षाणां स्वरूपं सूचितम् — तत्र रक्षा आवश्यकी, श्रमश्च अपरिहार्यः। सीतायाः आभरणधारणं च विशेषतः स्मर्तव्यम् — सा वधूवेषेण एव वनं गच्छति, यतः पतिसेवा एव तस्याः व्रतम्। श्वशुरदत्तानि वस्त्राणि चतुर्दशवर्षपर्याप्तानि आसन्; एतेन दशरथस्य वात्सल्यम् अपि सूच्यते, यत् सः पुत्रवधूम् अपि न विस्मरति। एवं सर्वं संगृह्य रथः प्रस्थितः। अत्र च द्रष्टव्यम् — रथः अयोध्यायाः अन्तिमम् उपकरणम्; तस्मात् अवतीर्णाः ते पश्चात् पदातिनः एव वने चरिष्यन्ति। अश्वानां वायुवेगसाम्यं च गमनस्य शीघ्रतां सूचयति, यया पौराणाम् अनुगमनं व्यर्थं भवति।

चिररात्राय महारण्यं प्रति राघवे प्रयाते सति नगरे मूर्च्छा जाता, बलस्य च मूर्च्छा जनस्य च। तत् पुरं समाकुलं सम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपं हयसिञ्जितनिर्घोषं महास्वनम् आसीत् — गजाः कुपिताः, अश्वानाम् आभरणानि शिञ्जन्ति, सर्वत्र कोलाहलः। ततः सबालवृद्धा परमपीडिता सा पुरी रामम् एव अभिदुद्राव, यथा घर्मार्तः प्राणी सलिलम् अभिधावति। उपमा एषा सूचयति यत् रामदर्शनं तेषां तृष्णाशान्तिः इव आसीत्। पार्श्वतः पृष्ठतश्च लम्बमानाः तदुन्मुखाः बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे भृशनिःस्वनाः तम् ऊचुः — ‘सूत, वाजिनां रश्मीन् संयच्छ, शनैः शनैः याहि; रामस्य मुखं द्रक्ष्याम, यतः तत् नः दुर्दर्शं भविष्यति। रामस्य मातुः हृदयम् आयसं नूनम्, यत् देवगर्भप्रतिमे पुत्रे वनं याति सति तत् न भिद्यते।’ नागरिकाणां शोकः अत्र न केवलं वैयक्तिकः, अपि तु सर्वस्याः पुर्याः एकः एव शोकः इति वर्णितम्। कौसल्यायाः हृदयं लोहमयम् इति वचनं तु उपालम्भः न, अपि तु तस्याः असह्यस्य दुःखस्य परोक्षा स्तुतिः। ‘द्रक्ष्याम’ इति बहुवचनेन सर्वेषां पौराणाम् एकः एव अभिलाषः सूचितः। ‘शनैः शनैः याहि’ इति प्रार्थना च करुणरसस्य उत्कर्षं करोति — ते गमनं वारयितुं न शक्नुवन्ति, केवलं विलम्बम् एव याचन्ते। एतावता कविः अयोध्यायाः रामानुरागं सिद्धं करोति; एषः एव अनुरागः अग्रिमेषु सर्गेषु भरतस्य आगमने पुनः प्रकाशते।

पौराः पुनः वदन्ति — ‘वैदेही कृतकृत्या, यतः सा छाया इव पतिम् अनुगता; धर्मे रता सा तं न जहाति, यथा अर्कप्रभा मेरुं न जहाति। अहो लक्ष्मण, त्वम् अपि सिद्धार्थः, यत् सततं प्रियवादिनं देवसंकाशं भ्रातरं परिचरिष्यसि। महती एषा ते बुद्धिः, महान् एषः अभ्युदयः; यत् एनम् अनुगच्छसि, एषः एव तव स्वर्गस्य मार्गः।’ एवं वदन्तः ते आगतं बाष्पं सोढुं न शेकुः; प्रियम् इक्ष्वाकुनन्दनं नराः अनुजग्मुः। अत्र सीतायाः लक्ष्मणस्य च त्यागः लोकेन एव प्रशस्तः — कविः स्वयं न स्तौति, नगरस्य मुखेन स्तौति। छायायाः मेरुप्रभायाश्च उपमे द्वे अपि अवियोगम् एव सूचयतः। अपि च ‘सिद्धार्थः’ ‘कृतकृत्या’ इति पदाभ्यां त्यागः एव पुरुषार्थसिद्धिः इति शास्त्रार्थः सूचितः। नगरस्य एषा स्तुतिः शोकमध्ये अपि विवेकं दर्शयति। ‘न जहाति रता धर्मे’ इति वचनेन सीतायाः अनुगमनं स्नेहमात्रं न, अपि तु धर्मानुष्ठानम् इति निश्चीयते।

अथ दीनाभिः स्त्रीभिः वृतः दीनचेतनः राजा ‘प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामि’ इति ब्रुवन् गृहात् निर्जगाम। अग्रतः रुदतीनां स्त्रीणां महास्वनः तेन श्रुतः — सः महति कुञ्जरे बद्धे सति करेणूनां नादः इव आसीत्। उपमा एषा राजकुलस्य बन्धनम् एव सूचयति — यूथपतौ गृहीते यूथं निराश्रयं भवति। तदा पिता काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नः बभौ, यथा पर्वणि ग्रहेण उपप्लुतः परिपूर्णः शशी। एतत् सर्वं दृष्ट्वा अपि अचिन्त्यात्मा दशरथात्मजः रामः सूतं संचोदयामास — ‘त्वरितं वाह्यताम्’ इति। एकतः रामः ‘याहि’ इति सूतम् अवदत्, अन्यतः जनः ‘तिष्ठ’ इति; अध्वनि उभयथा चोदितः सूतः उभयं कर्तुं नाशकत्। एषा सुमन्त्रस्य धर्मसंकटस्य प्रथमा सूचना, या अग्रे चक्रयोः अन्तरा इति उपमया पुनः वर्ण्यते। राज्ञः निर्गमने ‘द्रक्ष्यामि’ इति एकम् एव पदम् उक्तम्; तेन तस्य सर्वा चिन्ता पुत्रदर्शनमात्रे निबद्धा इति ज्ञायते। रामस्य तु विपरीतम् आचरणम् — सः पितरं दृष्ट्वा अपि रथं त्वरयति, यतः विलम्बेन उभयोः दुःखम् एव वर्धेत। ग्रहोपप्लुतशशिनः उपमया राज्ञः तेजः अद्यापि विद्यते, किन्तु तत् आवृतम् इति ज्ञाप्यते।

महाबाहौ रामे निर्गच्छति सति पौरजनानां नयनेभ्यः पतितैः अश्रुभिः अभ्यवहितं महीरजः प्रणनाश — रथस्य धूलिः अपि अश्रुभिः शान्ता इति अतिशयोक्त्या शोकस्य परिमाणम् उक्तम्। राघवस्य प्रयाणे तत् पुरं रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतम् अचेतनं परमपीडितं च आसीत्। स्त्रीणां नयनैः आयाससम्भवम् अस्रं तथा सुस्राव, यथा मीनसंक्षोभचलितैः पङ्कजैः सलिलं स्रवति; कमलेभ्यः जलबिन्दूनां पतनम् इव अश्रूणां पतनम्। एकचित्तगतं पुरं दृष्ट्वा श्रीमान् नृपतिः दुःखेन कृत्तमूलः द्रुमः इव निपपात। ततः भृशदुःखितं सीदन्तं राजानं प्रेक्ष्य रामस्य पृष्ठतः नराणां हलहलाशब्दः जज्ञे। नगरस्य राज्ञश्च शोकः अत्र एकीभूतः; राजा पुरस्य मूलम्, तस्मिन् छिन्ने पुरम् अपि पतति इति ध्वनिः। अत्र चत्वारः श्लोकाः चतस्रः उपमाः वहन्ति — अश्रुभिः शान्तं रजः, अचेतनं पुरम्, पङ्कजेभ्यः पतत् सलिलम्, कृत्तमूलः द्रुमः च। एताभिः कविः क्रमेण मार्गात् पुरं प्रति, पुरात् स्त्रियः प्रति, स्त्रीभ्यः राजानं प्रति दृष्टिं नयति। ‘एकचित्तगतम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सम्पूर्णा अयोध्या एकेन एव चित्तेन युक्ता आसीत्, तत् च चित्तं रामे एव निबद्धम्। तादृशं पुरं दृष्ट्वा राजा स्वस्य अपराधम् एव स्मरति, अतः पतति। हलहलाशब्दः च राज्ञः पतनस्य प्रतिध्वनिः इव रामस्य पृष्ठतः उत्थितः।

केचित् जनाः ‘हा राम’ इति, अपरे ‘हा राममातः’ इति क्रोशन्ति; अन्तःपुरसमृद्धं क्रोशन्तं राजानं ते पर्यदेवयन्। अन्वीक्षमाणः रामः विषण्णं भ्रान्तचेतसं राजानं मातरं च उभौ पथि अनुगतौ ददर्श। पाशेन बद्धः किशोरः यथा मातरं द्रष्टुं न शक्नोति, तथा धर्मपाशेन संयुक्तः सः प्रकाशं न अभ्युदैक्षत। अत्र ‘धर्मपाशः’ इति पदं सर्गस्य हृदयम् — रामः स्नेहेन न बद्धः, अपि तु पितुः सत्यरक्षणेन बद्धः। यानार्हौ अदुःखार्हौ सुखोचितौ तौ पदातिनौ दृष्ट्वा सः सारथिं संचोदयामास — ‘शीघ्रं याहि’ इति। पुरुषव्याघ्रः सः पितुः मातुश्च तत् दुःखजं दर्शनं सोढुं न शक्तवान्, यथा तोत्रैः नुन्नः द्विपः तत् न सहते। वत्सकारणात् प्रत्यगारम् आयान्ती बद्धवत्सा धेनुः इव राममाता कौसल्या रथम् अभ्यधावत्। धेनूपमया मातुः विवशः स्नेहः दर्शितः। ‘अन्वीक्षमाणः’ इति पदेन रामस्य पृष्ठतः अवलोकनम् उक्तम्; सः न स्थातुं शक्नोति, न च द्रष्टुं न इच्छति। एतस्मिन् द्वन्द्वे एव तस्य चरित्रस्य गाम्भीर्यं प्रकाशते। कविः त्रिभिः उपमाभिः — पाशबद्धः किशोरः, तोत्रनुन्नः गजः, बद्धवत्सा धेनुः — मातापुत्रयोः वियोगम् एव त्रिधा दर्शयति। ‘पदातिनौ’ इति पदेन वृद्धयोः मातापित्रोः कष्टम् उक्तम्; यानार्हौ अपि तौ पादाभ्याम् एव धावतः। एतत् दृश्यं रामस्य हृदयं भिनत्ति, अतः सः सारथिं त्वरयति।

रुदन्तीं रथम् अनुधावन्तीं ‘राम राम, हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति क्रोशन्तीं रामलक्ष्मणसीतार्थं नेत्रजं वारि स्रवन्तीं नृत्यन्तीम् इव मातरं सः असकृत् प्रैक्षत। ‘नृत्यन्तीम् इव’ इति उपमा शोकेन इतस्ततः चलन्त्याः गतिम् एव चित्रयति। एकतः राजा ‘तिष्ठ’ इति चुक्रोश, अन्यतः राघवः ‘याहि याहि’ इति; तदा सुमन्त्रस्य आत्मा चक्रयोः अन्तरा इव बभूव। तदा रामः तम् अब्रवीत् — ‘उपालब्धः अपि त्वं राजानं वक्ष्यसि ‘न अश्रौषम्’ इति; चिरं विलम्बः दुःखस्य पापिष्ठम्।’ अत्र रामस्य करुणा एव कठोरतया प्रकाशते — सः पितुः शोकं दीर्घयितुं न इच्छति, अतः शीघ्रं गमनम् एव अनुकम्पा इति मन्यते। सुमन्त्रस्य अवस्था अत्र सर्वाधिकं करुणा — सः राज्ञः भृत्यः, रामस्य च सारथिः; उभयोः आज्ञे परस्परविरुद्धे। रामस्य वचनं च सारथेः रक्षणार्थम् एव — दोषः मयि, न त्वयि इति सः सूचयति।

रामस्य वचः कुर्वन् सारथिः तं जनम् अनुज्ञाप्य व्रजतः अपि हयान् शीघ्रं चोदयामास। राज्ञः जनः रामं प्रदक्षिणीकृत्य न्यवर्तत, किन्तु आशुवेगेन मनसा अपि मानुषं न न्यवर्तत — शरीरेण एव ते निवृत्ताः, मनसा तु रामेण सह गताः। ततः अमात्याः महाराजं दशरथम् ऊचुः — ‘यम् इच्छेत् पुनः आयान्तं तम् एनं दूरं न अनुव्रजेत्’ इति नीतिवचनम्। सर्वगुणोपपन्नं तेषां वचः निशम्य प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः कृपणः राजा सभार्यः तत्र एव व्यवस्थितः सन् तं सुतम् ईक्षमाणः अतिष्ठत्। एवम् अयं सर्गः रामस्य प्रस्थानं समापयति; अग्रिमे सर्गे अन्तःपुरस्य नगरस्य च विलापः वर्ण्यते। अमात्यानां वचनं नीतिशास्त्रस्य सिद्धान्तः — अधिकम् अनुगमनं वियोगदुःखम् एव वर्धयति। राजा तु न निवर्तते, न च अनुव्रजति; सः तत्र एव स्तब्धः तिष्ठति। एषा एव तस्य अन्तिमा रामदर्शनवेला। ‘सभार्यः’ इति पदेन कौसल्यादयः अपि तत्र एव स्थिताः इति ज्ञायते।

గత సర్గలో కౌసల్య సీతకు పాతివ్రత్యాన్ని ఉపదేశించింది, దశరథుడు వనవాసానికి తగిన వస్త్రాభరణాలను తెప్పించాడు. అప్పుడు రాముడూ సీతా లక్ష్మణుడూ చేతులు జోడించి, దీనులై, రాజు దశరథుని పాదాలు పట్టుకొని ప్రదక్షిణం చేశారు. పాదాలు పట్టుకోవడం, ప్రదక్షిణం చేయడం — ప్రయాణ సమయంలో శిష్టులు పాటించే విధి ఇదే. అతని అనుమతి తీసుకొని, ధర్మం తెలిసిన రాఘవుడు శోకంతో మూఢుడైనా సీతతో కలిసి తల్లి కౌసల్యకు నమస్కరించాడు; శోకం వల్ల అతని స్మృతి లోపించలేదు. అన్న తరువాత లక్ష్మణుడు కూడా మొదట కౌసల్యకు నమస్కరించి, తరువాత తన తల్లి సుమిత్ర పాదాలను పట్టుకున్నాడు. పెద్దతల్లిని ముందు పూజించాలి, సొంత తల్లిని తరువాత — ఇది కుల మర్యాద, శోక సమయంలో కూడా లక్ష్మణుడు దానిని అతిక్రమించడు. నమస్కరిస్తున్న కుమారుని చూసి, ఏడుస్తూ, అతని హితం కోరే తల్లి సుమిత్ర మహాబాహువైన లక్ష్మణుని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి ఇలా అన్నది. శిరస్సును ఆఘ్రాణించడం తల్లి ప్రేమకు ప్రాచీనమైన చిహ్నం; దానితోనే ఆమె కుమారుని వనానికి అప్పగిస్తున్నది. ముగ్గురి ఈ ఆచరణను కవి విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ముందున్న సర్గ అంతా వియోగపు కథే. ‘దీనులు’ అనే పదంతో వారి ముఖాల వాడుదల సూచించబడింది, ధైర్యభంగం కాదు.

