पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः पितरं कौसल्यायाः विषये अभ्यर्थितवान्। तत् रामस्य वचः श्रुत्वा, तं च मुनिवेषधरं समीक्ष्य, भार्याभिः सह राजा दशरथः विगतचेतनः अभवत्। दुःखेन संतप्तः सः राघवं प्रति दृष्टिम् अपि न अक्षिपत् — न च एनम् अभिसम्प्रेक्ष्य किमपि प्रत्यभाषत; दुर्मनाः सः मौनम् एव आश्रितवान्। मुहूर्तम् इव असंज्ञः भूत्वा, दुःखितः सः महीपतिः रामम् एव अनुचिन्तयन् विललाप। अत्र कविः त्रीन् क्रमान् दर्शयति — प्रथमं दर्शनासामर्थ्यम्, ततः वचनासामर्थ्यम्, अन्ते च संज्ञानाशः। यः राजा पूर्वं सभायां गम्भीरस्वरेण नृपान् संबोधितवान्, सः एव इदानीं पुत्रं द्रष्टुम् अपि न शक्नोति। वेषपरिवर्तनम् एव तस्य सर्वाधिकं प्रहारः, यतः तेन वनवासः कल्पनामात्रात् प्रत्यक्षतां गतः। ‘सभार्यः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् केवलं राजा न, अपि तु सर्वाः राज्ञ्यः अपि तत्र एव मूर्च्छिताः; शोकः एकस्य न, अपि तु समग्रस्य अन्तःपुरस्य।

संज्ञां लब्ध्वा राजा विलपति — ‘मन्ये, मया पूर्वं बह्व्यः धेनवः विवत्साः कृताः, प्राणिनः वा हिंसिताः; तस्मात् एव इदं फलं मां प्राप्तम्। किन्तु अनागते काले देहात् जीवितं न च्यवति; अन्यथा कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मम मृत्युः कथं न स्यात्? यः अहं पावकसंकाशं पुत्रं सूक्ष्मे वसने विहाय तापसाच्छादं धृतवन्तं पुरतः स्थितं पश्यामि, सः अहं जीवामि इति एव आश्चर्यम्। एकस्याः कैकेय्याः कृते एव अयं सर्वः जनः खिद्यते — या स्वार्थे प्रयतमाना इमां निकृतिम् (शाठ्यम्) आश्रित्य स्थिता।’ एवम् उक्त्वा बाष्पेण विहतेन्द्रियः सः ‘राम’ इति सकृत् एव उक्त्वा पुनः व्याहर्तुं न शशाक। ‘विवत्साः धेनवः’ इति दृष्टान्तः अत्यन्तं मार्मिकः — यत् दुःखं सः अन्येभ्यः दत्तवान् इति मन्यते, तत् एव इदानीं स्वयम् अनुभवति। ‘निकृतिः’ इति शाठ्यं कपटं च; वरद्वयस्य याचनम् एव राजा कपटम् इति व्यपदिशति, यतः तत् स्नेहस्य आश्रयेण एव कृतम् आसीत्। ‘राम’ इति एकम् एव पदम् उक्त्वा तस्य वाक् अवरुद्धा — एतावता एव कविः तस्य अवस्थां पर्याप्तं दर्शयति। पूर्वजन्मकर्मणः एषा कल्पना राज्ञः शान्तिहेतुः न, अपि तु आत्मदण्डनस्य एव अन्यत् रूपम्।

मुहूर्तात् संज्ञां प्रतिलभ्य एव सः महीपतिः अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां सुमन्त्रम् अब्रवीत् — ‘औपवाह्यं रथं हयोत्तमैः युक्त्वा त्वम् आयाहि; इमं महाभागम् इतः जनपदात् परं प्रापय।’ ततः सः कटुं सत्यम् उद्घाटयति — ‘एवं मन्ये, गुणवतां गुणानाम् इदम् एव फलम् उच्यते, यत् साधुः वीरः पित्रा मात्रा च वनं निर्वास्यते।’ एषा उक्तिः अस्य सर्गस्य तीक्ष्णतमं वाक्यम् — राजा स्वयम् एव स्वस्य कर्मणः निन्दां करोति, ‘मात्रा’ इति पदेन कैकेयीम् अपि समावेशयति। राज्ञः वचनम् आज्ञाय शीघ्रविक्रमः सुमन्त्रः अश्वैः अलंकृतं रथं योजयित्वा तत्र आययौ। ततः सः सूतः अञ्जलिं कृत्वा राजपुत्राय निवेदितवान् — ‘परमवाजिभिः युक्तः कनकभूषितः रथः सज्जः’ इति। कर्मणा एव प्रस्थानस्य क्षणः समीपम् आगतः। ‘इतः जनपदात् परं प्रापय’ इति आज्ञायां राज्ञः द्विविधः भावः — एकतः पुत्रस्य निर्वासनम्, अन्यतः च तस्य सुखेन गमनस्य चिन्ता। रथः न बन्धनस्य साधनम्, अपि तु अन्तिमः पितृस्नेहस्य उपहारः।

ततः देशकालज्ञः, सर्वतः शुचिः च राजा वित्तसंचये व्यापृतं कोषाध्यक्षं सत्वरम् आहूय निश्चितं वचनम् उवाच — ‘वैदेह्याः कृते वरार्हाणि वासांसि महान्ति भूषणानि च एतानि वर्षाणि संख्याय क्षिप्रम् आनय।’ अर्थात् चतुर्दशानां वर्षाणां गणनया एव तानि दातव्यानि। नरेन्द्रेण एवम् उक्तः सः कोशगृहं गत्वा सर्वम् आहृत्य क्षिप्रम् एव सीतायै प्रायच्छत्। वनं प्रस्थिता सुजाता वैदेही तैः विचित्रैः विभूषणैः स्वानि सुजातानि गात्राणि भूषयामास। सुविभूषिता सा तत् वेश्म व्यराजयत — यथा काले उद्यतस्य अंशुमतः विवस्वतः प्रभा खं व्यराजयति। अत्र विरोधः स्पष्टः — या वल्कलं धारयितुम् उद्यता आसीत्, सा एव इदानीं सर्वालङ्कारैः भूषिता; वसिष्ठस्य आज्ञा एव फलिता। किन्तु एषा शोभा क्षणिका, यतः प्रस्थानम् एव अग्रे। ‘सर्वतः शुचिः’ इति पदं गीताप्रेस-भाष्ये ‘इहलोकात् परलोकात् च अनृणः’ इति व्याख्यातम् — अर्थात् ऋणत्रयात् मुक्तः। तथापि सः पुत्रम् एव निर्वासयति; एषः एव विधेः विपर्यासः। सीतायाः अलङ्कारः अत्र न विलासाय, अपि तु श्वश्रूणां गुरोः च आज्ञायाः पालनाय एव।

श्वश्रूः कौसल्या ताम् उभाभ्यां भुजाभ्यां परिष्वज्य, कदापि कृपणम् अनाचरन्त्याः मैथिल्याः मूर्ध्नि उपाघ्राय वचनम् अब्रवीत् — ‘अस्मिन् सर्वलोके याः स्त्रियः प्रियैः सततं सत्कृताः अपि विनिपातगतं भर्तारं न अनुमन्यन्ते, ताः असत्यः। एषः एव नारीणां स्वभावः — पुरा सुखम् अनुभूय, अल्पाम् अपि आपदं प्राप्य ताः दुष्यन्ति, प्रजहति च। असत्यशीलाः, विकृताः, दुर्गाः (दुष्टानुगामिन्यः), सदा अहृदयाः, असत्यः, पापसंकल्पाः, क्षणमात्रविरागिण्यः च ताः।’ श्वश्र्वाः एषः उपदेशः न सीतायाः शङ्कया प्रवृत्तः; प्रथमं सा लोकस्य दोषान् दर्शयति, यतः अग्रे प्रतिपक्षेण साध्वीनां धर्मः उज्ज्वलतरः भवेत्। एषा एव शास्त्रीया पद्धतिः — पूर्वपक्षं स्थापयित्वा सिद्धान्तः कथ्यते। ‘कृपणम् अनाचरन्तीम्’ इति पदेन कविः सीतायाः धैर्यं स्तौति — सा न रोदिति, न याचते, न च दैन्यं दर्शयति; श्वश्र्वाः स्नेहः अपि तत् एव कारणम्। अत्र ‘असत्यः’ इति शब्दः असाध्वीः स्त्रियः बोधयति, न तु मिथ्यावादिनीः केवलम्।

‘स्त्रीणां हृदयं न कुलेन गृह्यते, न कृतेन उपकारेण, न विद्यया, न दत्तेन दानेन, न अपि संग्रहेण — यतः ताः अनित्यहृदयाः। किन्तु याः साध्व्यः शीले, सत्ये, श्रुते च स्थिताः, तासां स्त्रीणां परमं पवित्रम् एकः पतिः एव विशिष्यते — सः एव सर्वेभ्यः देवेभ्यः अधिकः।’ ततः सा उपसंहरति — ‘अतः त्वया वनं प्रव्राजितः मम पुत्रः न अवमन्तव्यः; निर्धनः वा सधनः वा, एषः एव तव दैवतम्।’ अत्र कौसल्यायाः वात्सल्यं च शङ्का च उभे दृश्येते — सा पुत्रस्य दारिद्र्यं जानाति, तत् एव च ‘निर्धनः वा सधनः वा’ इति पदेन सूचयति। वनवासे राजपुत्रः याचकवत् जीविष्यति; तदा अपि पत्न्या तस्य गौरवं न ह्रसितव्यम् — एषः एव उपदेशस्य सारः। ‘न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि संग्रहः’ इति पञ्चवारं निषेधेन कविः वाक्यस्य वेगं वर्धयति; ततः ‘साध्वीनां तु’ इति तुशब्देन प्रतिपक्षः स्थाप्यते।

तस्याः धर्मार्थसंहितं वचनं विज्ञाय सीता श्वश्रूम् अभिमुखे स्थिता कृताञ्जलिः इदम् उवाच — ‘आर्या यत् माम् अनुशास्ति, तत् सर्वम् एव अहं करिष्यामि। भर्तुः विषये यथा वर्तितव्यम्, तत् अहम् अभिज्ञा अस्मि; मया श्रुतं च। आर्या मां असज्जनेन समानयितुं न अर्हति; यथा चन्द्रात् प्रभा विचलितुं न अलम्, तथा अहम् अपि धर्मात् विचलितुं न अलम्। अतन्त्री वीणा न वाद्यते, अचक्रः रथः न विद्यते; तथा अपतिः स्त्री शतात्मजा अपि सती सुखं न एधते। पिता मितं ददाति, भ्राता मितं, सुतः अपि मितम्; अमितस्य दातारं भर्तारं तु का न पूजयेत्? सा अहम् एवंगता, श्रेष्ठाभ्यः स्त्रीभ्यः धर्मस्य परावरम् (सामान्यं विशेषं च) श्रुतवती — आर्ये, कथं तम् अवमन्येय? स्त्रियाः भर्ता एव हि दैवतम्।’ वीणायाः रथस्य च दृष्टान्तौ सीतायाः प्रज्ञां प्रकटयतः — सा न भावुकतया, अपि तु युक्त्या एव उत्तरं ददाति। सीता प्रथमम् आज्ञां स्वीकरोति, ततः एव आत्मनः पक्षं स्थापयति — एषः एव विनयस्य क्रमः; सा श्वश्रूं न प्रत्याचष्टे, केवलं स्वस्य निश्चयं निवेदयति। ‘परावरम्’ इति पदेन धर्मस्य सामान्यविशेषौ उभौ गृह्येते, तत् च तस्याः शास्त्रज्ञतां सूचयति।

