सीतायां चीरं वसानायां सर्वः जनः प्रचुक्रोश — ‘सनाथा अपि इयम् अनाथा इव दृश्यते; धिक् त्वां दशरथ!’ इति। तेन प्रणादेन दुःखितः महीपतिः जीविते, धर्मे, स्वस्य यशसि च श्रद्धाम् एव चिच्छेद — त्रिष्वपि पुरुषार्थेषु तस्य आस्था नष्टा। ततः सः ऐक्ष्वाकः उष्णं निःश्वस्य भार्यां कैकेयीम् अब्रवीत् — ‘कैकेयि, सीता कुशचीरेण गन्तुं न अर्हति। इयं सुकुमारी, बाला, सततं सुखोचिता च; अतः इयं वनस्य योग्या न इति मम गुरुः वसिष्ठः सत्यम् एव आह।’ अत्र द्रष्टव्यम् — पूर्वसर्गे गुरुः वसिष्ठः यत् उक्तवान्, तत् एव इदानीं राजा पुनः उद्धरति; स्वस्य वचनं तस्य न अवशिष्टम्, गुरोः वचनम् एव तस्य आश्रयः। पूर्वसर्गे जनः तूष्णीम् आसीत्; अत्र तु सः वाचा प्रकटं राजानं निन्दति — एषः एव पौराणां मौनस्य अन्तः। ‘सनाथा अनाथवत्’ इति विरोधालङ्कारेण कविः राज्ञः असामर्थ्यम् एव सूचयति, यतः पतिः वर्तमानः अपि रक्षितुं न शक्नोति।

‘इयं राजवरस्य जनकस्य पुत्री तपस्विनी कस्य अपि किंचित् अपकारं करोति किम्? या चीरम् आसाद्य जनस्य मध्ये विसंज्ञा काचित् श्रमणी इव स्थिता — एषा का दृष्टिः? जनकस्य कन्या चीराणि अपास्यतु; इयं प्रतिज्ञा मया पूर्वं न दत्ता। राजपुत्री समग्रा सर्वरत्नैः सह यथासुखं वनं गच्छतु।’ ततः सः आत्मानम् एव निन्दति — ‘अजीवनार्हेण मया नियमेन बद्धा नृशंसा प्रतिज्ञा कृता; त्वया च सा बाल्यात् प्रतिपन्ना। तत् मां दहेत् — यथा वेणुम् आत्मपुष्पम् एव दहति।’ वंशस्य पुष्पम् एव वंशस्य नाशहेतुः इति लोकप्रसिद्धं दृष्टान्तम् अत्र अत्यन्तम् उपयुक्तम्। ‘पापे, रामेण यदि ते किंचित् अशोभनं कृतम्, तर्हि अधमे, वैदेह्या ते कः अपकारः दर्शितः?’ अत्र राजा त्रीन् प्रकारान् आश्रयते — प्रथमं सीतायाः निर्दोषत्वम्, ततः स्वस्य प्रतिज्ञायाः सीमाम्, अन्ते च आत्मनिन्दाम्। ‘इयं प्रतिज्ञा मया न दत्ता’ इति वाक्यं वसिष्ठस्य युक्तेः एव प्रतिध्वनिः — वरः रामस्य वनवासमात्रं स्पृशति, न सीतायाः वेषम्।

‘मृगी इव उत्फुल्लनयना, मृदुशीला, मनस्विनी च जनकात्मजा ते कम् इव अपकारं करोति? पापे, रामस्य विवासनम् एव तव पर्याप्तम् आसीत्; एभिः कृपणैः पातकैः पुनः किं कृतैः? देवि, त्वया उक्तं शृण्वता मया तावत् प्रतिज्ञातम्, यदा त्वम् अभिषेकाय इह आगतं राममं प्रति अब्रवीः। तत् एतत् समतिक्रम्य त्वं निरयं गन्तुम् इच्छसि — या त्वं मैथिलीम् अपि चीरवासिनीम् ईक्षसे।’ राज्ञः एषः क्रोधः न प्रतीकारसमर्थः; सः केवलं वाचा एव प्रहरति, कर्मणा तु किमपि कर्तुं न शक्नोति — यतः स्वेन एव वरः दत्तः। एतेन वाल्मीकिः राज्ञः असहायतां प्रकटयति; अस्मिन् सर्गे दशरथः राजा न, अपि तु वृद्धः पिता एव अवशिष्टः। ‘निरयं गन्तुम् इच्छसि’ इति पदेन राजा कैकेय्याः परलोकम् अपि अभिशपति; एतावान् तस्य क्रोधः। तथापि सा न प्रतिवदति, न च अनुतप्यते — तस्याः मौनम् एव अस्मिन् सर्गे भयङ्करम्।

