पूर्वस्मिन् सर्गे राजा रामेण सह सेनां कोशं च प्रेषयितुम् आदिशत्, महामात्रः सिद्धार्थः च कैकेय्याः पुरतः रामस्य निर्दोषताम् अवदत्। महामात्रस्य तत् वचः श्रुत्वा विनयज्ञः रामः विनीतवत् एव दशरथम् अभ्यभाषत — ‘राजन्, मया भोगाः त्यक्ताः; वने वन्येन एव आहारेण मया जीवितव्यम्। सर्वतः त्यक्तसङ्गस्य मम अनुयात्रया किं प्रयोजनम्?’ ततः सः दृष्टान्तेन स्वम् आशयं स्पष्टीकरोति — यः पुरुषः द्विपश्रेष्ठं दत्त्वा पश्चात् तस्य कक्ष्यायां रज्जौ मनः करोति, तस्य कुञ्जरोत्तमं त्यजतः रज्जुस्नेहेन किं फलम्? तथा एव सतां श्रेष्ठ, जगत्पते, राज्यं परित्यक्तवतः मम ध्वजिन्या सेनया किम्? ‘सर्वम् एव अहम् अनुजानामि; चीराणि एव मे आनयन्तु’ इति सः स्पष्टं वदति। ततः सः दासीः प्रति खनित्रपिटके उभे समानयितुम् आदिशति, यतः चतुर्दश वर्षाणि तेन वने वस्तव्यानि — खनित्रेण मूलानि उद्धर्तव्यानि, पिटकेन च फलानि वोढव्यानि। अत्र द्रष्टव्यम् — रामस्य त्यागः न अर्धः, अपि तु पूर्णः; सः केवलं राज्यं न त्यजति, अपि तु राजवेषम् अपि त्यक्त्वा तापसवेषम् एव स्वीकर्तुम् इच्छति। एषः एव सङ्कल्पः अग्रिमानाम् घटनानां मूलम्। राज्ञा दत्तः कोशः, सेना, परिजनाः च — सर्वं तेन एकेन वाक्येन प्रत्याख्यातम्।

अथ कैकेयी न केवलम् अनुमतिं दत्तवती, अपि तु स्वयम् एव चीराणि आहृत्य, महति जनौघे निरपत्रपा सती, राघवम् उवाच — ‘परिधत्स्व’ इति। पुरुषव्याघ्रः रामः ते द्वे चीरे तस्याः हस्तात् प्रतिगृह्य, स्वस्य सूक्ष्मवस्त्रम् अवक्षिप्य, तत्क्षणम् एव मुनिवस्त्राणि अवस्त — न तत्र विलम्बः, न विषादः, न प्रतिवचनम्। लक्ष्मणः अपि तत्र एव पितुः अग्रतः शुभे वसने विहाय तापसाच्छादने जग्राह; अनुजस्य अनुगमनम् अपि तावत् एव शीघ्रम्। किन्तु सीतायाः विषये कविः वृत्तिं परिवर्तयति। कौशेयवासिनी सा आत्मपरिधानार्थं दत्तं चीरं सम्प्रेक्ष्य संत्रस्ता अभवत् — यथा वागुरां दृष्ट्वा पृषती त्रस्यति, तथा। एषा उपमा सूक्ष्मा — मृगी न मृत्योः बिभेति, अपि तु अदृष्टपूर्वस्य बन्धनस्य; तथा एव सीता न वनवासात् बिभेति, अपि तु अपरिचितेन वेषेण मुह्यति। सा हि जनकस्य राजकन्या, दशरथस्य स्नुषा; तादृशं वल्कलं तया न कदापि दृष्टम्, न स्पृष्टम्। अत्र एव सर्गस्य करुणरसः आरभ्यते। कैकेय्याः स्वहस्तेन चीरदानम् एव तस्याः निर्लज्जतां प्रकटयति, यतः स्नुषायै वल्कलं दातुं न कोऽपि श्वश्रूः इच्छेत्।

सा लज्जमाना इव, सुदुर्मनाः च, कैकेय्याः हस्तात् ते कुशचीरे प्रगृह्णाति। अश्रुसम्पूर्णनेत्रा, धर्मज्ञा, धर्मदर्शिनी च जानकी गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारम् अपृच्छत् — ‘वनवासिनः मुनयः चीरं कथं नु बध्नन्ति?’ इति। प्रश्नः एव तस्याः अवस्थां प्रकटयति; सा न वनं प्रत्याख्याति, केवलं विधिं न जानाति। एवं ह्यकुशला सा मुहुर्मुहुः मुमोह — पुनः पुनः विस्मृत्य व्याकुला अभवत्। अन्ते एकं चीरं कण्ठे कृत्वा, अपरम् एकं पाणिना आदाय, व्रीडिता जनकात्मजा तत्र अकुशला एव तस्थौ — सर्वेषां पश्यतां मध्ये स्तब्धा। तत् दृष्ट्वा धर्मभृतां वरः रामः क्षिप्रम् आगत्य स्वयम् एव तस्याः कौशेयस्य उपरि चीरं बबन्ध। अयम् एव सर्गस्य मध्यबिन्दुः। कविः न वदति यत् रामः दुःखितः आसीत्; किन्तु यत् सः कौशेयम् अपनीय न बध्नाति, अपि तु तस्य उपरि एव, तेन एव तस्य मनसः अवस्था सूच्यते — अद्यापि सीतायाः राजपुत्रीत्वं तेन न अपह्नुतम्। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘विस्मरति स्म’ इति स्मृतिभ्रंशम् एव सूचयति, न मूर्च्छाम्।

सीतायाः उत्तमं चीरं बध्नन्तं रामं प्रेक्ष्य अन्तःपुरचराः नार्यः नेत्रजं वारि मुमुचुः। परमायत्ताः — अत्यन्तं खिन्नाः, परवशाः च — ताः ज्वलिततेजसं रामम् ऊचुः — ‘वत्स, इयं मनस्विनी वनवासे न नियुक्ता; वरयोः वचनं रामम् एव अस्पृशत्, न सीताम्। पितुः वाक्यानुरोधेन विजनं वनं गतस्य ते विरहे अस्याः दर्शनम् एव अस्माकं सफलं भवतु, प्रभो। लक्ष्मणेन सहायेन त्वं वनं गच्छ; इयं कल्याणी तापसवत् वने वस्तुं न अर्हति। पुत्र, अस्माकम् इमां याचनां कुरु — भामिनी सीता इह एव तिष्ठतु। धर्मनित्यः त्वं स्वयम् इदानीं स्थातुं न इच्छसि, तत् तु युक्तम् एव; किन्तु इमां मा नय।’ एतासां वचनेषु न आज्ञा, न कोपः, केवलं दैन्यम् एव — ताः राज्ञ्यः अपि सत्यः याचन्ते। तथापि रामः न प्रतिवदति; मौनम् एव तस्य उत्तरम्। एतेन कविः दर्शयति यत् सीतायाः निश्चयः रामेण अपि न भङ्क्तुं शक्यः। ‘परमायत्ताः’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘अत्यन्तं खिन्नाः’ इति व्याख्यातम्; परवशत्वं दैन्यं च उभयम् अत्र गृह्यते।

तासाम् एवंविधाः वाचः शृण्वन् अपि दशरथात्मजः तुल्यशीलया सीतया सह तथा एव चीरं बबन्ध — पत्न्याः इच्छाम् एव सः प्रमाणीकरोति। तया चीरे गृहीते सति नृपतेः गुरुः वसिष्ठः सबाष्पः सीतां निवार्य कैकेयीं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अतिप्रवृत्ते, दुर्मेधे, कुलपांसनि कैकेयि! राजानं वञ्चयित्वा त्वं प्रमाणे न अवतिष्ठसे — वरयोः सीमाम् अतिक्रामसि। शीलवर्जिते, देव्या सीतया वनं न गन्तव्यम्; सा रामस्य प्रकृतम् आसनम् एव अनुष्ठास्यति। ये दारसंग्रहवर्तिनः गृहस्थाः, तेषां सर्वेषां दाराः आत्मा एव; अतः इयम् एव रामस्य आत्मा इति मत्वा मेदिनीं पालयिष्यति।’ गुरोः एषा युक्तिः स्मर्तव्या — सः न आर्द्रतया याचते, अपि तु वरस्य अक्षरार्थम् एव आश्रित्य तर्केण कैकेयीं बध्नाति। यत् त्वया न याचितम्, तत् त्वं न लब्धवती; रामस्य वनवासः एव वृतः, न सीतायाः। एषा एव युक्तिः अग्रिमेषु श्लोकेषु विस्तार्यते। ‘तुल्यशीलया’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति यत् सीतायाः शीलं रामस्य शीलेन समानम्, अतः तस्याः निश्चयः अपि तादृशः एव दृढः।

वसिष्ठः पुनः आह — ‘अथ यदि वैदेही रामेण संगता वनं यास्यति, तर्हि वयम् अपि तत्र अनुयास्यामः, इदं पुरं च गमिष्यति। यत्र सदारः राघवः, तत्र एव अन्तपालाः अपि यास्यन्ति; सह उपजीव्यं राष्ट्रं च सपरिच्छदं पुरं च तत्र एव गमिष्यति। भरतः अपि सशत्रुघ्नः चीरवासाः वनेचरः भूत्वा वने वसन्तं पूर्वजं काकुत्स्थम् अनुवत्स्यति। ततः त्वम् एका, दुर्वृत्ता, प्रजानाम् अहिते स्थिता, शून्यां गतजनां पादपैः सह एव अवशिष्टां वसुधां शाधि।’ अन्ते सः सूत्ररूपेण वदति — ‘यत्र रामः भूपतिः न, तत् राष्ट्रं राष्ट्रम् एव न भविष्यति; यत्र च रामः निवत्स्यति, तत् वनम् एव राष्ट्रं भविष्यति।’ एतत् वाक्यम् अस्य सर्गस्य सारः — राष्ट्रं न भूमिः, न प्राकारः, अपि तु जनानाम् अनुरागः एव। कैकेय्याः हस्ते अयोध्या तिष्ठतु नाम, किन्तु सा शून्या भविष्यति; रामस्य पदानुसारिणी वनभूमिः एव सजीवं राष्ट्रं भविष्यति। ‘अन्तपालाः’ इति सीमारक्षकाः; ते अपि यदि गच्छन्ति, तर्हि राज्यस्य सीमा एव न अवशिष्यते।