సుమిత్ర విలపించదు, ఉపదేశిస్తుంది. ఆమె అంటుంది — ‘నాయనా, నువ్వు వనవాసం కోసమే సృష్టించబడ్డావు, మిత్రజనుల పట్ల ఎంతో అనురాగం గలవాడవు. అన్న రాముడు వెళ్తుండగా అతని విషయంలో ఏమరుపాటు పడకు. ఈ రాముడు ఆపదలో ఉన్నా, సమృద్ధిలో ఉన్నా, రెండింటిలోనూ ఇతడే నీకు గతి. మనిషి అన్నకు వశుడై ఉండడమే లోకంలో సత్పురుషుల ధర్మం. ఈ ఇక్ష్వాకు కులపు సనాతన ఆచారం ఇదే — దానం, యజ్ఞాలలో దీక్ష, యుద్ధాలలో దేహత్యాగం; కనుక వనవాసం కూడా కులధర్మంలో ఒక భాగమే.’ ఇలా చెప్పి, సిద్ధంగా ఉన్నవాడూ రాఘవునికి ప్రియుడూ అయిన లక్ష్మణునితో ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ ‘వెళ్ళు, వెళ్ళు’ అన్నది. చివరగా ఇలా అన్నది — ‘రాముని దశరథునిగా భావించు, జనకాత్మజ సీతను నేనుగా భావించు, అడవినే అయోధ్యగా భావించు; నాయనా, యథాసుఖంగా వెళ్ళు.’ ఈ మాటతో తల్లి వనవాసాన్ని నిర్వాసనం నుండి తపోవాసంగా మారుస్తున్నది; ఇక్కడ ప్రేమ ధర్మంలోనే నియోగించబడుతున్నది, అడ్డుపెట్టడంలో కాదు. ఇదే సుమిత్ర మాహాత్మ్యం. కౌసల్య ఇంతకుముందు ఏడుస్తూ ఉపదేశించింది, సుమిత్ర మాత్రం ఏడవకుండానే ఉపదేశిస్తుంది. ఇద్దరు తల్లుల మధ్య భేదం ఇక్కడ స్పష్టం; దానితో కవి వీరమాత శోకాన్ని దాచుకొని కుమారుని కర్తవ్యంలో నియోగిస్తుందని చూపిస్తున్నాడు.

అప్పుడు వినీతుడూ వినయం తెలిసినవాడూ అయిన సుమంత్రుడు, మాతలి ఇంద్రునితో మాట్లాడినట్లు, చేతులు జోడించి కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాకీర్తిమంతుడవైన రాజపుత్రా, రథం ఎక్కు, నీకు శుభమగుగాక. నువ్వు ఎక్కడికి చెబితే అక్కడికి నిన్ను త్వరగా చేరుస్తాను. నువ్వు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనంలో నివసించాలి; దేవి కైకేయి ప్రేరేపించిన ఆ సంవత్సరాలు ఈ రోజే మొదలుకావాలి.’ సారథి మాటలో రెండు కనిపిస్తాయి — భక్తి, కాలగణనలో స్పష్టత. అతడు విలపించడు, కైకేయిని నిందించడు, కర్తవ్యాన్నే గుర్తుచేస్తాడు. మాతలితో ఉపమానం కూడా ఈ సారథి సామాన్యుడు కాదని, దేవసారథితో సమానుడని సూచిస్తుంది. అందుకే సుమంత్రుడు ఈ కాండలో రామునికి విశ్వాసపాత్రుడవుతాడు. ఇక్కడ రథం వనవాసానికి మొదటి సాధనం; దానిని ఎక్కడంతోనే ప్రయాణం నిశ్చితమవుతుంది.

అప్పుడు సుందరి సీత తనను తాను అలంకరించుకొని, సంతోషించిన మనస్సుతో సూర్యుని వలె ప్రకాశించే ఆ రథాన్ని ఎక్కింది. ‘సంతోషించిన మనస్సుతో’ అనే మాట ఆలోచించదగినది — భర్త సాన్నిధ్యమే ఆమె ఆనందానికి కారణం, వనవాసం కాదు. భర్తను అనుసరిస్తున్న ఆమెకు మామగారు దశరథుడు వనవాసపు సంవత్సరాల సంఖ్యను లెక్కించి వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ ఇచ్చాడు. అలాగే సోదరులిద్దరి కోసం ఆయుధాలూ కవచాలూ, చర్మంతో కప్పిన బుట్టా గట్టి గునపమూ రథం మధ్యభాగంలో ఉంచబడ్డాయి. తరువాత అగ్ని వంటి, బంగారంతో అలంకరించిన ఆ రథాన్ని సోదరులు రామలక్ష్మణులు వెంటనే ఎక్కారు. సీత మూడవదిగా వారు ఎక్కినట్లు చూసి సుమంత్రుడు శ్రేష్ఠమైన, వాయువేగంతో సమానమైన వేగం గల గుర్రాలను అదిలిస్తూ రథాన్ని నడిపాడు. ఇక్కడ కవి వనవాసపు సామగ్రినే వర్ణిస్తున్నాడు — రథంలో భోగసాధనాలు లేవు, ఆయుధం, కవచం, గునపం మాత్రమే. దీనితో రాబోయే పద్నాలుగు సంవత్సరాల స్వరూపం సూచించబడింది — అక్కడ రక్షణ అవసరం, శ్రమ తప్పనిసరి. సీత ఆభరణాలు ధరించడం ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోదగినది — ఆమె వధూవేషంలోనే వనానికి వెళ్తున్నది, ఎందుకంటే పతిసేవే ఆమె వ్రతం. మామగారు ఇచ్చిన వస్త్రాలు పద్నాలుగు సంవత్సరాలకు సరిపడేవి; దీనితో దశరథుని వాత్సల్యం కూడా సూచించబడుతున్నది — అతడు కోడలిని కూడా మరచిపోలేదు. ఇలా అన్నిటినీ సమకూర్చుకొని రథం బయలుదేరింది. ఇక్కడ చూడవలసినది — రథం అయోధ్య యొక్క చివరి ఉపకరణం; దాని నుండి దిగిన తరువాత వారు కాలినడకనే వనంలో సంచరిస్తారు. గుర్రాలు వాయువేగంతో సమానమనడం ప్రయాణపు వేగాన్ని సూచిస్తుంది, దాని వల్ల పౌరులు వెంట పరుగెత్తడం వ్యర్థమవుతుంది.

రాఘవుడు దీర్ఘకాలం కోసం మహారణ్యం వైపు బయలుదేరగా నగరంలో మూర్ఛ కలిగింది — సైన్యానికీ మూర్ఛ, జనానికీ మూర్ఛ. ఆ నగరం కలవరంతో, తత్తరపాటుతో, మదించి కోపించిన ఏనుగులతో, గుర్రాల ఆభరణాల గలగలలతో పెద్ద కోలాహలంగా ఉంది — ఏనుగులు కోపించాయి, గుర్రాల ఆభరణాలు మోగుతున్నాయి, అంతటా కోలాహలం. అప్పుడు పిల్లలూ వృద్ధులతో సహా ఎంతో పీడితమైన ఆ నగరం రాముని వైపే పరుగెత్తింది, ఎండకు తపించిన ప్రాణి నీటి వైపు పరుగెత్తినట్లు. ఈ ఉపమానం రాముని దర్శనం వారికి దాహం తీర్చడం వంటిదని సూచిస్తుంది. పక్కలనూ వెనుకనూ వేలాడుతూ, అతని వైపే ముఖాలు తిప్పి, కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖాలతో అందరూ బిగ్గరగా అరుస్తూ ఇలా అన్నారు — ‘సూతా, గుర్రాల పగ్గాలను బిగించు, మెల్లమెల్లగా వెళ్ళు; రాముని ముఖాన్ని చూస్తాము, ఎందుకంటే ఇక అది మాకు కనబడడం దుర్లభమవుతుంది. రాముని తల్లి హృదయం నిశ్చయంగా ఇనుముతో చేసినదే, దేవగర్భం వంటి కుమారుడు వనానికి వెళ్తుండగా అది బద్దలు కావడం లేదు.’ ఇక్కడ పౌరుల శోకం వ్యక్తిగతమైనది మాత్రమే కాదు, నగరమంతటికీ ఒకే శోకంగా వర్ణించబడింది. కౌసల్య హృదయం ఇనుపదనే మాట నిందకాదు, ఆమె భరించలేని దుఃఖాన్ని పరోక్షంగా కీర్తించడం. ‘చూస్తాము’ అనే బహువచనంతో పౌరులందరి ఒకే అభిలాష సూచించబడింది. ‘మెల్లమెల్లగా వెళ్ళు’ అనే ప్రార్థన కరుణరసాన్ని ఉత్కర్షకు చేరుస్తుంది — వారు ప్రయాణాన్ని ఆపలేరు, ఆలస్యాన్ని మాత్రమే యాచిస్తారు. ఇంతవరకు కవి అయోధ్యకు రాముని పట్ల ఉన్న అనురాగాన్ని నిరూపిస్తాడు; ఇదే అనురాగం తరువాతి సర్గలలో భరతుడు వచ్చినప్పుడు మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది.

పౌరులు మళ్ళీ అంటారు — ‘వైదేహి కృతకృత్య, ఎందుకంటే ఆమె నీడలా భర్తను అనుసరించింది; ధర్మంలో నిరతురాలైన ఆమె అతనిని విడువదు, సూర్యకాంతి మేరువును విడువనట్లు. ఓ లక్ష్మణా, నువ్వు కూడా సిద్ధార్థుడవు, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ దేవుని వంటివాడూ అయిన అన్నకు నువ్వు సేవ చేయబోతున్నావు. నీ ఈ బుద్ధి గొప్పది, నీ ఈ అభ్యుదయం గొప్పది; అతనిని నువ్వు అనుసరించడమే నీకు స్వర్గమార్గం.’ ఇలా అంటూ వారు ఉబికి వచ్చిన కన్నీళ్ళను ఆపుకోలేకపోయారు; ప్రియుడైన ఇక్ష్వాకునందనుని ఆ జనం అనుసరించారు. ఇక్కడ సీతాలక్ష్మణుల త్యాగం లోకమే ప్రశంసిస్తుంది — కవి తానే కీర్తించడు, నగరం నోటితో కీర్తిస్తాడు. నీడ, మేరువు మీది సూర్యకాంతి అనే రెండు ఉపమానాలూ అవియోగాన్నే సూచిస్తాయి. అంతేకాక ‘సిద్ధార్థుడు’, ‘కృతకృత్య’ అనే పదాలతో త్యాగమే పురుషార్థసిద్ధి అనే శాస్త్రార్థం సూచించబడింది. నగరం చేసిన ఈ స్తుతి శోకం మధ్యలో కూడా వివేకాన్ని చూపిస్తుంది. ‘ధర్మంలో నిరతురాలై విడువదు’ అనే మాటతో సీత అనుసరించడం కేవలం ప్రేమ కాదు, ధర్మానుష్ఠానమని నిశ్చయమవుతుంది.

అప్పుడు దీనురాలైన స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, దీనమనస్కుడైన రాజు ‘ప్రియమైన కుమారుని చూస్తాను’ అంటూ ఇంటి నుండి బయటికి వచ్చాడు. ముందు ఏడుస్తున్న స్త్రీల గొప్ప ఘోష అతనికి వినిపించింది — అది గొప్ప ఏనుగును బంధించినప్పుడు ఆడఏనుగులు చేసే రోదనలా ఉంది. ఈ ఉపమానం రాజకుల బంధనాన్నే సూచిస్తుంది — మందనాయకుడు పట్టుబడినప్పుడు మంద నిరాశ్రయమవుతుంది. అప్పుడు తండ్రి, శ్రీమంతుడైన కాకుత్స్థుడు, పర్వదినాన గ్రహణంతో పీడితుడైన పూర్ణచంద్రునిలా కుంగిపోయి కనిపించాడు. ఇదంతా చూసి కూడా, ఊహకందని ఆత్మస్థైర్యం గల దశరథ కుమారుడు రాముడు ‘త్వరగా నడిపించు’ అని సూతుని ప్రేరేపించాడు. ఒకవైపు రాముడు ‘వెళ్ళు’ అని సూతునితో అంటున్నాడు, మరొకవైపు జనం ‘ఆగు’ అంటున్నారు; దారిలో రెండు విధాలా ప్రేరేపించబడిన సూతుడు రెండింటినీ చేయలేకపోయాడు. ఇది సుమంత్రుని ధర్మసంకటానికి మొదటి సూచన, తరువాత ఇది ‘రెండు చక్రాల మధ్య’ అనే ఉపమానంతో మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది. రాజు బయలుదేరినప్పుడు ‘చూస్తాను’ అనే ఒక్క మాటే పలికాడు; దానితో అతని చింత అంతా కుమారుని చూడడంలోనే కట్టుబడి ఉందని తెలుస్తుంది. రాముని ప్రవర్తన మాత్రం విరుద్ధం — తండ్రిని చూసి కూడా అతడు రథాన్ని త్వరపెడతాడు, ఎందుకంటే ఆలస్యంతో ఇద్దరి దుఃఖమూ పెరుగుతుంది. గ్రహణపీడితుడైన చంద్రుని ఉపమానంతో రాజు తేజస్సు ఇంకా ఉంది కాని అది కప్పబడిపోయిందని తెలియజేయబడుతున్నది.