एवं ब्रुवन्तम्, अवाक्शिरसम् आसीनं पितरं प्रति वनं सम्प्रस्थितः रामः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘धार्मिक, इयं मम माता यशस्विनी कौसल्या वृद्धा, अक्षुद्रशीला च; सा त्वां न कदापि गर्हते। वरद, मया विहीना, शोकसागरं प्रपन्ना, अदृष्टपूर्वव्यसना च सा भूयः सम्मन्तुम् अर्हति — त्वया अधिकतरं मानयितव्या। त्वया पूज्येन पूजिता सती यथा पुत्रशोकं न ऋच्छेत्, मां संचिन्तयन्ती अपि तपस्विनी त्वयि एव जीवेत् — तथा कर्तव्यम्। महेन्द्रोपम, जातगर्धिनीं मम जननीं तथा विधातुम् अर्हसि, यथा वनस्थे मयि सा शोककर्शिता जीवितं न्यस्य यमक्षयं न व्रजेत्।’ एवं रामस्य अन्तिमा याचना न स्वार्थाय, अपि तु मातुः रक्षणाय एव — सर्गस्य एषा एव समाप्तिः। रामस्य एषा प्रार्थना सूक्ष्मा — सः न पितरं निन्दति, न कैकेयीम् अभिशपति, केवलं मातुः योगक्षेमं याचते। ‘त्वयि जीवेत्’ इति पदेन सः पितरम् एव मातुः आश्रयं स्थापयति, तेन च पितुः ग्लानिम् अपि किंचित् शमयति।

సీత నారచీర కట్టుకుంటుండగా జనమంతా గట్టిగా అరిచారు — ‘భర్త ఉండి కూడా ఈమె అనాథలా కనిపిస్తున్నది; దశరథా, నీకు ధిక్కారం!’ ఆ ఘోషకు దుఃఖించిన మహీపతి జీవితం మీదా, ధర్మం మీదా, తన కీర్తి మీదా శ్రద్ధనే తెంచుకున్నాడు — మూడు పురుషార్థాల మీదా అతని ఆస్థ నశించింది. అప్పుడు ఆ ఇక్ష్వాకు వంశీయుడు వేడిగా నిట్టూర్చి భార్య కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘కైకేయీ, సీత దర్భచీరతో వెళ్ళదగినది కాదు. ఈమె సుకుమారి, బాల, ఎల్లప్పుడూ సుఖాలకు అలవాటుపడినది; కనుక ఈమె వనానికి తగినది కాదని నా గురువు వసిష్ఠుడు సత్యమే చెప్పాడు.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — గత సర్గలో గురువు వసిష్ఠుడు చెప్పినదానినే ఇప్పుడు రాజు మళ్ళీ ఉదహరిస్తున్నాడు; అతనికి తనదంటూ మాట మిగలలేదు, గురువు మాటే అతని ఆశ్రయం. గత సర్గలో జనం మౌనంగా ఉన్నారు; ఇక్కడ మాత్రం వారు నోరారా బహిరంగంగా రాజును నిందిస్తున్నారు — పౌరుల మౌనానికి ఇదే ముగింపు. ‘సనాథ అయినా అనాథలా’ అనే విరోధాలంకారంతో కవి రాజు అసమర్థతనే సూచిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే భర్త ఉన్నా కాపాడలేకపోతున్నాడు.

‘రాజశ్రేష్ఠుడైన జనకుని కూతురు, ఈ తపస్విని ఎవరికైనా ఏమైనా అపకారం చేసిందా? నారచీర చేతపట్టుకొని జనం మధ్య స్పృహ కోల్పోయిన ఒక సన్యాసినిలా నిలుచున్నదే — ఇది ఏమి దృశ్యం? జనకుని కుమార్తె నారచీరలను విడిచిపెట్టుగాక; ఈ ప్రతిజ్ఞను నేను ఇంతకుముందు ఇవ్వలేదు. రాకుమార్తె సమస్త రత్నాలతో సహా యథాసుఖంగా వనానికి వెళ్ళుగాక.’ తరువాత అతడు తనను తానే నిందించుకుంటాడు — ‘బ్రతుకుటకు అర్హుడు కాని నేను నియమానికి కట్టుబడి క్రూరమైన ప్రతిజ్ఞ చేశాను; నువ్వు దానిని పసితనంతో స్వీకరించావు. అది నన్ను దహిస్తుంది — వెదురును దాని పువ్వే దహించినట్లు.’ వెదురుకు దాని పువ్వే నాశనహేతువు అనే లోకప్రసిద్ధమైన దృష్టాంతం ఇక్కడ ఎంతో తగినది. ‘పాపీ, రాముడు నీకు ఏదైనా అశుభం చేసి ఉంటే ఉండవచ్చు, కాని అధమురాలా, వైదేహి నీకు ఏ అపకారం చేసింది?’ ఇక్కడ రాజు మూడు మార్గాలను ఆశ్రయిస్తాడు — మొదట సీత నిర్దోషిత్వం, తరువాత తన ప్రతిజ్ఞ యొక్క హద్దు, చివరకు ఆత్మనింద. ‘ఈ ప్రతిజ్ఞను నేను ఇవ్వలేదు’ అనే వాక్యం వసిష్ఠుని యుక్తికి ప్రతిధ్వనే — వరం రాముని వనవాసాన్ని మాత్రమే తాకుతుంది, సీత వేషాన్ని కాదు.