वसिष्ठः कैकेय्याः मूलप्रयोजनम् एव भिनत्ति — ‘यदि भरतः वस्तुतः महीपतेः दशरथस्य पुत्रः जातः, तर्हि सः पित्रा अदत्तां महीं शास्तुं न इच्छति, न च त्वयि पुत्रवत् वस्तुम्। यद्यपि त्वं क्षितितलात् गगनं प्रति उत्पतिष्यसि, तथापि पितृवंशचरित्रज्ञः सः अन्यथा न करिष्यति।’ ततः निष्कर्षः — ‘तत् एवं पुत्रगर्धिन्या त्वया पुत्रस्य एव अप्रियं कृतम्; यतः लोके सः कोऽपि न विद्यते यः राममनुव्रतः न स्यात्।’ अन्ते सः प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शयति — ‘अद्य एव त्वं द्रक्ष्यसि: रामेण सह गच्छतः पशून्, व्यालान्, मृगान्, द्विजान्, तदुन्मुखान् पादपांश्च।’ यदा तिर्यञ्चः वृक्षाश्च रामम् अनुगच्छन्ति, तदा मानुषाणां का कथा? एवं वसिष्ठः कैकेयीं द्वाभ्यां प्रहाराभ्यां ताडयति — प्रथमं तस्याः धर्मं, ततः तस्याः स्वार्थम् अपि। यत् पुत्रार्थं कृतम्, तत् एव पुत्रस्य अनर्थाय जातम् — एषः एव तस्याः कर्मणः विपाकः। ‘गगनम् उत्पतिष्यसि’ इति अतिशयोक्त्या वसिष्ठः कैकेय्याः प्रयत्नस्य नैष्फल्यं दर्शयति।

अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः उपजातिवृत्तेन निबद्धाः, यत् सर्गान्ते वेगस्य वर्धनं सूचयति। वसिष्ठः आदिशति — ‘अथ देवि, चीरं व्यपनीय स्नुषायै उत्तमानि आभरणानि देहि; अस्याः चीरं न प्रविधीयते’ इति उक्त्वा सः तत् वसनं न्यवारयत्। ‘केकयराजपुत्रि, त्वया वरे एकस्य रामस्य एव वने निवासः वृतः, न सीतायाः; अतः इयं विभूषिता प्रतिकर्मनित्या सती अरण्ये राघवेण सह वसतु। मुख्यैः यानैः परिचारकैश्च सुसंवृता, सर्वैः वस्त्रैः विधानैश्च सहिता राजपुत्री यथासुखं गच्छतु — वरसम्प्रदाने इयं त्वया न वृता।’ एवं तस्मिन् अप्रतिमप्रभावे विप्रमुख्ये गुरौ जल्पति सति अपि सीता विनिवृत्तभावा न अभवत्। सा हि प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा — तस्य वेषम् एव अनुकर्तुम् इच्छन्ती। एवं सर्गः विरोधाभासेन समाप्यते: गुरोः आज्ञा सीतायै आभरणानि ददाति, सीता तु वल्कलम् एव वृणोति। अग्रिमे सर्गे दशरथः स्वयम् एव तम् एव विषयम् उत्थापयिष्यति।

గత సర్గలో రాజు రామునితో పాటు సేనను, కోశాన్ని పంపమని ఆజ్ఞాపించాడు; మహామంత్రి సిద్ధార్థుడు కైకేయి ఎదుట రాముని నిర్దోషత్వాన్ని చాటాడు. మహామంత్రి ఆ మాట విని, వినయం తెలిసిన రాముడు వినయంగానే దశరథునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నేను భోగాలను విడిచిపెట్టాను; వనంలో అడవి ఆహారంతోనే నేను జీవించాలి. అన్ని విధాలా సంగాన్ని విడిచిన నాకు వెంట వచ్చే పరివారంతో ఏం ప్రయోజనం?’ తరువాత అతడు ఒక దృష్టాంతంతో తన ఆశయాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — శ్రేష్ఠమైన ఏనుగును దానం చేసిన తరువాత దాని నడుముకు కట్టే తాడు మీద మనసు పెట్టుకొనే మనిషికి, ఆ ఉత్తమమైన ఏనుగునే విడిచిపెడుతూ తాడు మీది మమకారంతో ఏం ఫలం? అలాగే, సత్పురుషులలో శ్రేష్ఠుడా, జగత్పతీ, రాజ్యాన్నే విడిచిపెట్టిన నాకు జెండాలతో కూడిన సేనతో ఏం పని? ‘అన్నిటినీ నేను మీకు వదిలివేస్తున్నాను; నాకు నారచీరలు మాత్రమే తీసుకురండి’ అని అతడు స్పష్టంగా చెబుతాడు. తరువాత దాసీలకు గునపాన్నీ బుట్టనూ రెండింటినీ తీసుకురమ్మని ఆజ్ఞాపిస్తాడు, ఎందుకంటే పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అతడు వనంలో ఉండాలి — గునపంతో దుంపలు తవ్వాలి, బుట్టలో పండ్లు మోయాలి. ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముని త్యాగం సగం కాదు, పూర్ణమైనది; అతడు రాజ్యాన్ని మాత్రమే విడిచిపెట్టడం లేదు, రాజవేషాన్ని కూడా విడిచి తాపసవేషాన్నే స్వీకరించాలనుకుంటున్నాడు. ఈ సంకల్పమే రాబోయే సంఘటనలకు మూలం. రాజు ఇచ్చిన కోశం, సేన, పరిజనం — అన్నీ ఆ ఒక్క మాటతో నిరాకరించబడ్డాయి.

అప్పుడు కైకేయి అనుమతి ఇవ్వడమే కాదు, తానే నారచీరలు తెచ్చి, గొప్ప జనసమూహం మధ్య సిగ్గు లేకుండా, రాఘవునితో ‘కట్టుకో’ అన్నది. పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు ఆ రెండు చీరలను ఆమె చేతి నుండి స్వీకరించి, తన సన్నని వస్త్రాన్ని విడిచి, ఆ క్షణంలోనే మునివస్త్రాలను ధరించాడు — అక్కడ ఆలస్యం లేదు, విషాదం లేదు, ప్రతివచనం లేదు. లక్ష్మణుడు కూడా అక్కడే తండ్రి ఎదుటనే శుభమైన వస్త్రాలను విడిచి తాపసులు కప్పుకొనే వస్త్రాలను తీసుకున్నాడు; తమ్ముని అనుసరణ కూడా అంతే వేగంగా జరిగింది. కాని సీత విషయంలో కవి ధోరణి మారుతుంది. పట్టువస్త్రాలు ధరించే ఆమె తాను కట్టుకోవడానికి ఇచ్చిన నారచీరను చూసి భయపడిపోయింది — వలను చూసిన ఆడుజింక భయపడినట్లు. ఈ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — జింక మృత్యువుకు భయపడదు, ఇంతకుముందెన్నడూ చూడని బంధనానికి భయపడుతుంది; అలాగే సీత వనవాసానికి భయపడదు, పరిచయం లేని వేషంతో తికమకపడుతుంది. ఆమె జనకుని రాకుమార్తె, దశరథుని కోడలు; అలాంటి నారబట్టను ఆమె ఎన్నడూ చూడలేదు, తాకలేదు. ఇక్కడే సర్గలో కరుణరసం మొదలవుతుంది. కైకేయి తన చేతితో నారచీర ఇవ్వడమే ఆమె సిగ్గులేనితనాన్ని బయటపెడుతుంది, ఎందుకంటే కోడలికి నారబట్ట ఇవ్వాలని ఏ అత్తగారూ కోరుకోదు.

ఆమె సిగ్గుపడుతున్నట్లుగా, ఎంతో మనోవ్యథతో, కైకేయి చేతి నుండి ఆ దర్భచీరలను తీసుకుంటుంది. కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులతో, ధర్మం తెలిసినదీ ధర్మాన్ని దర్శించేదీ అయిన జానకి గంధర్వరాజు వంటి భర్తను ‘వనంలో నివసించే మునులు నారచీరను ఎలా కట్టుకుంటారు?’ అని అడిగింది. ఆ ప్రశ్నే ఆమె అవస్థను బయటపెడుతుంది; ఆమె వనాన్ని నిరాకరించడం లేదు, కట్టుకొనే విధానం మాత్రమే తెలియదు. ఇలా నేర్పు లేక ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ తికమకపడింది — పదేపదే మరచిపోయి కలవరపడింది. చివరకు ఒక చీరను మెడపై వేసుకొని, మరొకదానిని చేతిలో పట్టుకొని, సిగ్గుపడిన జనకపుత్రి అక్కడ ఏమీ చేయలేక అలాగే నిలుచుండిపోయింది — అందరూ చూస్తుండగా స్తబ్ధురాలై. అది చూసి ధర్మాన్ని ధరించేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు వెంటనే వచ్చి తానే ఆమె పట్టుచీర పైన నారచీరను కట్టాడు. ఇదే సర్గకు మధ్యబిందువు. రాముడు దుఃఖించాడని కవి చెప్పడు; కాని అతడు పట్టుచీరను తీసివేసి కట్టకుండా దాని పైనే కట్టాడు, దానితోనే అతని మనోవస్థ సూచించబడుతున్నది — ఇప్పటికీ సీత రాకుమార్తెతనాన్ని అతడు తొలగించలేదు. హిందీ భాష్యం కూడా ఇక్కడ ‘మరచిపోతూ ఉండేది’ అని స్మృతిభ్రంశాన్నే సూచిస్తున్నది, మూర్ఛను కాదు.

సీతకు ఉత్తమమైన నారచీరను కడుతున్న రాముని చూసి అంతఃపురంలో సంచరించే స్త్రీలు కన్నీళ్ళు కార్చారు. ‘పరమాయత్తలు’ — అత్యంత ఖిన్నులై, పరవశులై — వారు జ్వలించే తేజస్సు గల రామునితో ఇలా అన్నారు — ‘నాయనా, ఈ మనస్విని వనవాసానికి నియోగించబడలేదు; వరాల మాట రాముని మాత్రమే తాకింది, సీతను కాదు. తండ్రి మాటను అనుసరించి నిర్జనమైన వనానికి నువ్వు వెళ్ళిన తరువాత నీ వియోగంలో ఈమెను చూడడమే మాకు సఫలమవుగాక, ప్రభూ. లక్ష్మణుని తోడుగా తీసుకొని నువ్వు వనానికి వెళ్ళు; ఈ కల్యాణి తాపసిలా వనంలో ఉండదగినది కాదు. పుత్రా, మా ఈ యాచనను మన్నించు — భామిని సీత ఇక్కడే ఉండనీ. నిత్యం ధర్మపరుడవైన నువ్వు ఇప్పుడు ఇక్కడ ఉండాలనుకోవడం లేదు, అది తగినదే; కాని ఈమెను తీసుకువెళ్ళకు.’ వీరి మాటలలో ఆజ్ఞ లేదు, కోపం లేదు, కేవలం దైన్యమే — రాణులై ఉండి కూడా వారు యాచిస్తున్నారు. అయినా రాముడు జవాబు చెప్పడు; మౌనమే అతని జవాబు. దీనితో కవి సీత నిశ్చయాన్ని రాముడు కూడా భంగపరచలేడని చూపిస్తున్నాడు. ‘పరమాయత్తలు’ అనే పదాన్ని హిందీ భాష్యం ‘అత్యంత ఖిన్నలు’ అని వ్యాఖ్యానించింది; పరవశత్వమూ దైన్యమూ రెండూ ఇక్కడ గ్రహించబడుతున్నాయి.