మహాబాహువైన రాముడు బయలుదేరుతుండగా పౌరుల కన్నుల నుండి రాలిన కన్నీళ్ళతో తడిసి నేలమీది ధూళి అణిగిపోయింది — రథపు ధూళి కూడా కన్నీళ్ళతో శాంతించిందనే అతిశయోక్తితో శోకపు పరిమాణం చెప్పబడింది. రాఘవుని ప్రయాణంలో ఆ నగరం ఏడుపులతో, కన్నీళ్ళతో దీనమై, హాహాకారాలతో, స్పృహ లేనిదై, ఎంతో పీడితమైంది. చేపలు కలచివేయడం వల్ల కదిలిన తామరపూల నుండి నీరు స్రవించినట్లు, స్త్రీల కన్నుల నుండి వేదన వల్ల పుట్టిన కన్నీరు స్రవించింది; తామరల నుండి నీటిబిందువులు రాలినట్లు కన్నీళ్ళు రాలాయి. ఒకే మనస్సుతో నిండిన నగరాన్ని చూసి శ్రీమంతుడైన నృపతి దుఃఖంతో వేరు తెగిన చెట్టులా నేలకూలాడు. అప్పుడు ఎంతో దుఃఖంతో కుంగిపోతున్న రాజును చూసి రాముని వెనుక జనుల హాహాకార ధ్వని పుట్టింది. నగరపు శోకమూ రాజు శోకమూ ఇక్కడ ఒకటయ్యాయి; రాజు నగరానికి మూలం, అది తెగితే నగరం కూడా కూలుతుందనే ధ్వని. ఇక్కడ నాలుగు శ్లోకాలు నాలుగు ఉపమానాలను మోస్తున్నాయి — కన్నీళ్ళతో అణిగిన ధూళి, స్పృహ లేని నగరం, తామరల నుండి రాలే నీరు, వేరు తెగిన చెట్టు. వీటితో కవి క్రమంగా దారి నుండి నగరానికి, నగరం నుండి స్త్రీలకు, స్త్రీల నుండి రాజుకు దృష్టిని తీసుకువెళ్తాడు. ‘ఒకే మనస్సుతో నిండిన’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — అయోధ్య అంతా ఒకే చిత్తంతో కూడి ఉంది, ఆ చిత్తం రామునిలోనే లగ్నమై ఉంది. అలాంటి నగరాన్ని చూసి రాజు తన అపరాధాన్నే గుర్తుచేసుకుంటాడు, అందుకే కూలిపోతాడు. హాహాకార ధ్వని కూడా రాజు పతనానికి ప్రతిధ్వనిలా రాముని వెనుక లేచింది.

కొందరు జనులు ‘హా రామా’ అని, మరికొందరు ‘హా రాముని తల్లీ’ అని అరుస్తున్నారు; అంతఃపుర స్త్రీలతో కూడి రోదిస్తున్న రాజును చూసి వారు విలపించారు. వెనుకకు తిరిగి చూస్తున్న రాముడు విషణ్ణుడై, భ్రాంతచిత్తుడైన రాజునూ తల్లినీ ఇద్దరినీ దారిలో వెంట వస్తున్నవారిగా చూశాడు. తాడుతో కట్టబడిన గుర్రపుపిల్ల తల్లిని చూడలేనట్లు, ధర్మపాశంతో కట్టబడిన అతడు వారివైపు బహిరంగంగా చూడలేకపోయాడు. ఇక్కడ ‘ధర్మపాశం’ అనే పదమే సర్గకు హృదయం — రాముడు ప్రేమతో కట్టబడలేదు, తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడడంతో కట్టబడ్డాడు. వాహనాలలో వెళ్ళదగినవారూ, దుఃఖానికి అర్హులు కానివారూ, సుఖాలకు అలవాటుపడినవారూ అయిన వారిద్దరూ కాలినడకన రావడం చూసి అతడు ‘త్వరగా వెళ్ళు’ అని సారథిని ప్రేరేపించాడు. పురుషవ్యాఘ్రుడైన అతడు, ముల్లుకర్రలతో పొడవబడిన ఏనుగు ఆ బాధను సహించలేనట్లు, తండ్రీ తల్లీ దుఃఖంతో ఉన్న ఆ దృశ్యాన్ని సహించలేకపోయాడు. దూడ కోసం ఇంటివైపు పరుగెత్తే, దూడను కట్టివేసిన ఆవులా, రాముని తల్లి కౌసల్య రథం వైపు పరుగెత్తింది. ఆవు ఉపమానంతో తల్లి యొక్క అదుపులేని ప్రేమ చూపబడింది. ‘వెనుకకు తిరిగి చూస్తున్న’ అనే మాటతో రాముడు వెనుకకు చూడడం చెప్పబడింది; అతడు ఆగలేడు, చూడకుండానూ ఉండలేడు. ఈ ద్వంద్వంలోనే అతని చరిత్ర గాంభీర్యం ప్రకాశిస్తుంది. కవి మూడు ఉపమానాలతో — తాడుతో కట్టిన గుర్రపుపిల్ల, ముల్లుకర్రతో పొడవబడిన ఏనుగు, దూడను కట్టివేసిన ఆవు — తల్లీకొడుకుల వియోగాన్నే మూడు విధాలుగా చూపిస్తున్నాడు. ‘కాలినడకన’ అనే మాటతో వృద్ధులైన తల్లిదండ్రుల కష్టం చెప్పబడింది; వాహనాలకు అర్హులైనా వారు కాళ్ళతోనే పరుగెత్తుతున్నారు. ఈ దృశ్యం రాముని హృదయాన్ని చీల్చివేస్తుంది, అందుకే అతడు సారథిని త్వరపెడతాడు.

ఏడుస్తూ రథం వెంట పరుగెత్తుతున్న, ‘రామా రామా, హా సీతా, హా లక్ష్మణా’ అని అరుస్తున్న, రామలక్ష్మణసీతల కోసం కన్నీళ్ళు కారుస్తున్న, నాట్యం చేస్తున్నట్లున్న తల్లిని అతడు పదేపదే చూశాడు. ‘నాట్యం చేస్తున్నట్లు’ అనే ఉపమానం శోకంతో అటూ ఇటూ తూలుతున్న ఆమె నడకనే చిత్రిస్తుంది. ఒకవైపు రాజు ‘ఆగు’ అని అరిచాడు, మరొకవైపు రాఘవుడు ‘వెళ్ళు వెళ్ళు’ అన్నాడు; అప్పుడు సుమంత్రుని మనస్సు రెండు చక్రాల మధ్య చిక్కుకున్నట్లయింది. అప్పుడు రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజు నిన్ను నిందించినా ‘నాకు వినబడలేదు’ అని చెప్పు; దీర్ఘమైన ఆలస్యం దుఃఖానికి అత్యంత పాపిష్ఠమైనది.’ ఇక్కడ రాముని కరుణే కఠినత్వంగా ప్రకాశిస్తున్నది — తండ్రి శోకాన్ని పొడిగించడం అతనికి ఇష్టం లేదు, కనుక త్వరగా వెళ్ళడమే అనుకంప అని భావిస్తున్నాడు. సుమంత్రుని అవస్థ ఇక్కడ అన్నిటికంటే కరుణాజనకం — అతడు రాజు సేవకుడు, రాముని సారథి; ఇద్దరి ఆజ్ఞలూ పరస్పర విరుద్ధం. రాముని మాట కూడా సారథిని కాపాడడానికే — దోషం నాది, నీది కాదని అతడు సూచిస్తున్నాడు.

రాముని మాట పాటిస్తూ సారథి ఆ జనానికి సెలవు చెప్పి, అప్పటికే వెళ్తున్న గుర్రాలను మరింత వేగంగా తోలాడు. రాజు జనం రామునికి ప్రదక్షిణం చేసి వెనుకకు మరలారు, కాని వేగవంతమైన మనస్సుతో మనుష్యులు మరలలేదు — శరీరాలతో మాత్రమే వారు మరలారు, మనస్సుతో మాత్రం రామునితో కలిసి వెళ్ళారు. అప్పుడు మంత్రులు మహారాజు దశరథునితో ‘ఎవరు మళ్ళీ తిరిగి రావాలని కోరుకుంటామో, వారిని దూరం అనుసరించకూడదు’ అనే నీతివాక్యం చెప్పారు. అన్ని గుణాలతో కూడిన వారి మాట విని, చెమటతో తడిసిన శరీరంతో, ఎంతో విషణ్ణమైన రూపంతో, దీనుడైన రాజు భార్యలతో సహా అక్కడే నిలిచి ఆ కుమారుని చూస్తూ ఉండిపోయాడు. ఇలా ఈ సర్గ రాముని ప్రయాణాన్ని ముగిస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అంతఃపురపు, నగరపు విలాపం వర్ణించబడుతుంది. మంత్రుల మాట నీతిశాస్త్ర సిద్ధాంతం — ఎక్కువ దూరం అనుసరించడం వియోగదుఃఖాన్నే పెంచుతుంది. రాజు మాత్రం వెనుకకు మరలడు, వెంట వెళ్ళడూ లేదు; అక్కడే స్తబ్ధుడై నిలుచున్నాడు. ఇదే అతనికి రాముని చివరి దర్శనవేళ. ‘భార్యలతో సహా’ అనే మాటతో కౌసల్య మొదలైనవారు కూడా అక్కడే నిలిచారని తెలుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கௌசல்யை சீதைக்குக் கற்புநெறியை அறிவுறுத்தினாள்; தசரதனும் வனவாசத்துக்கு ஏற்ற ஆடை அணிகலன்களைக் கொண்டுவரச் செய்தான். பின்னர் ராமனும் சீதையும் லக்ஷ்மணனும் கைகூப்பி, வாடிய முகத்துடன் அரசன் தசரதனின் பாதங்களைப் பற்றி வலம் வந்தனர். பாதம் பற்றுதலும் வலம் வருதலும் — இதுவே புறப்படும் வேளையில் சான்றோரின் முறை. அவனிடம் விடைபெற்று, தர்மம் அறிந்த ராகவன் துயரத்தால் மயங்கியிருந்தும் சீதையுடன் தாய் கௌசல்யையை வணங்கினான்; துயரத்தால் அவன் நினைவு அழியவில்லை. அண்ணனுக்குப் பின் லக்ஷ்மணனும் முதலில் கௌசல்யையை வணங்கிவிட்டுப் பின்னர் தன் தாய் சுமித்திரையின் பாதங்களைப் பற்றினான். மூத்த தாய் முதலில் வணங்கத் தக்கவள், சொந்தத் தாய் பின்னர் — இதுவே குலத்தின் மரபு; துயரவேளையிலும் லக்ஷ்மணன் அதை மீறவில்லை. வணங்கும் மகனைக் கண்டு, அழுதுகொண்டே நன்மையை விரும்பும் தாய் சுமித்திரை நீண்ட கைகளுடைய லக்ஷ்மணனின் உச்சியை முகர்ந்து பேசினாள். உச்சி முகர்தல் தாயன்பின் தொன்மையான அடையாளம்; அதனாலேயே அவள் மகனைக் காட்டுக்குக் கொடுக்கிறாள். மூவரின் இந்த நடத்தையைக் கவிஞர் விரிவாக வருணிக்கிறார், ஏனெனில் இனி சர்க்கம் முழுவதும் பிரிவின் கதையே. ‘வாடிய’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய முகங்களின் வாட்டம் குறிக்கப்படுகிறது, மன உறுதியின் உடைவு அல்ல.

சுமித்திரை புலம்பவில்லை, அறிவுறுத்துகிறாள். அவள் கூறுகிறாள்: ‘குழந்தாய், நீ வனவாசத்துக்காகவே படைக்கப்பட்டவன்; உன் அன்புக்குரியவரிடம் நீ மிகுந்த பற்றுடையவன். அண்ணன் ராமன் செல்லும்போது அவன் விஷயத்தில் கவனக்குறைவாக இருக்காதே. இந்த ராமன் துன்பத்தில் இருந்தாலும் செல்வத்தில் இருந்தாலும், இரண்டிலும் இவனே உனக்குப் புகல். ஒருவன் மூத்தவனுக்குக் கட்டுப்பட்டு நடப்பதே உலகில் சான்றோரின் தர்மம். இந்த இக்ஷ்வாகு குலத்தின் தொன்மையான நடத்தை இதுவே — கொடை, வேள்விகளில் தீட்சை, போர்களில் உடலைத் துறத்தல்; ஆகவே வனவாசமும் குலதர்மத்தின் ஓர் அங்கமே.’ இவ்வாறு சொல்லி, ஆயத்தமாக நின்ற, ராகவனிடம் அன்புடைய லக்ஷ்மணனிடம் அவள் மீண்டும் மீண்டும் ‘போ, போ’ என்றாள். இறுதியில் கூறினாள்: ‘ராமனைத் தசரதனாக அறி, ஜனகன் மகள் சீதையை நானாக அறி, காட்டையே அயோத்தியாக அறி; மகனே, சுகமாகப் போ.’ இந்தச் சொல்லால் தாய் வனவாசத்தை நாடுகடத்தலிலிருந்து தவவாசமாக மாற்றுகிறாள்; இங்கே அன்பு தர்மத்திலேயே ஈடுபடுத்தப்படுகிறது, தடையில் அல்ல. இதுவே சுமித்திரையின் பெருமை. கௌசல்யை முன்பு அழுதுகொண்டே அறிவுறுத்தினாள்; சுமித்திரையோ அழாமலேயே அறிவுறுத்துகிறாள். இரண்டு தாய்மாரின் வேறுபாடு இங்கே தெளிவு; அதனால் வீரத்தாய் துயரை மறைத்து மகனைக் கடமையில் ஈடுபடுத்துகிறாள் என்று கவிஞர் காட்டுகிறார்.

பின்னர் பணிவுடையவனும் பணிவை அறிந்தவனுமான சுமந்திரன், மாதலி இந்திரனிடம் பேசுவது போல, கைகூப்பிக் காகுத்ஸ்தனிடம் கூறினான்: ‘பெரும் புகழுடைய அரசகுமாரா, தேரில் ஏறு, உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். நீ எங்கே சொல்வாயோ அங்கே உன்னை விரைவாகக் கொண்டு சேர்ப்பேன். பதினான்கு ஆண்டுகள் நீ காட்டில் வாழ வேண்டும்; தேவி கைகேயியால் தூண்டப்பட்ட அவை இன்றே தொடங்கப்பட வேண்டும்.’ தேரோட்டியின் சொல்லில் இரண்டு தெரிகின்றன — பக்தியும் கால எண்ணிக்கையின் தெளிவும். அவன் புலம்பவில்லை, கைகேயியை நிந்திக்கவில்லை; கடமையையே நினைவூட்டுகிறான். மாதலியுடன் ஒப்பிடுவதும் இந்தத் தேரோட்டி சாதாரணமானவர் அல்ல, தேவர்களின் தேரோட்டிக்கு இணையானவர் என்று குறிக்கிறது. ஆகவேதான் சுமந்திரன் இந்தக் காண்டத்தில் ராமனின் நம்பிக்கைக்குரியவன் ஆகிறான். இங்கே தேர் வனவாசத்தின் முதல் கருவி; அதில் ஏறுவதாலேயே புறப்பாடு உறுதியாகிறது.