सीतायाः हृदयङ्गमं वचनं श्रुत्वा शुद्धसत्त्वा कौसल्या सहसा दुःखहर्षजम् अश्रु मुमोच — एकस्मिन् एव क्षणे शोकः च हर्षः च; एतत् द्वन्द्वम् एव कवेः सूक्ष्मदृष्टिः। ततः मातृमध्ये अतिसत्कृतां ताम् अभिप्रेक्ष्य परमधर्मात्मा रामः प्राञ्जलिः मातरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अम्ब, त्वं दुःखिता भूत्वा मम पितरं मा पश्येः — तस्य दोषं मा गृह्णीयाः। वनवासस्य क्षयः अपि शीघ्रम् एव भविष्यति। नव वर्षाणि पञ्च च (चतुर्दश) ते सुप्तायाः एव गमिष्यन्ति; ततः इह सम्प्राप्तं समग्रं सुहृद्वृतं मां द्रक्ष्यसि।’ एतावत् अभिनीतार्थं वचनं जननीम् उक्त्वा सः अवेक्ष्य त्रयः शतशतार्धाः (सार्धं त्रिशतम्) मातॄः ददर्श। ‘सुप्तायाः’ इति पदेन सः चतुर्दश वर्षाणि रात्रिमात्रम् इव लघूनि दर्शयति — मातुः सान्त्वनाय एव एषा उक्तिः। ‘अम्ब’ इति सम्बोधनेन रामः प्रथमं स्नेहम् उद्दीपयति, ततः एव उपदेशं ददाति — मातुः क्रोधः पितरि न स्यात् इति तस्य मुख्या चिन्ता। ‘नव वर्षाणि पञ्च च’ इति गणनाक्रमः छन्दोनुरोधेन एव, अर्थः तु चतुर्दश एव।

ताः अपि तथा एव आर्ताः दृष्ट्वा दशरथात्मजः कृताञ्जलिः इदं धर्मयुक्तं वाक्यं निजगाद — ‘संवासात् यत् किंचित् परुषं मया कृतम्, अज्ञानात् वा यत् कृतम्, तत् मे समुपजानीत (क्षमध्वम्); सर्वाः वः आमन्त्रयामि — विदां याचे।’ राघवस्य एतत् धर्मयुक्तं समाहितं वचनं ताः सर्वाः स्त्रियः शुश्रुवुः, शोकोपहतचेतसः च अभवन्। ततः मानवेन्द्रस्य भार्याणां मध्ये क्रौञ्चीनां निःस्वनः इव संनादः जज्ञे। अन्ते कविः चित्रम् एकेन श्लोकेन समापयति — यत् दशरथवेश्म पुरा मुरजपणवमेघघोषवत् आसीत्, तत् एव इदानीं विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं सुदुःखितं च अभूत्। मङ्गलवाद्यानां स्थाने रोदनम् — एषः एव ध्वनिपरिवर्तनेन कृतः सर्गान्तः। अस्मात् एव प्रस्थानम् अग्रिमे सर्गे आरभ्यते। ‘समुपजानीत’ इति लोडन्तेन रामः न आज्ञापयति, अपि तु याचते — पुत्रः मातॄभ्यः क्षमां प्रार्थयते। सर्गस्य अन्तिमः श्लोकः वृत्तपरिवर्तनेन एव शोकस्य गाम्भीर्यं वर्धयति।

గత సర్గ చివరలో రాముడు కౌసల్య విషయమై తండ్రిని ప్రార్థించాడు. రాముని ఆ మాట విని, మునివేషం ధరించిన అతనిని చూసి, భార్యలతో సహా రాజు దశరథుడు స్పృహ కోల్పోయాడు. దుఃఖంతో తపించిపోయిన అతడు రాఘవుని వైపు చూపు కూడా సారించలేదు — అతనిని చూసి ఏమీ బదులు పలకలేదు; దుర్మనస్కుడై మౌనాన్నే ఆశ్రయించాడు. ఒక ముహూర్తకాలం స్పృహ లేకుండా ఉండి, దుఃఖితుడైన ఆ మహీపతి రామునే తలచుకుంటూ విలపించాడు. ఇక్కడ కవి మూడు క్రమాలను చూపిస్తున్నాడు — మొదట చూడలేకపోవడం, తరువాత మాట్లాడలేకపోవడం, చివరకు స్పృహ కోల్పోవడం. ఇంతకుముందు సభలో గంభీరస్వరంతో రాజులను సంబోధించిన రాజే ఇప్పుడు కుమారుని చూడను కూడా చూడలేకపోతున్నాడు. వేషం మారడమే అతనికి అన్నిటికంటే పెద్ద దెబ్బ, ఎందుకంటే దానితో వనవాసం కేవలం ఊహ నుండి ప్రత్యక్షమైపోయింది. ‘భార్యలతో సహా’ అనే మాటతో కవి సూచిస్తున్నాడు — రాజు మాత్రమే కాదు, రాణులందరూ అక్కడే మూర్ఛపోయారు; శోకం ఒక్కరిది కాదు, అంతఃపురమంతటిదీ.

స్పృహ వచ్చిన తరువాత రాజు విలపిస్తాడు — ‘నేను పూర్వం ఎన్నో ఆవులను దూడల నుండి వేరు చేశానని, లేదా ప్రాణులను హింసించానని అనుకుంటున్నాను; అందుకే ఈ ఫలం నాకు లభించింది. కాని కాలం రానిదే దేహం నుండి ప్రాణం విడిపోదు; లేకపోతే కైకేయి చేత క్లేశపడుతున్న నాకు మృత్యువు ఎందుకు రాదు? అగ్ని వంటి కుమారుడు సన్నని వస్త్రాలను విడిచి తాపసవస్త్రాలు ధరించి ఎదుట నిలుచుండగా చూస్తున్న నేను ఇంకా బ్రతికి ఉన్నానన్నదే ఆశ్చర్యం. ఈ కైకేయి ఒక్కదాని కారణంగానే ఈ జనమంతా ఖేదపడుతున్నారు — స్వార్థం కోసం ప్రయత్నిస్తూ ఈ నికృతిని (శఠత్వాన్ని) ఆశ్రయించి నిలిచినది ఆమె.’ ఇలా అని, కన్నీళ్ళతో ఇంద్రియాలు మొద్దుబారిపోగా, అతడు ‘రామా’ అని ఒక్కసారి మాత్రమే పలికి మళ్ళీ మాట్లాడలేకపోయాడు. ‘దూడలు లేని ఆవులు’ అనే దృష్టాంతం ఎంతో మర్మస్పర్శి — ఇతరులకు తాను ఇచ్చానని అతడు భావిస్తున్న దుఃఖాన్నే ఇప్పుడు తాను అనుభవిస్తున్నాడు. ‘నికృతి’ అంటే శఠత్వం, కపటం; రెండు వరాలు అడగడాన్నే రాజు కపటమని పేర్కొంటున్నాడు, ఎందుకంటే అది ప్రేమను ఆసరాగా చేసుకొని చేయబడింది. ‘రామా’ అనే ఒక్క మాట పలికి అతని వాక్కు ఆగిపోయింది — ఇంతమాత్రంతోనే కవి అతని అవస్థను చాలినంతగా చూపిస్తున్నాడు. పూర్వజన్మ కర్మ అనే ఈ ఊహ రాజుకు శాంతి కలిగించేది కాదు, తనను తాను దండించుకోవడానికే మరొక రూపం.

ముహూర్తకాలంలో స్పృహ తిరిగి పొందగానే ఆ మహీపతి కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రయాణానికి తగిన రథానికి ఉత్తమమైన గుర్రాలను కట్టి నువ్వు రా; ఈ మహానుభావుని ఈ జనపదం దాటి ఆవలికి చేర్చు.’ తరువాత అతడు ఒక కటువైన సత్యాన్ని బయటపెడతాడు — ‘గుణవంతుల గుణాలకు ఫలం ఇదే అని చెప్పబడుతున్నదని అనుకుంటాను — సాధువూ వీరుడూ అయినవాడు తండ్రి చేతా తల్లి చేతా వనానికి వెళ్ళగొట్టబడడం.’ ఈ మాట ఈ సర్గలో అత్యంత తీక్ష్ణమైన వాక్యం — రాజు తానే తన చర్యను నిందించుకుంటున్నాడు, ‘తల్లి చేత’ అనే మాటతో కైకేయిని కూడా చేర్చుతున్నాడు. రాజు మాటను ఆజ్ఞగా గ్రహించి, వేగంగా పనిచేసే సుమంత్రుడు గుర్రాలతో అలంకరించిన రథాన్ని సిద్ధం చేసి అక్కడికి వచ్చాడు. అప్పుడు ఆ సూతుడు చేతులు జోడించి రాజకుమారునికి ‘శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు కట్టిన, బంగారంతో అలంకరించిన రథం సిద్ధంగా ఉంది’ అని నివేదించాడు. ఆచరణలోనే ప్రయాణపు క్షణం సమీపించింది. ‘ఈ జనపదం దాటి ఆవలికి చేర్చు’ అనే ఆజ్ఞలో రాజుకు రెండు విధాల భావం ఉంది — ఒకవైపు కుమారుని నిర్వాసనం, మరొకవైపు అతడు సుఖంగా వెళ్ళాలనే చింత. రథం బంధనపు సాధనం కాదు, తండ్రి ప్రేమ యొక్క చివరి కానుక.

తరువాత దేశకాలాలు తెలిసినవాడూ, అన్ని విధాలా శుచి అయినవాడూ అయిన రాజు ధనసంచయంలో నిమగ్నుడైన కోశాధ్యక్షుని వెంటనే పిలిపించి నిశ్చితమైన మాట చెప్పాడు — ‘వైదేహి కోసం శ్రేష్ఠమైన వస్త్రాలనూ గొప్ప ఆభరణాలనూ ఈ సంవత్సరాలను లెక్కించి వెంటనే తీసుకురా.’ అంటే పద్నాలుగు సంవత్సరాల లెక్కను బట్టి వాటిని ఇవ్వాలి. నరేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా అతడు కోశాగారానికి వెళ్ళి అన్నీ తెచ్చి వెంటనే సీతకు ఇచ్చాడు. వనానికి బయలుదేరిన ఉత్తమవంశజ వైదేహి ఆ విచిత్రమైన ఆభరణాలతో తన చక్కని అవయవాలను అలంకరించుకున్నది. చక్కగా అలంకరించుకున్న ఆమె ఆ భవనాన్ని ప్రకాశింపజేసింది — తగిన సమయంలో ఉదయించిన కిరణమాలి సూర్యుని కాంతి ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేసినట్లు. ఇక్కడ విరోధం స్పష్టం — నారబట్ట ధరించడానికి సిద్ధపడినదే ఇప్పుడు సర్వాలంకారాలతో భూషితమైంది; వసిష్ఠుని ఆజ్ఞే ఫలించింది. కాని ఈ శోభ క్షణికమైనది, ఎందుకంటే ప్రయాణమే ఎదురుగా ఉంది. ‘అన్ని విధాలా శుచి’ అనే పదాన్ని గీతాప్రెస్ భాష్యం ‘ఇహపరలోకాల ఋణాల నుండి విముక్తుడు’ అని వ్యాఖ్యానించింది — అంటే మూడు ఋణాల నుండి విముక్తుడు. అయినా అతడు కుమారునే వెళ్ళగొడుతున్నాడు; ఇదే విధి యొక్క విపర్యాసం. సీత అలంకారం ఇక్కడ విలాసం కోసం కాదు, అత్తగార్ల, గురువు ఆజ్ఞను పాటించడం కోసమే.