వారి అలాంటి మాటలు వింటూ కూడా దశరథ కుమారుడు తనకు సమానమైన శీలం గల సీతకు అలాగే నారచీరను కట్టాడు — భార్య ఇష్టాన్నే అతడు ప్రమాణంగా స్వీకరిస్తున్నాడు. ఆమె నారచీరను స్వీకరించగానే రాజగురువైన వసిష్ఠుడు కన్నీళ్ళతో సీతను వారించి కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘హద్దు మీరినదానా, దుర్బుద్ధీ, కులానికి మచ్చ తెచ్చేదానా, కైకేయీ! రాజును మోసగించి నువ్వు హద్దులో నిలవడం లేదు — వరాల సీమను అతిక్రమిస్తున్నావు. శీలం లేనిదానా, దేవి సీత వనానికి వెళ్ళకూడదు; ఆమె రామునికి లభించవలసిన సింహాసనాన్నే అధిష్ఠిస్తుంది. వివాహం చేసుకొని గృహస్థులుగా ఉండే వారందరికీ భార్య ఆత్మయే; కనుక ఈమె రాముని ఆత్మయే అని భావించి భూమిని పాలిస్తుంది.’ గురువు యొక్క ఈ యుక్తి గుర్తుంచుకోదగినది — అతడు మెత్తదనంతో యాచించడు, వరం యొక్క అక్షరార్థాన్నే ఆశ్రయించి తర్కంతో కైకేయిని కట్టివేస్తాడు. నువ్వు అడగనిది నీకు లభించలేదు; రాముని వనవాసమే కోరబడింది, సీతది కాదు. ఇదే యుక్తి తరువాతి శ్లోకాలలో విస్తరించబడుతుంది. ‘సమానశీల’ అనే పదంతో కవి సీత శీలం రాముని శీలంతో సమానమని, కనుక ఆమె నిశ్చయం కూడా అంతే దృఢమని స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు.

వసిష్ఠుడు మళ్ళీ అంటాడు — ‘ఒకవేళ వైదేహి రామునితో కలిసి వనానికి వెళ్తే, మేము కూడా అక్కడికి వెంట వస్తాము, ఈ నగరం కూడా వెళ్తుంది. భార్యాసమేతుడైన రాఘవుడు ఎక్కడ ఉంటాడో అక్కడికే సరిహద్దు రక్షకులు కూడా వెళ్తారు; జీవనాధారమైన సంపదతో రాష్ట్రమూ, పరివారంతో నగరమూ అక్కడికే వెళ్తాయి. భరతుడు కూడా శత్రుఘ్నునితో కలిసి నారచీరలు ధరించి వనచరుడై వనంలో నివసించే అన్న కాకుత్స్థుని అనుసరించి నివసిస్తాడు. అప్పుడు ఒంటరిదానవై, దుర్వర్తనురాలవై, ప్రజల అహితంలో నిలిచిన నువ్వు, జనమంతా వెళ్ళిపోయి చెట్లు మాత్రమే మిగిలిన శూన్యమైన భూమిని పాలించు.’ చివరగా అతడు సూత్రరూపంలో చెబుతాడు — ‘రాముడు రాజు కాని రాష్ట్రం రాష్ట్రమే కాదు; రాముడు ఎక్కడ నివసిస్తాడో ఆ వనమే రాష్ట్రమవుతుంది.’ ఈ వాక్యమే ఈ సర్గ సారం — రాష్ట్రం అంటే భూమి కాదు, ప్రాకారం కాదు, ప్రజల అనురాగమే. కైకేయి చేతిలో అయోధ్య ఉండవచ్చు గాక, కాని అది శూన్యమవుతుంది; రాముని అడుగుజాడలను అనుసరించే వనభూమియే సజీవమైన రాష్ట్రమవుతుంది. ‘అంతపాలురు’ అంటే సరిహద్దు రక్షకులు; వారు కూడా వెళ్ళిపోతే రాజ్యానికి సరిహద్దే మిగలదు.

వసిష్ఠుడు కైకేయి మూల ప్రయోజనాన్నే ఛేదిస్తాడు — ‘భరతుడు నిజంగా మహీపతి దశరథుని కుమారుడుగా పుట్టినవాడైతే, తండ్రి ఇవ్వని భూమిని పాలించాలని కోరడు, నీ దగ్గర కొడుకులా ఉండాలనీ కోరడు. నువ్వు భూమి నుండి ఆకాశానికి ఎగిరినా సరే, తండ్రి వంశపు చరిత్ర తెలిసిన అతడు మరొకలా చేయడు.’ తరువాత నిష్కర్ష — ‘ఇలా కొడుకు మీది అత్యాశతో నువ్వు కొడుకుకే అప్రియం చేశావు; ఎందుకంటే లోకంలో రాముని అనుసరించనివాడు ఒక్కడూ లేడు.’ చివరకు అతడు ప్రత్యక్ష ప్రమాణాన్ని చూపిస్తాడు — ‘ఈ రోజే నువ్వు చూస్తావు: రామునితో పాటు వెళ్తున్న పశువులనూ, సర్పాలనూ, మృగాలనూ, పక్షులనూ, అతని వైపు తిరిగిన చెట్లనూ.’ తిర్యగ్జంతువులూ చెట్లూ రాముని అనుసరిస్తుంటే మనుష్యుల సంగతి చెప్పేదేమిటి? ఇలా వసిష్ఠుడు కైకేయిని రెండు దెబ్బలతో కొడుతున్నాడు — మొదట ఆమె ధర్మాన్ని, తరువాత ఆమె స్వార్థాన్ని కూడా. కొడుకు కోసం చేసినదే కొడుకుకు అనర్థమైంది — ఇదే ఆమె కర్మ యొక్క విపాకం. ‘ఆకాశానికి ఎగిరినా’ అనే అతిశయోక్తితో వసిష్ఠుడు కైకేయి ప్రయత్నం నిష్ఫలమని చూపిస్తున్నాడు.

చివరి నాలుగు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి, ఇది సర్గాంతంలో వేగం పెరగడాన్ని సూచిస్తుంది. వసిష్ఠుడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు — ‘దేవీ, నారచీరను తొలగించి కోడలికి ఉత్తమమైన ఆభరణాలు ఇవ్వు; ఈమెకు నారచీర విధించబడలేదు’ అని చెప్పి అతడు ఆ వస్త్రాన్ని వారించాడు. ‘కేకయరాజపుత్రీ, నువ్వు వరంలో ఒక్క రాముని వనవాసాన్నే కోరావు, సీతది కాదు; కనుక ఈమె అలంకరించుకొని, నిత్యం శృంగారం చేసుకొంటూ అరణ్యంలో రాఘవునితో కలిసి నివసించాలి. ముఖ్యమైన వాహనాలతోనూ పరిచారకులతోనూ చుట్టుముట్టబడి, అన్ని వస్త్రాలతోనూ సామగ్రితోనూ రాకుమార్తె యథాసుఖంగా వెళ్ళాలి — వరాలు ఇచ్చినప్పుడు నువ్వు ఈమెను కోరలేదు.’ సాటిలేని ప్రభావం గల, విప్రులలో ముఖ్యుడైన ఆ గురువు ఇలా పలుకుతున్నా సీత తన భావం నుండి వెనుకకు మరలలేదు. ఆమె ప్రియమైన భర్తకు తాను కూడా అనుకూలంగా ఉండాలని — అతని వేషాన్నే అనుకరించాలని — కోరుకుంటున్నది. ఇలా సర్గ విరోధాభాసంతో ముగుస్తుంది: గురువు ఆజ్ఞ సీతకు ఆభరణాలు ఇస్తుంది, సీత మాత్రం నారబట్టనే ఎంచుకుంటుంది. తరువాతి సర్గలో దశరథుడు తానే ఇదే విషయాన్ని లేవనెత్తుతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அரசன் ராமனுடன் சேனையையும் கருவூலத்தையும் அனுப்ப ஆணையிட்டான்; பெரும் அமைச்சர் சித்தார்த்தரும் கைகேயியின் முன்னே ராமனின் குற்றமின்மையை எடுத்துரைத்தார். அமைச்சரின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பணிவை அறிந்த ராமன் மிகப் பணிவுடனேயே தசரதனிடம் கூறினான்: ‘அரசே, நான் போகங்களைத் துறந்துவிட்டேன்; காட்டில் காட்டு உணவாலேயே நான் வாழ வேண்டும். எல்லாப் பற்றையும் துறந்த எனக்குப் பின்தொடரும் கூட்டத்தால் என்ன பயன்?’ பின்னர் அவன் ஓர் உவமையால் தன் கருத்தைத் தெளிவுபடுத்துகிறான் — சிறந்த யானையைக் கொடுத்துவிட்டுப் பின்னர் அதன் இடுப்புக் கயிற்றின் மேல் மனம் வைப்பவனுக்கு, அந்த உயர்ந்த யானையைத் துறந்த பின் கயிற்றின் மேல் உள்ள பற்றால் என்ன பயன்? அதுபோலவே சான்றோரில் சிறந்தவரே, உலகத் தலைவரே, அரசைத் துறந்த எனக்குக் கொடியுடைய சேனையால் என்ன? ‘எல்லாவற்றையும் நான் விட்டுக்கொடுக்கிறேன்; மரவுரிகளை மட்டுமே எனக்குக் கொண்டு வரட்டும்’ என்று அவன் தெளிவாகக் கூறுகிறான். பின்னர் பணிப்பெண்களிடம் மண்வெட்டி, கூடை இரண்டையும் கொண்டு வருமாறு ஆணையிடுகிறான், ஏனெனில் பதினான்கு ஆண்டுகள் அவன் காட்டில் வாழ வேண்டும் — மண்வெட்டியால் கிழங்குகளைத் தோண்ட வேண்டும், கூடையால் பழங்களைச் சுமக்க வேண்டும். இங்கே காணத்தக்கது — ராமனின் துறவு பாதியல்ல, முழுமையானது; அவன் அரசை மட்டும் துறக்கவில்லை, அரசக் கோலத்தையும் துறந்து தவக்கோலத்தையே ஏற்க விரும்புகிறான். இந்த உறுதியே அடுத்து வரும் நிகழ்ச்சிகளுக்கு வேர். அரசன் கொடுத்த கருவூலம், சேனை, பரிவாரம் — அனைத்தும் அந்த ஒரே வாக்கியத்தால் மறுக்கப்பட்டன.