பின்னர் அழகிய இடையுடைய சீதை தன்னை அலங்கரித்துக்கொண்டு, மகிழ்ந்த மனத்துடன் கதிரவனைப் போன்ற அந்தத் தேரில் ஏறினாள். ‘மகிழ்ந்த மனத்துடன்’ என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — கணவனின் அருகாமையே அவள் மகிழ்ச்சிக்குக் காரணம், வனவாசம் அல்ல. கணவனைப் பின்தொடரும் அவளுக்கு மாமனார் தசரதன் வனவாச ஆண்டுகளின் எண்ணிக்கையைக் கணக்கிட்டு ஆடைகளையும் அணிகலன்களையும் கொடுத்திருந்தான். அதேபோல உடன்பிறந்த இருவருக்கும் ஆயுதங்களின் தொகுதிகளும், கவசங்களும், தோலால் சுற்றப்பட்ட கடினமான மண்வெட்டியும் தேரின் உட்பகுதியில் வைக்கப்பட்டன. பின்னர் நெருப்பைப் போன்ற, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்தத் தேரில் ராம லக்ஷ்மணர் இருவரும் விரைந்து ஏறினர். சீதையை மூன்றாமவளாகக் கொண்டு அவர்கள் ஏறியதைக் கண்டு, சுமந்திரன் நன்கு பயிற்றுவிக்கப்பட்ட, காற்றின் வேகத்துக்கு இணையான குதிரைகளைத் தூண்டித் தேரைச் செலுத்தினான். இங்கே கவிஞர் வனவாசத்தின் பொருள்களையே வருணிக்கிறார் — தேரில் போகத்துக்கான கருவிகள் இல்லை; ஆயுதமும் கவசமும் மண்வெட்டியுமே. இதனால் வரவிருக்கும் பதினான்கு ஆண்டுகளின் இயல்பு குறிக்கப்படுகிறது — அங்கே பாதுகாப்பு தேவை, உழைப்பும் தவிர்க்க முடியாதது. சீதை அணிகலன் அணிந்ததும் தனியாக நினைவுகூரத்தக்கது — அவள் மணமகள் கோலத்திலேயே காட்டுக்குப் போகிறாள், ஏனெனில் கணவனுக்குப் பணிசெய்வதே அவள் விரதம். மாமனார் கொடுத்த ஆடைகள் பதினான்கு ஆண்டுகளுக்குப் போதுமானவையாக இருந்தன; இதனால் தசரதனின் பாசமும் குறிக்கப்படுகிறது — அவன் மருமகளையும் மறக்கவில்லை. இவ்வாறு அனைத்தையும் சேர்த்துக்கொண்டு தேர் புறப்பட்டது. இங்கே காணத்தக்கது — தேர் அயோத்தியின் இறுதிக் கருவி; அதிலிருந்து இறங்கிய பின் அவர்கள் காலால் நடந்தே காட்டில் திரிவார்கள். குதிரைகள் காற்றின் வேகத்துக்கு இணையானவை என்பது பயணத்தின் விரைவைக் குறிக்கிறது; அதனால் நகரத்தார் பின்தொடர்வது வீணாகிறது.

நெடுங்காலத்துக்காகப் பெருங்காட்டை நோக்கி ராகவன் புறப்பட்டபோது நகரத்தில் மயக்கம் உண்டானது — படைக்கும் மயக்கம், மக்களுக்கும் மயக்கம். அந்த நகரம் கலங்கியும் பரபரப்புற்றும், மதங்கொண்டு சினந்த யானைகளுடனும், குதிரைகளின் அணிகலன் ஒலியுடனும் பேரொலியுடன் இருந்தது — யானைகள் சினந்தன, குதிரைகளின் அணிகலன்கள் ஒலித்தன, எங்கும் ஆரவாரம். பின்னர் குழந்தைகளும் முதியோரும் சேர்ந்து மிகுந்த துயருற்ற அந்த நகரம் ராமனை நோக்கியே ஓடியது — வெயிலால் வாடிய உயிர் நீரை நோக்கி ஓடுவது போல. இந்த உவமை ராமனைக் காண்பது அவர்களுக்குத் தாகம் தணிவது போல இருந்தது என்று குறிக்கிறது. பக்கங்களிலும் பின்னாலும் தொங்கிக்கொண்டு, அவனை நோக்கியவர்களாக, கண்ணீர் நிறைந்த முகங்களுடன் அனைவரும் உரக்க ஒலியெழுப்பி அவனிடம் கூறினர்: ‘சூதரே, குதிரைகளின் கடிவாளங்களை இழுத்துப் பிடியுங்கள், மெல்ல மெல்லச் செல்லுங்கள்; ராமனின் முகத்தைக் காண்போம், ஏனெனில் அது இனி எங்களுக்குக் காண அரிதாகும். தேவகுழந்தையைப் போன்ற மகன் காட்டுக்குச் செல்லும்போதும் உடையாத ராமனின் தாயின் இதயம் நிச்சயமாக இரும்பால் ஆனது.’ நகரத்தாரின் துயரம் இங்கே தனிப்பட்டதாக மட்டுமல்ல, நகரம் முழுவதுக்கும் ஒரே துயரமாக வருணிக்கப்படுகிறது. கௌசல்யையின் இதயம் இரும்பாலானது என்ற சொல் பழிப்பு அல்ல, அவளுடைய தாங்கவொண்ணாத் துயரத்தின் மறைமுகப் புகழ்ச்சியே. ‘காண்போம்’ என்ற பன்மையால் நகரத்தார் அனைவருக்கும் ஒரே விருப்பம் என்று குறிக்கப்படுகிறது. ‘மெல்ல மெல்லச் செல்லுங்கள்’ என்ற வேண்டுகோள் கருணைச் சுவையின் உச்சத்தைச் செய்கிறது — அவர்களால் பயணத்தைத் தடுக்க முடியாது, தாமதத்தை மட்டுமே வேண்டுகிறார்கள். இவ்வளவால் கவிஞர் அயோத்தியின் ராமப்பற்றை நிறுவுகிறார்; இதே பற்று அடுத்த சர்க்கங்களில் பரதன் வருகையின்போது மீண்டும் ஒளிர்கிறது.

நகரத்தார் மீண்டும் கூறுகின்றனர்: ‘வைதேகி தன் கடமையை நிறைவேற்றியவள், ஏனெனில் நிழல் போல அவள் கணவனைப் பின்தொடர்ந்தாள்; தர்மத்தில் ஈடுபட்ட அவள், கதிரவனின் ஒளி மேருவை விடாதது போல அவனை விடவில்லை. ஆஹா லக்ஷ்மணா, நீயும் உன் நோக்கத்தை அடைந்தவன், ஏனெனில் எப்போதும் இனிமையாகப் பேசும், தேவனைப் போன்ற அண்ணனுக்குப் பணிவிடை செய்யப்போகிறாய். இது உன் பெரும் புத்தி, இது உன் பெரும் மேன்மை; இவனைப் பின்தொடர்வதே உனக்கு விண்ணுலகப் பாதை.’ இவ்வாறு பேசிக்கொண்டே அவர்கள் பெருகிய கண்ணீரை அடக்க முடியவில்லை; அன்புக்குரிய இக்ஷ்வாகு குலத்தவனை மக்கள் பின்தொடர்ந்தனர். இங்கே சீதையின், லக்ஷ்மணனின் தியாகம் உலகத்தாராலேயே புகழப்படுகிறது — கவிஞர் தானே புகழவில்லை, நகரத்தின் வாயால் புகழ்கிறார். நிழல், மேருவின் ஒளி என்ற இரண்டு உவமைகளும் பிரியாமையையே குறிக்கின்றன. மேலும் ‘நோக்கத்தை அடைந்தவன்’, ‘கடமையை நிறைவேற்றியவள்’ என்ற சொற்களால் தியாகமே புருஷார்த்தத்தின் நிறைவு என்ற சாஸ்திரப் பொருள் குறிக்கப்படுகிறது. நகரத்தின் இந்தப் புகழ்ச்சி துயரத்தின் நடுவிலும் விவேகத்தைக் காட்டுகிறது. ‘தர்மத்தில் ஈடுபட்டு விடவில்லை’ என்ற சொல்லால் சீதையின் பின்தொடர்தல் வெறும் அன்பல்ல, தர்மத்தைக் கடைப்பிடித்தலே என்று உறுதியாகிறது.

பின்னர் வாடிய பெண்டிரால் சூழப்பட்டு, மனம் தளர்ந்த அரசன் ‘அன்பு மகனைக் காண்பேன்’ என்று சொல்லிக்கொண்டு அரண்மனையிலிருந்து வெளியே வந்தான். முன்னே அழும் பெண்டிரின் பேரொலியை அவன் கேட்டான் — பெரிய யானை கட்டப்பட்டபோது பெண்யானைகள் பிளிறுவது போல அது இருந்தது. இந்த உவமை அரசகுலத்தின் கட்டுண்ட நிலையையே குறிக்கிறது — மந்தையின் தலைவன் பிடிபட்டால் மந்தை ஆதரவற்றதாகிறது. அப்போது செல்வனான தந்தை காகுத்ஸ்தன், பருவ நாளில் கிரகத்தால் பீடிக்கப்பட்ட முழுநிலவு போல, தளர்ந்து தோன்றினான். இவை அனைத்தையும் கண்டும், சிந்தைக்கு எட்டாத ஆன்மாவுடைய தசரதன் மைந்தன் ராமன் சூதனைத் தூண்டினான் — ‘விரைந்து செலுத்துங்கள்’ என்று. ஒருபுறம் ராமன் ‘செல்லுங்கள்’ என்று சூதனிடம் சொன்னான்; மறுபுறம் மக்கள் ‘நில்லுங்கள்’ என்றனர்; வழியில் இருவிதமாகத் தூண்டப்பட்ட சூதனால் இரண்டையும் செய்ய முடியவில்லை. இது சுமந்திரனின் தர்மசங்கடத்தின் முதல் அறிகுறி; பின்னர் ‘இரண்டு சக்கரங்களுக்கு நடுவே’ என்ற உவமையால் மீண்டும் வருணிக்கப்படுகிறது. அரசன் வெளியே வரும்போது ‘காண்பேன்’ என்ற ஒரே சொல்லே சொல்லப்பட்டது; அதனால் அவனுடைய கவலை எல்லாம் மகனைக் காண்பதிலேயே கட்டுண்டிருந்தது என்று அறியப்படுகிறது. ராமனின் நடத்தையோ நேர்மாறானது — அவன் தந்தையைக் கண்டும் தேரை விரைவுபடுத்துகிறான், ஏனெனில் தாமதத்தால் இருவரின் துயரமுமே பெருகும். கிரகத்தால் பீடிக்கப்பட்ட நிலவின் உவமையால் அரசனின் தேஜஸ் இன்னும் உள்ளது, ஆனால் அது மறைக்கப்பட்டுள்ளது என்று உணர்த்தப்படுகிறது.

நீண்ட கைகளுடைய ராமன் புறப்படும்போது நகர மக்களின் கண்களிலிருந்து விழுந்த கண்ணீரால் நனைந்த நிலத்தின் புழுதி அடங்கிப்போனது — தேரின் புழுதியும் கண்ணீரால் அடங்கியது என்ற உயர்வுநவிற்சியால் துயரத்தின் அளவு சொல்லப்படுகிறது. ராகவன் புறப்பட்டபோது அந்த நகரம் அழுகையாலும் கண்ணீராலும் வாடி, ‘ஐயோ’ என்று கதறி, உணர்விழந்து, மிகுந்த துயருற்றிருந்தது. மீன்களின் அசைவால் அசைக்கப்பட்ட தாமரைகளிலிருந்து நீர் வழிவது போல, பெண்டிரின் கண்களிலிருந்து வேதனையால் பிறந்த கண்ணீர் வழிந்தது; தாமரைகளிலிருந்து நீர்த்துளிகள் விழுவது போலக் கண்ணீர் விழுந்தது. ஒரே சிந்தையில் ஆழ்ந்த நகரத்தைக் கண்டு, செல்வனான மன்னன் துயரத்தால் வேரறுக்கப்பட்ட மரம் போல விழுந்தான். பின்னர் மிகுந்த துயருற்றுத் தளரும் அரசனைக் கண்டு ராமனின் பின்னால் மக்களின் ‘ஹலஹலா’ என்ற பேரொலி எழுந்தது. நகரத்தின் துயரமும் அரசனின் துயரமும் இங்கே ஒன்றாகின்றன; அரசன் நகரத்தின் வேர், அது அறுக்கப்பட்டால் நகரமும் விழுகிறது என்பது குறிப்புப்பொருள். இங்கே நான்கு சுலோகங்கள் நான்கு உவமைகளைச் சுமக்கின்றன — கண்ணீரால் அடங்கிய புழுதி, உணர்விழந்த நகரம், தாமரைகளிலிருந்து விழும் நீர், வேரறுக்கப்பட்ட மரம். இவற்றால் கவிஞர் படிப்படியாக வழியிலிருந்து நகரத்துக்கும், நகரத்திலிருந்து பெண்டிருக்கும், பெண்டிரிடமிருந்து அரசனுக்கும் பார்வையைக் கொண்டு செல்கிறார். ‘ஒரே சிந்தையில் ஆழ்ந்த’ என்ற சொல் முக்கியமானது — அயோத்தி முழுவதும் ஒரே சிந்தையுடன் இருந்தது; அந்தச் சிந்தை ராமனிடமே கட்டுண்டிருந்தது. அத்தகைய நகரத்தைக் கண்டு அரசன் தன் குற்றத்தையே நினைக்கிறான்; ஆகவே விழுகிறான். ‘ஹலஹலா’ ஒலியும் அரசனின் வீழ்ச்சியின் எதிரொலி போல ராமனின் பின்னால் எழுந்தது.