‘ఆడుజింకలా విప్పారిన కన్నులు గలదీ, మృదుస్వభావం గలదీ, మనస్విని అయిన జనకాత్మజ నీకు ఏ అపకారం చేస్తున్నది? పాపీ, రాముని వెళ్ళగొట్టడమే నీకు చాలు కదా; ఈ నీచమైన పాతకాలను మళ్ళీ ఎందుకు చేస్తున్నావు? దేవీ, అభిషేకానికి ఇక్కడికి వచ్చిన రామునితో నువ్వు మాట్లాడినప్పుడు, నీ మాట వింటూ నేను అంతవరకే ప్రతిజ్ఞ చేశాను. దానిని అతిక్రమించి, మైథిలిని కూడా నారచీర కట్టుకొన్నదానిగా చూస్తున్న నువ్వు నరకానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నావు.’ రాజు యొక్క ఈ క్రోధం ప్రతీకారం చేయగలది కాదు; అతడు మాటలతో మాత్రమే కొడుతున్నాడు, పనిలో మాత్రం ఏమీ చేయలేడు — ఎందుకంటే వరం తానే ఇచ్చాడు. దీనితో వాల్మీకి రాజు నిస్సహాయతను బయటపెడుతున్నాడు; ఈ సర్గలో దశరథుడు రాజుగా కాదు, వృద్ధుడైన తండ్రిగా మాత్రమే మిగిలాడు. ‘నరకానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నావు’ అనే మాటతో రాజు కైకేయి పరలోకాన్ని కూడా శపిస్తున్నాడు; అంత తీవ్రమైనది అతని క్రోధం. అయినా ఆమె జవాబు చెప్పదు, పశ్చాత్తాపపడదు — ఈ సర్గలో ఆమె మౌనమే భయంకరమైనది.

ఇలా మాట్లాడుతూ తల వంచుకొని కూర్చున్న తండ్రితో, వనానికి బయలుదేరిన రాముడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘ధార్మికా, నా తల్లి, కీర్తిమంతురాలైన ఈ కౌసల్య వృద్ధురాలు, నీచస్వభావం లేనిది; ఆమె నిన్ను ఎన్నడూ నిందించదు. వరదా, నేను లేక, శోకసాగరంలో మునిగి, ఇంతకుముందెన్నడూ చూడని ఆపదను పొందిన ఆమె మరింత గౌరవానికి అర్హురాలు — నువ్వు ఆమెను మరింత ఎక్కువగా ఆదరించాలి. పూజ్యుడవైన నీ చేత పూజింపబడి ఆమె పుత్రశోకాన్ని పొందకుండా, నన్ను తలచుకుంటూనే ఆ తపస్విని నిన్నే ఆశ్రయించి జీవించేట్లు — అలా చేయాలి. మహేంద్రుని వంటివాడా, నా పట్ల గాఢమైన మమకారం గల నా తల్లిని, నేను వనంలో ఉన్నప్పుడు ఆమె శోకంతో కృశించి ప్రాణాలు విడిచి యమలోకానికి వెళ్ళకుండా ఉండేట్లు నువ్వు చూడాలి.’ ఇలా రాముని చివరి యాచన స్వార్థం కోసం కాదు, తల్లి రక్షణ కోసమే — సర్గ ఇలా ముగుస్తుంది. రాముని ఈ ప్రార్థన సూక్ష్మమైనది — అతడు తండ్రిని నిందించడు, కైకేయిని శపించడు, తల్లి యోగక్షేమాన్ని మాత్రమే యాచిస్తాడు. ‘నిన్ను ఆశ్రయించి జీవించేట్లు’ అనే మాటతో అతడు తండ్రినే తల్లికి ఆశ్రయంగా నిలుపుతున్నాడు, దానితో తండ్రి గ్లానిని కూడా కొంత శమింపజేస్తున్నాడు.