அப்போது கைகேயி அனுமதி கொடுத்ததோடு நிற்கவில்லை; தானே மரவுரிகளைக் கொண்டு வந்து, பெரும் மக்கள் கூட்டத்தின் நடுவே வெட்கமின்றி, ராகவனிடம் ‘அணிந்துகொள்’ என்றாள். மனிதருள் புலியான ராமன் அந்த இரண்டு மரவுரிகளையும் அவள் கையிலிருந்து பெற்றுக்கொண்டு, தன் மெல்லிய ஆடையைக் கழற்றி எறிந்து, அக்கணமே முனிவர் ஆடைகளை அணிந்தான் — அங்கே தாமதமும் இல்லை, வருத்தமும் இல்லை, மறுமொழியும் இல்லை. லக்ஷ்மணனும் அங்கேயே தந்தையின் முன்னிலையில் அழகிய ஆடைகளைக் களைந்து தவ ஆடைகளை ஏற்றான்; தம்பியின் பின்தொடர்தலும் அதே விரைவுடன் நடந்தது. ஆனால் சீதையைப் பற்றிச் சொல்லும்போது கவிஞர் போக்கை மாற்றுகிறார். பட்டாடை அணிந்திருந்த அவள், தான் அணிவதற்காகக் கொடுக்கப்பட்ட மரவுரியைக் கண்டு நடுங்கினாள் — வலையைக் கண்ட புள்ளிமான் நடுங்குவது போல. இந்த உவமை நுட்பமானது — பெண்மான் சாவுக்கு அஞ்சவில்லை, முன்பு கண்டிராத கட்டுக்கே அஞ்சுகிறது; அதுபோலச் சீதை வனவாசத்துக்கு அஞ்சவில்லை, பழக்கமில்லாத கோலத்தாலேயே திகைக்கிறாள். அவள் ஜனகனின் அரசகுமாரி, தசரதனின் மருமகள்; அப்படிப்பட்ட மரவுரியை அவள் ஒருபோதும் கண்டதும் இல்லை, தொட்டதும் இல்லை. இங்கேயே சர்க்கத்தின் கருணைச் சுவை தொடங்குகிறது. கைகேயி தன் கையாலேயே மரவுரியைக் கொடுத்ததே அவளுடைய வெட்கமின்மையை வெளிப்படுத்துகிறது, ஏனெனில் எந்த மாமியாரும் மருமகளுக்கு மரவுரியைக் கொடுக்க விரும்பமாட்டாள்.

நாணியவள் போலவும், மிகுந்த மனவருத்தத்துடனும் அவள் கைகேயியின் கையிலிருந்து அந்தத் தர்ப்பை மரவுரிகளைப் பெற்றுக்கொண்டாள். கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன், தர்மத்தை அறிந்தவளும் தர்மத்தைக் காண்பவளுமான ஜானகி, கந்தர்வ அரசனைப் போன்ற தன் கணவனிடம் கேட்டாள்: ‘காட்டில் வாழும் முனிவர்கள் மரவுரியை எப்படித்தான் கட்டுகிறார்கள்?’ இந்தக் கேள்வியே அவள் நிலையை வெளிப்படுத்துகிறது; அவள் காட்டை மறுக்கவில்லை, முறையை மட்டும் அறியவில்லை. இவ்வாறு திறமையற்றவளாக அவள் மீண்டும் மீண்டும் தடுமாறினாள் — மீண்டும் மீண்டும் மறந்து கலங்கினாள். இறுதியில் ஒரு மரவுரியைக் கழுத்தில் போட்டுக்கொண்டு, மற்றொன்றைக் கையில் பிடித்துக்கொண்டு, நாணிய ஜனகன் மகள் அங்கே திறமையற்றவளாகவே நின்றாள் — எல்லோரும் பார்த்துக்கொண்டிருக்க நடுவே திகைத்து நின்றாள். அதைக் கண்டு, தர்மத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்த ராமன் விரைந்து வந்து தானே அவளுடைய பட்டாடையின் மேல் மரவுரியைக் கட்டினான். இதுவே சர்க்கத்தின் மையப் புள்ளி. ராமன் துயரப்பட்டான் என்று கவிஞர் சொல்லவில்லை; ஆனால் அவன் பட்டாடையை நீக்கிவிட்டுக் கட்டாமல், அதன் மேலேயே கட்டினான் என்பதால் அவன் மனநிலை குறிப்பிடப்படுகிறது — இன்னும் சீதையின் அரசகுமாரித் தன்மையை அவன் பறிக்கவில்லை. இந்தி உரையும் இங்கே ‘மறந்துவிடுவாள்’ என்று பொருள்படும் சொல்லால் நினைவுத் தடுமாற்றத்தையே குறிக்கிறது, மயக்கத்தை அல்ல.

சீதைக்கு உயர்ந்த மரவுரியைக் கட்டும் ராமனைக் கண்டு அந்தப்புரத்துப் பெண்டிர் கண்ணீர் சொரிந்தனர். பெரிதும் வருந்தியவர்களாக — மிகுந்த துயருற்றும் பிறர் வயப்பட்டும் — அவர்கள் ஒளிவீசும் தேஜஸ் உடைய ராமனிடம் கூறினர்: ‘குழந்தாய், மன உறுதியுடைய இவள் வனவாசத்துக்கு நியமிக்கப்படவில்லை; இரண்டு வரங்களின் சொல்லும் ராமனையே தொட்டது, சீதையை அல்ல. தந்தையின் சொல்லுக்கு இணங்கி மனிதர் அற்ற காட்டுக்குச் சென்ற உன்னைப் பிரிந்திருக்கும்போது இவளைக் காண்பதே எங்களுக்குப் பயனுடையதாக இருக்கட்டும், பிரபுவே. லக்ஷ்மணனைத் துணையாகக் கொண்டு நீ காட்டுக்குப் போ; இந்த மங்கலமானவள் தவசியைப் போலக் காட்டில் வாழத் தகுதியற்றவள். மகனே, எங்களுடைய இந்த வேண்டுகோளை நிறைவேற்று — அழகிய சீதை இங்கேயே இருக்கட்டும். என்றும் தர்மத்தில் நிலைத்த நீ இப்போது தானே இங்கு தங்க விரும்பவில்லை, அது பொருத்தமே; ஆனால் இவளை அழைத்துச் செல்லாதே.’ இவர்களுடைய சொற்களில் ஆணையும் இல்லை, கோபமும் இல்லை, இரக்கமே உள்ளது — அரசியர்களாக இருந்தும் அவர்கள் இரந்து வேண்டுகிறார்கள். இருந்தும் ராமன் மறுமொழி சொல்லவில்லை; மௌனமே அவன் பதில். இதனால் சீதையின் உறுதியை ராமனாலும் உடைக்க முடியாது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘பரமாயத்தா:’ என்ற சொல் இந்தி உரையில் ‘மிகுந்த வருத்தமுற்றவர்கள்’ என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது; பிறர் வயப்பட்ட நிலை, இரக்க நிலை இரண்டுமே இங்கே கொள்ளப்படுகின்றன.

அவர்களுடைய இப்படிப்பட்ட சொற்களைக் கேட்டபோதும், தசரதன் மைந்தன் தனக்கு இணையான பண்புடைய சீதைக்கு அதேபோல மரவுரியைக் கட்டினான் — மனைவியின் விருப்பத்தையே அவன் அளவுகோலாகக் கொள்கிறான். அவள் மரவுரியை ஏற்றபோது, அரசனின் குருவான வசிஷ்டர் கண்ணீருடன் சீதையைத் தடுத்து, கைகேயியிடம் கூறினார்: ‘எல்லை மீறியவளே, தீய மதியுடையவளே, குலத்தைக் களங்கப்படுத்தும் கைகேயியே! அரசனை ஏமாற்றிவிட்டு நீ வரம்புக்குள் நிற்கவில்லை — வரங்களின் எல்லையையும் மீறுகிறாய். நல்லொழுக்கம் அற்றவளே, தேவி சீதை காட்டுக்குப் போக வேண்டியதில்லை; ராமனுக்கு உரிய அரியணையில் அவளே அமர்ந்து ஆள்வாள். மனைவியை ஏற்று இல்லறம் நடத்துவோர் அனைவருக்கும் மனைவி தம் ஆன்மாவே; ஆகவே இவளே ராமனின் ஆன்மா என்று கருதி இவள் பூமியை ஆள்வாள்.’ குருவின் இந்த வாதம் நினைவில் கொள்ளத்தக்கது — அவர் உருக்கத்தோடு இரக்கவில்லை; வரத்தின் எழுத்துப் பொருளையே பற்றி வாதத்தால் கைகேயியைக் கட்டுகிறார். நீ எதை வேண்டவில்லையோ, அதை நீ பெறவில்லை; ராமனின் வனவாசமே தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டது, சீதையுடையது அல்ல. இதே வாதம் அடுத்த சுலோகங்களில் விரிக்கப்படுகிறது. ‘இணையான பண்புடைய’ என்ற சொல்லால் சீதையின் பண்பு ராமனின் பண்புக்குச் சமம் என்றும், ஆகவே அவளுடைய உறுதியும் அதேபோல உறுதியானது என்றும் கவிஞர் தெளிவாகச் சொல்கிறார்.