சிலர் ‘ஐயோ ராமா’ என்றும், வேறு சிலர் ‘ஐயோ ராமனின் தாயே’ என்றும் கதறினர்; அந்தப்புரத்தவருடன் கதறும் அரசனைப் பார்த்து அவர்கள் புலம்பினர். திரும்பிப் பார்த்த ராமன், மனம் சோர்ந்து கலங்கிய சிந்தையுடைய அரசனும் தாயும் இருவரும் வழியில் பின்தொடர்வதைக் கண்டான். கயிற்றால் கட்டப்பட்ட கன்று தாயைக் காண முடியாதது போல, தர்மம் என்னும் கயிற்றால் கட்டப்பட்ட அவன் வெளிப்படையாக நோக்கவில்லை. இங்கே ‘தர்மக் கயிறு’ என்ற சொல்லே சர்க்கத்தின் இதயம் — ராமன் அன்பால் கட்டுண்டவன் அல்ல, தந்தையின் சத்தியத்தைக் காப்பதால் கட்டுண்டவன். வாகனத்துக்குத் தகுந்த, துன்பத்துக்குத் தகாத, சுகத்துக்குப் பழகிய அந்த இருவரும் காலால் நடப்பதைக் கண்டு அவன் தேரோட்டியைத் தூண்டினான் — ‘விரைந்து செல்லுங்கள்’ என்று. மனிதருள் புலியான அவனால் தந்தையும் தாயும் துயரத்தால் தோன்றும் அந்தக் காட்சியைத் தாங்க முடியவில்லை — அங்குசங்களால் குத்தப்பட்ட யானை அதைத் தாங்காதது போல. கன்றைக் கட்டி வைத்த பசு கன்றுக்காகத் தொழுவத்துக்கு ஓடி வருவது போல, ராமனின் தாய் கௌசல்யை தேரை நோக்கி ஓடினாள். பசு உவமையால் தாயின் கட்டுக்கடங்கா அன்பு காட்டப்படுகிறது. ‘திரும்பிப் பார்த்த’ என்ற சொல்லால் ராமன் பின்னால் நோக்கியது சொல்லப்படுகிறது; அவனால் நிற்கவும் முடியாது, பார்க்க விரும்பாமலும் இல்லை. இந்த இருமையிலேயே அவனுடைய பண்பின் ஆழம் ஒளிர்கிறது. கவிஞர் மூன்று உவமைகளால் — கயிற்றில் கட்டப்பட்ட கன்று, அங்குசத்தால் குத்தப்பட்ட யானை, கன்றைக் கட்டி வைத்த பசு — தாய் மகன் பிரிவையே மூன்று விதமாகக் காட்டுகிறார். ‘காலால் நடக்கும்’ என்ற சொல்லால் முதிய தாய் தந்தையரின் துன்பம் சொல்லப்படுகிறது; வாகனத்துக்குத் தகுந்தவர்களாக இருந்தும் அவர்கள் காலாலேயே ஓடுகின்றனர். இந்தக் காட்சி ராமனின் இதயத்தைப் பிளக்கிறது; ஆகவே அவன் தேரோட்டியை விரைவுபடுத்துகிறான்.

அழுதுகொண்டு தேரைப் பின்தொடர்ந்து ஓடி, ‘ராமா ராமா, ஐயோ சீதா, ஐயோ லக்ஷ்மணா’ என்று கதறி, ராம லக்ஷ்மண சீதையருக்காகக் கண்ணீர் சொரிந்து, ஆடுபவள் போல அலைந்த தாயை அவன் பலமுறை பார்த்தான். ‘ஆடுபவள் போல’ என்ற உவமை துயரத்தால் அங்குமிங்கும் தள்ளாடும் அவள் நடையையே சித்திரிக்கிறது. ஒருபுறம் அரசன் ‘நில்’ என்று கதறினான், மறுபுறம் ராகவன் ‘செல், செல்’ என்றான்; அப்போது சுமந்திரனின் உள்ளம் இரண்டு சக்கரங்களுக்கு நடுவே சிக்கியது போல ஆனது. அப்போது ராமன் அவனிடம் கூறினான்: ‘அரசர் உம்மைக் கடிந்துகொண்டாலும், ‘நான் கேட்கவில்லை’ என்று அவரிடம் சொல்லிவிடும்; நீண்ட தாமதமே துயரத்தில் மிகக் கொடியது.’ இங்கே ராமனின் கருணை கடுமையாகவே ஒளிர்கிறது — அவன் தந்தையின் துயரத்தை நீட்டிக்க விரும்பவில்லை; ஆகவே விரைந்து செல்வதையே இரக்கம் என்று கருதுகிறான். சுமந்திரனின் நிலை இங்கே மிகவும் இரங்கத்தக்கது — அவன் அரசனின் பணியாளன், ராமனின் தேரோட்டி; இருவரின் ஆணைகளும் ஒன்றுக்கொன்று முரணானவை. ராமனின் சொல்லும் தேரோட்டியைக் காப்பதற்கே — குற்றம் என்னுடையது, உம்முடையது அல்ல என்று அவன் குறிக்கிறான்.

ராமனின் சொல்லை நிறைவேற்றிய தேரோட்டி, அந்த மக்களிடம் விடைபெற்று, ஏற்கெனவே சென்றுகொண்டிருந்த குதிரைகளையும் விரைவாகத் தூண்டினார். அரசனைச் சேர்ந்த மக்கள் ராமனை வலம் வந்து திரும்பினர்; ஆனால் விரைந்த மனத்தால் அந்த மக்கள் திரும்பவில்லை — உடலால் மட்டுமே திரும்பினர், மனத்தாலோ ராமனுடன் சென்றனர். பின்னர் அமைச்சர்கள் மகாராஜா தசரதனிடம் கூறினர்: ‘மீண்டும் திரும்பி வர வேண்டும் என்று விரும்பும் ஒருவனை நெடுந்தொலைவு பின்தொடரக் கூடாது’ — இது நீதிநூல் கூற்று. எல்லா நற்பண்புகளும் நிறைந்த அவர்களுடைய சொல்லைக் கேட்டு, வியர்த்த உடலுடன், மிகவும் மனம் சோர்ந்த தோற்றத்துடன், பரிதாபத்துக்குரிய அரசன் மனைவியருடன் அங்கேயே நின்று அந்த மகனைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் ராமனின் புறப்பாட்டை முடிக்கிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அந்தப்புரத்தின், நகரத்தின் புலம்பல் வருணிக்கப்படுகிறது. அமைச்சர்களின் சொல் நீதிசாஸ்திரத்தின் கோட்பாடு — மிகுதியாகப் பின்தொடர்வது பிரிவுத் துயரத்தையே பெருக்குகிறது. அரசனோ திரும்பவுமில்லை, பின்தொடரவுமில்லை; அங்கேயே உறைந்து நிற்கிறான். இதுவே அவன் ராமனைக் காணும் இறுதி வேளை. ‘மனைவியருடன்’ என்ற சொல்லால் கௌசல்யை முதலியோரும் அங்கேயே நின்றனர் என்று அறியப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸೀತೆಗೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದಳು, ದಶರಥನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೈಮುಗಿದು, ದೀನರಾಗಿ, ರಾಜ ದಶರಥನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಪಾದಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ — ಇದೇ ಹೊರಡುವಾಗ ಶಿಷ್ಟರು ಅನುಸರಿಸುವ ವಿಧಿ. ಅವನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನು ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೆತ್ತಮ್ಮ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ಶೋಕದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಮೃತಿ ಲುಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನ ಅನಂತರವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಮೊದಲು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ ಮೊದಲು ಪೂಜ್ಯಳು, ತನ್ನ ತಾಯಿ ಅನಂತರ — ಇದು ಕುಲದ ಮರ್ಯಾದೆ, ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು, ಅಳುತ್ತಾ, ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು. ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು ತಾಯಿಯ ಪ್ರೀತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವಳು ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೂವರ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕವಿಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಸರ್ಗವೇ ವಿಯೋಗದ ಕಥೆ. ‘ದೀನರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಮುಖಗಳ ಬಾಡುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಧೈರ್ಯಭಂಗವಲ್ಲ.

ಸುಮಿತ್ರೆ ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಗೂ, ನೀನು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಸುಹೃಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿರುವೆ. ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಬೇಡ. ಈ ರಾಮನು ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸಮೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿರಲಿ, ಎರಡರಲ್ಲೂ ಇವನೇ ನಿನಗೆ ಗತಿ. ಮನುಷ್ಯನು ಹಿರಿಯನ ವಶದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮ. ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಸನಾತನವಾದ ನಡವಳಿಕೆ ಇದೇ — ದಾನ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷೆ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ; ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸವೂ ಕುಲಧರ್ಮದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ, ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಹೋಗು, ಹೋಗು’ ಎಂದಳು. ಕೊನೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಮನನ್ನು ದಶರಥನೆಂದು ತಿಳಿ, ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನೆಂದು ತಿಳಿ, ಕಾಡನ್ನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೆಂದು ತಿಳಿ; ಕಂದಾ, ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ತಾಯಿಯು ವನವಾಸವನ್ನು ನಿರ್ವಾಸನದಿಂದ ತಪೋವಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ, ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಇದೇ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹಿಂದೆ ಅತ್ತು ಉಪದೇಶಿಸಿದಳು, ಸುಮಿತ್ರೆಯಾದರೋ ಅಳದೆಯೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರು ತಾಯಂದಿರ ಭೇದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಅದರಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರಮಾತೆ ಶೋಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟು ಮಗನನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ವಿನೀತನೂ ವಿನಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನು, ಮಾತಲಿಯು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಕೈಮುಗಿದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ರಥವನ್ನೇರು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಳುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿಸುವೆನು. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನೀನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು; ದೇವಿ ಕೈಕೇಯಿ ವಿಧಿಸಿದ ಆ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಇಂದೇ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು.’ ಸಾರಥಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಲಗಣನೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ. ಅವನು ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಲಿಯ ಉಪಮಾನವು ಈ ಸಾರಥಿ ಸಾಮಾನ್ಯನಲ್ಲ, ದೇವಸಾರಥಿಗೆ ಸಮಾನನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸುಮಂತ್ರನು ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಥವು ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ಸಾಧನ; ಅದನ್ನು ಏರುವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಯಾಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸುಂದರಿ ಸೀತೆ ತನ್ನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ರಥವನ್ನೇರಿದಳು. ‘ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಪತಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅವಳ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ವನವಾಸವಲ್ಲ. ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವಳಿಗೆ ಮಾವ ದಶರಥನು ವನವಾಸದ ವರ್ಷಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಿ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಆಯುಧಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ, ಚರ್ಮದ ಚೀಲದೊಡನೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನೂ ರಥದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುವ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ರಥವನ್ನು ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಾದ ಸಹೋದರರು ಬೇಗನೆ ಏರಿದರು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೂರನೆಯವಳಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಅವರು ರಥವನ್ನೇರಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಮಂತ್ರನು ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವನವಾಸದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥದಲ್ಲಿ ಭೋಗದ ಸಲಕರಣೆಗಳಿಲ್ಲ, ಆಯುಧ, ಕವಚ, ಗುದ್ದಲಿ ಇವೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ಅಗತ್ಯ, ಶ್ರಮ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಸೀತೆಯ ಆಭರಣಧಾರಣೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು — ಅವಳು ವಧುವಿನ ವೇಷದಲ್ಲೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿಸೇವೆಯೇ ಅವಳ ವ್ರತ. ಮಾವನು ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟಿದ್ದುವು; ಇದರಿಂದ ಸೊಸೆಯನ್ನೂ ಮರೆಯದ ದಶರಥನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡು ರಥ ಹೊರಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಥವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕೊನೆಯ ಸಲಕರಣೆ; ಅದರಿಂದ ಇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುವರು. ಕುದುರೆಗಳ ವಾಯುವೇಗದ ಸಾಮ್ಯವು ಪ್ರಯಾಣದ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪುರಜನರ ಅನುಗಮನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.

ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ರಾಘವನು ಮಹಾರಣ್ಯದತ್ತ ಹೊರಟಾಗ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆಯುಂಟಾಯಿತು — ಸೇನೆಯೂ ಮೂರ್ಛಿತವಾಯಿತು, ಜನರೂ ಮೂರ್ಛಿತರಾದರು. ಆ ನಗರ ಕಳವಳಗೊಂಡು, ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಮದಿಸಿ ಕೆರಳಿದ ಆನೆಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳ ಆಭರಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರದಿಂದ ಮಹಾಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು — ಆನೆಗಳು ಕೆರಳಿವೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಆಭರಣಗಳು ಝಣಝಣಿಸುತ್ತಿವೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗದ್ದಲ. ಅನಂತರ ಬಾಲರು ವೃದ್ಧರು ಸಹಿತ ಪರಮಪೀಡಿತವಾದ ಆ ಪುರಿಯು, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಪ್ರಾಣಿಯು ನೀರಿನತ್ತ ಓಡುವಂತೆ, ರಾಮನತ್ತಲೇ ಓಡಿತು. ರಾಮದರ್ಶನ ಅವರಿಗೆ ತೃಷೆಯ ಶಮನದಂತಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಉಪಮೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆಯೂ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾ, ಅವನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳಿಂದ, ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ರೋದಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಸೂತನೇ, ಕುದುರೆಗಳ ಕಡಿವಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗು; ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುವೆವು, ಏಕೆಂದರೆ ಇನ್ನು ಅದು ನಮಗೆ ಕಾಣಲು ದುರ್ಲಭವಾಗುವುದು. ದೇವಶಿಶುವಿನಂತಿರುವ ಮಗನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಒಡೆಯದ ರಾಮನ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು.’ ನಾಗರಿಕರ ಶೋಕವು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಇಡೀ ಪುರಿಯ ಒಂದೇ ಶೋಕವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಹೃದಯ ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು ಎಂಬ ಮಾತು ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ಅವಳ ಅಸಹನೀಯ ದುಃಖದ ಪರೋಕ್ಷ ಸ್ತುತಿ. ‘ನೋಡುವೆವು’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪುರಜನರ ಒಂದೇ ಅಭಿಲಾಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಕರುಣರಸದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಅವರು ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರರು, ವಿಳಂಬವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟರಿಂದ ಕವಿಯು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಮಾನುರಾಗವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅನುರಾಗವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ಆಗಮನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಪುರಜನರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ವೈದೇಹಿ ಕೃತಾರ್ಥಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ನೆರಳಿನಂತೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದಾಳೆ; ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ ಅವಳು ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ ಮೇರುವನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನೂ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ, ದೇವಸಮಾನನಾದ ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುವೆ. ನಿನ್ನ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಮಹತ್ತರವಾದುದು, ಇದು ಮಹಾ ಅಭ್ಯುದಯ; ನೀನು ಇವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವುದೇ ನಿನ್ನ ಸ್ವರ್ಗದ ಮಾರ್ಗ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಅವರು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಹೋದರು; ಪ್ರಿಯನಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನನ್ನು ಜನರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಲೋಕವೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ — ಕವಿ ತಾನೇ ಸ್ತುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಗರದ ಬಾಯಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೆರಳಿನ ಮತ್ತು ಮೇರುಪ್ರಭೆಯ ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳು ಅವಿಯೋಗವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ’, ‘ಕೃತಕೃತ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತ್ಯಾಗವೇ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಈ ಸ್ತುತಿ ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮನಿರತಳಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅನುಗಮನವು ಕೇವಲ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ದೀನರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ರಾಜನು ‘ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡುವೆನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಮುಂದೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾರೋದನ ಅವನಿಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು — ಮಹಾ ಸಲಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದಾಗ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಮಾಡುವ ಘೀಳಿಡುವಿಕೆಯಂತೆ ಅದಿತ್ತು. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಜಕುಲದ ಬಂಧನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯನನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ ಹಿಂಡು ನಿರಾಶ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ತಂದೆ ಕುಗ್ಗಿಹೋದವನಾಗಿ, ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಡನು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡರೂ ಅಚಿಂತ್ಯಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ‘ಬೇಗನೆ ನಡೆಸು’ ಎಂದು ಸೂತನನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿದನು. ಒಂದೆಡೆ ರಾಮನು ಸೂತನಿಗೆ ‘ಹೋಗು’ ಎಂದನು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಜನರು ‘ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದರು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಸೂತನು ಎರಡನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಇದು ಸುಮಂತ್ರನ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಮೊದಲ ಸೂಚನೆ, ಮುಂದೆ ಇದನ್ನೇ ‘ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ನಡುವೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಹೊರಬರುವಾಗ ‘ನೋಡುವೆನು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಚಿಂತೆಯೂ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುವುದರಲ್ಲೇ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ನಡವಳಿಕೆಯಾದರೋ ವಿರುದ್ಧ — ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವನು ರಥವನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಡಮಾಡಿದರೆ ಇಬ್ಬರ ದುಃಖವೂ ಹೆಚ್ಚುವುದು. ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು ಇನ್ನೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಹೊರಡುತ್ತಿರಲು ಪುರಜನರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ನೆನೆದು ನೆಲದ ಧೂಳು ಅಡಗಿಹೋಯಿತು — ರಥದ ಧೂಳೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಶಮನವಾಯಿತು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೋಕದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಘವನ ಪ್ರಯಾಣದ ವೇಳೆ ಆ ನಗರವು ರೋದನ ಕಣ್ಣೀರುಗಳಿಂದ ಬಳಲಿ, ಹಾಹಾಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು, ಪರಮಪೀಡಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮೀನುಗಳ ಕುಲುಕಾಟದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುರಿಯುವಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಂಕಟದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯಿತು; ಕಮಲಗಳಿಂದ ನೀರಹನಿಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಬೀಳುವಿಕೆ. ಒಂದೇ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜನು ದುಃಖದಿಂದ ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಉರುಳಿಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಅತಿಯಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಜನರ ಹಲಹಲಾಶಬ್ದ ಹುಟ್ಟಿತು. ನಗರದ ಮತ್ತು ರಾಜನ ಶೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ರಾಜನು ನಗರದ ಬೇರು, ಅದು ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ನಗರವೂ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಧ್ವನಿ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅಡಗಿದ ಧೂಳು, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟ ನಗರ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ಸುರಿಯುವ ನೀರು, ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರ. ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದಾರಿಯಿಂದ ನಗರದತ್ತ, ನಗರದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರತ್ತ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ರಾಜನತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಚಿತ್ತಗತ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಒಂದೇ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಆ ಚಿತ್ತ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು. ಅಂತಹ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಹಲಹಲಾಶಬ್ದವು ರಾಜನ ಪತನದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತೆ ರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಎದ್ದಿತು.