சீதை மரவுரி அணிந்தபோது மக்கள் அனைவரும் கூக்குரலிட்டனர்: ‘கணவன் இருந்தும் இவள் கணவனற்றவள் போலத் தோன்றுகிறாள்; தசரதா, உனக்கு இழிவு!’ அந்தப் பேரொலியால் துயருற்ற மன்னன் வாழ்க்கையிலும், தர்மத்திலும், தன் புகழிலும் வைத்திருந்த நம்பிக்கையையே அறுத்துக்கொண்டான் — மூன்று புருஷார்த்தங்களிலும் அவனுடைய பற்று அழிந்தது. பின்னர் அந்த இக்ஷ்வாகு குலத்தவன் வெப்ப மூச்செறிந்து மனைவி கைகேயியிடம் கூறினான்: ‘கைகேயி, சீதை தர்ப்பை மரவுரியுடன் போகத் தகாதவள். இவள் மென்மையானவள், இளையவள், எப்போதும் சுகத்துக்கே பழகியவள்; ஆகவே இவள் காட்டுக்கு ஏற்றவள் அல்ல என்று என் குரு வசிஷ்டர் சொன்னது உண்மையே.’ இங்கே காணத்தக்கது — முந்தைய சர்க்கத்தில் குரு வசிஷ்டர் சொன்னதையே இப்போது அரசன் மீண்டும் எடுத்துரைக்கிறான்; அவனுக்குச் சொந்தச் சொல் எஞ்சவில்லை, குருவின் சொல்லே அவனுக்குப் பற்றுக்கோடு. முந்தைய சர்க்கத்தில் மக்கள் மௌனமாக இருந்தனர்; இங்கேயோ அவர்கள் வெளிப்படையாக வாயால் அரசனை நிந்திக்கின்றனர் — இதுவே நகரத்தாரின் மௌனத்தின் முடிவு. ‘கணவன் இருந்தும் கணவனற்றவள் போல’ என்ற முரண் அணியால் கவிஞர் அரசனின் இயலாமையையே குறிக்கிறார், ஏனெனில் கணவன் இருந்தும் அவளைக் காக்க முடியவில்லை.

‘அரசருள் சிறந்த ஜனகனின் மகளான இந்தத் தவப்பெண் யாருக்காவது சிறிதேனும் தீங்கு செய்கிறாளா? மரவுரியைப் பெற்று, மக்களின் நடுவே உணர்விழந்த ஏதோ ஒரு துறவிப் பெண்ணைப் போல நிற்கிறாளே — இது என்ன காட்சி? ஜனகன் மகள் மரவுரிகளைக் களையட்டும்; இந்த வாக்குறுதியை நான் முன்பு கொடுக்கவில்லை. அரசகுமாரி எல்லா ரத்தினங்களுடனும் முழுமையாக விருப்பம் போலக் காட்டுக்குச் செல்லட்டும்.’ பின்னர் அவன் தன்னையே நிந்திக்கிறான்: ‘வாழத் தகுதியற்ற நான் நியமத்தால் கட்டுண்டு கொடிய வாக்குறுதியைச் செய்தேன்; நீயோ அதைச் சிறுபிள்ளைத்தனத்தால் பற்றிக்கொண்டாய். மூங்கிலை அதன் சொந்தப் பூவே எரிப்பது போல, அது என்னை எரிக்கட்டும்.’ மூங்கிலின் பூவே மூங்கிலின் அழிவுக்குக் காரணம் என்ற உலகறிந்த உவமை இங்கே மிகவும் பொருத்தமானது. ‘பாவியே, ராமன் உனக்கு ஏதேனும் தகாதது செய்திருந்தாலும், இழிந்தவளே, வைதேகி உனக்கு என்ன தீங்கு காட்டினாள்?’ இங்கே அரசன் மூன்று வழிகளைப் பற்றுகிறான் — முதலில் சீதையின் குற்றமின்மை, பின்னர் தன் வாக்குறுதியின் எல்லை, இறுதியில் தன்னையே நிந்தித்தல். ‘இந்த வாக்குறுதியை நான் கொடுக்கவில்லை’ என்ற வாக்கியம் வசிஷ்டரின் வாதத்தின் எதிரொலியே — வரம் ராமனின் வனவாசத்தை மட்டுமே தொடுகிறது, சீதையின் கோலத்தை அல்ல.

‘பெண்மானைப் போல மலர்ந்த கண்களுடைய, மென்மையான இயல்புடைய, மன உறுதியுடைய ஜனகன் மகள் உனக்கு என்ன தீங்கு செய்கிறாள்? பாவியே, ராமனை நாடு கடத்தியதே உனக்குப் போதுமானதாக இருந்தது; இந்த இழிந்த பாவங்களை மேலும் செய்வதால் என்ன? தேவி, நீ சொன்னதைக் கேட்டு அந்த அளவுக்கே நான் வாக்களித்தேன் — முடிசூட்டுக்காக இங்கே வந்த ராமனைக் குறித்து நீ பேசியபோது. அதையும் மீறி நீ நரகத்துக்குப் போக விரும்புகிறாய் — மைதிலியையும் மரவுரி அணிந்தவளாகக் காண்கிறாயே.’ அரசனின் இந்தக் கோபம் எதிர்நடவடிக்கை எடுக்கும் வலிமையற்றது; அவன் சொல்லால் மட்டுமே அடிக்கிறான், செயலால் எதுவும் செய்ய முடியவில்லை — ஏனெனில் வரத்தைக் கொடுத்தது அவனே. இதனால் வால்மீகி அரசனின் ஆதரவற்ற நிலையை வெளிப்படுத்துகிறார்; இந்தச் சர்க்கத்தில் தசரதன் அரசனாக அல்ல, முதிய தந்தையாக மட்டுமே எஞ்சுகிறான். ‘நரகத்துக்குப் போக விரும்புகிறாய்’ என்ற சொல்லால் அரசன் கைகேயியின் மறுமையையும் சபிக்கிறான்; அவ்வளவு அவனுடைய கோபம். இருந்தும் அவள் மறுமொழி சொல்லவில்லை, வருந்தவும் இல்லை — அவளுடைய மௌனமே இந்தச் சர்க்கத்தில் அச்சமூட்டுவது.