வசிஷ்டர் மீண்டும் கூறுகிறார்: ‘வைதேகி ராமனுடன் சேர்ந்து காட்டுக்குப் போனால், நாங்களும் அங்கே பின்தொடர்வோம்; இந்த நகரமும் போகும். மனைவியுடன் ராகவன் எங்கே இருக்கிறானோ, அங்கேயே எல்லைக் காவலர்களும் போவார்கள்; வாழ்வாதாரத்துடன் கூடிய நாடும், பரிவாரத்துடன் கூடிய நகரமும் அங்கேயே போகும். பரதனும் சத்ருக்னனுடன் மரவுரி அணிந்து காட்டில் திரிபவனாகி, காட்டில் வாழும் தன் அண்ணன் காகுத்ஸ்தனுடன் வாழ்வான். அப்போது நீ தனியாக, தீய நடத்தையுடன், மக்களுக்குத் தீங்கில் நிலைத்து, வெறுமையான, மக்கள் அகன்ற, மரங்கள் மட்டுமே எஞ்சிய பூமியை ஆள்.’ இறுதியில் அவர் சூத்திரம் போலக் கூறுகிறார்: ‘ராமன் அரசனாக இல்லாத நாடு நாடே ஆகாது; ராமன் எங்கே வாழ்வானோ, அந்தக் காடே நாடாகும்.’ இந்த வாக்கியமே இந்தச் சர்க்கத்தின் சாரம் — நாடு என்பது நிலமும் அல்ல, மதிலும் அல்ல; மக்களின் அன்பே. கைகேயியின் கையில் அயோத்தி இருக்கட்டும்; ஆனால் அது வெறுமையாகும்; ராமனின் அடிச்சுவட்டைப் பின்பற்றும் காட்டுநிலமே உயிருள்ள நாடாகும். ‘அந்தபாலர்’ என்பவர் எல்லைக் காவலர்கள்; அவர்களும் போய்விட்டால் அரசுக்கு எல்லையே எஞ்சாது.

வசிஷ்டர் கைகேயியின் அடிப்படை நோக்கத்தையே உடைக்கிறார்: ‘பரதன் உண்மையில் மன்னன் தசரதனின் மகனாகப் பிறந்திருந்தால், தந்தை கொடுக்காத பூமியை ஆள விரும்பமாட்டான்; உன்னிடம் மகனாக வாழவும் விரும்பமாட்டான். நீ பூமியிலிருந்து வானத்தை நோக்கிப் பாய்ந்தாலும், தந்தைவழிக் குலத்தின் ஒழுக்கத்தை அறிந்த அவன் வேறு விதமாகச் செய்யமாட்டான்.’ பின்னர் முடிவு: ‘இவ்வாறு மகன்மேல் பேராசை கொண்ட நீ மகனுக்கே விருப்பமில்லாததைச் செய்தாய்; ஏனெனில் ராமனைப் பின்பற்றாதவன் உலகில் எவனும் இல்லை.’ இறுதியில் அவர் நேரடிச் சான்றைக் காட்டுகிறார்: ‘இன்றே நீ காண்பாய் — ராமனுடன் செல்லும் விலங்குகளையும், பாம்புகளையும், மான்களையும், பறவைகளையும், அவனை நோக்கித் திரும்பிய மரங்களையும்.’ விலங்குகளும் மரங்களும் ராமனைப் பின்தொடரும்போது மனிதர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? இவ்வாறு வசிஷ்டர் கைகேயியை இரண்டு அடிகளால் தாக்குகிறார் — முதலில் அவளுடைய தர்மத்தை, பின்னர் அவளுடைய தன்னலத்தையும். மகனுக்காகச் செய்தது மகனுக்கே கேடாக முடிந்தது — இதுவே அவள் செயலின் விளைவு. ‘வானத்தை நோக்கிப் பாய்ந்தாலும்’ என்ற உயர்வுநவிற்சியால் வசிஷ்டர் கைகேயியின் முயற்சி பயனற்றது என்று காட்டுகிறார்.

இறுதி நான்கு சுலோகங்கள் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளன; இது சர்க்க முடிவில் வேகம் கூடுவதைக் குறிக்கிறது. வசிஷ்டர் ஆணையிடுகிறார்: ‘தேவியே, மரவுரியை நீக்கி மருமகளுக்குச் சிறந்த அணிகலன்களைக் கொடு; இவளுக்கு மரவுரி விதிக்கப்படவில்லை’ என்று சொல்லி அந்த ஆடையைத் தடுத்தார். ‘கேகய அரசன் மகளே, உன் வரத்தில் ராமன் ஒருவனுடைய வனவாசமே தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டது, சீதையுடையது அல்ல; ஆகவே இவள் அணிகலன் பூண்டு, நாள்தோறும் தன்னை அலங்கரித்துக்கொண்டு காட்டில் ராகவனுடன் வாழட்டும். சிறந்த வாகனங்களாலும் பணியாளர்களாலும் சூழப்பட்டு, எல்லா ஆடைகளுடனும் பொருள்களுடனும் இந்த அரசகுமாரி விருப்பம் போலச் செல்லட்டும் — வரம் அளிக்கும்போது இவளை நீ தேர்ந்தெடுக்கவில்லை.’ இவ்வாறு ஒப்பற்ற ஆற்றலுடைய அந்தணருள் முதல்வரான குரு பேசிக்கொண்டிருந்தும், சீதை தன் எண்ணத்திலிருந்து திரும்பவில்லை. அவள் அன்புக் கணவனுக்கு ஒத்து நடக்க விரும்பினாள் — அவனுடைய கோலத்தையே பின்பற்ற விரும்பினாள். இவ்வாறு சர்க்கம் ஒரு முரணுடன் முடிகிறது: குருவின் ஆணை சீதைக்கு அணிகலன்களைக் கொடுக்கிறது; சீதையோ மரவுரியையே தேர்ந்தெடுக்கிறாள். அடுத்த சர்க்கத்தில் தசரதன் தானே இதே விஷயத்தை எழுப்புவான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು, ಮಹಾಮಂತ್ರಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಎದುರು ರಾಮನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾಮಂತ್ರಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿನಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಮನು ವಿನೀತನಾಗಿಯೇ ದಶರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಾನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ನಾನು ಜೀವಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸಂಗವನ್ನು ತೊರೆದ ನನಗೆ ಹಿಂಬಾಲಕರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತನ್ನ ಆಶಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆನೆಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಸೊಂಟದ ಹಗ್ಗದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸಿಡುವವನಿಗೆ, ಉತ್ತಮ ಆನೆಯನ್ನೇ ತೊರೆಯುವಾಗ ಹಗ್ಗದ ಮೇಲಿನ ಮೋಹದಿಂದ ಏನು ಫಲ? ಹಾಗೆಯೇ ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಜಗತ್ಪತಿಯೇ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ತೊರೆದ ನನಗೆ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೇನೆಯಿಂದ ಏನಾಗಬೇಕು? ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ನನಗೆ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತರಲಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ದಾಸಿಯರಿಗೆ ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಬುಟ್ಟಿ ಎರಡನ್ನೂ ತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು — ಗುದ್ದಲಿಯಿಂದ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಅಗೆದು ತೆಗೆಯಬೇಕು, ಬುಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನ ತ್ಯಾಗವು ಅರ್ಧವಲ್ಲ, ಪೂರ್ಣ; ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜವೇಷವನ್ನೂ ತೊರೆದು ತಾಪಸವೇಷವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಂಕಲ್ಪವು ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲ. ರಾಜನು ಕೊಟ್ಟ ಕೋಶ, ಸೇನೆ, ಪರಿಜನರು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಆ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಿದನು.

ಆಗ ಕೈಕೇಯಿ ಕೇವಲ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದಲ್ಲದೆ, ತಾನೇ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ತಂದು, ಮಹಾಜನಸಮೂಹದ ನಡುವೆ ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ರಾಘವನಿಗೆ ‘ಉಟ್ಟುಕೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಆ ಎರಡು ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಅವಳ ಕೈಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಳಚಿಟ್ಟು, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮುನಿವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟುಕೊಂಡನು — ಅಲ್ಲಿ ತಡವಿಲ್ಲ, ವಿಷಾದವಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಮಾತಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಂದೆಯ ಎದುರು ಶುಭವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾಪಸರ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು; ತಮ್ಮನ ಅನುಸರಣೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಶೀಘ್ರ. ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಧಾಟಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೇಷ್ಮೆಯನ್ನುಟ್ಟ ಅವಳು ತಾನು ಉಡಲೆಂದು ಕೊಟ್ಟ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬೆದರಿದಳು — ಬಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಜಿಂಕೆ ಬೆದರುವಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಜಿಂಕೆ ಸಾವಿಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದ ವೇಷದಿಂದ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಜನಕನ ರಾಜಕುಮಾರಿ, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ; ಅಂತಹ ವಲ್ಕಲವನ್ನು ಅವಳು ಎಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಮುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಸರ್ಗದ ಕರುಣರಸ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದೇ ಅವಳ ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೊಸೆಗೆ ವಲ್ಕಲವನ್ನು ಕೊಡಲು ಯಾವ ಅತ್ತೆಯೂ ಬಯಸಳು.

ನಾಚಿಕೊಂಡವಳಂತೆ, ಬಹಳ ಮನನೊಂದು, ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಆ ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಂಬನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರಲು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವಳೂ ಧರ್ಮದರ್ಶಿನಿಯೂ ಆದ ಜಾನಕಿ ಗಂಧರ್ವರಾಜನಂತಿರುವ ಪತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಳು — ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮುನಿಗಳು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಕಾಡನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅರಿಯಳು. ಹೀಗೆ ಅನಭ್ಯಸ್ತಳಾದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೊಂದಲಗೊಂಡಳು — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರೆತು ವ್ಯಾಕುಲಳಾದಳು. ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ ಜನಕನ ಮಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಏನೂ ತೋಚದೆ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟಳು — ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಸ್ತಬ್ಧಳಾಗಿ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಬಂದು ತಾನೇ ಅವಳ ರೇಷ್ಮೆಯ ಮೇಲೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಬಿಂದು. ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನು ರೇಷ್ಮೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಕಟ್ಟದೆ ಅದರ ಮೇಲೆಯೇ ಕಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗಲೂ ಸೀತೆಯ ರಾಜಕುಮಾರಿತನವನ್ನು ಅವನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು’ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನಲ್ಲ.

ಸೀತೆಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ‘ಪರಮಾಯತ್ತೆ’ಯರಾದ — ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನರೂ ಪರವಶರೂ ಆದ — ಅವರು ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಗೂ, ಈ ಮನಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿಲ್ಲ; ವರಗಳ ಮಾತು ರಾಮನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುಟ್ಟಿತು, ಸೀತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನೀನು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಾಗ, ನಿನ್ನ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಇವಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಾದರೂ ನಮಗೆ ಸಫಲವಾಗಲಿ, ಪ್ರಭುವೇ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು; ಈ ಕಲ್ಯಾಣಿ ತಾಪಸಳಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ಮಗನೇ, ನಮ್ಮ ಈ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡು — ಭಾಮಿನಿ ಸೀತೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲಿ. ಧರ್ಮನಿತ್ಯನಾದ ನೀನು ಈಗ ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸರಿಯೇ; ಆದರೆ ಇವಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಡ.’ ಇವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲ, ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದೈನ್ಯವೇ — ರಾಣಿಯರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೌನವೇ ಅವನ ಉತ್ತರ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ರಾಮನಿಂದಲೂ ಮುರಿಯಲಾಗದು. ‘ಪರಮಾಯತ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪರವಶತೆ ಮತ್ತು ದೈನ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.