అత్తగారైన కౌసల్య ఆమెను రెండు చేతులతో కౌగిలించుకొని, ఎన్నడూ దైన్యంగా ప్రవర్తించని మైథిలి శిరస్సును ఆఘ్రాణించి ఇలా అన్నది — ‘ఈ సమస్త లోకంలో ఏ స్త్రీలు ప్రియుల చేత నిరంతరం సత్కరింపబడినా ఆపదలో పడిన భర్తను ఆదరించరో, వారు అసతులు. స్త్రీల స్వభావమిదే — మొదట సుఖాన్ని అనుభవించి, కొంచెం ఆపద వచ్చినా వారు దోషబుద్ధి పొంది విడిచిపెడతారు. అసత్యశీలలు, వికృతలు, దుర్గలు (దుష్టులను అనుసరించేవారు), ఎప్పుడూ హృదయం లేనివారు, అసతులు, పాపసంకల్పాలు గలవారు, క్షణమాత్రంలో విరక్తి చెందేవారు వారు.’ అత్తగారి ఈ ఉపదేశం సీత మీది అనుమానంతో వచ్చినది కాదు; ముందు ఆమె లోకంలోని దోషాలను చూపిస్తున్నది, తరువాత వాటికి విరుద్ధంగా సాధ్వీమణుల ధర్మం మరింత ఉజ్జ్వలంగా ప్రకాశించేందుకు. ఇదే శాస్త్రీయమైన పద్ధతి — పూర్వపక్షాన్ని నిలిపి సిద్ధాంతాన్ని చెప్పడం. ‘ఎన్నడూ దైన్యంగా ప్రవర్తించని’ అనే మాటతో కవి సీత ధైర్యాన్ని కీర్తిస్తున్నాడు — ఆమె ఏడవదు, యాచించదు, దైన్యాన్ని చూపదు; అత్తగారి ప్రేమకు కూడా అదే కారణం. ఇక్కడ ‘అసతులు’ అనే శబ్దం సాధ్వులు కాని స్త్రీలను సూచిస్తుంది, కేవలం అబద్ధాలాడేవారిని కాదు.

‘స్త్రీల హృదయాన్ని కులం పట్టుకోలేదు, చేసిన ఉపకారం పట్టుకోలేదు, విద్య పట్టుకోలేదు, ఇచ్చిన దానం పట్టుకోలేదు, సంగ్రహం కూడా పట్టుకోలేదు — ఎందుకంటే వారి హృదయాలు స్థిరమైనవి కావు. కాని శీలంలో, సత్యంలో, శాస్త్రశ్రవణంలో నిలిచిన సాధ్వీమణులకు భర్త ఒక్కడే పరమ పవిత్రుడుగా విశిష్టుడు — అతడే దేవతలందరికంటే అధికుడు.’ తరువాత ఆమె ముగిస్తుంది — ‘కనుక వనానికి వెళ్ళగొట్టబడిన నా కుమారుని నువ్వు అవమానించకూడదు; ధనం లేనివాడైనా ధనవంతుడైనా ఇతడే నీ దైవం.’ ఇక్కడ కౌసల్య వాత్సల్యమూ, ఆందోళనా రెండూ కనిపిస్తాయి — ఆమెకు కుమారుని దారిద్ర్యం తెలుసు, దానినే ‘ధనం లేనివాడైనా ధనవంతుడైనా’ అనే మాటతో సూచిస్తున్నది. వనవాసంలో రాజకుమారుడు యాచకుడిలా జీవిస్తాడు; అప్పుడు కూడా భార్య అతని గౌరవాన్ని తగ్గించకూడదు — ఇదే ఉపదేశపు సారం. ‘కులం కాదు, ఉపకారం కాదు, విద్య కాదు, దానం కాదు, సంగ్రహం కూడా కాదు’ అని ఐదుసార్లు నిషేధించడం ద్వారా కవి వాక్యపు వేగాన్ని పెంచుతున్నాడు; తరువాత ‘సాధ్వీమణులకు మాత్రం’ అనే ‘తు’ శబ్దంతో ప్రతిపక్షం నిలుపబడుతుంది.

ధర్మార్థాలతో కూడిన ఆమె మాటను గ్రహించి సీత అత్తగారికి ఎదురుగా నిలిచి చేతులు జోడించి ఇలా అన్నది — ‘ఆర్య నన్ను ఏది ఆజ్ఞాపిస్తున్నారో అదంతా నేను చేస్తాను. భర్త విషయంలో ఎలా ప్రవర్తించాలో నాకు తెలుసు; నేను విన్నాను కూడా. ఆర్య నన్ను దుర్జనులతో సమానంగా చూడరాదు; చంద్రుని నుండి కాంతి తొలగిపోలేనట్లు నేను కూడా ధర్మం నుండి తొలగిపోలేను. తీగలు లేని వీణ మోగదు, చక్రాలు లేని రథం నడవదు; అలాగే భర్త లేని స్త్రీ వందమంది కొడుకులున్నా సుఖంగా వర్ధిల్లదు. తండ్రి మితంగా ఇస్తాడు, సోదరుడు మితంగా, కొడుకు కూడా మితంగానే; అమితంగా ఇచ్చే భర్తను ఏ స్త్రీ పూజించదు? ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్న నేను శ్రేష్ఠమైన స్త్రీల నుండి ధర్మపు పరావరాన్ని (సామాన్యమూ విశేషమూ) విన్నదానను — ఆర్యా, అతనిని నేను ఎలా అవమానించగలను? స్త్రీకి భర్తే దైవం.’ వీణ, రథం అనే దృష్టాంతాలు సీత ప్రజ్ఞను బయటపెడతాయి — ఆమె భావావేశంతో కాదు, యుక్తితోనే జవాబిస్తున్నది. సీత మొదట ఆజ్ఞను స్వీకరించి, ఆ తరువాతనే తన పక్షాన్ని నిలుపుతుంది — ఇదే వినయపు క్రమం; ఆమె అత్తగారిని ఖండించదు, తన నిశ్చయాన్ని మాత్రమే నివేదిస్తుంది. ‘పరావరం’ అనే పదంతో ధర్మం యొక్క సామాన్య విశేషాలు రెండూ గ్రహించబడతాయి, అది ఆమె శాస్త్రజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.

సీత యొక్క హృదయాన్ని తాకే మాట విని శుద్ధసత్త్వ అయిన కౌసల్య హఠాత్తుగా దుఃఖమూ హర్షమూ కలిసిన కన్నీళ్ళు కార్చింది — ఒకే క్షణంలో శోకమూ ఆనందమూ; ఈ ద్వంద్వమే కవి సూక్ష్మదృష్టి. తరువాత తల్లుల మధ్య ఎంతో సత్కరింపబడిన ఆమెను చూసి పరమధర్మాత్ముడైన రాముడు చేతులు జోడించి తల్లితో ఇలా అన్నాడు — ‘అమ్మా, నువ్వు దుఃఖంతో మా తండ్రిని చూడకు — అతని దోషాన్ని పట్టుకోకు. వనవాసం కూడా త్వరలోనే ముగుస్తుంది. తొమ్మిదీ ఐదూ (పద్నాలుగు) సంవత్సరాలు నువ్వు నిద్రపోతుండగానే గడిచిపోతాయి; తరువాత ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చిన, మిత్రులందరితో చుట్టుముట్టబడిన నన్ను నువ్వు చూస్తావు.’ ఇంత అర్థవంతమైన మాటను తల్లితో చెప్పి, అతడు చుట్టూ చూసి మూడువందల యాభై మంది తల్లులను చూశాడు. ‘నిద్రపోతుండగానే’ అనే మాటతో అతడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలను ఒక్క రాత్రంత తేలికగా చూపిస్తున్నాడు — తల్లిని ఊరడించడానికే ఈ మాట. ‘అమ్మా’ అనే సంబోధనతో రాముడు మొదట ప్రేమను ఉద్దీపింపజేసి, ఆ తరువాతనే ఉపదేశం ఇస్తున్నాడు — తల్లి కోపం తండ్రి మీద ఉండకూడదనేదే అతని ముఖ్యమైన చింత. ‘తొమ్మిదీ ఐదూ’ అనే లెక్క క్రమం ఛందస్సు కోసమే, అర్థం మాత్రం పద్నాలుగే.

వారు కూడా అలాగే ఆర్తులై ఉండడం చూసి దశరథ కుమారుడు చేతులు జోడించి ధర్మయుక్తమైన ఈ మాట పలికాడు — ‘కలిసి ఉండడం వల్ల నేను ఏదైనా పరుషంగా ప్రవర్తించి ఉంటే, తెలియక ఏదైనా చేసి ఉంటే, దానిని మన్నించండి; మీ అందరి దగ్గర సెలవు తీసుకుంటున్నాను — అనుమతి యాచిస్తున్నాను.’ రాఘవుని ధర్మయుక్తమైన, సమాహితమైన ఈ మాటను ఆ స్త్రీలందరూ విన్నారు, శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సులు గలవారయ్యారు. అప్పుడు మానవేంద్రుని భార్యల మధ్య క్రౌంచపక్షుల రోదనం వంటి ధ్వని పుట్టింది. చివరకు కవి ఒక్క శ్లోకంతో చిత్రాన్ని ముగిస్తాడు — ఇంతకుముందు మద్దెలలూ పణవాలూ మేఘాల వంటి ఘోషతో ప్రతిధ్వనించిన దశరథుని భవనమే ఇప్పుడు విలాపాలతో, పరిదేవనలతో నిండి, ఆపదలో పడి, ఎంతో దుఃఖమయమైంది. మంగళవాద్యాల స్థానంలో రోదనం — ధ్వనిమార్పుతో చేసిన సర్గాంతం ఇదే. ఇక్కడి నుండే తరువాతి సర్గలో ప్రయాణం మొదలవుతుంది. ‘మన్నించండి’ అనే ఆజ్ఞార్థక రూపంతో రాముడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, యాచిస్తున్నాడు — కొడుకు తల్లుల నుండి క్షమాపణ కోరుతున్నాడు. సర్గ యొక్క చివరి శ్లోకం వృత్తం మారడం ద్వారానే శోకపు గాంభీర్యాన్ని పెంచుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமன் கௌசல்யையைக் குறித்துத் தந்தையிடம் வேண்டினான். ராமனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, முனிவர் கோலம் பூண்ட அவனைக் கண்டு, அரசன் தசரதன் மனைவியருடன் உணர்விழந்தான். துயரத்தால் வெந்த அவன் ராகவனை நோக்கிப் பார்வையைக்கூடச் செலுத்தவில்லை — அவனைப் பார்த்து எதுவும் மறுமொழி சொல்லவும் இல்லை; மனம் கலங்கிய அவன் மௌனத்தையே பற்றினான். ஒரு முகூர்த்த நேரம் உணர்வற்றவன் போலிருந்து, துயருற்ற அந்த மன்னன் ராமனையே நினைத்துப் புலம்பினான். இங்கே கவிஞர் மூன்று படிகளைக் காட்டுகிறார் — முதலில் பார்க்க இயலாமை, பின்னர் பேச இயலாமை, இறுதியில் உணர்வு இழத்தல். முன்பு அவையில் கம்பீரக் குரலில் மன்னர்களை விளித்துப் பேசிய அதே அரசன் இப்போது மகனைப் பார்க்கக்கூட முடியவில்லை. கோல மாற்றமே அவனுக்கு மிகப் பெரிய அடி, ஏனெனில் அதனால் வனவாசம் வெறும் கற்பனையிலிருந்து கண்முன் உண்மையாயிற்று. ‘மனைவியருடன்’ என்ற சொல்லால் அரசன் மட்டுமல்ல, அரசியர் அனைவருமே அங்கே மயங்கினர் என்று கவிஞர் குறிக்கிறார்; துயரம் ஒருவருடையது அல்ல, அந்தப்புரம் முழுவதுடையது.