இவ்வாறு பேசி, தலைகுனிந்து அமர்ந்திருந்த தந்தையிடம், காட்டுக்குப் புறப்பட்ட ராமன் இந்தச் சொல்லைக் கூறினான்: ‘தர்மவானே, புகழுடைய என் தாய் கௌசல்யை முதியவள், இழிவற்ற பண்புடையவள்; அவள் உம்மை ஒருபோதும் பழிப்பதில்லை. வரம் அருள்பவரே, என்னை இழந்து, துயரக் கடலில் வீழ்ந்து, முன்பு கண்டிராத துன்பத்தை அடைந்த அவள் மேலும் மதிக்கப்படத் தக்கவள் — உம்மால் அதிகமாக மதிக்கப்பட வேண்டியவள். மதிக்கத்தக்க உம்மால் மதிக்கப்பட்டு அவள் மகனைப் பிரிந்த துயரை அடையாதிருக்கும்படியும், என்னை நினைத்துக்கொண்டிருந்தாலும் அந்தத் தவப்பெண் உம்மைச் சார்ந்தே வாழும்படியும் செய்ய வேண்டும். மகேந்திரனைப் போன்றவரே, மகன்மேல் ஏக்கம் கொண்ட என் தாய், நான் காட்டில் இருக்கும்போது துயரத்தால் மெலிந்து உயிரை விட்டு யமனுலகுக்குப் போகாதபடி அவளைக் காக்கத் தக்கவர் நீர்.’ இவ்வாறு ராமனின் இறுதி வேண்டுகோள் தனக்காக அல்ல, தாயைக் காப்பதற்காகவே — இதுவே சர்க்கத்தின் முடிவு. ராமனின் இந்த வேண்டுகோள் நுட்பமானது — அவன் தந்தையை நிந்திக்கவில்லை, கைகேயியைச் சபிக்கவில்லை; தாயின் நலனை மட்டுமே வேண்டுகிறான். ‘உம்மைச் சார்ந்தே வாழும்படி’ என்ற சொல்லால் அவன் தந்தையையே தாய்க்குப் பற்றுக்கோடாக நிறுத்துகிறான்; அதனால் தந்தையின் குற்ற உணர்வையும் சிறிது தணிக்கிறான்.

ಸೀತೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡುತ್ತಿರಲು ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು — ‘ಪತಿಯಿದ್ದರೂ ಇವಳು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ; ದಶರಥನೇ, ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಆ ಕೂಗಿನಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ಮಹೀಪತಿಯು ಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೇ ಕಡಿದುಕೊಂಡನು — ಮೂರು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲೂ ಅವನ ಆಸ್ಥೆ ನಾಶವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನು ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಪತ್ನಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ಸೀತೆ ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಹೋಗತಕ್ಕವಳಲ್ಲ. ಇವಳು ಸುಕುಮಾರಿ, ಬಾಲೆ, ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳು ಕಾಡಿಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ ಎಂದು ನನ್ನ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದ್ದು ಸತ್ಯವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಈಗ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನದೇ ಆದ ಮಾತು ಉಳಿದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಮಾತೇ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನರು ಮೌನವಾಗಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವರು ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ಪುರಜನರ ಮೌನದ ಅಂತ್ಯ. ‘ಪತಿಯಿದ್ದರೂ ಅನಾಥೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಜನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿ ಇದ್ದರೂ ರಕ್ಷಿಸಲಾರ.

‘ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಈ ತಪಸ್ವಿನಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆಯೇ? ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಜನರ ನಡುವೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಯಾವುದೋ ಸನ್ಯಾಸಿನಿಯಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ — ಇದೆಂತಹ ದೃಶ್ಯ? ಜನಕನ ಕನ್ಯೆ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಿ; ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸಕಲ ರತ್ನಗಳೊಡನೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬದುಕಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲದ ನಾನು ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು ಕ್ರೂರವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದೆನು; ನೀನಾದರೋ ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡೆ. ಬಿದಿರನ್ನು ಅದರ ಹೂವೇ ಸುಡುವಂತೆ ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುವುದು.’ ಬಿದಿರಿನ ಹೂವೇ ಬಿದಿರಿನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪಾಪಿಯೇ, ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಅಧಮಳೇ, ವೈದೇಹಿ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳು?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮಿತಿ, ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮನಿಂದೆ. ‘ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ವಸಿಷ್ಠರ ಯುಕ್ತಿಯದೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ವರವು ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯ ವೇಷವನ್ನಲ್ಲ.