ಅವರ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ದಶರಥನ ಮಗನು ತನಗೆ ಸಮಾನಶೀಲೆಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು — ಪತ್ನಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ರಾಜನ ಗುರುವಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲೆಮೀರಿದವಳೇ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಕುಲಕಳಂಕಿನಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯೇ! ರಾಜನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ನೀನು ಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ — ವರಗಳ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಶೀಲಹೀನಳೇ, ದೇವಿ ಸೀತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಅವಳು ರಾಮನಿಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಆಸನದಲ್ಲಿಯೇ ಕುಳಿತು ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವಳು. ವಿವಾಹಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೂ ಪತ್ನಿಯೇ ಆತ್ಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳೇ ರಾಮನ ಆತ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಇವಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಳು.’ ಗುರುವಿನ ಈ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆರ್ದ್ರತೆಯಿಂದ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ವರದ ಅಕ್ಷರಾರ್ಥವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತರ್ಕದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಯಾವುದನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಪಡೆದಿಲ್ಲ; ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡಲಾಯಿತು, ಸೀತೆಯದಲ್ಲ. ಇದೇ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತುಲ್ಯಶೀಲೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಶೀಲವು ರಾಮನ ಶೀಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಅಷ್ಟೇ ದೃಢ.

ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ವೈದೇಹಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವಳಾದರೆ ನಾವೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆವು, ಈ ನಗರವೂ ಹೋಗುವುದು. ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ರಾಘವನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಗಡಿಕಾವಲುಗಾರರೂ ಹೋಗುವರು; ಜೀವನೋಪಾಯದ ಸಾಧನಗಳೊಡನೆ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ, ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ನಗರವೂ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗುವುವು. ಭರತನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ವನಚರನಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಅಣ್ಣ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವನು. ಆಮೇಲೆ ನೀನೊಬ್ಬಳೇ, ದುರ್ನಡತೆಯವಳಾಗಿ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಬರಿದಾದ, ಜನರೆಲ್ಲ ಹೊರಟುಹೋದ, ಮರಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳು.’ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಭೂಪತಿಯಲ್ಲದ ರಾಷ್ಟ್ರವು ರಾಷ್ಟ್ರವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನೋ ಆ ಕಾಡೇ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗುವುದು.’ ಈ ವಾಕ್ಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲ, ಕೋಟೆಯಲ್ಲ, ಜನರ ಅನುರಾಗವೇ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಉಳಿಯಲಿ, ಆದರೆ ಅದು ಬರಿದಾಗುವುದು; ರಾಮನ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನನುಸರಿಸುವ ವನಭೂಮಿಯೇ ಸಜೀವವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗುವುದು. ‘ಅಂತಪಾಲರು’ ಎಂದರೆ ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯುವವರು; ಅವರೂ ಹೊರಟುಹೋದರೆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಗಡಿಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ವಸಿಷ್ಠನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನ ಮಗನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಾದರೆ, ತಂದೆ ಕೊಡದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಗನಂತೆ ವಾಸಿಸಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಭೂತಲದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರೂ, ತಂದೆಯ ವಂಶದ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ — ‘ಹೀಗೆ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಆಸೆಯಿಂದ ನೀನು ಮಗನಿಗೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸದವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದೇ ನೀನು ಕಾಣುವೆ: ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಪಶುಗಳನ್ನೂ, ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ, ಮೃಗಗಳನ್ನೂ, ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ, ಅವನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿರುವ ಮರಗಳನ್ನೂ.’ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮರಗಳೂ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತೇನು? ಹೀಗೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಎರಡು ಏಟುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅವಳ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವಳ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೂ. ಮಗನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದು ಮಗನಿಗೇ ಅನರ್ಥವಾಯಿತು — ಇದೇ ಅವಳ ಕರ್ಮದ ಫಲಪರಿಣಾಮ. ‘ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರೂ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಯತ್ನದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಇದು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೇಗದ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ಸೊಸೆಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡು; ಇವಳಿಗೆ ನಾರುಮಡಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಆ ಉಡುಪನ್ನು ತಡೆದನು. ‘ಕೇಕಯರಾಜನ ಮಗಳೇ, ವರದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಮನೊಬ್ಬನ ಕಾಡಿನ ವಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡಿದೆ, ಸೀತೆಯದನ್ನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳು ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ, ನಿತ್ಯವೂ ಶೃಂಗಾರಗೊಂಡು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಘವನೊಡನೆ ವಾಸಿಸಲಿ. ಮುಖ್ಯವಾದ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಚಾರಕರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತ್ರಗಳೊಡನೆಯೂ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಡನೆಯೂ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗಲಿ — ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ನೀನು ಇವಳನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಗುರುವು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಪ್ರಿಯಪತಿಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸಬಯಸಿದವಳು — ಅವನ ವೇಷವನ್ನೇ ತಾನೂ ಧರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವಳು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ: ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆ ಸೀತೆಗೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯಾದರೋ ವಲ್ಕಲವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ತಾನೇ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಎತ್ತುವನು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാജാവ് രാമനോടൊപ്പം സൈന്യത്തെയും ഭണ്ഡാരത്തെയും അയയ്ക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു; മഹാമാത്യനായ സിദ്ധാർഥൻ കൈകേയിയുടെ മുന്നിൽ രാമന്റെ നിർദോഷത വിവരിക്കുകയും ചെയ്തു. മഹാമാത്യന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിനയമറിയുന്ന രാമൻ വിനീതനായിത്തന്നെ ദശരഥനോടു പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, ഞാൻ ഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചുകഴിഞ്ഞു; കാട്ടിൽ കാട്ടിലെ ആഹാരംകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ ജീവിക്കണം. എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച എനിക്ക് അകമ്പടികൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ തുടർന്ന് ഒരു ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ ആശയം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ശ്രേഷ്ഠമായ ഒരു ആനയെ ദാനം ചെയ്തശേഷം അതിന്റെ അരക്കെട്ടിലെ കയറിൽ മനസ്സുവയ്ക്കുന്ന പുരുഷന്, ഉത്തമമായ ആനയെ ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ കയറിനോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട് എന്തു ഫലം? അതുപോലെതന്നെ സജ്ജനശ്രേഷ്ഠാ, ജഗത്പതേ, രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച എനിക്ക് കൊടിക്കൂറകളുള്ള സൈന്യംകൊണ്ട് എന്ത്? ‘എല്ലാം ഞാൻ വിട്ടുതരുന്നു; എനിക്കു മരവുരികൾ മാത്രം കൊണ്ടുവരട്ടെ’ എന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് കൈക്കോട്ടും കുട്ടയും രണ്ടും കൊണ്ടുവരാൻ അദ്ദേഹം ദാസിമാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു, കാരണം പതിനാലു വർഷം അദ്ദേഹത്തിന് കാട്ടിൽ വസിക്കണം — കൈക്കോട്ടുകൊണ്ട് കിഴങ്ങുകൾ കിളച്ചെടുക്കണം, കുട്ടയിൽ പഴങ്ങൾ ചുമക്കണം. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമന്റെ ത്യാഗം പാതിയല്ല, പൂർണമാണ്; അദ്ദേഹം രാജ്യം മാത്രമല്ല ഉപേക്ഷിക്കുന്നത്, രാജവേഷവും ഉപേക്ഷിച്ച് താപസവേഷംതന്നെ സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ സങ്കല്പമാണ് തുടർന്നുള്ള സംഭവങ്ങളുടെ മൂലം. രാജാവ് നൽകിയ ഭണ്ഡാരവും സൈന്യവും പരിജനങ്ങളും — എല്ലാം ആ ഒരൊറ്റ വാക്യംകൊണ്ട് നിരസിക്കപ്പെട്ടു.

അപ്പോൾ കൈകേയി അനുമതി നൽകുക മാത്രമല്ല, സ്വയംതന്നെ മരവുരികൾ കൊണ്ടുവന്ന്, വലിയ ജനക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ ലജ്ജയില്ലാതെ രാഘവനോട് ‘ധരിച്ചുകൊള്ളുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ ആ രണ്ടു മരവുരികൾ അവളുടെ കൈയിൽനിന്ന് വാങ്ങി, തന്റെ നേർത്ത വസ്ത്രം ഊരിയിട്ട്, ആ നിമിഷംതന്നെ മുനിവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു — അവിടെ താമസമില്ല, വിഷാദമില്ല, മറുവാക്കുമില്ല. ലക്ഷ്മണനും അവിടെവച്ചുതന്നെ അച്ഛന്റെ മുന്നിൽ ശുഭവസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് താപസവസ്ത്രങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു; അനുജന്റെ അനുഗമനവും അത്രതന്നെ വേഗത്തിലായിരുന്നു. എന്നാൽ സീതയുടെ കാര്യത്തിൽ കവി ശൈലി മാറ്റുന്നു. പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചിരുന്ന അവൾ തനിക്കു ധരിക്കാനായി നൽകിയ മരവുരി കണ്ട് പരിഭ്രാന്തയായി — വല കണ്ട് പുള്ളിമാൻ പേടിക്കുന്നതുപോലെ. ഈ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — മാൻപേട മരണത്തെയല്ല ഭയക്കുന്നത്, മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ബന്ധനത്തെയാണ്; അതുപോലെ സീത വനവാസത്തെയല്ല ഭയക്കുന്നത്, അപരിചിതമായ വേഷംകൊണ്ട് അമ്പരക്കുകയാണ്. അവൾ ജനകന്റെ രാജകുമാരിയും ദശരഥന്റെ മരുമകളുമാണല്ലോ; അത്തരമൊരു വല്കലം അവൾ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല, തൊട്ടിട്ടുമില്ല. ഇവിടെനിന്നാണ് സർഗത്തിലെ കരുണരസം ആരംഭിക്കുന്നത്. കൈകേയി സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് മരവുരി നൽകുന്നതുതന്നെ അവളുടെ നിർലജ്ജത വെളിവാക്കുന്നു, കാരണം മരുമകൾക്ക് വല്കലം നൽകാൻ ഒരു അമ്മായിയമ്മയും ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല.