உணர்வு பெற்ற அரசன் புலம்புகிறான்: ‘முன்பு நான் பல பசுக்களைக் கன்றுகளிடமிருந்து பிரித்திருக்க வேண்டும், அல்லது உயிர்களைத் துன்புறுத்தியிருக்க வேண்டும் என்று நினைக்கிறேன்; அதனாலேயே இந்தப் பலன் எனக்கு வந்தது. ஆனால் காலம் வருவதற்கு முன் உடலிலிருந்து உயிர் பிரிவதில்லை; இல்லையெனில் கைகேயியால் வதைக்கப்படும் எனக்கு எப்படிச் சாவு வராமல் இருக்கும்? நெருப்பைப் போன்ற மகன் மெல்லிய ஆடைகளைத் துறந்து தவசியின் ஆடையை அணிந்து என் முன்னே நிற்பதைக் காணும் நான் இன்னும் உயிரோடு இருக்கிறேன் என்பதே வியப்பு. ஒரே கைகேயியின் பொருட்டே இந்த மக்கள் அனைவரும் வருந்துகிறார்கள் — தன்னலத்துக்காக முயன்று இந்த வஞ்சகத்தைப் பற்றி நிற்கிறாள் அவள்.’ இவ்வாறு சொல்லி, கண்ணீரால் புலன்கள் தடைபட்ட அவன் ‘ராமா’ என்று ஒருமுறை மட்டுமே சொல்லி மேலும் பேச இயலாதவன் ஆனான். ‘கன்றைப் பிரிந்த பசுக்கள்’ என்ற உவமை மிக உருக்கமானது — பிறருக்குத் தான் கொடுத்ததாக அவன் கருதும் துயரத்தையே இப்போது தானே அனுபவிக்கிறான். ‘நிக்ருதி’ என்பது சூழ்ச்சியும் வஞ்சகமும்; இரண்டு வரங்களைக் கேட்டதையே அரசன் வஞ்சகம் என்கிறான், ஏனெனில் அது அன்பின் துணையைக் கொண்டே செய்யப்பட்டது. ‘ராமா’ என்ற ஒரே சொல்லைச் சொல்லியதும் அவன் வாக்கு அடைபட்டது — இவ்வளவாலேயே கவிஞர் அவன் நிலையைப் போதுமான அளவு காட்டுகிறார். முற்பிறவி வினை பற்றிய இந்தக் கற்பனை அரசனுக்கு அமைதி தருவதல்ல; தன்னைத் தானே தண்டித்துக்கொள்ளும் இன்னொரு வடிவமே.

ஒரு முகூர்த்தத்தில் உணர்வு மீண்டதுமே அந்த மன்னன் கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் சுமந்திரனிடம் கூறினான்: ‘பயணத்துக்கான தேரில் சிறந்த குதிரைகளைப் பூட்டிக்கொண்டு வா; இந்த மகாபாக்கியசாலியை இந்த நாட்டிலிருந்து அப்பால் கொண்டு சேர்.’ பின்னர் அவன் கசப்பான உண்மையை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘நல்லவனும் வீரனுமான ஒருவன் தந்தையாலும் தாயாலும் காட்டுக்கு விரட்டப்படுகிறான் என்பதே குணவான்களின் குணங்களுக்குப் பலன் என்று சொல்லப்படுகிறது போலும்.’ இந்தச் சொல்லே இந்தச் சர்க்கத்தின் மிகக் கூர்மையான வாக்கியம் — அரசன் தானே தன் செயலை நிந்திக்கிறான்; ‘தாயால்’ என்ற சொல்லால் கைகேயியையும் சேர்க்கிறான். அரசனின் சொல்லை அறிந்து, விரைந்து செயல்படும் சுமந்திரன் குதிரைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட தேரைப் பூட்டிக்கொண்டு அங்கே வந்தான். பின்னர் அந்தச் சூதன் கைகூப்பி அரசகுமாரனிடம் தெரிவித்தான்: ‘சிறந்த குதிரைகள் பூட்டப்பட்ட, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட தேர் தயார்.’ செயலாலேயே புறப்படும் கணம் நெருங்கிவிட்டது. ‘இந்த நாட்டிலிருந்து அப்பால் கொண்டு சேர்’ என்ற ஆணையில் அரசனுக்கு இருவித உணர்வு — ஒருபுறம் மகனை வெளியேற்றுதல், மறுபுறம் அவன் சுகமாகச் செல்ல வேண்டும் என்ற கவலை. தேர் கட்டுக்கான கருவி அல்ல; தந்தை அன்பின் இறுதிப் பரிசு.

பின்னர் இடத்தையும் காலத்தையும் அறிந்த, எல்லா வகையிலும் தூயவனான அரசன், செல்வம் சேர்ப்பதில் ஈடுபட்டிருந்த கருவூலத் தலைவனை விரைவாக அழைத்து உறுதியான சொல்லைக் கூறினான்: ‘வைதேகிக்காக உயர்ந்த ஆடைகளையும் பெரும் அணிகலன்களையும் இந்த ஆண்டுகளைக் கணக்கிட்டு விரைவாகக் கொண்டு வா.’ அதாவது பதினான்கு ஆண்டுகளின் கணக்குப்படியே அவை கொடுக்கப்பட வேண்டும். மன்னனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அவன் கருவூலத்துக்குச் சென்று அனைத்தையும் கொண்டு வந்து விரைவாகச் சீதையிடம் கொடுத்தான். காட்டுக்குப் புறப்பட்ட நற்குடிப் பிறந்த வைதேகி அந்த வண்ண வண்ண அணிகலன்களால் தன் அழகிய அங்கங்களை அலங்கரித்தாள். நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட அவள் அந்த மாளிகையை ஒளிரச் செய்தாள் — உரிய வேளையில் உதிக்கும் கதிரவனின் ஒளி வானத்தை ஒளிரச் செய்வது போல. இங்கே முரண் தெளிவு — மரவுரி அணிய முனைந்தவளே இப்போது எல்லா அணிகலன்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டாள்; வசிஷ்டரின் ஆணையே பலித்தது. ஆனால் இந்த அழகு கணநேரமே, ஏனெனில் புறப்பாடே முன்னே உள்ளது. ‘எல்லா வகையிலும் தூயவன்’ என்ற சொல் கீதா பிரஸ் உரையில் ‘இம்மை மறுமை இரண்டிலும் கடன் தீர்ந்தவன்’ என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது — அதாவது மூன்று கடன்களிலிருந்தும் விடுபட்டவன். இருந்தும் அவன் மகனையே வெளியேற்றுகிறான்; இதுவே விதியின் தலைகீழ் மாற்றம். சீதையின் அலங்காரம் இங்கே ஆடம்பரத்துக்காக அல்ல, மாமியார்களுடையவும் குருவுடையவும் ஆணையை நிறைவேற்றுவதற்கே.

மாமியார் கௌசல்யை இரண்டு கைகளாலும் அவளைத் தழுவி, ஒருபோதும் இழிவாக நடந்துகொள்ளாத மைதிலியின் உச்சியை முகர்ந்து, இவ்வாறு கூறினாள்: ‘இந்த உலகம் முழுவதிலும், அன்பர்களால் எப்போதும் மதிக்கப்பட்டும், தாழ்வுற்ற கணவனை ஏற்காத பெண்டிர் எவரோ, அவர்கள் கற்பற்றவர்கள். இதுவே அத்தகைய பெண்டிரின் இயல்பு — முன்பு சுகத்தை அனுபவித்துவிட்டு, சிறிய ஆபத்து வந்ததுமே அவர்கள் கெட்டுப்போகிறார்கள், கணவனைக் கைவிடுகிறார்கள். பொய்யான இயல்புடையவர்கள், திரிந்தவர்கள், தீயோரைப் பின்பற்றுபவர்கள், எப்போதும் இதயமற்றவர்கள், கற்பற்றவர்கள், பாவ எண்ணம் கொண்டவர்கள், கணநேரத்தில் பற்று நீங்குபவர்கள் அவர்கள்.’ மாமியாரின் இந்த அறிவுரை சீதையின் மேல் ஐயத்தால் எழுந்ததல்ல; முதலில் அவள் உலகின் குறைகளைக் காட்டுகிறாள், ஏனெனில் பின்னர் அதற்கு எதிராகக் கற்புடைய பெண்டிரின் தர்மம் மேலும் ஒளிரும். இதுவே சாஸ்திர முறை — முதலில் பூர்வபக்ஷத்தை நிறுவிவிட்டுப் பின்னர் சித்தாந்தம் சொல்லப்படுகிறது. ‘இழிவாக நடந்துகொள்ளாத’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சீதையின் மன உறுதியைப் புகழ்கிறார் — அவள் அழவில்லை, இரக்கவில்லை, தாழ்வைக் காட்டவுமில்லை; மாமியாரின் அன்புக்கும் அதுவே காரணம். இங்கே ‘அஸத்ய:’ என்ற சொல் கற்பற்ற பெண்டிரைக் குறிக்கிறது, வெறுமனே பொய் பேசுபவர்களை அல்ல.

‘அத்தகைய பெண்டிரின் இதயத்தைக் குலத்தாலும் பிடிக்க முடியாது, செய்த உதவியாலும், கல்வியாலும், கொடுத்த கொடையாலும், அரவணைப்பாலும் பிடிக்க முடியாது — ஏனெனில் அவர்கள் நிலையற்ற இதயமுடையவர்கள். ஆனால் நல்லொழுக்கத்திலும், சத்தியத்திலும், கேள்வியிலும் நிலைத்த கற்புடைய பெண்டிருக்குக் கணவன் ஒருவனே மிக உயர்ந்த புனிதப் பொருளாகச் சிறந்து நிற்கிறான் — அவனே எல்லாத் தேவர்களையும் விட மேலானவன்.’ பின்னர் அவள் முடிக்கிறாள்: ‘ஆகவே காட்டுக்கு விரட்டப்பட்ட என் மகனை நீ அவமதிக்கக் கூடாது; பொருளற்றவனானாலும் பொருளுடையவனானாலும், இவனே உன் தெய்வம்.’ இங்கே கௌசல்யையின் தாய்ப்பாசமும் ஐயமும் இரண்டுமே தெரிகின்றன — மகனின் வறுமையை அவள் அறிகிறாள்; அதையே ‘பொருளற்றவனானாலும் பொருளுடையவனானாலும்’ என்ற சொல்லால் குறிக்கிறாள். வனவாசத்தில் அரசகுமாரன் இரவலனைப் போல வாழ்வான்; அப்போதும் மனைவியால் அவனுடைய பெருமை குறைக்கப்படக் கூடாது — இதுவே அறிவுரையின் சாரம். ‘குலமும் அல்ல, செய்ததும் அல்ல, கல்வியும் அல்ல, கொடுத்ததும் அல்ல, அரவணைப்பும் அல்ல’ என்று ஐந்து முறை மறுப்பதால் கவிஞர் வாக்கியத்தின் வேகத்தைக் கூட்டுகிறார்; பின்னர் ‘கற்புடையவர்களுக்கோ’ என்று ‘து’ என்ற இடைச்சொல்லால் எதிர்ப்பக்கம் நிறுவப்படுகிறது.