‘ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಮೃದುಸ್ವಭಾವದ, ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಜನಕನ ಮಗಳು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ? ಪಾಪಿಯೇ, ರಾಮನನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿದ್ದೇ ನಿನಗೆ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು; ಈ ಕೀಳು ಪಾತಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಏನು? ದೇವಿ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಹೇಳಿದಾಗ, ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ನಾನು ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದೆನು. ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ನೀನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತೀಯೆ — ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟವಳನ್ನಾಗಿ ನೋಡಬಯಸುವ ನೀನು.’ ರಾಜನ ಈ ಕೋಪವು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥವಲ್ಲ; ಅವನು ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರ — ಏಕೆಂದರೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಅವನೇ. ಇದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಜನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ರಾಜನಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುದುಕನಾದ ತಂದೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ. ‘ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತೀಯೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಲೋಕವನ್ನೂ ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಷ್ಟು ಅವನ ಕೋಪ. ಆದರೂ ಅವಳು ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವನ್ನೂ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳ ಮೌನವೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾದುದು.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತಂದೆಗೆ, ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುನಿಂತ ರಾಮನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಧಾರ್ಮಿಕನೇ, ಈ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಯಶಸ್ವಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ವೃದ್ಧೆ, ಕ್ಷುದ್ರಸ್ವಭಾವವಿಲ್ಲದವಳು; ಅವಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವರದನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳು — ನೀನು ಅವಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮನ್ನಿಸಬೇಕು. ಪೂಜ್ಯನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವಳು ಪುತ್ರಶೋಕಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗದಂತೆ, ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನೇ, ಮಗನ ಮೇಲೆ ಹಂಬಲವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಹೆತ್ತಮ್ಮನನ್ನು, ನಾನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವಾಗ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗದಂತೆ ನೀನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಕೊನೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ. ರಾಮನ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನೇ ತಾಯಿಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಗ್ಲಾನಿಯನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

സീത മരവുരി ധരിച്ചപ്പോൾ ജനങ്ങളെല്ലാം ആക്രോശിച്ചു — ‘നാഥനുണ്ടായിട്ടും ഇവൾ അനാഥയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു; ദശരഥാ, നിനക്കു ധിക്!’ ആ മുറവിളികൊണ്ട് ദുഃഖിതനായ മഹീപതി ജീവിതത്തിലും ധർമത്തിലും തന്റെ യശസ്സിലുമുള്ള ശ്രദ്ധതന്നെ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു — മൂന്നു പുരുഷാർഥങ്ങളിലുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസം നശിച്ചു. തുടർന്ന് ആ ഇക്ഷ്വാകുവംശജൻ ചൂടുള്ള നിശ്വാസമുതിർത്ത് ഭാര്യയായ കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞു — ‘കൈകേയീ, സീത ദർഭമരവുരിയുടുത്ത് പോകേണ്ടവളല്ല. ഇവൾ സുകുമാരിയും ബാലയും എന്നും സുഖം ശീലിച്ചവളുമാണ്; അതിനാൽ ഇവൾ കാടിനു യോജിച്ചവളല്ല എന്ന് എന്റെ ഗുരുവായ വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞതു സത്യംതന്നെ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗുരുവായ വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ രാജാവ് ആവർത്തിക്കുന്നത്; സ്വന്തമായി ഒരു വാക്കും അദ്ദേഹത്തിനു ശേഷിച്ചിട്ടില്ല, ഗുരുവിന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രയം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജനങ്ങൾ മൗനമായിരുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ അവർ വാക്കുകൊണ്ട് പരസ്യമായി രാജാവിനെ നിന്ദിക്കുന്നു — ഇതാണ് പൗരന്മാരുടെ മൗനത്തിന്റെ അന്ത്യം. ‘നാഥയായിട്ടും അനാഥയെപ്പോലെ’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ അസാമർഥ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഭർത്താവ് ഉണ്ടായിട്ടും രക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.