ಕೆಲವರು ‘ಹಾ ರಾಮ’ ಎಂದು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ‘ಹಾ ರಾಮನ ತಾಯಿಯೇ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ; ಅಂತಃಪುರದವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ರೋದಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಗೋಳಾಡಿದರು. ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತನಾದ ರಾಜನನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಇಬ್ಬರೂ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕರು ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲಾರದಂತೆ, ಧರ್ಮಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಪಾಶ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಅರ್ಹರಾದ, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಲ್ಲದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ‘ಬೇಗನೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು. ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸದಂತೆ, ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ತಂದೆತಾಯಿಯರ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಕರುವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಟ್ಟಿಯತ್ತ ಬರುವ ಹಸುವಿನಂತೆ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಥದತ್ತ ಓಡಿದಳು. ಹಸುವಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ತಾಯಿಯ ವಿವಶವಾದ ಪ್ರೀತಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನೋಡಿದ್ದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ನಿಲ್ಲಲಾರ, ನೋಡಬಾರದೆಂದೂ ಬಯಸನು. ಈ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲೇ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ — ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಕರು, ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿದ ಆನೆ, ಕರುವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಹಸು — ತಾಯಿ ಮಗನ ವಿಯೋಗವನ್ನೇ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವೃದ್ಧರಾದ ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಕಷ್ಟ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವಾಹನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾದರೂ ಅವರು ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೇ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಳುತ್ತಾ, ರಥದ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾ, ‘ರಾಮ ರಾಮ, ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರಿಗಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿದನು. ‘ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಲಾಡುವ ಅವಳ ಚಲನೆಯನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದೆಡೆ ರಾಜನು ‘ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದು ಕೂಗಿದನು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಘವನು ‘ಹೋಗು ಹೋಗು’ ಎಂದನು; ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನ ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಂತಾಯಿತು. ಆಗ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದರೂ ‘ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳು; ದೀರ್ಘವಾದ ವಿಳಂಬವು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಟ್ಟದ್ದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯೇ ಕಠೋರತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ತಂದೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೋಗುವುದೇ ಅನುಕಂಪವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನು ರಾಜನ ಸೇವಕ, ರಾಮನ ಸಾರಥಿ; ಇಬ್ಬರ ಆಜ್ಞೆಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸಾರಥಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ — ದೋಷ ನನ್ನದು, ನಿನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸಾರಥಿಯು ಆ ಜನರಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಈಗಾಗಲೇ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೇಗನೆ ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿದನು. ರಾಜನ ಜನರು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು, ಆದರೆ ಶೀಘ್ರವೇಗದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ — ದೇಹದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಮರಳಿದರು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋದರು. ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ‘ಯಾರು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಅವರನ್ನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ನೀತಿವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನವಾದ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬೆವರಿದ ದೇಹದಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಣ್ಣರೂಪನಾಗಿ, ದೀನನಾದ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು ಆ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಪುರದ ಮತ್ತು ನಗರದ ವಿಲಾಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಿದ್ಧಾಂತ — ಅತಿಯಾದ ಅನುಗಮನವು ವಿಯೋಗದುಃಖವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನಾದರೋ ಹಿಂದಿರುಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ತಬ್ಧನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ರಾಮದರ್ಶನದ ವೇಳೆ. ‘ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮೊದಲಾದವರೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತಿದ್ದರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൗസല്യ സീതയ്ക്ക് പാതിവ്രത്യം ഉപദേശിച്ചു, ദശരഥൻ വനവാസത്തിനു യോജിച്ച വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ വരുത്തുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൈകൂപ്പി ദീനരായി ദശരഥരാജാവിന്റെ കാൽതൊട്ടു വന്ദിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. കാൽതൊടലും പ്രദക്ഷിണവും — ഇതാണ് യാത്ര പുറപ്പെടുമ്പോൾ ശിഷ്ടന്മാരുടെ വിധി. അദ്ദേഹത്തോട് അനുവാദം വാങ്ങി, ധർമജ്ഞനായ രാഘവൻ ശോകത്താൽ മതിമറന്നിട്ടും സീതയോടൊപ്പം അമ്മയായ കൗസല്യയെ വന്ദിച്ചു; ശോകത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓർമ നഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. ജ്യേഷ്ഠനു തൊട്ടുപിന്നാലെ ലക്ഷ്മണനും ആദ്യം കൗസല്യയെ വന്ദിച്ച്, പിന്നെ സ്വന്തം അമ്മയായ സുമിത്രയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. ജ്യേഷ്ഠമാതാവ് ആദ്യം പൂജിക്കപ്പെടണം, സ്വന്തം അമ്മ പിന്നീട് — ഇതാണ് കുലമര്യാദ; ശോകവേളയിലും ലക്ഷ്മണൻ അതു ലംഘിക്കുന്നില്ല. വന്ദിക്കുന്ന മകനെ കണ്ട്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്ന അമ്മയായ സുമിത്ര മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ശിരസ്സിൽ മുകരുന്നത് അമ്മയുടെ സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ അടയാളമാണ്; അതിലൂടെത്തന്നെ അവർ മകനെ കാടിനു നൽകുന്നു. മൂന്നുപേരുടെയും ഈ ആചരണം കവി വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു, കാരണം തുടർന്നുള്ള സർഗം മുഴുവൻ വിയോഗത്തിന്റെ കഥയാണ്. ‘ദീനർ’ എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ മുഖങ്ങളുടെ മ്ലാനതയാണ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്, ധൈര്യഭംഗമല്ല.

സുമിത്ര വിലപിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവർ പറയുന്നു — ‘മകനേ, നീ വനവാസത്തിനായിത്തന്നെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവനാണ്, സുഹൃജ്ജനങ്ങളിൽ നന്നായി അനുരക്തനുമാണ്. ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ പോകുമ്പോൾ അവന്റെ കാര്യത്തിൽ അശ്രദ്ധ കാണിക്കരുത്. ഈ രാമൻ ആപത്തിലായാലും സമൃദ്ധിയിലായാലും രണ്ടിടത്തും ഇവനാണ് നിന്റെ ഗതി. പുരുഷൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വശത്തിൽ നിൽക്കുന്നു എന്നതാണ് ലോകത്തിൽ സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം. ഈ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ സനാതനമായ ആചാരം ഇതുതന്നെ — ദാനം, യാഗങ്ങളിൽ ദീക്ഷ, യുദ്ധങ്ങളിൽ ശരീരത്യാഗം; അതിനാൽ വനവാസവും കുലധർമത്തിന്റെ ഒരു അംഗംതന്നെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്ന, രാഘവനെ പ്രിയപ്പെടുന്ന ലക്ഷ്മണനോട് അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ‘പോവുക, പോവുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഒടുവിൽ അവർ പറഞ്ഞു — ‘രാമനെ ദശരഥനായി കരുതുക, ജനകപുത്രിയായ സീതയെ ഞാനായി കരുതുക, കാടിനെ അയോധ്യയായി കരുതുക; മകനേ, സുഖമായി പോവുക.’ ഈ വാക്കിലൂടെ അമ്മ വനവാസത്തെ നാടുകടത്തലിൽനിന്ന് തപോവാസമാക്കി മാറ്റുന്നു; സ്നേഹം ഇവിടെ ധർമത്തിലാണ് നിയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്, തടസ്സത്തിലല്ല. ഇതാണ് സുമിത്രയുടെ മാഹാത്മ്യം. കൗസല്യ മുമ്പ് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉപദേശിച്ചു, സുമിത്രയാകട്ടെ കരയാതെതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രണ്ട് അമ്മമാരുടെയും ഭേദം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്; അതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, വീരമാതാവ് ശോകം ഒളിപ്പിച്ച് മകനെ കർതവ്യത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു എന്ന്.

അപ്പോൾ വിനീതനും വിനയമറിയുന്നവനുമായ സുമന്ത്രൻ, മാതലി ഇന്ദ്രനോട് എന്നപോലെ, കൈകൂപ്പി കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹായശസ്സേ, രാജകുമാരാ, രഥത്തിൽ കയറുക, അങ്ങേക്കു മംഗളം. അങ്ങ് എവിടേക്കു പറയുന്നുവോ അവിടേക്ക് ഞാൻ വേഗം അങ്ങയെ എത്തിക്കും. പതിനാലു വർഷം അങ്ങ് കാട്ടിൽ വസിക്കണം; ദേവിയായ കൈകേയി നിർദേശിച്ച ആ വർഷങ്ങൾ ഇന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കേണ്ടതുണ്ട്.’ സാരഥിയുടെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ കാണാം — ഭക്തിയും കാലഗണനയുടെ വ്യക്തതയും. അയാൾ വിലപിക്കുന്നില്ല, കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, കർതവ്യം മാത്രം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മാതലിയോടുള്ള ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ സാരഥി സാധാരണക്കാരനല്ല, ദേവസാരഥിക്കു തുല്യനാണ് എന്നാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സുമന്ത്രൻ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ രാമന്റെ വിശ്വസ്തനായിത്തീരുന്നു. രഥം ഇവിടെ വനവാസത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ഉപാധിയാണ്; അതിൽ കയറുന്നതോടെയാണ് പുറപ്പാട് ഉറപ്പാകുന്നത്.

തുടർന്ന് സുന്ദരിയായ സീത സ്വയം അലങ്കരിച്ച്, ഹൃഷ്ടമായ മനസ്സോടെ സൂര്യതുല്യമായ ആ രഥത്തിൽ കയറി. ‘ഹൃഷ്ടമായ മനസ്സോടെ’ എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യമാണ് അവളുടെ ഹർഷത്തിനു കാരണം, വനവാസമല്ല. ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന അവൾക്ക് അമ്മായിയച്ഛനായ ദശരഥൻ വനവാസത്തിന്റെ വർഷങ്ങൾ എണ്ണി വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും നൽകിയിരുന്നു. അതുപോലെ സഹോദരന്മാർക്കായി ആയുധങ്ങളും കവചങ്ങളും, തുകലുറയോടുകൂടിയ ബലമുള്ള കൈക്കോട്ടും രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ ഒരുക്കിവച്ചിരുന്നു. തുടർന്ന് അഗ്നിതുല്യവും സ്വർണാലംകൃതവുമായ ആ രഥത്തിൽ രാമലക്ഷ്മണസഹോദരന്മാർ വേഗം കയറി. സീതയെ മൂന്നാമത്തവളായി കൂട്ടി അവർ കയറിയതു കണ്ട് സുമന്ത്രൻ, വായുവേഗത്തിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ള, ഉത്തമമായ അശ്വങ്ങളെ തെളിച്ച് രഥം മുന്നോട്ടോടിച്ചു. ഇവിടെ കവി വനവാസത്തിന്റെ സാമഗ്രികൾ മാത്രമാണ് വർണിക്കുന്നത് — രഥത്തിൽ ഭോഗോപകരണങ്ങളില്ല, ആയുധവും കവചവും കൈക്കോട്ടും മാത്രം. ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന പതിനാലു വർഷങ്ങളുടെ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവിടെ രക്ഷ ആവശ്യമാണ്, അധ്വാനം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതുമാണ്. സീത ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചതും വിശേഷിച്ച് ഓർക്കേണ്ടതാണ് — വധുവിന്റെ വേഷത്തിൽത്തന്നെയാണ് അവൾ കാട്ടിലേക്കു പോകുന്നത്, കാരണം പതിസേവയാണ് അവളുടെ വ്രതം. അമ്മായിയച്ഛൻ നൽകിയ വസ്ത്രങ്ങൾ പതിനാലു വർഷത്തേക്കു മതിയാകുന്നവയായിരുന്നു; ഇതിലൂടെ ദശരഥന്റെ വാത്സല്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം മരുമകളെയും മറക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ എല്ലാം ശേഖരിച്ച് രഥം പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രഥം അയോധ്യയുടെ അവസാനത്തെ ഉപകരണമാണ്; അതിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിയശേഷം അവർ കാൽനടയായിത്തന്നെ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കും. അശ്വങ്ങൾക്ക് വായുവേഗത്തോടുള്ള സാമ്യം യാത്രയുടെ വേഗത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അതുമൂലം പൗരന്മാരുടെ പിന്തുടരൽ വ്യർഥമാകുന്നു.