ലജ്ജിച്ചതുപോലെ, ഏറെ ദുഃഖിതയായി, അവൾ കൈകേയിയുടെ കൈയിൽനിന്ന് ആ ദർഭമരവുരികൾ വാങ്ങുന്നു. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ധർമജ്ഞയും ധർമദർശിനിയുമായ ജാനകി ഗന്ധർവരാജനു തുല്യനായ ഭർത്താവിനോടു ചോദിച്ചു — ‘വനവാസികളായ മുനിമാർ മരവുരി എങ്ങനെയാണ് കെട്ടുന്നത്?’ ചോദ്യംതന്നെ അവളുടെ അവസ്ഥ വെളിവാക്കുന്നു; അവൾ കാടിനെ നിരസിക്കുന്നില്ല, വിധി അറിയുന്നില്ലെന്നു മാത്രം. ഇങ്ങനെ പരിചയമില്ലാത്ത അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കുഴങ്ങി — പിന്നെയും പിന്നെയും മറന്ന് വ്യാകുലയായി. ഒടുവിൽ ഒരു മരവുരി കഴുത്തിലിട്ട്, മറ്റൊന്ന് കൈയിൽ പിടിച്ച്, ലജ്ജിതയായ ജനകപുത്രി ഒന്നും അറിയാതെ അവിടെ നിന്നുപോയി — എല്ലാവരും നോക്കിനിൽക്കെ സ്തബ്ധയായി. അതു കണ്ട് ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ വേഗം വന്ന് സ്വയംതന്നെ അവളുടെ പട്ടുവസ്ത്രത്തിനു മുകളിൽ മരവുരി കെട്ടിക്കൊടുത്തു. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ മധ്യബിന്ദു. രാമൻ ദുഃഖിതനായിരുന്നു എന്ന് കവി പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ പട്ടുവസ്ത്രം നീക്കിയിട്ടല്ല, അതിനു മുകളിൽത്തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം കെട്ടുന്നത് എന്നതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇപ്പോഴും സീതയുടെ രാജപുത്രീത്വം അദ്ദേഹം മായ്ച്ചുകളഞ്ഞിട്ടില്ല. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇവിടെ ‘മറന്നുപോകുമായിരുന്നു’ എന്ന് ഓർമത്തെറ്റിനെത്തന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, മോഹാലസ്യത്തെയല്ല.

സീതയ്ക്ക് ഉത്തമമായ മരവുരി കെട്ടിക്കൊടുക്കുന്ന രാമനെ കണ്ട് അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ‘പരമായത്തകളായ’ — അത്യന്തം ഖിന്നരും പരവശരുമായ — അവർ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, ഈ മനസ്വിനി വനവാസത്തിന് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല; വരങ്ങളുടെ വാക്ക് രാമനെ മാത്രമേ സ്പർശിച്ചുള്ളൂ, സീതയെയല്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ആളൊഴിഞ്ഞ കാട്ടിലേക്കു പോകുന്ന നിന്റെ വിരഹത്തിൽ ഇവളെ കാണുന്നതെങ്കിലും ഞങ്ങൾക്കു സഫലമാകട്ടെ, പ്രഭോ. ലക്ഷ്മണനെ സഹായിയാക്കി നീ കാട്ടിലേക്കു പോവുക; ഈ കല്യാണി താപസിയെപ്പോലെ കാട്ടിൽ വസിക്കാൻ അർഹയല്ല. മകനേ, ഞങ്ങളുടെ ഈ യാചന നിറവേറ്റുക — ഭാമിനിയായ സീത ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കട്ടെ. ധർമനിഷ്ഠനായ നീ സ്വയം ഇപ്പോൾ ഇവിടെ നിൽക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അതു ശരിതന്നെ; എന്നാൽ ഇവളെ കൊണ്ടുപോകരുത്.’ ഇവരുടെ വാക്കുകളിൽ ആജ്ഞയില്ല, കോപമില്ല, ദൈന്യം മാത്രം — രാജ്ഞിമാരായിരുന്നിട്ടും അവർ യാചിക്കുകയാണ്. എന്നിട്ടും രാമൻ മറുപടി പറയുന്നില്ല; മൗനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരം. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, സീതയുടെ നിശ്ചയം രാമനുപോലും തകർക്കാനാവില്ല എന്ന്. ‘പരമായത്താഃ’ എന്ന പദം ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘അത്യന്തം ഖിന്നർ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; പരവശതയും ദൈന്യവും രണ്ടും ഇവിടെ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു.

അവരുടെ ഇത്തരം വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും ദശരഥപുത്രൻ തനിക്കു തുല്യമായ ശീലമുള്ള സീതയ്ക്ക് അങ്ങനെതന്നെ മരവുരി കെട്ടിക്കൊടുത്തു — ഭാര്യയുടെ ഇച്ഛയെത്തന്നെ അദ്ദേഹം പ്രമാണമാക്കുന്നു. അവൾ മരവുരി സ്വീകരിച്ചപ്പോൾ രാജഗുരുവായ വസിഷ്ഠൻ കണ്ണീരോടെ സീതയെ തടഞ്ഞ് കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞു — ‘അതിരുകടന്നവളേ, ദുർബുദ്ധീ, കുലത്തിനു കളങ്കമായ കൈകേയീ! രാജാവിനെ വഞ്ചിച്ച നീ മര്യാദയിൽ നിൽക്കുന്നില്ല — വരങ്ങളുടെ അതിർത്തി ലംഘിക്കുന്നു. ശീലമില്ലാത്തവളേ, ദേവിയായ സീത കാട്ടിലേക്കു പോകേണ്ടതില്ല; അവൾ രാമനു വേണ്ടി ഒരുക്കിയ ആസനത്തിൽത്തന്നെ ഇരിക്കും. ഭാര്യയെ സ്വീകരിച്ച ഗൃഹസ്ഥന്മാരായ എല്ലാവർക്കും ഭാര്യ തന്റെതന്നെ ആത്മാവാണ്; അതിനാൽ ഇവൾതന്നെ രാമന്റെ ആത്മാവ് എന്നു കരുതി ഭൂമിയെ പാലിക്കും.’ ഗുരുവിന്റെ ഈ യുക്തി ഓർക്കേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം ആർദ്രതയോടെ യാചിക്കുകയല്ല, വരത്തിന്റെ അക്ഷരാർഥത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ച് തർക്കംകൊണ്ട് കൈകേയിയെ ബന്ധിക്കുകയാണ്. നീ യാചിക്കാത്തത് നിനക്കു ലഭിച്ചിട്ടില്ല; രാമന്റെ വനവാസം മാത്രമേ വരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളൂ, സീതയുടേതല്ല. ഈ യുക്തിതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘തുല്യശീലയായ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു, സീതയുടെ ശീലം രാമന്റെ ശീലത്തിനു സമമാണ്, അതിനാൽ അവളുടെ നിശ്ചയവും അത്രതന്നെ ദൃഢമാണ് എന്ന്.

വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘ഇനി വൈദേഹി രാമനോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോകുന്നുവെങ്കിൽ ഞങ്ങളും അവിടേക്കു പിന്തുടരും, ഈ നഗരവും പോകും. ഭാര്യയോടുകൂടിയ രാഘവൻ എവിടെയോ, അവിടേക്കുതന്നെ അതിർത്തിരക്ഷകരും പോകും; ഉപജീവനമാർഗങ്ങളോടുകൂടിയ രാഷ്ട്രവും പരിവാരങ്ങളോടുകൂടിയ നഗരവും അവിടേക്കുതന്നെ പോകും. ഭരതനും ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം മരവുരി ധരിച്ച് വനചാരിയായി കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന ജ്യേഷ്ഠനായ കാകുത്സ്ഥനോടൊപ്പം വസിക്കും. അപ്പോൾ നീ ഒറ്റയ്ക്ക്, ദുർവൃത്തയായി, പ്രജകൾക്ക് അഹിതം ചെയ്തുകൊണ്ട്, ആളൊഴിഞ്ഞ് മരങ്ങൾ മാത്രം ശേഷിക്കുന്ന ശൂന്യമായ ഭൂമിയെ ഭരിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം സൂത്രരൂപത്തിൽ പറയുന്നു — ‘രാമൻ രാജാവല്ലാത്ത രാഷ്ട്രം രാഷ്ട്രമേ ആകുകയില്ല; രാമൻ എവിടെ വസിക്കുന്നുവോ, ആ കാടുതന്നെ രാഷ്ട്രമായിത്തീരും.’ ഈ വാക്യമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സാരം — രാഷ്ട്രം ഭൂമിയല്ല, കോട്ടമതിലല്ല, ജനങ്ങളുടെ അനുരാഗംതന്നെയാണ്. അയോധ്യ കൈകേയിയുടെ കൈയിൽ നിൽക്കട്ടെ, പക്ഷേ അതു ശൂന്യമായിരിക്കും; രാമന്റെ കാൽപ്പാടുകളെ പിന്തുടരുന്ന വനഭൂമിയാകും സജീവമായ രാഷ്ട്രം. ‘അന്തപാലന്മാർ’ എന്നാൽ അതിർത്തിരക്ഷകർ; അവരും പോകുന്നുവെങ്കിൽ രാജ്യത്തിന് അതിർത്തിതന്നെ ശേഷിക്കുകയില്ല.