தர்மமும் பொருளும் நிறைந்த அவளுடைய சொல்லை அறிந்து, சீதை மாமியாரின் எதிரே நின்று கைகூப்பி இவ்வாறு கூறினாள்: ‘பெரியவர் எனக்கு அறிவுறுத்துவதை எல்லாம் நான் செய்வேன். கணவனிடம் எப்படி நடந்துகொள்ள வேண்டும் என்பதை நான் அறிவேன்; நான் கேட்டும் இருக்கிறேன். பெரியவர் என்னைத் தீயோருடன் ஒப்பிடத் தகாது; சந்திரனிடமிருந்து ஒளி விலக முடியாதது போல, நானும் தர்மத்திலிருந்து விலக முடியாது. நரம்பற்ற வீணை இசைக்கப்படுவதில்லை, சக்கரமற்ற தேர் இருப்பதில்லை; அதுபோலக் கணவனற்ற பெண் நூறு பிள்ளைகளைப் பெற்றிருந்தாலும் சுகமாக வாழ்வதில்லை. தந்தை அளவோடு கொடுக்கிறான், சகோதரன் அளவோடு, மகனும் அளவோடு; அளவற்றதைக் கொடுக்கும் கணவனை எந்தப் பெண்தான் போற்றமாட்டாள்? இத்தகைய நிலையில் உள்ள நான், சிறந்த பெண்டிரிடமிருந்து தர்மத்தின் பொதுவும் சிறப்புமான நெறிகளைக் கேட்டிருக்கிறேன் — பெரியவரே, அவனை நான் எப்படி அவமதிப்பேன்? பெண்ணுக்குக் கணவனே தெய்வம்.’ வீணையும் தேரும் என்ற இரண்டு உவமைகளும் சீதையின் அறிவை வெளிப்படுத்துகின்றன — அவள் உணர்ச்சியால் அல்ல, வாதத்தாலேயே மறுமொழி தருகிறாள். சீதை முதலில் ஆணையை ஏற்கிறாள், பின்னரே தன் தரப்பை நிறுவுகிறாள் — இதுவே பணிவின் முறை; அவள் மாமியாரை மறுக்கவில்லை, தன் உறுதியை மட்டும் தெரிவிக்கிறாள். ‘பராவரம்’ என்ற சொல்லால் தர்மத்தின் பொதுவும் சிறப்பும் இரண்டுமே கொள்ளப்படுகின்றன; அது அவளுடைய சாஸ்திர அறிவைக் குறிக்கிறது.

சீதையின் உள்ளம் தொடும் சொல்லைக் கேட்டு, தூய உள்ளமுடைய கௌசல்யை திடீரெனத் துயரமும் மகிழ்ச்சியும் கலந்த கண்ணீரைச் சொரிந்தாள் — ஒரே கணத்தில் சோகமும் களிப்பும்; இந்த இரட்டையே கவிஞரின் நுண்ணோக்கு. பின்னர் தாய்மாரின் நடுவே மிகவும் மதிக்கப்பட்ட அவளைப் பார்த்து, பெரும் தர்மாத்மாவான ராமன் கைகூப்பித் தாயிடம் கூறினான்: ‘அம்மா, நீ துயருற்று என் தந்தையைப் பார்க்காதே — அவர் மேல் குற்றம் சுமத்தாதே. வனவாசத்தின் முடிவும் விரைவிலேயே வரும். ஒன்பதும் ஐந்துமான (பதினான்கு) ஆண்டுகள் நீ உறங்கிக்கொண்டிருக்கும்போதே கழிந்துவிடும்; பின்னர் இங்கே திரும்பி வந்த, நண்பர்கள் சூழ்ந்த என்னை முழுமையாகக் காண்பாய்.’ இவ்வளவு பொருள் நிறைந்த சொல்லைத் தாயிடம் கூறிவிட்டு அவன் திரும்பிப் பார்த்து முந்நூற்றைம்பது தாய்மாரைக் கண்டான். ‘உறங்கிக்கொண்டிருக்கும்போதே’ என்ற சொல்லால் அவன் பதினான்கு ஆண்டுகளை ஓர் இரவு போல இலேசாகக் காட்டுகிறான் — தாயை ஆற்றுவதற்கே இந்தச் சொல். ‘அம்மா’ என்ற விளியால் ராமன் முதலில் அன்பைத் தூண்டுகிறான், பின்னரே அறிவுரை தருகிறான் — தாயின் கோபம் தந்தையின் மேல் விழக் கூடாது என்பதே அவனுடைய முதன்மைக் கவலை. ‘ஒன்பதும் ஐந்தும்’ என்ற கணக்கு முறை யாப்புக்காகவே; பொருள் பதினான்கே.

அவர்களும் அதேபோலத் துயருற்றிருப்பதைக் கண்டு, தசரதன் மைந்தன் கைகூப்பி இந்தத் தர்மம் நிறைந்த சொல்லைக் கூறினான்: ‘சேர்ந்து வாழ்ந்ததால் நான் ஏதேனும் கடுமையாக நடந்திருந்தாலும், அறியாமையால் ஏதேனும் செய்திருந்தாலும், அதை எனக்காகப் பொறுத்தருளுங்கள்; உங்கள் அனைவரிடமும் விடைபெறுகிறேன் — விடை வேண்டுகிறேன்.’ ராகவனின் தர்மம் நிறைந்த, அமைதியான இந்தச் சொல்லை அந்தப் பெண்டிர் அனைவரும் கேட்டனர்; துயரத்தால் தாக்குண்ட மனமுடையவர்கள் ஆனார்கள். பின்னர் மன்னனின் மனைவியரிடையே அன்றில் பறவைகளின் அலறல் போன்ற பேரொலி எழுந்தது. இறுதியில் கவிஞர் ஒரே சுலோகத்தால் காட்சியை முடிக்கிறார் — முன்பு முழவும் பறையும் முகில் முழக்கம் போல ஒலித்த தசரதனின் மாளிகை, இப்போது புலம்பலும் அழுகையும் நிறைந்து, துன்பத்தில் ஆழ்ந்து, மிகவும் துயருற்றதாயிற்று. மங்கல இசைக்கருவிகளின் இடத்தில் அழுகை — ஒலியின் இந்த மாற்றத்தாலேயே சர்க்கம் முடிகிறது. இங்கிருந்தே அடுத்த சர்க்கத்தில் புறப்பாடு தொடங்குகிறது. ‘பொறுத்தருளுங்கள்’ என்ற ஏவல் வடிவத்தால் ராமன் ஆணையிடவில்லை, இரந்து வேண்டுகிறான் — மகன் தாய்மாரிடம் மன்னிப்பு வேண்டுகிறான். சர்க்கத்தின் இறுதிச் சுலோகம் யாப்பு மாற்றத்தாலேயே துயரத்தின் ஆழத்தைக் கூட்டுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮುನಿವೇಷಧಾರಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ದುಃಖದಿಂದ ಬೆಂದ ಅವನು ರಾಘವನತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಹಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ — ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಏನನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಮನನೊಂದ ಅವನು ಮೌನವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾಗಿದ್ದು, ದುಃಖಿತನಾದ ಆ ಮಹೀಪತಿ ರಾಮನನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ನೋಡಲಾಗದಿರುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡಲಾಗದಿರುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಜ್ಞಾನಾಶ. ಹಿಂದೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರಸ್ವರದಿಂದ ರಾಜರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದ ರಾಜನೇ ಈಗ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆರನು. ವೇಷದ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಏಟು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ವನವಾಸವು ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ‘ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಣಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮೂರ್ಛಿತರಾದರು; ಶೋಕವು ಒಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರದ್ದು.

ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಅನೇಕ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕರುಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಫಲ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಲ ಬರುವ ಮೊದಲು ದೇಹದಿಂದ ಜೀವ ಜಾರುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಸಾವೇಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ಅಗ್ನಿಸಮಾನನಾದ ಮಗನು ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾಪಸರ ಉಡುಪನ್ನು ಧರಿಸಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಲೂ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯ. ಒಬ್ಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಈ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕಳವಳಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಈ ನಿಕೃತಿಯನ್ನು (ಶಠತನವನ್ನು) ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿರುವವಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುಗ್ಗಿದ ಅವನು ‘ರಾಮ’ ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ‘ಕರುಗಳಿಂದ ಅಗಲಿದ ಹಸುಗಳು’ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ತಾನು ಇತರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟೆನೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುವ ದುಃಖವನ್ನೇ ಈಗ ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಕೃತಿ’ ಎಂದರೆ ಶಠತನ, ಕಪಟ; ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದನ್ನೇ ರಾಜನು ಕಪಟವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರೀತಿಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವನ ವಾಣಿ ಕಟ್ಟಿಹೋಯಿತು — ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಕವಿಯು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕರ್ಮದ ಈ ಕಲ್ಪನೆ ರಾಜನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯ ಕಾರಣವಲ್ಲ, ಆತ್ಮದಂಡನೆಯದೇ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪ.

ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಮಹೀಪತಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸವಾರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ರಥಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ನೀನು ಬಾ; ಈ ಮಹಾಭಾಗನನ್ನು ಈ ಜನಪದದಿಂದಾಚೆಗೆ ತಲುಪಿಸು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಹಿಯಾದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಾಧುವೂ ವೀರನೂ ಆದವನು ತಂದೆಯಿಂದಲೂ ತಾಯಿಯಿಂದಲೂ ಕಾಡಿಗೆ ಗಡೀಪಾರಾಗುವುದೇ ಗುಣವಂತರ ಗುಣಗಳಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಈ ಉಕ್ತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಾಕ್ಯ — ರಾಜನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ತಾಯಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು ಶೀಘ್ರಕರ್ಮಿಯಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಆ ಸೂತನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಥ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಹೊರಡುವ ಕ್ಷಣ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿತು. ‘ಈ ಜನಪದದಿಂದಾಚೆಗೆ ತಲುಪಿಸು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಭಾವವಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಮಗನನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡುವುದು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವನು ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗಲಿ ಎಂಬ ಚಿಂತೆ. ರಥವು ಬಂಧನದ ಸಾಧನವಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿಯ ಕೊನೆಯ ಕಾಣಿಕೆ.

ಅನಂತರ ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಶುಚಿಯಾದ ರಾಜನು ಧನಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆಸಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿಗಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಈ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಬೇಗನೆ ತಾ.’ ಅಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಅವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ನರೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಕೋಶಗೃಹಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಂದು ಬೇಗನೆ ಸೀತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ಸತ್ಕುಲಪ್ರಸೂತೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಅವಳು ಆ ಭವನವನ್ನು ಬೆಳಗಿದಳು — ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಿರಣಶಾಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟ — ವಲ್ಕಲವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದವಳೇ ಈಗ ಸರ್ವಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ವಸಿಷ್ಠರ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಫಲಿಸಿತು. ಆದರೆ ಈ ಶೋಭೆ ಕ್ಷಣಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಇರುವುದು ಪ್ರಯಾಣವೇ. ‘ಸರ್ವತಃ ಶುಚಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಇಹಲೋಕ ಪರಲೋಕಗಳೆರಡರ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಂದರೆ ಮೂರು ಋಣಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವನು. ಆದರೂ ಅವನು ಮಗನನ್ನೇ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ವಿಧಿಯ ವೈಪರೀತ್ಯ. ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ವಿಲಾಸಕ್ಕಲ್ಲ, ಅತ್ತೆಯರ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ.

ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅವಳನ್ನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಎಂದೂ ದೈನ್ಯದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದ ಮೈಥಿಲಿಯ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಈ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯರಿಂದ ಸದಾ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಸತಿಯರು. ಇದೇ ಅಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವ — ಹಿಂದೆ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಆಪತ್ತು ಬಂದರೂ ಅವರು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಪತಿಯನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಸತ್ಯಶೀಲರು, ವಿಕೃತರು, ದುರ್ಗರು (ದುಷ್ಟರನ್ನನುಸರಿಸುವವರು), ಸದಾ ಹೃದಯಹೀನರು, ಅಸತಿಯರು, ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳವರು, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿರಕ್ತರಾಗುವವರು.’ ಅತ್ತೆಯ ಈ ಉಪದೇಶವು ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಅವಳು ಲೋಕದ ದೋಷಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮುಂದೆ ಅದರ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವಾಗಿ ಸಾಧ್ವಿಯರ ಧರ್ಮವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಜ್ಜ್ವಲವಾಗಲೆಂದು. ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪದ್ಧತಿ — ಪೂರ್ವಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದೈನ್ಯದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಅಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ; ಅತ್ತೆಯ ಪ್ರೀತಿಗೂ ಅದೇ ಕಾರಣ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸತ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಪತಿವ್ರತೆಯರಲ್ಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವರನ್ನಲ್ಲ.

‘ಅಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಹೃದಯವನ್ನು ಕುಲದಿಂದಾಗಲೀ, ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರದಿಂದಾಗಲೀ, ವಿದ್ಯೆಯಿಂದಾಗಲೀ, ಕೊಟ್ಟ ದಾನದಿಂದಾಗಲೀ, ಸಂಗ್ರಹದಿಂದಾಗಲೀ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು — ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಹೃದಯ ಅಸ್ಥಿರ. ಆದರೆ ಶೀಲದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸಾಧ್ವಿಯರಿಗೆ ಪತಿಯೊಬ್ಬನೇ ಪರಮಪವಿತ್ರನಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಗಡೀಪಾರಾದ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು; ಬಡವನಾಗಲೀ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲೀ, ಇವನೇ ನಿನ್ನ ದೇವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಂಕೆ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವಳಿಗೆ ಮಗನ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಅದನ್ನೇ ‘ಬಡವನಾಗಲೀ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನು ಯಾಚಕನಂತೆ ಜೀವಿಸುವನು; ಆಗಲೂ ಪತ್ನಿ ಅವನ ಗೌರವವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಬಾರದು — ಇದೇ ಉಪದೇಶದ ಸಾರ. ‘ಕುಲವಲ್ಲ, ಉಪಕಾರವಲ್ಲ, ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲ, ದಾನವಲ್ಲ, ಸಂಗ್ರಹವೂ ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ಐದು ಬಾರಿ ನಿಷೇಧಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿಯು ವಾಕ್ಯದ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅನಂತರ ‘ಸಾಧ್ವಿಯರಿಗಾದರೋ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ಸೀತೆ ಅತ್ತೆಯ ಎದುರು ನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪೂಜ್ಯರು ನನಗೆ ಏನನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಪತಿಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ನಾನು ಕೇಳಿಯೂ ಇದ್ದೇನೆ. ಪೂಜ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ದುರ್ಜನರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಾರದು; ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಅಗಲಲಾರದಂತೆ ನಾನೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅಗಲಲಾರೆ. ತಂತಿಯಿಲ್ಲದ ವೀಣೆ ನುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಚಕ್ರವಿಲ್ಲದ ರಥ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಸ್ತ್ರೀ ನೂರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರೂ ಸುಖದಿಂದ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ತಂದೆ ಮಿತವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಸಹೋದರ ಮಿತವಾಗಿ, ಮಗನೂ ಮಿತವಾಗಿ; ಅಮಿತವಾಗಿ ಕೊಡುವ ಪತಿಯನ್ನು ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀ ತಾನೇ ಪೂಜಿಸಳು? ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನಾನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಪರಾವರವನ್ನು (ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವನ್ನು) ಕೇಳಿದವಳು — ಪೂಜ್ಯರೇ, ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಅವಮಾನಿಸಲಿ? ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯೇ ದೇವರು.’ ವೀಣೆಯ ಮತ್ತು ರಥದ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ — ಅವಳು ಭಾವುಕತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆ ಮೊದಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ವಿನಯದ ಕ್ರಮ; ಅವಳು ಅತ್ತೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ಪರಾವರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಶೇಷಗಳೆರಡನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಅವಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆಯ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಥಟ್ಟನೆ ದುಃಖ ಹರ್ಷಗಳೆರಡರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದಳು — ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶೋಕವೂ ಹರ್ಷವೂ; ಈ ದ್ವಂದ್ವವೇ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ಅನಂತರ ತಾಯಂದಿರ ನಡುವೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಮಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಮ್ಮಾ, ನೀನು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣಬೇಡ — ಅವನ ದೋಷವನ್ನು ಎಣಿಸಬೇಡ. ವನವಾಸದ ಅಂತ್ಯವೂ ಬೇಗನೆ ಬರುವುದು. ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಐದು ವರ್ಷಗಳೂ (ಹದಿನಾಲ್ಕು) ನೀನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಕಳೆದುಹೋಗುವುವು; ಆಮೇಲೆ ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಇಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೆತ್ತಮ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವನು ಕಣ್ಣುಹಾಯಿಸಿ ಮುನ್ನೂರೈವತ್ತು ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಷ್ಟೇ ಹಗುರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿಯ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಉಕ್ತಿ. ‘ಅಮ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿಯ ಕೋಪ ತಂದೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಬಾರದು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಚಿಂತೆ. ‘ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಐದೂ’ ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯ ಕ್ರಮ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅನುರೋಧದಿಂದ ಮಾತ್ರ; ಅರ್ಥವಾದರೋ ಹದಿನಾಲ್ಕೇ.

ಅವರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ದಶರಥನ ಮಗನು ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಏನಾದರೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಏನಾದರೂ ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ನನಗಾಗಿ ಮನ್ನಿಸಿರಿ (ಕ್ಷಮಿಸಿರಿ); ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ — ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಘವನ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ಸಮಾಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಕೇಳಿದರು, ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದವರಾದರು. ಆಗ ಮಾನವೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯರ ನಡುವೆ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಣಿಯರ ಕೂಗಿನಂತಹ ಆಕ್ರಂದನ ಹುಟ್ಟಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಕವಿಯು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಮೃದಂಗ, ಪಣವಗಳ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ದಶರಥನ ಭವನವೇ ಈಗ ವಿಲಾಪ ಪರಿದೇವನಗಳಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು, ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿ, ಅತಿ ದುಃಖಿತವಾಯಿತು. ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರೋದನ — ಧ್ವನಿಯ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ. ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಮುಪಜಾನೀತ’ ಎಂಬ ಲೋಟ್ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ರಾಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನು ತಾಯಂದಿರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാമൻ കൗസല്യയുടെ കാര്യത്തിൽ അച്ഛനോട് അപേക്ഷിച്ചു. രാമന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മുനിവേഷം ധരിച്ച അവനെ നോക്കി, ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ദശരഥരാജാവ് ബോധമറ്റവനായി. ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച അദ്ദേഹം രാഘവന്റെ നേരെ കണ്ണുപോലും ഉയർത്തിയില്ല — അവനെ നോക്കി ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞുമില്ല; ദുഃഖിതമനസ്കനായ അദ്ദേഹം മൗനംതന്നെ ആശ്രയിച്ചു. ഒരു മുഹൂർത്തത്തോളം ബോധമറ്റ് കിടന്നശേഷം, ദുഃഖിതനായ ആ മഹീപതി രാമനെത്തന്നെ ഓർത്തുകൊണ്ട് വിലപിച്ചു. ഇവിടെ കവി മൂന്നു ഘട്ടങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം നോക്കാനുള്ള കഴിവില്ലായ്മ, പിന്നെ സംസാരിക്കാനുള്ള കഴിവില്ലായ്മ, ഒടുവിൽ ബോധനാശം. മുമ്പ് സഭയിൽ ഗംഭീരസ്വരത്തിൽ രാജാക്കന്മാരെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത ആ രാജാവുതന്നെ ഇപ്പോൾ മകനെ നോക്കാൻപോലും കഴിയാത്തവനായിരിക്കുന്നു. വേഷമാറ്റമാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരം, കാരണം അതോടെ വനവാസം വെറും സങ്കല്പത്തിൽനിന്ന് പ്രത്യക്ഷമായിത്തീർന്നു. ‘ഭാര്യമാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രാജാവു മാത്രമല്ല, എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും അവിടെത്തന്നെ ബോധമറ്റുവീണു എന്ന്; ശോകം ഒരാളുടേതല്ല, അന്തഃപുരത്തിന്റെ മുഴുവനുമാണ്.

ബോധം വീണ്ടെടുത്ത രാജാവ് വിലപിക്കുന്നു — ‘ഞാൻ കരുതുന്നു, മുമ്പ് ഞാൻ ഒട്ടേറെ പശുക്കളെ കിടാങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തിയിട്ടുണ്ടാവണം, അല്ലെങ്കിൽ ജീവികളെ ഹിംസിച്ചിട്ടുണ്ടാവണം; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ഫലം എനിക്കു വന്നുചേർന്നത്. എന്നാൽ കാലം വരാതെ ജീവൻ ദേഹത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുന്നില്ല; അല്ലെങ്കിൽ കൈകേയിയാൽ ക്ലേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന എനിക്ക് എന്തുകൊണ്ട് മരണം വരുന്നില്ല? അഗ്നിക്കു തുല്യനായ മകൻ നേർത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് താപസവസ്ത്രം ധരിച്ച് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതു കാണുന്ന ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെ ആശ്ചര്യമാണ്. ഒരൊറ്റ കൈകേയി കാരണമാണ് ഈ ജനമെല്ലാം ദുഃഖിക്കുന്നത് — സ്വാർഥത്തിനായി പ്രയത്നിച്ച് ഈ നികൃതിയെ (ശാഠ്യത്തെ) ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നവൾ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കണ്ണീരാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തളർന്ന അദ്ദേഹം ‘രാമാ’ എന്ന് ഒരിക്കൽ മാത്രം പറഞ്ഞു, പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ‘കിടാങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തിയ പശുക്കൾ’ എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — മറ്റുള്ളവർക്കു താൻ നൽകിയെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്ന ദുഃഖംതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം സ്വയം അനുഭവിക്കുന്നത്. ‘നികൃതി’ എന്നാൽ ശാഠ്യവും കപടവും; രണ്ടു വരങ്ങൾ യാചിച്ചതിനെത്തന്നെ രാജാവ് കപടം എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം അതു സ്നേഹത്തിന്റെ മറപിടിച്ചാണല്ലോ ചെയ്തത്. ‘രാമാ’ എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്കു പറഞ്ഞതോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു തടഞ്ഞു — ഇത്രകൊണ്ടുതന്നെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ വേണ്ടത്ര കാണിക്കുന്നു. പൂർവജന്മകർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ സങ്കല്പം രാജാവിന് ശാന്തി നൽകുന്നില്ല; ആത്മദണ്ഡനത്തിന്റെതന്നെ മറ്റൊരു രൂപമാണത്.

ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾത്തന്നെ ആ മഹീപതി കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘യാത്രയ്ക്കുള്ള രഥം ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടി നീ വരിക; ഈ മഹാഭാഗനെ ഈ ജനപദത്തിനപ്പുറം എത്തിക്കുക.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കയ്പേറിയ സത്യം തുറന്നുപറയുന്നു — ‘ഗുണവാന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾക്കുള്ള ഫലം ഇതുതന്നെയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു — സാധുവും വീരനുമായവൻ അച്ഛനാലും അമ്മയാലും കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെടുന്നു.’ ഈ വാക്കാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മൂർച്ചയേറിയ വാക്യം — രാജാവ് സ്വയംതന്നെ തന്റെ കർമത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു, ‘അമ്മയാൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൈകേയിയെയും ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു. രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ ആജ്ഞയായി സ്വീകരിച്ച്, വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സുമന്ത്രൻ അശ്വങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട രഥം പൂട്ടി അവിടെ വന്നു. തുടർന്ന് ആ സൂതൻ കൈകൂപ്പി രാജകുമാരനോട് ‘ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, സ്വർണാലംകൃതമായ രഥം തയ്യാർ’ എന്ന് അറിയിച്ചു. പ്രവൃത്തിയിലൂടെത്തന്നെ പുറപ്പാടിന്റെ നിമിഷം അടുത്തെത്തി. ‘ഈ ജനപദത്തിനപ്പുറം എത്തിക്കുക’ എന്ന ആജ്ഞയിൽ രാജാവിന്റെ ഇരട്ടഭാവമുണ്ട് — ഒരു വശത്ത് മകന്റെ നാടുകടത്തൽ, മറുവശത്ത് അവൻ സുഖമായി പോകണമെന്ന ചിന്ത. രഥം ബന്ധനത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ല, പിതൃസ്നേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ഉപഹാരമാണ്.

തുടർന്ന് ദേശകാലങ്ങളറിയുന്നവനും എല്ലാ വിധത്തിലും ശുചിയുമായ രാജാവ് ധനസഞ്ചയത്തിൽ വ്യാപൃതനായ ഭണ്ഡാരാധ്യക്ഷനെ വേഗം വിളിച്ചുവരുത്തി നിശ്ചിതമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു — ‘വൈദേഹിക്കായി വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും മഹത്തായ ആഭരണങ്ങളും ഈ വർഷങ്ങൾ എണ്ണിനോക്കി വേഗം കൊണ്ടുവരിക.’ അതായത് പതിനാലു വർഷത്തെ കണക്കനുസരിച്ച് അവ നൽകണം. നരേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അയാൾ ഭണ്ഡാരഗൃഹത്തിൽ ചെന്ന് എല്ലാം കൊണ്ടുവന്ന് വേഗം സീതയ്ക്കു നൽകി. കാട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ട കുലീനയായ വൈദേഹി ആ വിചിത്രമായ ആഭരണങ്ങളാൽ തന്റെ സുന്ദരമായ അംഗങ്ങളെ അലങ്കരിച്ചു. നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അവൾ, ഉചിതകാലത്ത് ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യന്റെ പ്രഭ ആകാശത്തെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആ ഭവനത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ വിരോധം വ്യക്തമാണ് — വല്കലം ധരിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ എല്ലാ അലങ്കാരങ്ങളാലും ഭൂഷിതയായിരിക്കുന്നു; വസിഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞതന്നെ ഫലിച്ചു. എന്നാൽ ഈ ശോഭ ക്ഷണികമാണ്, കാരണം മുന്നിൽ പുറപ്പാടാണ്. ‘എല്ലാ വിധത്തിലും ശുചി’ എന്ന പദം ഗീതാപ്രസ്സിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘ഇഹലോകത്തോടും പരലോകത്തോടുമുള്ള ഋണങ്ങളിൽനിന്ന് മുക്തൻ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അതായത് ഋണത്രയത്തിൽനിന്ന് മുക്തൻ. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം മകനെ നാടുകടത്തുന്നു; ഇതാണ് വിധിയുടെ വിപര്യാസം. സീതയുടെ അലങ്കാരം ഇവിടെ വിലാസത്തിനല്ല, അമ്മായിയമ്മമാരുടെയും ഗുരുവിന്റെയും ആജ്ഞ പാലിക്കാൻ മാത്രമാണ്.

അമ്മായിയമ്മയായ കൗസല്യ ഇരുകൈകളാലും അവളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ഒരിക്കലും ദൈന്യം കാണിക്കാത്ത മൈഥിലിയുടെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ഈ ലോകത്തിൽ പ്രിയപ്പെട്ടവരാൽ എപ്പോഴും സൽക്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ആപത്തിൽപ്പെട്ട ഭർത്താവിനെ ആദരിക്കാത്ത സ്ത്രീകൾ അസതികളാണ്. സ്ത്രീകളുടെ ഈ സ്വഭാവം ഇതാണ് — മുമ്പ് സുഖം അനുഭവിച്ചിട്ട്, ചെറിയൊരു ആപത്തു വന്നാൽപ്പോലും അവർ ദോഷം കാണുകയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവർ അസത്യശീലകളും, വികൃതകളും, ദുർഗകളും (ദുഷ്ടരെ പിന്തുടരുന്നവർ), എപ്പോഴും ഹൃദയമില്ലാത്തവരും, അസതികളും, പാപസങ്കല്പമുള്ളവരും, ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് വിരക്തരാകുന്നവരുമാണ്.’ അമ്മായിയമ്മയുടെ ഈ ഉപദേശം സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള ശങ്കകൊണ്ടുണ്ടായതല്ല; തുടർന്ന് എതിർപക്ഷത്തിലൂടെ സാധ്വിമാരുടെ ധർമം കൂടുതൽ ഉജ്ജ്വലമാകാനായി ആദ്യം അവർ ലോകത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ശാസ്ത്രീയമായ രീതി — പൂർവപക്ഷം സ്ഥാപിച്ചശേഷം സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു. ‘ദൈന്യം കാണിക്കാത്തവൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സീതയുടെ ധൈര്യത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു — അവൾ കരയുന്നില്ല, യാചിക്കുന്നില്ല, ദൈന്യം കാണിക്കുന്നില്ല; അമ്മായിയമ്മയുടെ സ്നേഹത്തിനും അതുതന്നെ കാരണം. ഇവിടെ ‘അസതികൾ’ എന്ന വാക്ക് സാധ്വികളല്ലാത്ത സ്ത്രീകളെയാണ് കുറിക്കുന്നത്, വെറും കള്ളം പറയുന്നവരെ മാത്രമല്ല.

‘സ്ത്രീകളുടെ ഹൃദയം കുലംകൊണ്ടോ, ചെയ്ത ഉപകാരംകൊണ്ടോ, വിദ്യകൊണ്ടോ, നൽകിയ ദാനംകൊണ്ടോ, സംഗ്രഹംകൊണ്ടോ പിടിച്ചെടുക്കാനാവില്ല — കാരണം അവർ അസ്ഥിരഹൃദയരാണ്. എന്നാൽ ശീലത്തിലും സത്യത്തിലും ശ്രുതിയിലും നിലകൊള്ളുന്ന സാധ്വികളായ സ്ത്രീകൾക്ക് ഏക പതിതന്നെ പരമപവിത്രമായി വിശിഷ്ടനാകുന്നു — അവൻ എല്ലാ ദേവന്മാരെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനാണ്.’ തുടർന്ന് അവർ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘അതിനാൽ കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ട എന്റെ മകനെ നീ അവമതിക്കരുത്; ധനമില്ലാത്തവനായാലും ധനമുള്ളവനായാലും ഇവനാണ് നിന്റെ ദൈവം.’ ഇവിടെ കൗസല്യയുടെ വാത്സല്യവും ശങ്കയും രണ്ടും കാണാം — മകന്റെ ദാരിദ്ര്യം അവർ അറിയുന്നു, അതുതന്നെയാണ് ‘ധനമില്ലാത്തവനായാലും ധനമുള്ളവനായാലും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. വനവാസത്തിൽ രാജകുമാരൻ യാചകനെപ്പോലെ ജീവിക്കും; അപ്പോഴും ഭാര്യ അവന്റെ ഗൗരവം കുറയ്ക്കരുത് — ഇതാണ് ഉപദേശത്തിന്റെ സാരം. ‘കുലമല്ല, കൃതമല്ല, വിദ്യയല്ല, ദാനമല്ല, സംഗ്രഹവുമല്ല’ എന്ന് അഞ്ചു പ്രാവശ്യം നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് കവി വാക്യത്തിന്റെ വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ‘സാധ്വികൾക്കാകട്ടെ’ എന്ന ‘തു’ശബ്ദത്തിലൂടെ എതിർപക്ഷം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

അവരുടെ ധർമാർഥപൂർണമായ വാക്കുകൾ മനസ്സിലാക്കി സീത അമ്മായിയമ്മയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പി നിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ആര്യ എന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്യും. ഭർത്താവിനോട് എങ്ങനെ പെരുമാറണമെന്ന് എനിക്കറിയാം; ഞാൻ അതു കേട്ടിട്ടുമുണ്ട്. ആര്യ എന്നെ ദുർജനങ്ങളോടു തുലനം ചെയ്യരുത്; ചന്ദ്രനിൽനിന്ന് പ്രഭ വിട്ടുമാറാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ എനിക്കും ധർമത്തിൽനിന്ന് വിട്ടുമാറാൻ കഴിയില്ല. തന്ത്രിയില്ലാത്ത വീണ വായിക്കപ്പെടുന്നില്ല, ചക്രമില്ലാത്ത രഥം ഓടുന്നില്ല; അതുപോലെ പതിയില്ലാത്ത സ്ത്രീ നൂറു മക്കളുണ്ടായാലും സുഖമായി വളരുന്നില്ല. അച്ഛൻ പരിമിതമായി നൽകുന്നു, സഹോദരൻ പരിമിതമായി, മകനും പരിമിതമായി; അപരിമിതമായി നൽകുന്ന ഭർത്താവിനെ ഏതു സ്ത്രീയാണ് പൂജിക്കാത്തത്? ഇങ്ങനെയുള്ള ഞാൻ, ശ്രേഷ്ഠരായ സ്ത്രീകളിൽനിന്ന് ധർമത്തിന്റെ പരാവരം (സാമാന്യവും വിശേഷവും) കേട്ടവളാണ് — ആര്യേ, ഞാൻ എങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തെ അവമതിക്കും? സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവുതന്നെയാണല്ലോ ദൈവം.’ വീണയുടെയും രഥത്തിന്റെയും ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ സീതയുടെ പ്രജ്ഞ വെളിവാക്കുന്നു — അവൾ ഭാവുകതകൊണ്ടല്ല, യുക്തികൊണ്ടാണ് ഉത്തരം നൽകുന്നത്. സീത ആദ്യം ആജ്ഞ സ്വീകരിക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രം തന്റെ പക്ഷം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇതാണ് വിനയത്തിന്റെ ക്രമം; അവൾ അമ്മായിയമ്മയെ എതിർക്കുന്നില്ല, തന്റെ നിശ്ചയം അറിയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘പരാവരം’ എന്ന പദത്താൽ ധർമത്തിന്റെ സാമാന്യവും വിശേഷവും രണ്ടും ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു; അത് അവളുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