രാഘവൻ ദീർഘകാലത്തേക്കായി മഹാരണ്യത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ നഗരം മൂർച്ഛിച്ചു — സൈന്യവും മൂർച്ഛിച്ചു, ജനങ്ങളും. ആ നഗരം പരിഭ്രാന്തമായി കലങ്ങിമറിഞ്ഞു; മദിച്ചു കോപിച്ച ആനകളും, കുതിരകളുടെ ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കവും നിറഞ്ഞ് വലിയ ആരവമുള്ളതായി — ആനകൾ കോപിച്ചു, കുതിരകളുടെ ആഭരണങ്ങൾ കിലുങ്ങി, എല്ലായിടത്തും കോലാഹലം. തുടർന്ന് ബാലന്മാരും വൃദ്ധന്മാരുമടക്കം അത്യന്തം പീഡിതമായ ആ നഗരം, വെയിലേറ്റു തളർന്ന ജീവി വെള്ളത്തിനു നേരെ ഓടുന്നതുപോലെ, രാമന്റെ നേരെ ഓടിയടുത്തു. രാമദർശനം അവർക്ക് ദാഹശമനംപോലെയായിരുന്നു എന്ന് ഈ ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വശങ്ങളിലും പിന്നിലും തൂങ്ങിപ്പിടിച്ച്, അവനു നേരെ മുഖമുയർത്തി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാവരും പറഞ്ഞു — ‘സൂതാ, കുതിരകളുടെ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ചുനിർത്തുക, പതുക്കെ പതുക്കെ പോവുക; ഞങ്ങൾ രാമന്റെ മുഖം കാണട്ടെ, കാരണം ഇനി അതു ഞങ്ങൾക്കു കാണാൻ കിട്ടാത്തതാകും. ദേവഗർഭതുല്യനായ മകൻ കാട്ടിലേക്കു പോകുമ്പോഴും പിളരാത്ത രാമന്റെ അമ്മയുടെ ഹൃദയം നിശ്ചയമായും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതാണ്.’ നഗരവാസികളുടെ ശോകം ഇവിടെ വ്യക്തിപരം മാത്രമല്ല, നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഒരേ ശോകമായാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. കൗസല്യയുടെ ഹൃദയം ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതാണ് എന്ന വാക്ക് ആക്ഷേപമല്ല, അവരുടെ അസഹ്യമായ ദുഃഖത്തിന്റെ പരോക്ഷമായ സ്തുതിയാണ്. ‘ഞങ്ങൾ കാണട്ടെ’ എന്ന ബഹുവചനത്തിലൂടെ എല്ലാ പൗരന്മാരുടെയും ഒരേ അഭിലാഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പതുക്കെ പതുക്കെ പോവുക’ എന്ന പ്രാർഥന കരുണരസത്തെ ഉത്കർഷത്തിലെത്തിക്കുന്നു — പോക്ക് തടയാൻ അവർക്കു കഴിയില്ല, താമസം മാത്രമേ അവർ യാചിക്കുന്നുള്ളൂ. ഇത്രകൊണ്ട് കവി അയോധ്യയുടെ രാമാനുരാഗം സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇതേ അനുരാഗം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ഭരതന്റെ വരവിൽ വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു.

പൗരന്മാർ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘വൈദേഹി കൃതകൃത്യയാണ്, കാരണം അവൾ നിഴൽപോലെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു; ധർമത്തിൽ രമിക്കുന്ന അവൾ, സൂര്യപ്രഭ മേരുവിനെ വിട്ടുപോകാത്തതുപോലെ, അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല. ഹോ ലക്ഷ്മണാ, നീയും സിദ്ധാർഥനാണ്, കാരണം എപ്പോഴും പ്രിയം പറയുന്ന, ദേവതുല്യനായ ജ്യേഷ്ഠനെ നീ പരിചരിക്കാൻ പോകുന്നു. നിന്റെ ഈ ബുദ്ധി മഹത്താണ്, ഈ അഭ്യുദയം മഹത്താണ്; നീ ഇവനെ അനുഗമിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെ നിന്റെ സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള മാർഗം.’ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ഉയർന്നുവന്ന കണ്ണീർ അടക്കാൻ അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല; പ്രിയനായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനെ ജനങ്ങൾ പിന്തുടർന്നു. ഇവിടെ സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ത്യാഗം ലോകംതന്നെ പ്രശംസിക്കുന്നു — കവി സ്വയം സ്തുതിക്കുന്നില്ല, നഗരത്തിന്റെ വായിലൂടെ സ്തുതിക്കുന്നു. നിഴലിന്റെയും മേരുവിലെ പ്രഭയുടെയും രണ്ട് ഉപമകളും അവിയോഗത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘സിദ്ധാർഥൻ’, ‘കൃതകൃത്യ’ എന്നീ പദങ്ങളിലൂടെ ത്യാഗംതന്നെയാണ് പുരുഷാർഥസിദ്ധി എന്ന ശാസ്ത്രാർഥം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നഗരത്തിന്റെ ഈ സ്തുതി ശോകത്തിനിടയിലും വിവേകം കാണിക്കുന്നു. ‘ധർമത്തിൽ രമിക്കുന്ന അവൾ വിട്ടുപോകുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സീതയുടെ അനുഗമനം വെറും സ്നേഹമല്ല, ധർമാനുഷ്ഠാനമാണ് എന്ന് ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ ദീനരായ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ദീനചിത്തനായ രാജാവ് ‘പ്രിയപ്പെട്ട മകനെ ഞാൻ കാണും’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭവനത്തിൽനിന്ന് പുറത്തിറങ്ങി. മുന്നിൽ കരയുന്ന സ്ത്രീകളുടെ വലിയ നിലവിളി അദ്ദേഹം കേട്ടു — വലിയൊരു കൊമ്പനാന ബന്ധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ പിടിയാനകളുടെ നിലവിളിപോലെയായിരുന്നു അത്. ഈ ഉപമ രാജകുലത്തിന്റെ ബന്ധനംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കൂട്ടത്തലവൻ പിടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ കൂട്ടം ആശ്രയമില്ലാത്തതാകുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീമാനായ കാകുത്സ്ഥൻ, അച്ഛൻ, പൗർണമിയിൽ ഗ്രഹണം ബാധിച്ച പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ തളർന്നവനായി ശോഭിച്ചു. ഇതെല്ലാം കണ്ടിട്ടും അചിന്ത്യാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ ‘വേഗം ഓടിക്കുക’ എന്ന് സൂതനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഒരു വശത്ത് രാമൻ സൂതനോട് ‘പോവുക’ എന്നു പറഞ്ഞു, മറുവശത്ത് ജനങ്ങൾ ‘നിൽക്കുക’ എന്നും; വഴിയിൽ ഇരുവശത്തുനിന്നും പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട സൂതന് രണ്ടും ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇതാണ് സുമന്ത്രന്റെ ധർമസങ്കടത്തിന്റെ ആദ്യസൂചന, അത് തുടർന്ന് ‘രണ്ടു ചക്രങ്ങൾക്കിടയിൽ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാജാവ് പുറത്തിറങ്ങുമ്പോൾ ‘ഞാൻ കാണും’ എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്കു മാത്രമേ പറഞ്ഞുള്ളൂ; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ ചിന്തയും മകനെ കാണുക എന്നതിൽ മാത്രം ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നറിയാം. രാമന്റെ പെരുമാറ്റമാകട്ടെ വിപരീതമാണ് — അച്ഛനെ കണ്ടിട്ടും അദ്ദേഹം രഥത്തിനു വേഗം കൂട്ടുന്നു, കാരണം താമസം ഇരുവരുടെയും ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ. ഗ്രഹണബാധിതചന്ദ്രന്റെ ഉപമയിലൂടെ രാജാവിന്റെ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴും ഉണ്ട്, എന്നാൽ അതു മറയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു.

മഹാബാഹുവായ രാമൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ പൗരജനങ്ങളുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് വീണ കണ്ണീരിൽ കുതിർന്ന് നിലത്തെ പൊടി അടങ്ങി — രഥത്തിന്റെ പൊടിപോലും കണ്ണീരാൽ ശമിച്ചു എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ അളവ് പറയപ്പെടുന്നു. രാഘവന്റെ പുറപ്പാടിൽ ആ നഗരം കരച്ചിലും കണ്ണീരുംകൊണ്ട് തളർന്ന്, ഹാഹാകാരം മുഴക്കി, ബോധമറ്റ്, അത്യന്തം പീഡിതമായി. മത്സ്യങ്ങളുടെ ഇളക്കത്താൽ ചലിക്കുന്ന താമരകളിൽനിന്ന് വെള്ളം ഇറ്റുവീഴുന്നതുപോലെ, സ്ത്രീകളുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ആയാസംകൊണ്ടുണ്ടായ കണ്ണീർ ഒഴുകി; താമരകളിൽനിന്ന് ജലബിന്ദുക്കൾ വീഴുന്നതുപോലെ കണ്ണീർ വീണു. ഒരേ ചിത്തത്തോടെയിരിക്കുന്ന നഗരത്തെ കണ്ട് ശ്രീമാനായ നൃപതി ദുഃഖത്താൽ, വേരറ്റ മരംപോലെ, നിലംപതിച്ചു. അപ്പോൾ അതീവദുഃഖിതനായി തളർന്നുവീഴുന്ന രാജാവിനെ കണ്ട് രാമന്റെ പിന്നിൽ ജനങ്ങളുടെ ഹലഹലാശബ്ദം ഉയർന്നു. നഗരത്തിന്റെയും രാജാവിന്റെയും ശോകം ഇവിടെ ഒന്നായിത്തീരുന്നു; രാജാവ് നഗരത്തിന്റെ വേരാണ്, അതു മുറിഞ്ഞാൽ നഗരവും വീഴുന്നു എന്നാണ് ധ്വനി. ഇവിടെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ നാല് ഉപമകൾ വഹിക്കുന്നു — കണ്ണീരാൽ ശമിച്ച പൊടി, ബോധമറ്റ നഗരം, താമരകളിൽനിന്ന് ഇറ്റുവീഴുന്ന ജലം, വേരറ്റ മരം. ഇവയിലൂടെ കവി ക്രമമായി വഴിയിൽനിന്ന് നഗരത്തിലേക്കും, നഗരത്തിൽനിന്ന് സ്ത്രീകളിലേക്കും, സ്ത്രീകളിൽനിന്ന് രാജാവിലേക്കും ദൃഷ്ടി നയിക്കുന്നു. ‘ഏകചിത്തഗതം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അയോധ്യ മുഴുവൻ ഒരൊറ്റ ചിത്തത്തോടെ ചേർന്നിരുന്നു, ആ ചിത്തം രാമനിൽത്തന്നെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അത്തരമൊരു നഗരത്തെ കണ്ട് രാജാവ് തന്റെ അപരാധംതന്നെ ഓർക്കുന്നു, അതിനാൽ വീഴുന്നു. ഹലഹലാശബ്ദം രാജാവിന്റെ വീഴ്ചയുടെ പ്രതിധ്വനിപോലെ രാമന്റെ പിന്നിൽ ഉയർന്നു.

ചിലർ ‘ഹാ രാമാ’ എന്നും, മറ്റുചിലർ ‘ഹാ രാമമാതാവേ’ എന്നും നിലവിളിക്കുന്നു; അന്തഃപുരസമൃദ്ധിയോടെ നിലവിളിക്കുന്ന രാജാവിനെക്കുറിച്ച് അവർ വിലപിച്ചു. പിന്തിരിഞ്ഞു നോക്കിയ രാമൻ, വിഷണ്ണനും ഭ്രാന്തചിത്തനുമായ രാജാവിനെയും അമ്മയെയും — ഇരുവരെയും — വഴിയിൽ പിന്തുടർന്നു വരുന്നതായി കണ്ടു. കയറിൽ കെട്ടപ്പെട്ട കുതിരക്കുട്ടിക്ക് അമ്മയെ കാണാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ധർമപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം അവരെ നേരിട്ടു നോക്കിയില്ല. ഇവിടെ ‘ധർമപാശം’ എന്ന പദമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — രാമൻ സ്നേഹത്താലല്ല ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, അച്ഛന്റെ സത്യം രക്ഷിക്കുക എന്നതിനാലാണ്. വാഹനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ അർഹരും ദുഃഖത്തിന് അർഹരല്ലാത്തവരും സുഖം ശീലിച്ചവരുമായ ആ രണ്ടുപേരും കാൽനടയായി വരുന്നതു കണ്ട് അദ്ദേഹം ‘വേഗം പോവുക’ എന്ന് സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. തോട്ടികൊണ്ടു കുത്തപ്പെട്ട ആന അതു സഹിക്കാത്തതുപോലെ, പുരുഷവ്യാഘ്രനായ അദ്ദേഹത്തിന് അച്ഛന്റെയും അമ്മയുടെയും ദുഃഖപൂർണമായ ആ കാഴ്ച സഹിക്കാനായില്ല. കിടാവിനെ കെട്ടിയിട്ടിരിക്കുന്ന പശു കിടാവിനെ ഓർത്ത് തൊഴുത്തിലേക്ക് ഓടിവരുന്നതുപോലെ രാമമാതാവായ കൗസല്യ രഥത്തിനു നേരെ ഓടി. പശുവിന്റെ ഉപമയിലൂടെ അമ്മയുടെ വിവശമായ സ്നേഹം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പിന്തിരിഞ്ഞു നോക്കിയ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ പിന്നിലേക്കുള്ള നോട്ടം പറയപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന് നിൽക്കാനും കഴിയുന്നില്ല, നോക്കാതിരിക്കാനും ആഗ്രഹമില്ല. ഈ ദ്വന്ദ്വത്തിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം പ്രകാശിക്കുന്നത്. മൂന്ന് ഉപമകളിലൂടെ — കയറിൽ കെട്ടിയ കുതിരക്കുട്ടി, തോട്ടികൊണ്ടു കുത്തിയ ആന, കിടാവിനെ കെട്ടിയിട്ട പശു — കവി അമ്മയുടെയും മകന്റെയും വിയോഗത്തെ മൂന്നു വിധത്തിൽ കാണിക്കുന്നു. ‘കാൽനടയായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വൃദ്ധരായ അച്ഛനമ്മമാരുടെ കഷ്ടപ്പാട് പറയപ്പെടുന്നു; വാഹനത്തിന് അർഹരായിട്ടും അവർ കാലുകൊണ്ട് ഓടുന്നു. ഈ ദൃശ്യം രാമന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു, അതിനാൽ അദ്ദേഹം സാരഥിയെ ധൃതിപ്പെടുത്തുന്നു.

കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രഥത്തിനു പിന്നാലെ ഓടുന്ന, ‘രാമാ രാമാ, ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്ന, രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയ്ക്കും വേണ്ടി കണ്ണീരൊഴുക്കുന്ന, നൃത്തം ചെയ്യുന്നവളെപ്പോലെ ചലിക്കുന്ന അമ്മയെ അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി. ‘നൃത്തം ചെയ്യുന്നവളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ശോകത്താൽ അങ്ങുമിങ്ങും ഉലയുന്ന ഗതിയെയാണ് ചിത്രീകരിക്കുന്നത്. ഒരു വശത്ത് രാജാവ് ‘നിൽക്കുക’ എന്നു നിലവിളിച്ചു, മറുവശത്ത് രാഘവൻ ‘പോവുക, പോവുക’ എന്നും; അപ്പോൾ സുമന്ത്രന്റെ മനസ്സ് രണ്ടു ചക്രങ്ങൾക്കിടയിൽപ്പെട്ടതുപോലെയായി. അപ്പോൾ രാമൻ അയാളോടു പറഞ്ഞു — ‘ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടാലും നീ രാജാവിനോട് ‘ഞാൻ കേട്ടില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞാൽ മതി; ദുഃഖം ദീർഘമായി നീട്ടുന്നത് ഏറ്റവും പാപകരമാണ്.’ ഇവിടെ രാമന്റെ കരുണതന്നെ കഠോരതയായി പ്രകാശിക്കുന്നു — അച്ഛന്റെ ശോകം നീട്ടാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അതിനാൽ വേഗം പോകുന്നതുതന്നെയാണ് അനുകമ്പ എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. സുമന്ത്രന്റെ അവസ്ഥയാണ് ഇവിടെ ഏറ്റവും കരുണം — അയാൾ രാജാവിന്റെ ഭൃത്യനും രാമന്റെ സാരഥിയുമാണ്; ഇരുവരുടെയും ആജ്ഞകൾ പരസ്പരവിരുദ്ധമാണ്. രാമന്റെ വാക്ക് സാരഥിയെ രക്ഷിക്കാൻ വേണ്ടിയുമാണ് — ദോഷം എനിക്കാണ്, നിനക്കല്ല എന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാമന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചുകൊണ്ട് സാരഥി ആ ജനങ്ങളോട് യാത്ര പറഞ്ഞ്, പോയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന കുതിരകളെ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ തെളിച്ചു. രാജാവിന്റെ ആളുകൾ രാമനെ മനസ്സാ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് മടങ്ങി, എന്നാൽ അതിവേഗമുള്ള മനസ്സുകൊണ്ട് ആ മനുഷ്യരാരും മടങ്ങിയില്ല — ശരീരംകൊണ്ടു മാത്രം അവർ മടങ്ങി, മനസ്സുകൊണ്ടാകട്ടെ രാമനോടൊപ്പം പോയി. അപ്പോൾ അമാത്യന്മാർ ദശരഥമഹാരാജാവിനോട് ‘വീണ്ടും മടങ്ങിവരണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെ ദൂരത്തോളം അനുഗമിക്കരുത്’ എന്ന നീതിവാക്യം പറഞ്ഞു. എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ചേർന്ന അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വിയർത്ത ശരീരത്തോടെ, അതീവ വിഷണ്ണരൂപനായി, ദീനനായ രാജാവ് ഭാര്യമാരോടൊപ്പം അവിടെത്തന്നെ നിന്ന് ആ മകനെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം രാമന്റെ പുറപ്പാട് പൂർത്തിയാക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അന്തഃപുരത്തിന്റെയും നഗരത്തിന്റെയും വിലാപം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അമാത്യന്മാരുടെ വാക്ക് നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തമാണ് — അധികമായ അനുഗമനം വിയോഗദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ. രാജാവാകട്ടെ മടങ്ങുന്നുമില്ല, അനുഗമിക്കുന്നുമില്ല; അദ്ദേഹം അവിടെത്തന്നെ സ്തബ്ധനായി നിൽക്കുന്നു. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ രാമദർശനവേള. ‘ഭാര്യമാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൗസല്യ മുതലായവരും അവിടെത്തന്നെ നിന്നിരുന്നു എന്നറിയാം.

In the previous sarga Kausalyā had taught Sītā the dharma of a devoted wife, and Daśaratha had had clothes and ornaments brought for the years in the forest. Now Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa, with folded hands and sorrowful faces, clasped King Daśaratha's feet and walked round him in reverence; clasping the feet and circling are the proper form for the well-bred at a leave-taking. Having taken his father's leave, Rāghava, who knew dharma, though his mind was clouded with grief, saluted his mother Kausalyā together with Sītā; grief had not made him forget what was due. Right after his brother, Lakṣmaṇa too first saluted Kausalyā and then clasped the feet of his own mother Sumitrā. The eldest mother is honoured first and one's own mother after: that is the family's rule, and Lakṣmaṇa did not break it even in that hour of grief. Seeing her son bow to her, Sumitrā, weeping and wishing him well, kissed the mighty-armed Lakṣmaṇa on the head and spoke to him. Kissing the head is the ancient sign of a mother's love, and with it she gave her son to the forest. The sorrowful faces show that their faces were clouded, not that their courage had failed.

Sumitrā did not lament; she gave counsel. "My child," she said, "you were born for this life in the forest, and you love your own people deeply. When your brother Rāma goes, do not be careless of him. Whether he meets misfortune or prosperity, blameless one, he is your only path. It is the dharma of good people in this world that a man should obey his elder brother. And this is the ancient custom of our Ikṣvāku house: giving, consecration for sacrifice, and giving up one's body in battle." So even the forest life was part of the family's dharma. Having said this to Lakṣmaṇa, who was resolute and loved Rāghava, she said to him again and again, "Go, go." And finally: "Think of Rāma as Daśaratha, think of Janaka's daughter Sītā as me, think of the forest as Ayodhyā. Go, my child, and be happy." With these words his mother turned exile into a dwelling for austerity; her love was put to the service of dharma, not used to hold him back, and that is Sumitrā's greatness. Kausalyā had wept as she gave her counsel; Sumitrā gave hers without weeping, and the difference between the two mothers is plain. By it the poet shows that a hero's mother hides her grief and sets her son to his duty.

Then Sumantra, modest and versed in courtesy, spoke to Kākutstha with folded hands, as Mātali, the charioteer of the gods, speaks to Indra. "Mount the chariot, illustrious prince, and may all go well with you. I will take you quickly wherever you tell me. You are to live fourteen years in the forest; the years the queen has laid down must begin to be counted from today." Two things show in the charioteer's words, devotion and a clear reckoning of time. He did not lament or blame Kaikeyī; he simply reminded Rāma of what had to be done. The comparison with Mātali shows that he was no ordinary charioteer but the equal of the gods' own, which is why in this book Sumantra becomes the one Rāma trusts. The chariot is the first means of the exile, and mounting it makes the departure certain.

Then lovely Sītā, wearing her ornaments, mounted that chariot bright as the sun with a glad heart. "With a glad heart" is worth pondering: the cause of her joy was being with her husband, not the forest. Her father-in-law had counted the years of the exile and given her, as she followed her husband, clothes and ornaments to last them all. In the same way the brothers' weapons and armour, and the leather-covered basket and the spade, were stowed in the chariot. Then the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa quickly mounted the chariot, which shone like fire and was adorned with gold. Seeing the three of them aboard, with Sītā as the third, Sumantra urged on those fine horses, swift as the wind, and set the chariot moving. Here the poet describes the equipment of the exile: no instruments of pleasure in the chariot, but weapons, armour and a spade, signs of what the fourteen years would be, years in which protection would be needed and toil could not be avoided. Sītā's wearing her ornaments is especially worth remembering: she went to the forest dressed as a bride, for serving her husband was her vow. The clothes her father-in-law gave were enough for fourteen years, which shows Daśaratha's tenderness, for he did not forget even his daughter-in-law. The chariot was the last thing of Ayodhyā; once they stepped down from it they would walk the forest on foot. And the horses' wind-like speed shows how fast they went, so that the citizens' following was in vain.

When Rāghava had set out for the great forest for so long a time, a faintness fell on the city; the troops and the people alike were stunned. The city was in uproar and confusion, its rutting elephants enraged, the harness of the horses jingling, everywhere a great din. Then the whole city, young and old, in extreme distress, ran after Rāma as a creature tormented by heat runs to water; the image suggests that the sight of Rāma was like the quenching of their thirst. Clinging to the sides and back of the chariot, their faces turned up to him and wet with tears, they all cried out loudly: "Driver, hold in the horses' reins, go slowly, slowly; let us see Rāma's face, for soon it will be hard for us to see. Surely the heart of Rāma's mother is made of iron, since it does not break when a son like a child of the gods goes to the forest." The grief described here is not one person's but the single grief of the whole city. Calling Kausalyā's heart iron is not a reproach but an indirect tribute to her unbearable sorrow. And "go slowly, slowly" heightens the pathos: they could not stop his going, they could only beg for a little delay. So the poet proves Ayodhyā's love for Rāma, the same love that will shine out again in later sargas when Bharata comes.

The townspeople went on: "Vaidehī has fulfilled her purpose, for she follows her husband like his shadow; devoted to dharma, she does not leave him, as the sun's light does not leave Mount Meru. And you, Lakṣmaṇa, have gained your end too, for you will serve a brother who is like a god and always speaks kindly. Great is your understanding, great your good fortune; following him is your very road to heaven." As they spoke they could not hold back their tears, and they walked on after the beloved delight of the Ikṣvākus. Here Sītā's and Lakṣmaṇa's self-sacrifice is praised by the people themselves; the poet praises them not in his own voice but through the city's. The images of the shadow and of Meru's light both speak of never being parted. Calling them fulfilled and successful carries the teaching that renunciation is itself the achievement of life's aim, and this praise shows the city's good sense even in grief. And "devoted to dharma, she does not leave him" makes it clear that Sītā's following him was not love alone but the practice of dharma.

Then the king, himself downcast and surrounded by his grieving women, came out of the palace saying, "I will see my dear son." Ahead of him he heard the loud wailing of the weeping women, like the trumpeting of cow-elephants when the great bull of the herd has been captured; the image suggests the captivity of the royal house, for when the leader of the herd is caught, the herd is left without shelter. At that moment his father, the glorious Kākutstha, looked like the full moon overtaken by an eclipse. Yet seeing all this, Daśaratha's son Rāma, whose mind no one could fathom, urged the charioteer on: "Drive quickly." Rāma told the charioteer to go, and the people told him to stop, and pressed both ways on the road, the charioteer could do neither. This is the first sign of Sumantra's dilemma, which will soon be described again with the image of being caught between two wheels. As the king came out he said only one thing, "I will see", which shows that all his thought was bound up in seeing his son. Rāma did the opposite: seeing his father, he hurried the chariot on, because delay would only increase the pain for both. And the eclipsed moon suggests that the king's splendour still existed, but was covered over.

As the mighty-armed Rāma went out, the dust of the road was laid by the tears falling from the townspeople's eyes, an exaggeration that measures the depth of their grief. At Rāghava's departure the city was worn out with weeping, full of cries of woe, senseless and utterly stricken. Tears of distress streamed from the women's eyes as water spills from lotuses shaken by fish stirring beneath them. Seeing the whole city of one mind, the glorious king fell to the ground in his grief like a tree cut at the root. Then, seeing the king sink down in great pain, the people behind Rāma raised a great tumult. The grief of the city and of the king became one here: the king is the root of the city, and when he is cut down the city falls too. These four verses carry four images, the dust laid by tears, the senseless city, water spilling from lotuses and the tree cut at the root, by which the poet leads our eye from the road to the city, from the city to the women, and from the women to the king. "Of one mind" is important: all Ayodhyā shared a single mind, and that mind was fixed on Rāma. Seeing such a city, the king remembered his own fault and fell, and the tumult rose behind Rāma like an echo of the king's fall.

Some cried "Alas, Rāma!", others "Alas, Rāma's mother!", and they lamented over the king, who cried aloud with all his household. Looking back, Rāma saw the king, dejected and bewildered, and his mother, both following him along the road. Like a colt tied with a rope that cannot look at its mother, bound by the rope of dharma he could not look at them openly. The "rope of dharma" is the heart of the sarga: Rāma was bound not by affection but by the duty of keeping his father's word true. Seeing the two of them on foot, who deserved a carriage, who had never known sorrow and were used to comfort, he urged the charioteer: "Go quickly." That tiger among men could not bear the painful sight of his father and mother, as an elephant cannot bear the goads that drive it. And Rāma's mother Kausalyā ran after the chariot, like a cow running home to her tethered calf. The image of the cow shows a mother's helpless love. Rāma looked back: he could neither stop nor bear not to look, and in that conflict the depth of his character shines out. With three images, the tethered colt, the goaded elephant and the cow with her tethered calf, the poet shows the parting of mother and son three times over. That his aged parents were on foot, though they deserved carriages, shows their suffering, and that sight broke Rāma's heart, which is why he hurried the charioteer.

Again and again he looked at his mother, weeping and running after the chariot, crying "Rāma, Rāma! Alas, Sītā! Alas, Lakṣmaṇa!", shedding tears for Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā, and seeming almost to dance in her grief; the image paints her stumbling this way and that. On one side the king cried "Stop!", on the other Rāghava said "Go on, go on!", and Sumantra felt as though caught between two wheels. Then Rāma told him: "If the king reproaches you, you can tell him you did not hear. To draw this out is the worst kind of pain." Here Rāma's compassion shows itself as firmness: he did not want to prolong his father's grief, and thought that going quickly was itself a kindness. Sumantra's position is the most pitiable of all: he was the king's servant and Rāma's charioteer, and the two orders contradicted each other. Rāma's words were meant to protect the charioteer: the fault would be his own, not Sumantra's.

Doing as Rāma said, the charioteer took leave of the crowd and drove the horses, already moving, faster still. The king's people walked round Rāma in reverence and turned back, but though their bodies turned back, their swift minds did not; in spirit they went on with Rāma. Then the ministers said to the great king Daśaratha, "One whom you wish to see return should not be followed far." Hearing their words, which were wise in every way, the wretched king, bathed in sweat and the very picture of dejection, stood there with his wives, gazing after his son. So this sarga completes Rāma's departure, and the next describes the lament of the inner palace and the city. The ministers' words are a maxim of statecraft: following too far only increases the pain of parting. The king neither turned back nor went on; he stood there frozen, and that was his last sight of Rāma. "With his wives" tells us that Kausalyā and the others stood there too.