വസിഷ്ഠൻ കൈകേയിയുടെ മൂലലക്ഷ്യത്തെത്തന്നെ തകർക്കുന്നു — ‘ഭരതൻ യഥാർഥത്തിൽ ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനായി ജനിച്ചവനാണെങ്കിൽ, അച്ഛൻ നൽകാത്ത ഭൂമിയെ ഭരിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല, നിന്നോടൊപ്പം മകനെപ്പോലെ വസിക്കാനും ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല. നീ ഭൂമിയിൽനിന്ന് ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്നാലും, പിതൃവംശത്തിന്റെ ചരിത്രമറിയുന്ന അവൻ മറിച്ചു ചെയ്യുകയില്ല.’ തുടർന്ന് നിഗമനം — ‘അങ്ങനെ പുത്രനെക്കുറിച്ചുള്ള അത്യാഗ്രഹംകൊണ്ട് നീ പുത്രനുതന്നെ അപ്രിയമാണ് ചെയ്തിരിക്കുന്നത്; കാരണം രാമനെ അനുസരിക്കാത്ത ഒരാളും ലോകത്തിലില്ല.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം പ്രത്യക്ഷമായ തെളിവു കാണിക്കുന്നു — ‘ഇന്നുതന്നെ നീ കാണും: രാമനോടൊപ്പം പോകുന്ന പശുക്കളെയും, സർപ്പങ്ങളെയും, മൃഗങ്ങളെയും, പക്ഷികളെയും, അവനു നേരെ മുഖം തിരിക്കുന്ന മരങ്ങളെയും.’ തിര്യക്കുകളും വൃക്ഷങ്ങളും രാമനെ പിന്തുടരുമ്പോൾ മനുഷ്യരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ഇങ്ങനെ വസിഷ്ഠൻ കൈകേയിയെ രണ്ടു പ്രഹരങ്ങൾകൊണ്ട് അടിക്കുന്നു — ആദ്യം അവളുടെ ധർമത്തെ, പിന്നെ അവളുടെ സ്വാർഥത്തെയും. പുത്രനുവേണ്ടി ചെയ്തതുതന്നെ പുത്രന് അനർഥമായിത്തീർന്നു — ഇതാണ് അവളുടെ കർമത്തിന്റെ വിപാകം. ‘ആകാശത്തേക്കു കുതിച്ചുയർന്നാലും’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ വസിഷ്ഠൻ കൈകേയിയുടെ ശ്രമത്തിന്റെ നിഷ്ഫലത കാണിക്കുന്നു.

അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇത് സർഗാന്തത്തിൽ വേഗം വർധിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘അതിനാൽ ദേവീ, മരവുരി നീക്കി മരുമകൾക്ക് ഉത്തമമായ ആഭരണങ്ങൾ നൽകുക; ഇവൾക്ക് മരവുരി വിധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ആ വസ്ത്രം തടഞ്ഞു. ‘കേകയരാജപുത്രീ, നിന്റെ വരത്തിൽ രാമന്റെ മാത്രം വനവാസമാണ് നീ വരിച്ചത്, സീതയുടേതല്ല; അതിനാൽ ഇവൾ അലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ്, നിത്യവും ശരീരസംസ്കാരം ചെയ്ത്, കാട്ടിൽ രാഘവനോടൊപ്പം വസിക്കട്ടെ. മുഖ്യമായ വാഹനങ്ങളാലും പരിചാരകരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, എല്ലാ വസ്ത്രങ്ങളോടും ഉപകരണങ്ങളോടുംകൂടി രാജപുത്രി ഇഷ്ടംപോലെ പോകട്ടെ — വരം നൽകിയപ്പോൾ നീ ഇവളെ വരിച്ചിട്ടില്ല.’ അപ്രതിമമായ പ്രഭാവമുള്ള, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനായ ആ ഗുരു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടും സീത തന്റെ ഭാവത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിഞ്ഞില്ല. പ്രിയനായ ഭർത്താവിനോടു തുല്യയാകാൻ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ വേഷംതന്നെ അനുകരിക്കാൻ — അവൾ ആഗ്രഹിച്ചു. ഇങ്ങനെ സർഗം ഒരു വിരോധാഭാസത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു: ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ സീതയ്ക്ക് ആഭരണങ്ങൾ നൽകുന്നു, സീതയാകട്ടെ വല്കലംതന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ സ്വയം ഇതേ വിഷയം ഉന്നയിക്കും.

In the previous sarga the king had ordered an army and the treasury to go with Rāma, and the aged minister Siddhārtha had defended Rāma's innocence before Kaikeyī. Hearing the chief minister's words, Rāma, who knew what courtesy required, spoke to Daśaratha with all humility. "Your majesty, I have given up all pleasures; I must live in the forest on what the forest provides. What use is a following to a man who has cut every tie?" Then he made his meaning clear with an example. "If a man gives away his finest elephant and then sets his heart on its tethering rope, what good is his love of the rope when he is giving up the great beast itself? In the same way, best of the good, lord of the world, what use is an army with banners to me, when I have given up the kingdom? I give it all up; let them bring me only garments of bark." Then he asked for a spade and a basket to be brought, since he was to live fourteen years in the forest, the spade to dig roots and the basket to carry fruit. Notice that Rāma's renunciation is not half-hearted but complete: he gives up not only the kingdom but even the dress of a prince, and wishes to take the dress of an ascetic. This resolve lies at the root of what follows. The treasury, the army and the attendants the king had offered were all refused in a single sentence.

Then Kaikeyī did more than consent: she fetched the bark garments herself and, shameless before that great crowd, said to Rāghava, "Put these on." Rāma, the tiger among men, took the two bark cloths from her hand, threw off his fine robe and at once dressed himself as a hermit, without delay, without sorrow, without a word of reply. Lakṣmaṇa too, right there in front of his father, laid aside his fine clothes and put on the ascetic's covering, the younger brother following just as swiftly. But when it comes to Sītā the poet changes his tone. Dressed in silk, she looked at the bark garment given her to wear and shrank in terror, as a doe shrinks at the sight of a snare. The image is subtle: the doe does not fear death so much as a trap she has never seen before, and in the same way Sītā was not afraid of the forest but bewildered by a dress she had never known. She was a king's daughter, Janaka's, and Daśaratha's daughter-in-law; she had never seen or touched such bark. Here the pathos of the sarga begins. That Kaikeyī handed out the bark with her own hands shows her shamelessness, for no mother-in-law would want to give bark to her son's wife.

As if shrinking with shame and sick at heart, Sītā took the two garments of kuśa bark from Kaikeyī's hand. Her eyes full of tears, Janaka's daughter, who knew dharma and kept her eyes on dharma, asked her husband, who looked like the king of the gandharvas: "How do the sages who live in the forest tie on their bark?" The question itself shows her state: she was not refusing the forest; she simply did not know how it was done. Having no skill in it, she was at a loss again and again, forgetting and becoming flustered. At last she put one garment round her neck and held the other in her hand, and Janaka's daughter stood there, embarrassed and helpless, in front of everyone. Seeing this, Rāma, best of those who uphold dharma, came quickly and tied the bark on her himself, over her silk. This is the centre of the sarga. The poet does not say that Rāma was grieved, but the fact that he did not take off her silk but tied the bark over it shows what was in his heart: he had not yet stripped her of her dignity as a princess.

When they saw Rāma tying the fine bark on Sītā, the women of the inner palace let their tears fall. Utterly stricken and helpless, they said to Rāma, whose splendour blazed: "Dear child, this high-spirited lady was never sentenced to live in the forest; the terms of the boons touched Rāma alone, not Sītā. You are going to the lonely forest in obedience to your father's word; while you are away, let the sight of her at least be left to us, my lord. Go to the forest with Lakṣmaṇa as your companion, but this gracious lady does not deserve to live in the forest like an ascetic. Grant us this request, son: let lovely Sītā stay here. You are always devoted to dharma and will not stay yourself, and that is right, but do not take her." There is no command in their words and no anger, only helplessness: queens though they were, they begged. Yet Rāma did not answer; his silence was his reply. By this the poet shows that Sītā's resolve was something not even Rāma could break.

Though he heard them say all this, Daśaratha's son went on and tied the bark on Sītā, whose character matched his own; he took his wife's wish as final. When she had put on the bark, the king's preceptor Vasiṣṭha, his eyes full of tears, stopped Sītā and said to Kaikeyī: "Kaikeyī, you have gone too far, you dull-witted disgrace to your family! Having deceived the king, you will not stay within any bounds. Shameless woman, Queen Sītā shall not go to the forest; she shall sit in the seat that belongs by right to Rāma. For every householder who takes a wife, the wife is his very self, so she, as Rāma's own self, shall rule the earth." The preceptor's argument is worth remembering: he did not plead from pity but bound Kaikeyī with reason, holding to the very letter of the boon. What you did not ask for, you did not get; you chose exile for Rāma, not for Sītā. This argument is developed in the verses that follow. And by saying that Sītā's character matched Rāma's, the poet makes plain that her resolve was just as firm as his.

"And if Vaidehī does go to the forest with Rāma," Vasiṣṭha went on, "then we will follow her, and this whole city will go too. The guardians of the frontiers will go wherever Rāghava goes with his wife; the kingdom with all that sustains it, and the city with everything in it, will go there too. Bharata and Śatrughna as well will put on bark, live in the woods and follow their elder brother Kākutstha in his forest home. Then you can rule alone, you woman of evil ways who work against your people, over an empty earth with no one left on it but the trees." Finally he put it as a maxim: "Where Rāma is not king, the kingdom will be no kingdom; the forest where Rāma lives will itself become the kingdom." That saying is the essence of this sarga: a kingdom is not land or city walls but the love of its people. Ayodhyā might remain in Kaikeyī's hands, but it would be empty, while the forest that followed in Rāma's footsteps would become a living kingdom. And if even the frontier guards left, the kingdom would have no borders left at all.

Vasiṣṭha then struck at the root of Kaikeyī's purpose. "If Bharata is truly the son of King Daśaratha, he will not want to rule a land his father did not give him, nor to live with you as a son. Even if you were to leap from the earth into the sky, he knows the ways of his father's line and will not act otherwise." And his conclusion: "So in your greed for your son, you have done your son himself a wrong, for there is no one in the world who is not devoted to Rāma." Last he pointed to proof she would see with her own eyes: "This very day you will see the cattle, the snakes, the deer and the birds going with Rāma, and even the trees turning towards him." If animals and trees follow Rāma, what of human beings? So Vasiṣṭha struck Kaikeyī with two blows, first against her dharma and then against her self-interest: what she had done for her son's sake had turned out to harm her son, and that was the fruit of her deed. His image of her leaping into the sky shows how useless all her efforts would be.

The sarga's last four verses move faster. Vasiṣṭha gave his order: "Now, my lady, take away the bark and give your daughter-in-law the finest ornaments; bark is not prescribed for her." And he stopped her wearing that garment. "Daughter of the Kekaya king, the boon you chose was that Rāma alone should live in the forest, not Sītā. So let her live in the wilderness with Rāghava, adorned and cared for as always. Let the princess go as she pleases, with the best carriages and a full retinue, with all her clothes and belongings; she was not the one you named when the boons were granted." Yet even while that foremost of brahmins, the king's preceptor of matchless power, was speaking, Sītā did not change her mind, for she wanted only to be like her beloved husband and to share his dress. So the sarga ends in a contrast: the preceptor's order grants Sītā her ornaments, but Sītā chooses the bark. In the next sarga Daśaratha himself will take up the same matter.