സീതയുടെ ഹൃദയസ്പർശിയായ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശുദ്ധസത്ത്വയായ കൗസല്യ പെട്ടെന്ന് ദുഃഖവും ഹർഷവും കലർന്ന കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു — ഒരേ നിമിഷത്തിൽ ശോകവും ഹർഷവും; ഈ ദ്വന്ദ്വംതന്നെയാണ് കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി. തുടർന്ന് അമ്മമാരുടെ നടുവിൽ ഏറെ സൽക്കരിക്കപ്പെട്ട അമ്മയെ നോക്കി പരമധർമാത്മാവായ രാമൻ കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അമ്മേ, ദുഃഖിതയായി എന്റെ അച്ഛനെ നോക്കരുത് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷം എടുക്കരുത്. വനവാസത്തിന്റെ അവസാനവും വേഗംതന്നെ വരും. ഒൻപതും അഞ്ചും (പതിനാല്) വർഷങ്ങൾ അമ്മ ഉറങ്ങുന്നതിനിടയിൽത്തന്നെ കടന്നുപോകും; പിന്നെ സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പൂർണനായി ഇവിടെ തിരിച്ചെത്തിയ എന്നെ അമ്മ കാണും.’ ഇത്രയും അർഥഗർഭമായ വാക്കുകൾ അമ്മയോടു പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹം ചുറ്റും നോക്കി മുന്നൂറ്റമ്പത് അമ്മമാരെ കണ്ടു. ‘ഉറങ്ങുന്നതിനിടയിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം പതിനാലു വർഷത്തെ ഒരു രാത്രിപോലെ ലഘുവായി കാണിക്കുന്നു — അമ്മയെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കാനാണ് ഈ വാക്ക്. ‘അമ്മേ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് രാമൻ ആദ്യം സ്നേഹം ഉണർത്തുന്നു, അതിനുശേഷമേ ഉപദേശം നൽകുന്നുള്ളൂ — അമ്മയുടെ കോപം അച്ഛന്റെ നേർക്ക് ആകരുത് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖ്യചിന്ത. ‘ഒൻപതും അഞ്ചും’ എന്ന എണ്ണൽക്രമം ഛന്ദസ്സിനു വേണ്ടി മാത്രമാണ്, അർഥം പതിനാലുതന്നെ.

അവരും അങ്ങനെതന്നെ ദുഃഖാർത്തരായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ദശരഥപുത്രൻ കൈകൂപ്പി ധർമയുക്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘ഒന്നിച്ചു താമസിച്ചതിനിടയിൽ ഞാൻ എന്തെങ്കിലും പരുഷമായി ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് എന്തെങ്കിലും ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അതെല്ലാം എനിക്കു പൊറുത്തുതരിക; നിങ്ങളോടെല്ലാം ഞാൻ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു — അനുവാദം യാചിക്കുന്നു.’ രാഘവന്റെ ധർമയുക്തവും സമാഹിതവുമായ ഈ വാക്കുകൾ ആ സ്ത്രീകളെല്ലാം കേട്ടു, ശോകത്താൽ തകർന്ന മനസ്സുള്ളവരായി. അപ്പോൾ മനുഷ്യേന്ദ്രന്റെ ഭാര്യമാർക്കിടയിൽ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെ നിലവിളിപോലെ ഒരു ആരവമുയർന്നു. ഒടുവിൽ കവി ഒരു ശ്ലോകംകൊണ്ട് ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു — മുമ്പ് മുരജത്തിന്റെയും പണവത്തിന്റെയും മേഘഗർജനംപോലുള്ള ഘോഷം നിറഞ്ഞിരുന്ന ദശരഥഭവനം ഇപ്പോൾ വിലാപങ്ങളാലും പരിദേവനങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ്, ദുരിതത്തിൽപ്പെട്ട്, അതീവ ദുഃഖിതമായിത്തീർന്നു. മംഗളവാദ്യങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് കരച്ചിൽ — ഇങ്ങനെ ശബ്ദമാറ്റത്തിലൂടെയാണ് സർഗം അവസാനിക്കുന്നത്. ഇവിടെനിന്നാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പുറപ്പാട് ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘സമുപജാനീത’ എന്ന ലോട്ലകാരരൂപത്തിലൂടെ രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല, യാചിക്കുകയാണ് — മകൻ അമ്മമാരോടു ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകം വൃത്തമാറ്റത്തിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

At the end of the previous sarga Rāma had begged his father to look after Kausalyā. Hearing his words and seeing him standing there in the dress of a hermit, King Daśaratha lost consciousness, and his wives with him. Burning with grief, he could not even look at Rāghava, and when he did look at him he could not bring himself to answer; in his misery he took refuge in silence. For a while the king lay senseless and stricken, and then he began to lament, thinking only of Rāma. The poet shows three stages: first he could not look, then he could not speak, and finally he lost his senses altogether. The king who had once addressed other kings in the assembly in a deep, commanding voice could not now even look at his son. The change of dress was the cruellest blow of all, for with it the exile passed from something imagined into something before his eyes. And "with his wives" tells us that not only the king but all the queens fainted there; the grief was not one man's but that of the whole inner palace.

When he came to himself the king lamented: "Surely in some earlier life I parted many cows from their calves, or harmed living creatures, and that is why this has come upon me. Yet life does not leave the body before its appointed time; otherwise how could I not die, tormented as I am by Kaikeyī? That I still live, standing here and seeing my son, bright as fire, stripped of his fine clothes and dressed as an ascetic, is a wonder. All these people suffer because of one woman, Kaikeyī, who has taken to this treachery in pursuit of her own ends." Having said this, his senses overwhelmed by tears, he cried "Rāma!" just once and could say nothing more. The image of the cows robbed of their calves is deeply moving: the grief he believed he had once caused others he was now suffering himself. By "treachery" the king means the very asking for the two boons, since it had been done by trading on his love. That his voice failed after the single word "Rāma" is enough to show his state. And this thought of deeds in a former life brought the king no peace; it was only another form of punishing himself.

After a moment, recovering his senses, the king, his eyes full of tears, said to Sumantra: "Yoke the finest horses to the royal chariot and come; take this noble one from here beyond the borders of the kingdom." Then he spoke a bitter truth: "This, it seems, is what they call the reward of a good man's virtues, that a good and brave son is driven into the forest by his father and mother." That is the sharpest line in the sarga: the king condemns his own act, and by saying "mother" he includes Kaikeyī too. Taking the king's word as his command, the swift Sumantra yoked the horses to the splendid chariot and brought it there. Then, with folded hands, the charioteer told the prince that the chariot, trimmed with gold and yoked with the finest horses, was ready. So the moment of departure had come, in deed as well as word. The king's order to take him beyond the borders carries two feelings, the banishing of his son and his concern that he should travel in comfort; the chariot was not an instrument of exile but a father's last gift of love.

Then the king, who understood time and circumstance and had cleared all his debts, quickly summoned the keeper of the treasury and gave him a firm order: "Reckon up these years and bring at once, for Vaidehī, costly garments and splendid ornaments enough for all of them." That is, they were to be given to last all fourteen years. Told this by the king, the keeper went to the treasury, brought everything and handed it to Sītā without delay. Nobly born Vaidehī, setting out for the forest, adorned her lovely limbs with those beautiful ornaments, and so adorned she lit up the house as the light of the rising sun lights up the sky at dawn. The contrast is plain: she who had been about to put on bark was now adorned with every ornament, and Vasiṣṭha's order had borne fruit. But the splendour was only for a moment, for the departure lay just ahead. The king had cleared all his debts, and yet he was sending his own son into exile; that is fate turned upside down. And Sītā's ornaments here were not for luxury but in obedience to her elders and the preceptor.

Her mother-in-law Kausalyā took Maithilī, who never behaved meanly, in both her arms, kissed her on the head and said: "In this whole world there are women who, though their loved ones have always honoured them, will not stand by a husband who has fallen into misfortune. That is the way of such women: having enjoyed comfort before, at the first small misfortune they turn bad and even desert him. They are false in their ways, perverse, drawn to the wicked, always heartless, untrue, set on sin and indifferent in a moment." This counsel did not spring from any doubt of Sītā. Kausalyā first described the faults found in the world, so that the dharma of good women might shine the brighter by contrast; that is the method of the sciences, to state the opposing view before the conclusion. "Who never behaved meanly" praises Sītā's courage: she neither wept nor begged nor showed weakness, and that was the reason for her mother-in-law's affection. "Untrue" here means unfaithful women, not merely women who tell lies.

"Neither family nor kindness nor learning nor gifts nor provision can hold such a woman's heart, for it is never constant. But for good women who stand firm in character, in truth and in the teaching of scripture, the husband alone is the supreme purifier, above all the gods." And she concluded: "So you must never slight my son, sent away to the forest as he is; poor or rich, he is your god." Both Kausalyā's love and her anxiety show here: she knew her son would be poor, and "poor or rich" hints at it. In the forest a prince would live like a beggar, and even then his wife must not think less of him; that is the heart of her counsel. The five denials, not family, not kindness, not learning, not gifts, not provision, gather force, and then "but for good women" sets up the contrast.

Taking in her words, full of dharma and good sense, Sītā stood facing her mother-in-law with folded hands and said: "I will do everything my noble lady teaches me. I know how a wife must behave towards her husband; I have been taught it. My lady should not count me among worthless women. I can no more swerve from dharma than radiance can leave the moon. A lute without strings makes no music, a chariot without wheels will not move, and a woman without a husband finds no happiness, though she has a hundred sons. A father gives within measure, a brother within measure, a son within measure; what woman would not honour her husband, who gives without measure? I have heard from the best of women what dharma is, in its general rules and its particulars; how, my lady, could I think little of him? For a woman, her husband is her god." The images of the lute and the chariot show Sītā's intelligence: she answers not from emotion but with reasons. She first accepts the instruction and only then states her own position; that is the order of humility, for she does not reject her mother-in-law but simply declares her resolve. And her having learned both the general and the particular rules of dharma shows her learning.

Hearing Sītā's words, which went straight to her heart, Kausalyā, pure of spirit, suddenly shed tears of sorrow and joy together; that both should come in one moment is the poet's fine insight. Then Rāma, supreme in righteousness, seeing Sītā so honoured among the mothers, folded his hands and said to his mother: "Mother, do not look on my father with a grieving heart, and do not hold this against him. The end of the forest exile will come very soon. The fourteen years will pass for you as if you had slept through them, and then you will see me back here, whole, with my friends around me." Having said this much to his mother, his meaning clearly set out, he looked around and saw his three hundred and fifty mothers. By "as if you had slept through them" he made the fourteen years seem as light as a single night, only to comfort his mother. He called her "Mother" first to stir her love and only then gave his counsel, and his chief concern was that his mother's anger should not fall on his father.

Seeing that they too were stricken in the same way, Daśaratha's son folded his hands and spoke these righteous words: "Whatever harsh thing I may have done in the closeness of our life together, or done without knowing it, please forgive me; I take leave of you all." All the women heard Rāghava's calm and righteous words, and their hearts were struck down with grief. Then among the wives of the lord of men there rose a cry like the calling of curlews. The poet closes the scene in a single verse: the house of Daśaratha, which had once resounded like drums and tabors and thunderclouds, was now filled with wailing and lament, sunk in calamity and utterly wretched. Weeping in place of auspicious music: the sarga ends with this change of sound, and from here the departure begins in the next sarga. Rāma does not command but asks: a son begs forgiveness of his mothers.