‘രാജശ്രേഷ്ഠനായ ജനകന്റെ മകളായ ഈ തപസ്വിനി ആർക്കെങ്കിലും എന്തെങ്കിലും ദ്രോഹം ചെയ്യുന്നുണ്ടോ? മരവുരി കിട്ടിയപ്പോൾ ജനമധ്യത്തിൽ ബോധമറ്റ ഏതോ ഒരു സംന്യാസിനിയെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നവൾ — ഇതെന്തൊരു കാഴ്ചയാണ്? ജനകന്റെ മകൾ മരവുരികൾ ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ; ഈ പ്രതിജ്ഞ ഞാൻ മുമ്പു നൽകിയിട്ടില്ല. രാജപുത്രി എല്ലാ രത്നങ്ങളോടുംകൂടി സമ്പൂർണയായി ഇഷ്ടംപോലെ കാട്ടിലേക്കു പോകട്ടെ.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു — ‘ജീവിക്കാൻ അർഹതയില്ലാത്ത ഞാൻ നിയമത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ക്രൂരമായ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു; നീയാകട്ടെ ബാലിശതകൊണ്ട് അതു സ്വീകരിച്ചു. മുള സ്വന്തം പൂവിനാൽത്തന്നെ ദഹിക്കുന്നതുപോലെ അത് എന്നെ ദഹിപ്പിക്കും.’ മുളയുടെ പൂവുതന്നെ മുളയുടെ നാശകാരണം എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധമായ ദൃഷ്ടാന്തം ഇവിടെ അത്യന്തം ഉചിതമാണ്. ‘പാപിനീ, രാമൻ നിനക്കു വല്ല അശോഭനവും ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽത്തന്നെ, അധമേ, വൈദേഹി നിനക്ക് എന്തു ദ്രോഹമാണ് ചെയ്തത്?’ ഇവിടെ രാജാവ് മൂന്നു വഴികൾ സ്വീകരിക്കുന്നു — ആദ്യം സീതയുടെ നിർദോഷത, പിന്നെ തന്റെ പ്രതിജ്ഞയുടെ അതിർത്തി, ഒടുവിൽ ആത്മനിന്ദ. ‘ഈ പ്രതിജ്ഞ ഞാൻ നൽകിയിട്ടില്ല’ എന്ന വാക്യം വസിഷ്ഠന്റെ യുക്തിയുടെതന്നെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — വരം രാമന്റെ വനവാസത്തെ മാത്രമേ സ്പർശിക്കുന്നുള്ളൂ, സീതയുടെ വേഷത്തെയല്ല.

‘മാൻപേടയെപ്പോലെ വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ളവളും, മൃദുശീലയും മനസ്വിനിയുമായ ജനകപുത്രി നിനക്ക് എന്തു ദ്രോഹമാണ് ചെയ്യുന്നത്? പാപിനീ, രാമനെ നാടുകടത്തുന്നതുതന്നെ നിനക്കു മതിയായിരുന്നു; ഈ നീചമായ പാതകങ്ങൾ കൂടി എന്തിനു ചെയ്യുന്നു? ദേവീ, അഭിഷേകത്തിനായി ഇവിടെ വന്ന രാമനോടു നീ സംസാരിച്ചപ്പോൾ, നീ പറഞ്ഞതു കേട്ട് ഞാൻ അത്രമാത്രമേ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തുള്ളൂ. അതിനെ ലംഘിച്ച് നീ നരകത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — മൈഥിലിയെയും മരവുരിയുടുത്തവളായി കാണാൻ നീ ഇച്ഛിക്കുന്നുവല്ലോ.’ രാജാവിന്റെ ഈ കോപം പ്രതീകാരത്തിനു കഴിവുള്ളതല്ല; അദ്ദേഹം വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമേ പ്രഹരിക്കുന്നുള്ളൂ, പ്രവൃത്തിയിൽ ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല — കാരണം വരം നൽകിയത് അദ്ദേഹംതന്നെയാണ്. ഇതിലൂടെ വാല്മീകി രാജാവിന്റെ നിസ്സഹായത വെളിവാക്കുന്നു; ഈ സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ രാജാവല്ല, ഒരു വൃദ്ധനായ അച്ഛൻ മാത്രമായി ശേഷിക്കുന്നു. ‘നരകത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവ് കൈകേയിയുടെ പരലോകത്തെയും ശപിക്കുന്നു; അത്രയുണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപം. എന്നിട്ടും അവൾ മറുപടി പറയുന്നില്ല, പശ്ചാത്തപിക്കുന്നുമില്ല — അവളുടെ മൗനമാണ് ഈ സർഗത്തിൽ ഭയങ്കരമായിട്ടുള്ളത്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് തല കുനിച്ചിരിക്കുന്ന അച്ഛനോട് കാട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ട രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ധാർമികാ, എന്റെ ഈ അമ്മ യശസ്വിനിയായ കൗസല്യ വൃദ്ധയും ഉദാരശീലയുമാണ്; അമ്മ ഒരിക്കലും അങ്ങയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല. വരദാ, ഞാനില്ലാതെ ശോകസാഗരത്തിൽ വീണ, മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്ന അമ്മ ഇനി കൂടുതൽ ആദരിക്കപ്പെടാൻ അർഹയാണ് — അങ്ങ് അമ്മയെ കൂടുതൽ മാനിക്കണം. പൂജ്യനായ അങ്ങയാൽ പൂജിതയായി അമ്മ പുത്രശോകത്തിൽ വീഴാതിരിക്കാനും, എന്നെ ഓർത്തുകൊണ്ടിരുന്നാലും ആ തപസ്വിനി അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചുതന്നെ ജീവിക്കാനും വേണ്ടതു ചെയ്യണം. മഹേന്ദ്രതുല്യനായ അങ്ങ്, മകനെ കൊതിക്കുന്ന എന്റെ അമ്മയെ, ഞാൻ കാട്ടിലായിരിക്കുമ്പോൾ ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ച് യമലോകത്തേക്കു പോകാതിരിക്കുംവിധം സംരക്ഷിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ രാമന്റെ അവസാനത്തെ യാചന സ്വാർഥത്തിനല്ല, അമ്മയുടെ രക്ഷയ്ക്കു വേണ്ടി മാത്രമാണ് — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി. രാമന്റെ ഈ പ്രാർഥന സൂക്ഷ്മമാണ് — അദ്ദേഹം അച്ഛനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നില്ല, അമ്മയുടെ യോഗക്ഷേമം മാത്രം യാചിക്കുന്നു. ‘അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കട്ടെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം അച്ഛനെത്തന്നെ അമ്മയുടെ ആശ്രയമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു, അങ്ങനെ അച്ഛന്റെ ഗ്ലാനിയെയും കുറച്ചൊക്കെ ശമിപ്പിക്കുന്നു.

As Sītā was putting on the bark, the whole crowd cried out: "She has a protector, yet she looks as if she had none! Shame on you, Daśaratha!" Pained by that outcry, the king lost all faith in his life, in dharma and in his own good name; his trust in all three aims of human life was gone. Then the Ikṣvāku king sighed hotly and said to his wife Kaikeyī: "Kaikeyī, Sītā must not go dressed in kuśa bark. She is delicate and young and has always lived in comfort. My preceptor Vasiṣṭha spoke the truth: she is not fit for the forest." Notice that the king now repeats what his preceptor had said in the previous sarga; he had no words of his own left, and the preceptor's words were all he could lean on. In the previous sarga the people had stayed silent, but here they openly condemned the king aloud, and that was the end of the citizens' silence. The contrast "with a protector, as if without one" points to the king's helplessness: her husband's father was alive, yet could not protect her.

"What harm has she ever done anyone, this poor daughter of Janaka, the best of kings, who stands dazed in the middle of the crowd with the bark in her hands, like some beggar woman? What way is this to treat her? Let Janaka's daughter take off the bark; I never made any such promise. Let the princess go to the forest in comfort, with everything she has and all her jewels." Then he condemned himself. "Bound by my vow, I, who do not deserve to live, made a cruel promise, and you in your childishness took it up. It will burn me as the bamboo is burned by its own flower." It is well known that the bamboo's flowering is the cause of its death, and the image fits exactly. "Wicked woman, even if Rāma had done you some wrong, what harm has Vaidehī ever done you, you vile creature?" The king takes three lines here: first Sītā's innocence, then the limits of his own promise, and finally reproach of himself. "I never made any such promise" echoes Vasiṣṭha's argument: the boon concerned only Rāma's exile, not Sītā's dress.

"Janaka's daughter has wide eyes like a doe's, a gentle nature and a noble spirit; what harm can she possibly do you? Surely Rāma's banishment was enough for you, wicked woman; why commit these further miserable crimes? I made my promise, my lady, only because I heard what you said when you spoke about Rāma, who had come here to be consecrated. Now, going beyond even that, you want to go to hell, you who wish to see Maithilī herself dressed in bark." The king's anger could achieve nothing: he could strike only with words and do nothing in deed, because he had given the boon himself. In this way Vālmīki shows the king's helplessness; in this sarga Daśaratha is no longer a king, only an old father. With "you want to go to hell" the king curses even her future world, so great was his anger. Yet she neither answers nor repents, and her silence is the most frightening thing in the sarga.

To his father, who spoke like this and sat with his head bowed, Rāma, already set on the road to the forest, said: "My lord, my mother Kausalyā here is righteous and renowned; she is old and generous in spirit, and she has never reproached you. Parted from me, sunk in an ocean of grief, faced with a misfortune she has never known before, she deserves still greater honour from you. Honoured by you, whom all must honour, may she not be overwhelmed by grief for her son; though she thinks of me, poor lady, may she live on in your care. You who are like great Indra must so provide for my mother, who longs for her son, that while I am in the forest she does not waste away with grief, give up her life and go to the realm of Yama." So Rāma's last request was not for himself but for his mother's protection, and with it the sarga ends. The request is delicately made: he does not blame his father or curse Kaikeyī, but asks only for his mother's welfare. By saying "may she live on in your care" he makes his father his mother's refuge, and in doing so eases his father's shame a little.